H A R M O N I Z I M E

 

KTHIMI DHE KOMPENSIMI I PRONAVE NË PERSPEKTIVËN E DREJTËSISË SË TRANZICIONIT

 

Av. Dr. Suela MËNERI

Anëtare e Dhomës së Avokatisë,

Tiranë

 

Hyrje

Kanë kaluar 23 vite që prej miratimit të Ligjit nr. 7698, datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës ish-pronarëve”[1] dhe, megjithatë, kjo çështje sot mbetet ende po aq sfiduese për shtetin dhe shoqërinë sa ç’ka qenë që prej ditës së parë të miratimit të ligjit në fjalë.

 

Nga pikëpamja e politikës ligjore, nisma për riparimin e dëmeve të pronarëve të shpronësuar me forcë gjatë dhunës politike komuniste nuk ka të bëjë thjesht me korigjimin e disa shkeljeve të zakonshme kontraktore nga ana e autoriteteve, por lidhet ngushtë me nevojën për të korigjuar në sistemin e brendshëm të së drejtës pasojat e përçarjes më të thellë shoqërore të ndodhur në historinë e shtetit tonë: “luftës së klasave”. Në këtë kuptim, kjo nismë përfaqëson një çështje të mirëfilltë të drejtësisë së tranzicionit të shoqërisë sonë nga regjimi i dhunës politike drejt demokracisë.

Sipas Sekretarit të Përgjithshëm të OKB[2] drejtësia e tranzicionit përkufizohet si “Tërësia e proceseve dhe mekanizmave që lidhen me përpjekjet e bëra nga çdo shoqëri për t’i dhënë fund legjitimitetit në një shkallë të gjerë të abuzimeve të së shkuarës, me qëllim që të sigurojë besueshmëri, të bëjë drejtësi dhe të paqtohet...”

Më tej, sipas nenit 38 (1) të Statutit të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë (që njihet gjërësisht si deklarata më autoritare dhe e plotë sa u takon burimeve të së drejtës ndërkombëtare publike[3]) parashikohet, se: “Gjykata, funksioni i së cilës është të zgjidhë .... mosmarrëveshjet e depozituara para saj, do të zbatojë ... (d) ... mësimet e publicistëve më të kualifikuar të shteteve të ndryshme si mjete plotësuese (subsidiare) për të vendosur epërsinë e ligjit”. Në këtë pikë lind nevoja të sqarohet që trajtesa vijuese megjithatë nuk merr përsipër t’i përgjigjet pyetjes se, në ç’rrethana drejtësia e tranzicionit e mishëruar në studime shkencore të mirëfillta është një burim i detyrueshëm për sistemin tonë të brendshëm të së drejtës.[4] Kjo trajtesë mishëron në vetvete një përpjekje për të konturuar në dritën e drejtësisë së tranzicionit mentalitetin dhe metodat e punës të nevojshme për të përmbyllur me sukses tranzicionin e shoqërisë shqiptare drejt demokracisë së konsoliduar, duke zgjidhur me drejtësi njërën prej çështjeve më të mprehta të tij: ”kthimin dhe kompensimin e pronave pronarëve të shpronësuar me forcë”.

Thënë sa sipër prezumohet se, raporti i autoriteteve kompetente me kontributet e mirëfillta shkencore në fushën e së drejtës është një raport i gjallë dhe konkret.

 

Udhëkryqet e legjislacionit për kthimin dhe kompensimin e pronave

 

Shpronësimi i pronarëve gjatë dhunës politike komuniste u bazua në legjitimitetin e programit komunist, sipas të cilit mjetet e prodhimit, shpërndarjes dhe shkëmbimit duhet të ishin në pronësi të shtetit, i cili do ushtronte tagret e pronarit në emër të klasës punëtore, me qëllim që të bëhej i mundur forcimi i burimeve, planifikimi kombëtar i ekonomisë dhe ndryshimi i kushteve të jetesës në zonat urbane dhe rurale. Prona private përbënte pengesën më të madhe për realizimin e këtyre qëllimeve të regjimit komunist, prandaj duhej zvogëluar masivisht[5]. Qeveria shqiptare, mori nën kontroll për këtë qëllim pothuaj të gjitha pronat provate[6].

Sipas përshkrimit që i bëhet natyrës së ligjit të parë të kthimit dhe kompensimit të pronave në vendin tonë në Studimin e Parlamentit Europian për “Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komunistethuhet që Ligji nr. 7698 i vitit 1993 me këtë objekt u miratua pas disa reformave më të hershme të vitit 1991[7] dhe 1992[8] nëpërmjet të cilave shteti u shpërndau pronën e paluajtshme qytetarëve, pa marrë parasysh faktin, se prona në fjalë mund të ishte pronë e konfiskuar në mënyrë të padrejtë nga regjimi i mëparshëm.[9] Këto gabime, si edhe ato që lidhen me deklarimin antikushtetues të ndryshimeve ligjore të vitit 1995 në ligjin nr. 7698 të vitit 1993 për kthimin dhe kompensimin e pronave, sipas të cilave (ndryshime) brenda termit “ish-pronarë” u përfshinë edhe pronarët, pronat e të cilëve u shtetëzuan me Ligjin nr. 37/1945, u korigjuan nëpërmjet nenit 181 të Kushtetutës së vitit 1998.[10] Sipas nenit 181 të Kushtetutës u parashikua që brenda 2-3 viteve të identifikohej një zgjidhje për efektet e padrejta të legjislacionit të miratuar më herët.[11]

Kjo filozofi, megjithatë u minua thellësisht me kalimin e viteve nga pala shtetërore, sepse “pronat e origjinës,”[12] të cilat në vitin 1993 ishin parashikuar t’u ktheheshin pronarëve, pasi ndodheshin në fondin e pronave shtetërore, ose mbaheshin pa arsye ligjore nga të tjerët[13] u transferuan me ligje, pa shpërblim, ose kundrejt shpërblimeve minimale te të tretët.[14]

Boshatisja e fondit të “pronave të origjinës” të palës kërkuese u bë e mundur, gjithashtu, edhe nëpërmjet sjelljeve konkrete anktikushtetuese të autoriteteve, të cilat të përshkruara me vetë fjalët e palës shtetërore përmblidhen si vijojnë: “…çështjet e hasura deri tani lidhen me mungesën e koordinimit ndërinstitucional në lidhje me shkëmbimin e informacionit dhe ndëroperueshmërinë e arkivave të këtyre institucioneve (…) Legjislacioni i pronësisë është i copëzuar dhe duhet të konsolidohet dhe thjeshtohet, me qëllim parashikimin e procedurave të thjeshta dhe transparente të kompensimit. Procesi i regjistrimit fillestar të pasurive të paluajtshme në të gjithë vendin nuk ka përfunduar ende. Nuk ekziston një hartë kombëtare e unifikuar prone. Agjencia nuk ka një bazë të unifikuar të të dhënave të vendimeve (…) Procesi i legalizimit nuk ka përfunduar ende dhe identifikimi i pronave që do të bëhen pjesë e Fondit të Kompensimit në Natyrë, nuk ka përfunduar.[15]

Transferimi i vazhdueshëm i pronave të origjinës së pronarëve të shpronësuar forcërisht te të tretët, sëbashku me sjelljet antikushtetuese të autoriteteve të rradhitura më sipër, sollën dy pasoja kryesore. Së pari, pronat e origjinës së pronarëve u transformuan nga prona egzistuese në një faturë financiare sfiduese për buxhetin e shtetit dhe së dyti autoritetet u detyruan në kuadër të një vendimi pilot të Gjykatës Europiane[16] për të krijuar një mekanizëm për kthimin dhe kompensimin e pronave, i cili duhet të garantojë që: të evitohen ndryshimet e vazhdueshme legjislative;[17] të bëhet i disponueshëm informacion i saktë e i besueshëm dhe të analizohen me kujdes të gjitha implikimet ligjore dhe financiare;[18] të krijohen mjete kompensimi të kënaqshme dhe të evitohen kriteret procedurale të pavolitshme;[19] të ketë transparencë të plotë dhe efektivitet në procesin vendim-marrës;[20] të caktohen afate ligjore të detyrueshme reale dhe burime financiare e njerëzore të mjaftueshme;[21] të rritet barra e pronarëve të paligjshëm që kërkojnë të legalizojnë të drejtat e pronësisë në pronat e ish-pronarëve dhe në pronat shtetërore;[22] të krijohet një sistem transparent dhe efektiv i regjistrimit të pasurive të paluajtshme;[23] të mbahen diskutimeve të gjera publike.[24]

Ligji 133/2015 “Për kompensimin e pronës dhe përmbylljen e procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave” (ose shkurtimisht:  “Ligji nr. 133/2015), sipas autoriteteve ka qëllim t’u japë fund sjelljeve antikushtetuese të rradhitura më sipër. Kushtetueshmëria e këtij ligji, sidoqoftë është objekt i kontrollit të Gjykatës Kushtetuese prej disa muajsh.[25]

 

Detyrimet e autoriteteve parë në dritën e drejtësisë së tranzicionit[26]

 

Tiparet e drejtësisë së tranzicionit. Reparacionet diskutohen sa herë një shoqëri kërkon

të adresojë pasojat e shkeljeve masive dhe të përsëritura të të drejtave të njeriut, në përpjekje për t’u ofruar viktimave të shkeljeve gjithçka është e drejtë, e mjaftueshme dhe e  përshtatshme për to[27]. Reparacionet konceptohen në dy kontekste të ndryshme, ose thënë ndryshe, justifikimi i reparacioneve, kriteret materiale dhe ato të procedurës për shpërndarjen e reparacioneve, përzgjedhja e institucioneve të përshtatshme për shpërndarjen e tyre trajtohen, ose si çështje të së drejtës, ose si çështje administrative. Aty ku programet e reparacioneve trajtohen në kontekstin e së drejtës parimet e zbatueshme janë të njëjta me parimet që zbatohen për përgjegjësinë që rrjedh prej detyrimeve në tërësi. Të njëjtat kushte materiale dhe kërkesa procedurale zbatohen për barrën e provës, kufizinet ligjore, identifikimin e palës së paditur, përllogaritjen e dëmeve etj. Në të tilla raste gjykata kompetente vendos detyrimin për dëmshpërblim në varësi të dëmit të pësuar nga ankuesit rast pas rasti[28]. Aty ky programet e reparacioneve qasen si çështje administrative, viktimat e shkeljeve masive evidentohen me terma standarte, në kuadër të një pakete ligjore, e cila përmban edhe tarifën fikse të kompensimit, sipas tabelave që i bashkëlidhen ligjit në fjalë.

Procedura e kompensimit në rastin konkret kërkon që përfituesit për të marrë dëmshpërblimin monetar të paraqesin vetëm disa prova mjaft sipërfaqësore, të mbështetura në disa fakte bazike, sipas kritereve shumë më të thjeshta se në proceset gjyqësore[29]. Në të dy rastet, para hartimit të programeve në fjalë duhet mbajtur parasysh, se qëllimi i përgjithshëm i programeve të reparacioneve në çdo shoqëri në tranzicion është rikthimi i dinjitetit viktimave të shkeljeve masive të të drejtave të njeriut dhe ri-integrimi i tyre në shoqëri si qytetarë të barabartë[30]. Në këtë kuptim reparacionet sipas cilitdo kontekst kërkohen të jenë të drejta, të mjaftueshme dhe të përshtatshme. E për më tej, reparacionet (sipas cilitdo kontekst) kërkohen të respektojnë thelbin e shtetit të së drejtës, sepse të tilla programe janë të përmasave kolektive. Konkretisht, respektimi i shtetit të së drejtës në kuadër të programeve të reparacioneve nënkupton se, reparacionet vlerësohen të drejta, të mjaftueshme dhe të përshtatshme, nëse nëpërmjet tyre arrihet të sigurohet: (a) njohje e padrejtësive të së shkuarës,(b) të fitohet besimi qytetar dhe (c) të krijohet solidaritet.

Në themel të njohjes së padrejtësive të së shkuarës qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për të ndërmarrë reforma institucionale efektive, të afta që t’u kthejnë dinjitetin qytetarëve, të cilët kanë qenë viktima të padrejtësive të së shkuarës. Si legjitimiteti, ashtu edhe dobia e reparacioneve, të cilat nuk shoqërohen me reforma institucionale efektive - të afta për të garantuar se shkelje të ngjashme nuk do të përsëriten më - është e dyshimtë.

Më tej, në themel të qëllimit për të rikthyer besimin mes qytetarëve qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për t’iu përmbajtur detyrimeve që burojnë nga legjislacioni për riparimin e dëmeve të së shkuarës të miratuar nga ai vetë. Dështimi i autoriteteve për të zbatuar legjislacionin e reparacioneve u jep viktimave të shkeljeve të së shkuarës arsye për të dyshuar, që edhe pse mekanizmat e tjerë të tranzicionit fuksionojnë siç duhet, përsëri shoqëria “e re” demokratike është ndërtuar në kurriz të tyre, duke injoruar pritshmëritë e tyre të justifikuara.

Në themel të solidaritetit qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për të garantuar legjitimitetin e legjislacionit, ose thënë ndryshe për të garantuar se cdo ligj mishëron interesat e të gjithë atyre që preken prej tij. Ndonëse në momentet e tranzicionit ekziston një ndjeshmëri e theksuar normative, ku si institucionet, ashtu edhe qytetarët kanë arsye të forta për të artikuluar parimet, ligjet dhe vlerat tek të cilat mbështeten, përsëri komplikimi pa kufij i masave të ndërmarra nga autoritetet për zbatimin e legjislacionit të reparacioneve i minon vlerat sociale të shoqërisë (e zbeh solidaritetin), pasi nuk le mundësi veprimi që mishërojnë të tilla vlera.

Duke qenë se në sistemet e dhunës politike shoqëria ka qenë shkaktare e vuajtjeve për vuiktimat masive të shkeljeve të të drejtave të njeriut konteksti politik dhe social i reparacioneve ka një rol të rëndësishëm në përcaktimin e mjeteve që do përdoren për këtë qëllim.[31] Programet e reparacioneve mund të ndihmojnë përpjekjet në nivel kombëtar, të bëra nga shoqëritë që sapo kanë dalë nga sisteme të dhunës politike për t’u “rehabilituar”. Këto programe mund të luajnë një rol të tillë, vetëm nëse qëllimet e përcaktuara në to synojnë në planin social dhe politik të sigurojnë që shkeljet e së shkuarës do të gjejnë zgjidhje të përshtatshme. Ager dhe Jensen i identifikojnë këto lloj programesh me termin “reparacione sociale”, [32] kurse Becker përdor termin reparacione social-politike dhe psikologjike.[33]

Edhe sikur qëllimet e programeve të reparacioneve të jenë më modeste sesa ato të rradhitura më sipër,[34] përsëri për të qenë efektive ato kërkohen të marrin parasysh pritshmëritë e viktimave të shkeljeve që janë subjekt i reparacioneve. Të marrurit në konsideratë e pritshmërive të viktimave i ndihmon këto të fundit të tejkalojnë aq sa është e mundur impaktin, që dhuna politike ka pasur në jetët e tyre dhe të familjarëve të tyre, i ndihmon ato t’a menaxhojnë të shkuarën, të përpunojnë traumën që kanë pësuar e të çlirohen nga nevoja për tu hakmarrë. Për më tej, të tilla programe i ndihmojnë viktimat të çlirohen nga ndjenjat e izolimit dhe heshtjes, të cilat janë pasojat më të natyrshme të dhunës politike.[35]

Nëse viktimat e dhunës politike e ndiejnë vullnetitn e shoqërisë për të njohur padrejtësitë e së shkuarës, e ndiejnë gatishmërinë e shtetit për të marrë përgjegjësitë që i takojnë në këtë drejtim, patjetër, që do jenë më të prirura për të forcuar besimin qytetar, do të rifillojnë të kenë ndjenjën e përkatësisë në shoqëri.[36]

Nga ana tjetër praktika ka treguar, se të kuptuarit e nevojave të viktimave ka megjithatë disa kufij. Konkretisht, nuk ka qenë kurrë e mundur që nëpërmjet programeve të reparacioneve të mbyllet plotësisht boshllëku që ekziston midis pritshmërive të viktimave të shkeljeve dhe asaj çka shoqëria mund të ofrojë në nivel politik dhe social. Prandaj, çdo program reparacionesh që konceptohet, apo vihet në zbatim me qëllimin naiv për të mbyllur këtë boshllëk, që prej fillimit është irreal.[37]

Nisur nga sa u tha më sipër dhe duke mbajtur parasysh se viktimave të shkeljeve nuk mund t’u rikthehet plotësisht asnjëherë gjithçka që u është marrë, programet e reparacioneve kërkohen të paktën të jenë në përputhje me atë ç’ka viktimat në aspektin psiqik vlerësojnë si përpjekje të mjaftueshme nga ana e shoqërisë për të sjellë ndryshime që plotësojnë pritshmëritë e tyre. Në këtë pikë rëndësi të madhe ka mënyra se si strukturohet procesi i reparacioneve, si i paraqitet ai publikut dhe si zbatohet ai. Nëpërmjet këtyre indikatorëve viktimave u komunikohet se si është perceptuar halli i tyre në kontekstin e gjerë shoqëror.

Sipas Brandon Hamber,[38] impakti i reparacioneve tek viktimat matet duke analizuar (a) natyrën dhe tipin e reparacioneve të ofruara si dhe (b) kontekstin, procesin dhe debatet që lidhen me shpërndarjen e tyre.

Duke u ndalur tek natyra dhe tipi i reparacioneve thuhet se mjetet që do zgjidhen për të ripariuar dëmet e shkatuara viktimave të shkeljeve masive (qofshin ato kthime, kompensime, ndërtim monumentesh, përkujtimoresh etj) duhet të mbartin njëkohësisht edhe vlera individuale edhe vlera kolektive për viktimat. Kjo sepse programet e reparacioneve janë një barometër personal dhe social për këto viktima. Tipi dhe lloji i reparacioneve që ofrojnë këto programe u tregon viktimave se cili është vendi i tyre në shoqëri, se çfarë ndjeshmërie e çfarë hapësire është shoqëria e gatshme të krijojë për vuajtjet e tyre.

Më tej, po sipas Brandon Hamber për të ndërtuar programe reparacionesh që mbartin karakteristikat e sipërpërmendura nevojitet që viktimat të bëhen  efektivisht pjesë e procesit të krijimit të kuptimit dhe simbolikës së mjeteve që do përdoren si objekt i programit të reparacioneve.

Mjetet e përdorura në kuadër të një programi reparacionesh nuk mund të përmbushin qëllimin e vet jashtë kontekstit të mjeteve që janë objekt i programeve të tjera të reparacioneve, të cilat gjithashtu lidhen ngushtësisht me kapërcimin e tranzicionit. Konkretisht, duhet kuptuar se kompensimi financiar i viktimave  nuk është në gjendje të rehabilitojë plotësisht viktimat e shkeljeve masive, të cilat gjithashtu presin që shoqëria të verë para përgjegjësisë shkaktarët e dhunës politike të ushtruar ndaj tyre. Pra, për të siguruar, se tranzicionin do e pasojë zhvillimi shoqëror kërkohet që mjetet e reparacioneve të jenë të alternuara. Megjithatë, kapërcimi i tranzicionit nëpërmjet programeve të alternuara të reparacioneve nuk duhet ngatërruar me kontekstin e gjerë të rikonstruktimit shoqëror, rimokëmbjes së shoqërisë.[39]

Nëse zhvillimi shoqëror nga njëra anë synon, që pas përmbylljes së programeve të reparacioneve besimi mids qytetarëve dhe solidariteti shoqëror të jenë përmirësuar në mënyrë thelbësore, rimëkëmbja  e shoqërisë nga ana tjetër ka qëllime gjithëpërfshirëse, me natyrë social-ekonomike. Përfshirja e programeve të reparacioneve brenda kontekstit të gjerë të rikonstruktimit shoqëror e minon vlerën “shëruese”, që mbartin reparacionet. Kjo sepse, në shoqëritë ku rimëkëmbja e shoqërisë kthehet në prioritet pa adresuar reparacionet, padrejtësitë mbeten të paadresuara dhe pushteti për pasojë mbetet i shpërndarë në mënyrë të padrejtë. Nisur nga ky fakt pretendimet për reparacione bëhen gjithmonë edhe më të pranishme, sepse padrejtësitë ekzistuese shpjehoen vetëm dhe vetëm me praninë e pandërprerë të historisë së shtypjeve. Shtimi i numrit të kërkesave për reparacione reflekton drejtpërsëdrejti praninë e pandërprerë të padrejtësive dhe pabarazisë brenda shoqërisë. Pabarazia shoqërore dhe shtypja e pandërprerë janë pra dy faktorët më shkatërrimtarë që minojnë përmbylljen e kënaqshme të dhënies së reparacioneve.

Përzierja e reparacioenve me programet e rimëkëmbjes shoqërore ndikon edhe kontekstin, procesin dhe debatet që lidhen me shpërndarjen e reparacioneve. Qeveritë tentojnë të minojnë pretendimet e viktimave për vënien në zbatim të programeve të reparacioneve Prandaj diskutimet për përmbylljen e reparacioneve transformohen në beteja ligjore dhe pretendime financiare mes shtetit dhe viktimave të shkeljeve. Zgjatja e afateve të programeve të reparacioneve nga ana tjetër kuptohet nga publiku dhe media sikur debati mes shtetit dhe viktimave të shkeljeve masive fokusohet vetëm në çështjen e kompensimit financiar. Por në fakt thelbi problemit nuk është ky. Përshkallëzimi i armiqësisë midis shtetit dhe viktimave përgjatë procesit të reparacioneve krijon një trashëgimi të hidhur. Zemërimi i mbartur si pasojë i përplasjeve të vazhdueshme të viktimave me shtetin dhe ndjesia e tyre, se shteti vazhdimisht ka dështuar të njohë pretendimet e tyre si të përligjura kanë sjellë si pasojë paragjykimin prej tyre të mjeteve të zgjedhura si objekte të programit të reparacioneve të një rast të caktuar.

Në fakt thelbi i këtij problemi duhet kërkuar tek sjellja e qeverisë gjatë procesit të të përcaktuarit të natyrës dhe tipit të reparacioneve. Më tej duhet analizuar roli i debatit publik që lidhet me kërkimin e reparacioneve. Ndoshta njëra prej mundësive të humbura nga shteti është që programi e reparacioneve duhet të ishte përmbyllur që në fillim të tranzicionit.[40] Vonesat i kanë transformuar përpjekjet për reparacione në një luftë burokratike dhe politike që mbjell vetëm vonesa, burokracira, rezistencë dhe këmbëngulje nga ana e shtetit.

Të tilla pësime na ndihmojnë të kuptojmë se nuk thuhet që procesi i riparimeve të dëmeve të së shkuarës përmbyllet vetëm duke u dhënë viktimave objekte të ndryshme (monedhë, momumente etj) që simbolizojnë mjetet e reparacioneve, por për suksesin e këtij procesi gjithashtu është aq e rëndësishme edhe gjithçka ndodh përgjatë dhënies së objekteve në fjalë. Në këtë kuptim të gjitha dilemat që lidhen me reparacionet duhen shprehur, dëgjuar, trajtuar dhe vlerësuar njëlloj si të gjithë përbërësit e tjerë programit të reparacioneve.

Kjo nuk do të thotë se shoqëritë e pas dhunës politike nuk duhet të kenë strategji për rindërtimin e shoqërisë, porse të tilla strategji duhet të kenë funksion plotësues përkundrejt programeve të reparacioneve. Nëse më parë nuk sigurohet besimi mes qytetarëve, dhe solidariteti shoqëror është e vështirë që edhe programet për rimëkëmbjen e gjithë shoqërisë të kenë ndonjë të ardhme të susksesshme.

Kriteret që mbahen parasysh në përzgjedhjen e Programeve të Reparacioneve.[41] Argumentat pro dhe kundër programeve të reparacioneve në kontekstin e së drejtës.[42] Më tej, për të përcaktuar se cila është qasja më përshtatshme për të inkuadruar reparacioneet sugjerohet të analizohen me kujdes, rast pas rasti 4 tregues të rëndësishëm: (a) natyra e dëmit që do riparohet; (b) numri i viktimave që priten të jenë subjekt i programeve të reparacioneve, (c) mjaftueshmëria e gjykatave; (d) kufizimet ligjore.[43]

Kur referimi  bëhet tek natyra e dëmit që duhet riparuar - për arsyet vijuese - argumenti shkon në favor të trajtimit të programeve të reparacioneve si çështje e së drejtës, më konkretisht si çështje detyrimesh. Arsyeja e parë lidhet me faktin, se asnjë shumë parash nuk mund të jetë në gjendje të kompensojë plotësisht vdekjen e një të afërmi, shpronësimin e dhunshëm, torturën, apo heqjen e lirisë. Ashtu sikurse nuk mund të kompensohen plotësisht pasojat e vdekjes në një aksident automobilistik, ashtu nuk kompensohen dot as shpronësimet e dhunshme gjatë dhunës politike të diktaturës komuniste. Pavarësisht këtij fakti, gjykatat përditë japin vendime kompensimi duke zbatuar të drejtën e detyrimeve. Dhe në të vërtetë, i gjithë sistemi i detyrimeve në të drejtën civile bazohet në të supozuarit, që ajo ç’ka marrin familjarët e viktimave të çështjeve të sapocituara përbëjnë kompensim të mjaftueshëm për dhimbjen dhe vuajtjet e tyre. Nisur prej këtij arsyetimi, fakti që shkeljet masive të të drejtave të njeriut janë shumë më të rënda se aksidentet automobilstike, apo raste të tjera të ngjashme tipike sugjeron, se të tilla shkelje duhen adresuar përmes një programi reparacionesh në kontekstin e detyrimeve dhe jo përmes një programi reparacionesh në kontekstin administrativ. Përzgjedhja e një programi administrativ do të nënkuptonte se krimet e tmerrshme masive vlerësohen shumë pak se edhe vetë rastet e aksidenteve me makinë.

Numri i viktimave të shkeljeve masive shpesh herë nuk është një indikator shumë domethënës, pasi praktika ka treguar, se viktimat e shkeljeve të zakonshme në shumë raste janë më të shumta në numër se viktimat e shkeljeve masive për të njëjtën periudhë kohe. Megjithatë, numri i viktimave është një indikator për tu analizuar në raste të jashtëzakonshme, ku shkeljet masive mund të kenë shkaktuar viktima që përfaqësojnë një përqindje të konsiderueshme të popullatës, ose në rastet kur diskutohet barra financiare që kompensimi i shkeljeve të të drejtave të njeriut i vendos qeverisë së tranzicionit.

Qeveritë e tranzicionit janë të interesuara t’a lenë pas të shkuarën dhe të fokusohen në krijimin e një të ardhmeje të re. Kurse viktimat e shkeljeve, përfshirë këtu edhe viktimat e shkeljeve të detyrimeve të zakonshme janë të interesuara të dëmshpërblehen. Situata është edhe më problematike me viktimat e shkeljeve masive të të drejtave të njeriut, gjendja e të cilëve (përfshirë të afërmit e tyre) bëhet edhe më traumatike kur këto të fundit duhet të përshkojnë procese të tejzgjatura.

Proceset në gjykatat e zakonshme mund të rezultojnë të pamjaftueshme për t’iu përgjigjur këtyre shqetësimeve, pasi shpejtësia zakonisht është karakteristikë e proceseve administrative. Gjithashtu, shtetet në tranzicion mund të mos kenë një sistem gjyqësor të aftë që të merret me kompensimin në mënyrë të mjaftueshme dhe pa zvarritje. Ndonëse korigjimi i mangësive të gjyqësorit është detyrë e qeverisë në tranzicion, ky proces zakonisht është tejet e avashët si për shtetin, ashtu edhe për viktimat e shkeljeve masive të të drejtave të njeriut. Përveç problemeve te  vetë gjyqësorit, një tjetër problem është ai i statusit social të viktimave dhe familjarëve të tyre, të cilët shpesh janë aq të varfër saqë nuk kanë akses efektiv në gjykatë, sepse, ose nuk kanë mundësi të paguajnë tarifat e procesit, ose nuk kanë mundësi të paguajnë një avokat. Qeveria në tranzicion ka detyrë të zgjidhë një problem të tillë, porse që të realizohet diçka e tillë nevojitet kohë. Së fundmi një tjetër problem në këtë pikë është ai i natyrës kontradiktore të proceseve gjyqësore. Gjatë këtyre proceseve qeveria do të përpiqet të rrëzojë pretendimet e kërkuesve si në aspektin e pranueshmërisë edhe në atë të thenmelit. Avokatët e shtetit janë të detyruar të mbrojnë interesat e palës shtetërore në këtë pikë dhe të përpiqen të fitojnë gjyqet. Ky fakt e vendos në pozitë qeverinë e tranzicionit, e cila ka si detyrë të bëjë ç’është e mundur t’i ri-integrojë viktimat në shoqëri dhe jo të përpiqet t’i rrëzojë ato sipas kushteve rigoroze të proceseve gjyqësore. Proceset administrative nuk e kanë në thelb këtë antagonizëm. Gjatë procedurave të tilla viktimat mund të venë në dyshim efektivitetin e qeverisë, por jo vetë vullnetin e saj të mirë për të riparuar dëmet e shkeljeve masive.

Kufizimet ligjore janë një tjetër indikator, që ka rëndësi në përzgjedhjen e programeve të reparacioneve. Shpesh programet e reparacioneve hartohen sipas qasjes së të drejtës, por juridiksioni i gjykatave, apo aksesi i viktimave në gjykatë është shumë i kufizuar, për shkak të pengesave që vendos ligji, te tilla si psh: afatet kohore për të depozituar një padi, ose të tjera kritere të ngjashme, të cilat nuk përkojnë me natyrën e shkeljeve që synohen të riparohen. Qëllimi i barrierave ligjore është të parandalojnë që paraqitja e kërkesave të reja të vijojë pambarimisht, duke krijuar një gjendje pasigurie të përjetshme. Kufizimet ligjore bazohen në të supozuarit se paditësat e kujdesshëm dhe të interesuar nuk do të presin gjatë për të depozituar kërkesat e tyre. Në këtë kuptim dështimi për të depozituar një padi brenda afateve kohore të lejuara nga ligji prezumohet se tregon mungesë interesi nga ana e kërkuesit. Ku supozim megjithatë nuk ka vlerë për programet e reparacioneve, sepse shpesh viktimat hezitojnë të depozitojnë padi prej mungesës së besimit (shpesh të justifikuar) se autorët e dhunës do i minojnë proceset e tyre sa kohë ata vijojnë të mbeten ende në pushtet. Një tjetër rrezik është ai, kur kufizimet e ligjeve janë komplet jashtë kontekstit të rrethanave të reparacioneve dhe gjykatat janë të detyruara të respektojnë dhe zbatojnë të tilla ligje.

Se sa fatale janë kufizimet ligjore për kërkuesit varet shumë se si gjykatat reagojnë ndaj tyre.Por, kur të tilla kufizime janë fatale, atëherë ato përbëjnë një argument të fortë për të detyruar qeverinë të zgjedhë reparacionet administrative si rrugën për tu dhënë drejtësi viktimave.

Nga studimi i rasteve konkrete[44] ka rezultuar, se vendimet e dhëna sipas të drejtës së detyrimeve në rastet e reparacioneve janë shumë më të kushtueshme sesa programet e zakonshme të reparacioneve. Mendohet se ky argument mjafton për të zgjedhur programet e reparacioneve në kontekstin administrativ (të paktën sa u takon mundësive të shtetit për tu përballur me faturën financiare të reparacioneve.

Duhet sqaruar mengjithatë, se ky argument është i pabazuar në ato raste ku qeveria ofron kompensim administrativ por nuk i përjashton viktimat nga e drejta që t’i drejtohen gjyjkatës, pasi pasoja më e natyrshme e një zgjedhjeje të tillë është përzgjedhja e kundërt. Në rastin konkret shumë prej viktimave që nuk kanë besim se do i’a dalin me sukses gjatë procesit gjyqësor, ose që nuk besojnë se pas një procesi gjyqësor do të kompensohen në vlerë më të lartë se pas një procesi administrativ do të aplikojnë për kompensim administrativ. Gjasat janë në rastin konkret, që fatura e kompensimeve administrative do të ishte më e lartë, sesa do duhet të paguante shteti, nëse do e kishte përjashtuar plotësisht mundësinë e kompensimit administrativ.

Nga ana tjetër, nëse qeveria do ta përjashtonte plotësisht mundësinë e gjykatës, atëherë fatura financiare nuk do të ishte më e ulët sesa po të lihej një mundësi e lirë e drejta për t’u ankuar në gjykatë. Pyetja më e rëndësishme në rastin konkret është: a do trajtoheshin me drejtësi viktimat e shkeljeve masive, nëse e drejta e aksesit në gjykatë do t’u mohohej atyre? Tu mohosh të drejtën e aksesit në gjykatë vitimave të shkelejeve masive do të thotë, që t’i trajtosh ata më keq sesa viktimat e shkeljeve të detyrimeve të zakonshme. (Konkretisht, shih rasti i personit A – që kompensohet plotësisht për revokimin e liçensës dhe personit B që kompensohet administrativisht sepse është shpronësuar padrejtësisht). Padrejtësia në rastin konkret është shumë e dukshme dhe nuk mund të arsyetohet në këmbim se krimet e tmerrshme nuk mund të kompensohen asnjëherë plotësisht. Vështirësia për të llogaritur dëmet e krimeve masive nuk nënkupton, se çdo kompensim përbën kompensim të drejtë, ose se çdo kompensim i “arsyeshëm” është po aq i drejtë sa çdo kompensim në vlerë më të madhe. Nëse do ndiqet kjo logjikë e argumentit, atëherë mund të themi, se përsa kohë dhimbja dhe vuajtja nuk përlloogaritetn dot në të drejtën e detyrimeve, aëteherë nuk ka bazë për t’i kompensuar ato, prandaj ato nuk duhen kompensuar për askënd (as për viktimat e shkeljeve masive, as për viktimave e shkeljes së detyrimeve të zakonshme). Gabimi i logjikës së këtij argumenti është se, duke mos kompensuar dhimbjen dhe vuatjen vlera e tyre reduktohet në zero.[45]

Në të vërtetë trajtimi me drejtësi i viktimave të shkeljeve masive nuk zgjidhet, as duke përjashtuar aksesin në gjykatë, as duke përjashtuar të drejtën e kompensimit administrativ. Viktimat e shkeljeve masive nuk trajtohen me drejtësi kur ato “detyrohen” të pranojnë një kompensim më të ulët, por kur atyre u lihet në dorë të zgjedhin vetë, nëse duan të kompensohen në kuadër të një procesi gjyqësor, apo administrativ. Në këtë kuptim programet administrative të kompensimit, duke lënë të hapur mundësinë e aksesit në gjykatë janë një zgjidhje e pranueshme.[46]

Edhe në rastin kur viktimave të shkeljeve masive u njihet e drejta e aksesit në gjykatë, pa shumë barriera ligjore, argumenti i mungesës së fondeve nuk mjafton për të reduktuar masën e dëmshpërblimit që shteti duhet t’u paguajë këtyre viktimave (pra një rregullimi të tillë i mungon domethënia normative).[47]

Një argument i tillë le të kuptohet se mungesa e fondeve me të cilën përballet qeverisja e tranzicionit është problematike vetëm për shtresën e viktimave të shkeljeve masive. Ky arsyetim në fakt është i pavërtetë. Pse duhet që kompensimi i B-së të reduktohet për mungesë fondesh dhe i A-së të mbetet i paprekur? Nuk ka arsye që mungesa e fondeve t’u faturohet këtyre viktimave në mënyrë jo-proporcionale. Në të vërtetë këto pasoja duhet t’u faturohen njëlloj të gjithë subjekteve që kanë pretendime kundrejt shtetit (që janë kreditorë të shtetit|). Kjo nuk nënkupton që detyrimet e shtetit ndaj gjithë kreditorëve të jenë të ndara matematikisht në mënyrë proporcionale, sepse parimi drejtësisë është kompleks. Në kuptim të parimit të drejtësisë psh përparësi u jepet kreditorëve të shtetit që janë në një situatë edhe më emergjente. Pra, që kompensimi i viktimave masive të shkeljeve të të drejtave të njeriut të jetë i drejtë duhet që ai të implementohet në mënyrë të tillë që të respektojë barazinë e viktimave në raport me mënyrën se si shteti trajton kreditorët e tjerë.[48]

Ka edhe disa arsye të tjera, pse shteti zgjedh t’a përjashtojë aksesin në gjykatë të viktimave të shkeljeve masive. Sipas Pablo de Grieff duke qenë se kompnesimi administrativ është më i ulët se ai gjyqësor ekziston rrisku që qytetarët të mbeten të pakënaqur prej kompensimit administrativ dhe si pasojë rrezikohet të minohet përpjekja e shtetit për të zbatuar me sukses programet e tranzicionit. Si përgjigje ndaj këtij argumenti mund të thuhet, se padiskutim që kompensinmi administrativ do ngjallë ndjennja fataliteti dhe pakënaqësi midis viktimave të shkeljeve masive, porse ky fatalitet do të jetë edhe më i përshkallëzuar, nëse viktimave të shkelejeve masive u hiqet plotësisht e drejta e aksesit në gjykatë. Duke mbajtur parasysh rastin e A-se dhe B-se, B-ja do zhgenjehet, që ndonëse është viktimë e shkeljeve të drejtave të njeriut po kompensohet shumë më pak se A, por zhgënjimi i B-së do jetë edhe më i madh kur ai detyrohet nga shteti t’a pranojë këtë kompensim, sepse i është hequr e drejta të zgjedhë.[49]

Në tjetër arsye që shkon në favor të kompensimit administrativ është që, nëse viktimave të shkeljeve masive u lihet e drejta e aksesit në gjykatë, atëherë familjet me status social dhe ekonomik me të favorshëm kanë më shumë gjasa të fitojnë gjyqet, kurse familjet më të varfra, apo me status social më të ulët mbeten duarbosh e për pasojë ato mbeten edhe të zhgënyera. Në përgjigje të këtij argumenti mund të thuhet, se sfida që vendos ky argument është thelbësore, por jo vendimtare. Vetë problemi i aksesit në gjykatë është një problem strukturor, që duhet adtresuar nga qeveria në tranzicion. Ai nuk është një problem që prek vetëm viktimat e shkeljeve masive të të drejtave të njeriut, por të gjithë sistemin e drejtësisë. Një mënyrë për të adresuar këtë problem është sponsorizimi i qendrave të ndihmës ligjore nga shteti, apo nga universitetet e drejtësisë, ose shteti mund të ndjekë një politikë pro bono për disa lloje rastesh, duke nxitur firmat ligjore private të përfaqësojnë ankuesit e varfër.

T’i përgjigjesh problemit të lartpërmendur duke hequr të drejtën e aksesit në gjykatë do të thotë të ulësh nivelin (levelind down). Ulja e nivelit ka në themel folozofinë: “të dëmtojmë disa që mos përfitojë kërkush”, ose thënë me fjalë të tjera: meqë një pjesë e viktimave nuk kanë mundësi t’i drejtohen gjykatës, të pengohet edhe pjesa tjetër e viktimave që e ka këtë mundësi për tu ankuar në gjykatë. Pa i’u futur themelit, ky argument sjell supozimin që viktimat e shkeljeve masive janë mjaft të ndjeshme përkundrejt njëra-tjetrës. Në të vërtetë ky supozim bie poshtë, nëse mbajmë parasysh se viktimat e shkeljeve masive kanë më tepër ndjeshmëri ndaj mënyrës si shteti i trajton ato në raport me kreditorët e tjerë. Kjo ka më tepër rëndësi për viktimat e shkeljeve masive, sesa të krahasuarit ndërmjet vetë atyre. Krahasimi ndërmejt vetë viktimave bëhet problematike kur shteti zbaton një program reparacionesh që parashikon kompensim të barabartë për të gjitha viktimat e shkeljeve masive, pa marrë parasysh veçoritë midis dëmeve që kanë pësuar ato.[50]

Nisur prej sa më sipër megjithatë nuk rekomandohet që shteti të aplikojë një formulë të atillë, sipas të cilës viktimave të mos u mohohet aksesi në gjykatë, pasi kanë dështuar me procedurën administrative. Ajo që kërkohet është që viktimave të shkeljeve masive t’u njihet e drejta e aksesit në gjykatë, por shteti ka interes legjitim që këtë opsion të mos e lejoje pa kufi. Interesi legjitim ka të bëjë me të drejtën e shteti për të përllogaritur sa më parë koston totale të programit të reparacioneve që do zbatojë si dhe numrin e viktimave që priten tu drejtohen gjykatave.

As skenari, sipas të cilit nëse viktimat dështojnë në procesin gjyqësor të lejohen të fillojnë një proces administrativ nuk është i  rekomandueshëm sepse një skenar i tillë gjithashtu pengon shtetit të vlerësojë në kohë faturën financiare të programit të reparacioneve.

Në kushtet optimale, kur shteti është në favor të lejimit të aksesit në gjykatë kërkohet që sistemi gjyqësor të jetë i besueshëm. Nëse sistemi gjyqësor nuk është i besueshëm, atëherë programi i reparacioneve në kontekstin e së drejtës, që prej fillimit është i  dështuar.

Së fundmi varet prej gjykatave sa ato do lehtësojnë barrën e provës për kërkuesit. Ky proces në të drejtën e common law njihet si res ipsa loquitur, kurse në të drejtën cilive si barrë dinamike e provës.

Ka edhe arsye të tjera që shkojnë në favor të mospërjashtimit të programeve të reparacioneve në kotekstin e së drejtës. Konkretisht, nëse programet e reparacioneve në kontekstin administrativ fokusohen vetëm tek kompensimet si mjet i riparimit të dëmeve, në kontekstin e së drejtës ato plotësohen edhe me forma të tjera të riparimit të dëmeve. Për më tej, programet e reparacioneve në kontekstin e së drejtës ndihmojnë në zbardhjen e së vërtetës, dënimin e autorëve të krimeve, respektimin e dinjitetit të viktimave dhe homogjenizimin e viktimave.[51]

Programet administrative të reparacioneve zakonisht i anashkalojnë veçoritë e viktimave të shkeljeve masive. Ato tentojnë t’i trajtojnë njëlloj të gjitha viktimat, pa marrë parasysh veçoritë e problemeve të tyre. Në këtë kuptim programet administrative zakonisht nuk i trajtojnë viktimat sipas parimit të barazisë, por tentojnë t’i përfshijnë ato në të njëjtën kategori, duke i shfaqur si një masë uniforme, ose thënë ndryshe si një masë heterogjeniteti i së cilës është irrilevant për politikëbërësit. Fakti që shkelja e të drejtave të njueriut ka qenë masive nuk do të thotë, se riparimi i dëmeve duhet të jetë masiv gjithashtu. Respektimi i dinjiteti njerëzor nënkupton, se çdo individ duhet respektuar për atë që është. Duke qenë se programet e reparacioneve në kontekstin e së drejtës e vendosin theksin tek individualiteti i viktimave, ato janë më afër qëllimit të reparacioneve. Kjo nuk do të thotë se patjetër duhet të mbizotërojnë reparacionet në kontekstin e së drejtës. Këto argumenta lenë të kuptohet, se liria për të zgjedhur qëndron në thelbin e dinjitetit të viktimave të reparacioneve.[52]

Së fundmi çdo program reparacionesh, që perceptohet nga publiku si një ujdi, apo konçesion i qeverisë për të zbutur një grupim politik, ose si manipulim politik suksesi i skemës së kompesnimit është në rrezik. Kjo situatë ka më shumë gjasa të ndodhë në programet e reparacioneve me natyrë administrative.

Në përmbledhje të sa u parashtrua më sipër sugjerohet që të hartohen programe reparacionesh, ku mjetet e riparimit të dëmeve të plotësojnë njëra-tjetrën, jo të përjashtojnë njëra tjetrën. Në këtë pikë vërehet, se mjetet juridike gjyqësore janë të domosdoshme madje ato nuk mjaftojnë për të kompensuar plotësisht viktimat e shkeljeve.[53]

Konteksti financiar i Programeve të Reparacioneve.[54] Mobilizimi i burimeve financiare vendase dhe të huaja për të financuar programet e reparacioneve është një tjetër çështje që meriton vëmendje. Ka disa faktorë me influencë që ndikojnë në efektivitetin e financimeve të reparacioneve.

Së pari, në disa raste qeveritë nuk kanë vullnet, as për të krijuar burime financiare për të shlyer reparacionet, as nuk kanë vullnet për të rrezikuar kapitalin e tyre ekonomik duke dashur të mobilizojnë këto burime. Shkaqet për mungesën e vullnetit politik lidhen me faktorë të tillë si:

(a) Tranzicioni nga regjimet totalitare në demokraci çel rrugën e debateve politike lidhur me kërkesat ekonomike dhe sociale të shume grupimeve të mireorganizuara, ose që kanë qenë të marxhinalizuara historikisht. Nga ana tjetër edhe vetë partitë politike, apo kolaicionet qeverisëse kanë interes t’i çojnë përpara qëllimet e vendosura në axhendat e tyre sociale, të forcojnë institucionet demokratike dhe të gjenerojnë kushte për qeverisje.Të gjitha këto rrisin nevojën për fonde publike dhe si pasojë komplikojnë mennaxhimin fiskal, për shkak se qeveritë duhet t’i harmonizojnë këto kërkesa me qëllimin e ruatjes së stabilitetit ekonomik, i cili ka rol thelbësor për strategjitë e rritjes ekonomike;[55]

(b) Qeveritë gjatë tranzicionit janë të detyruara të vendosin prioritete për investimet dhe shpenzimet, të cilat shpesh nuk përkojnë me nevojën për të ndërtuar institucione demokratike. Dhe kjo situatë komplikohet më tej kur qeveritë kanë përfunduar marrëveshje me institucionet monetare ndërkombëtare, të cilat zakonisht nuk janë shumë të ndjeshme përkundrejt problemeve të brendshme që kapërcejnë këto qeveri;[56]

(c) Qeveritë gjatë tranzicionit e kanë thuaj të pamundur të hartojnë dhe të venë në zbatim politika fiskale, për shkak të mungesës së konsensusit midis grupimeve politike lidhur me axhendën kombëtare, si dhe për shkak se ekziston një konflikt social që i ka rrënjët shumë të thella në shpërndarjen e padrejtë të kapitalit e të të ardhurave si dhe në varfërinë masive. Ky faktor shpjegon edhe tendencën e përgjithshme të qeverive në tranzicion për të shtyrë pafundësisht procesin e reparacioneve, qoftë edhe riskun për gjneruar edhe më shumë konflikte dhe dhunë sociale. Duke mos qenë në gjendje të rrisin taksat për shkak të varfërisë dhe kundërshtive të fuqishme të institucioneve financuese me influencë këto qeveri fokusohen të mbrojnë interesat e tyre afatshkurtra, duke parashikuar rregullime fiskale, të cilat ulin shpenzimet dhe kontrollojnë në mënyrë rigoroze rritjen e shpenzimeve shtetërore. Të tilla qasje rrezikojnë seriozisht axhendat e reformave;[57]

Së dyti, mobilizimi i finacave në favor të programeve të reparacioneve ndikohet edhe nga fakti, se qeveritë nuk janë të vetmit faktorë dhe shpeshherë nuk janë as faktorët më të fuqishëm që lejohen të ndërhyjnë në procesin e mobilizimit të financave publike. Kokretisht transferimi i fondeve në buxhet realizohet në dy faza. Në fazën e parë të draftimit të buxhetit, që është përgjegjësi e ekzekutivit prioritetet përcaktohen pas një procesi konsultimi dhe negociatash me institucionet e tjera (legjislativin dhe gjyqësorin), me ministritë, njësitë e qeverisjes vendore, institucionet autonome. Për më tej gjatë miratimit në parlament prioritetet e buxhetit u nënshtrohen pritshmërive të partive politike, të cilat zakonisht nuk janë të njëjta me ato të qeverisë. Në total çdo buxhet është produkt i balancave të forcave politike brenda shoqërisë, në qeverisje dhe brenda qeverisjes.[58]

Së treti, edhe nëse politikisht duan të mobilizojnë fonde për reparacionet, qeveritë gjatë tranzicionit kanë edhe të tjera prioritete ekonomike dhe sociale të cilat bien ndesh me programet e reparacioneve për shkak të fondeve publike të kufizuara dhe kostos së konsiderueshme që kërkon implementimit i këtyre programeve. Në të tilla raste nevoja për të financuar reparacionet ngjall frikën, se fondet publike mund të dëmtohen në planin afatgjatë, duke krijuar situata të pamundura për tu mbajtur nën kontroll sa u takon kurseve të këmbimit dhe cikleve financiare. Qeveritë fatkeqësisht nuk marrin masa për të përshtatur nevojat e financimit të programeve të reparacioneve në raport me kufizimet makro-ekonomike. Prandaj edhe programet e reparacioneve shihen si shqetësuese në raport me planet afatshkurtra të financimeve.[59]

Duke folur për konkurueshmërinë e programeve të reparacioneve me programet e tjera sociale dhe ekonomike në shoqëritë në tranzicion, një tjetër faktor që meriton vëmendje është fakti që në rastin e programeve të reparacioneve është shumë e vështirë të provohet epërsia dhe relevanca e këtyre programeve[60] përkundrejt programeve sociale, të cilat, me ndihmën edhe te institucioneve ndërkombëtare me shumë eksperiencë hartohen teknikisht më lehtë. Për më tej programet sociale janë edhe një instrument politik dhe elektoral për partitë në qeverisje, të cilat nuk kanë njohuritë e duhura për programet e reparacioneve.

Hartimi dhe zbatimi i programeve të reparacioneve, përveç mobilizimit të fondeve kërkon edhe të paturit e burimeve teknike të kualifikuara, të burimeve publike dhe private si dhe të të dhënave statistikore të besueshme, të cilat në shoqëritë në tranzicion nuk janë kurrë të gjitha bashkë të disponueshme.[61]

Megjithatë, pavarësisht sa u parashtrua më sipër, duhet mbajtur parasysh se qeveretë kanë pushtet të mjaftueshëm dhe stimul politik për të mobilizuar burime të brendshme dhe ndërkombëtare për financimin e programeve të reparacioneve. Në këtë kuptim ka edhe tregues, të cilët ndihmojnë për të matur efikasitetin e programeve të reparacioneve. Ndër këto tregues mund të rradhiten:

(a) Suporti politik që qeveria, apo koalicioni politik në pushtet i ka dhënë programit të reparacioneve. Praktika ka treguar se në vendet ku politika nuk i ka mbështetur programet e reparacioneve draftimi dhe zbatimi i programeve efikase ka qenë shumë i vështirë. Sikurse u përmend më sipër, reparacionet përveç mobilizimit të fondeve, kërkojnë mobilizim të burimeve të mirefillta teknike, që do të thotë angazhimin e ekspertëve në fushën e reparacioneve, të cilët të jenë në gjendje të justifikojnë epërsinë dhe relevancën e reparacioneve në të ardhurat neto shtesë të përfituesve të tyre, të jenë në gjendje të hartojnë një strategji financimi e cila merr parasysh situatën makroekonomike në tërësi si dhe situatën e financave publike në veçanti;[62]

(b) Natyra e koalicioneve sociale që mbështesin programet e reparacioneve përballë qeverisë, apo edhe faktorëve të tjerë që de facto kundërshtojnë këto programe. Në të vërtetë mungesa e një force sociale të fuqishme, me pushtet të mjaftueshëm për të influencuer ato vendime politike, të cilat do të kishin kosto për qeveritë u ka mundësuar këtyre të fundit të anashkalojnë zbatimin e detyrimeve të tyre në kuadër të programeve të reparacionevwe, për shkak se kjo temë është burim fërkimesh të vazhdueshme. Praktika ndërkombëtare ka treguar, se në ato raste ku qeveritë nuk i kanë mbështetur programet e reparacioneve, hartimi dhe zbatimi efikas i këtyre të fundit ka qenë i suksesshëm vetëm kur grupet sociale kanë qenë të organizuara dhe kanë pasur influencë në politikë, ose kanë fuqi të mjaftueshme për të gjeneruar destabilitet social dhe politik;[63]

(c) Mbështetja ndërkombëtare. Qeveritë që nuk kanë burime të mjaftueshme financiare për t’iu përgjigjur reparacioneve mund tu drejtohen edhe institucioneve ndërkombëtare për ndihmë.

Praktika ndërkombëtare ka treguar megjithatë se programet e reparacioneve nuk mund të financohen kryesisht me fonde ndërkombëtare. Këto fonde mund të kenë natyrë plotësuese në raport me fondet vendase, nse ndërtohet një dialog i hapur dhe konstruktiv me komunitetin ndërkombëtar sa i takon formës dhe mekanizmave konkretë mbi bazën  e të cilave ndihma ndërkombëtare mund të ofrojë bashkëpunim për përmbylljen me sukses të programeve të reparacioneve.[64]

 

Reflektime përmbyllëse dhe sugjerime

 

Gjithë sa është parashtruar më sipër lidhur me perspektivën e zgjidhjes së çështjes së kthimit dhe kompensimit të pronave pronarëve të shpronësuar me forcë rrezikon të mbetet pa përmbajtje, nëse autoritetet nuk janë të gatshme të përshtasin filozofinë dhe metodat e tyre të punës me kriteret bazike të demokracisë.

Konkretisht, autoritetet nuk mund ta mohojnë faktin se janë pikërisht sjelljet e tyre të papërgjegjshme,[65] që shkaktuan transformimin e pronave të origjinës së pronarëve nga prona ekzistuerse në një faturë të lartë financiare, e cila sot i serviret shoqërisë si një kërcënim për interesin publik dhe mirëqenien sociale.[66]. Çdo refuzim nga ana e autoriteteve për të njohur një përgjegjësi të tillë dhe çdo hezitim nga ana e tyre për të marrë masa konkrete për parandalimin e përsëritjes së shkeljeve të reja në të ardhmen, jo vetëm nuk e zgjidh problemin, por i thellon më tej konfliktet dhe pabarazitë midis qytetarëve.

Për më tej duhet mbajtur parasysh, se zgjidhjet e reja të propozuara për këtë qëllim duhet të jenë në përputhje me parimet themelore kushtetuese për solidaritet shoqëror, paqe brenda shoqërisë, dinjitet njerëzor dhe drejtësi sociale. Me fjalë më të thjeshta të tilla zgjidhje duhet të sigurojnë me prova konkrete, se lufta e klasave brenda shoqërisë shqiptare dhe pasojat e saj janë tejkaluar njëherë e përgjithmonë.[67] Pra, pyetja e natyrshme pas çdo zgjidhjeje të propozuar duhet të jetë: “Bashkohet, apo përçahet më tej shoqëria si pasojë e zgjidhjes në fjalë”.

Përmbushja e një qëllimi të tillë së pari kërkon, që zgjidhjet e ofruara për këtë çështje të reflektojnë sipas mundësive më të mira pritshmëritë e pronarëve të shpronësuar me forcë, në cilësinë e viktimave të shkeljeve masive të të drejtave të njeriut në 72 vitet e fundit. Ky objektiv është i realizueshëm praktikisht, vetëm nëse raporti i zgjidhjeve të propozuara (për përmbylljen e procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave) me pritshmëritë e pronarëve në këtë kuadër evidentohet si produkt i bisedimeve të sinqerta dhe në mirëbesim midis autoriteteve dhe pronarëve.

Detyrimi për të zhvilluar konsultime të sinqerta dhe në mirëbesim, është edhe parim i përgjithshëm i së drejtës ndërkombëtare[68], i cili e ka origjinën në sistemet brendshme të së drejtës të shteteve të civilizuara[69]. Sipas këtij parimi “palës shtetërore i kërkohet të bëjë përpjekje serioze drejt arritjes së qëllimit.[70] Konsultimet dhe bisedimet duhet të jenë të sinqerta, të përputhen me parimin e mirëbesimit dhe të mos jenë thjesht formalitete.[71] Përbëjnë shkelje të detyrimeve të parimit të mirëbesimit: ndërprerja e pajustfikuar e bisedimeve, zvarritjet e pajustifikuara dhe rrefuzimi sistematik për të bërë vërejtje dhe komente lidhur me propozimet e palës tjetër”.[72]

Po ashtu, përmbyllja e suksesshme e procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave kërkon që autoritetet ta garantojnë supremacinë e “efekteve shëruese” të masave të marra për këtë qëllim, kundrejt të gjitha programeve të tjera sociale, të shpallura nga qeveritë e tranzicionit si të nevojshme për rimëkëmbjen e shoqërisë së pas dhunës politike. Në aspektin e tejkalimit të tranzicionit të shoqërisë shqiptare drejt demokracisë, ky obligim kërkon të klasifikuarit e zgjidhjeve të dhëna për përmbylljen e procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave si çështje kyçe të axhendës sonë kombëtare[73], kurse në aspektin e mobilizimit të fondeve publike ky obligim kërkon kompetenca të mjaftueshme për të justifikuar epërsinë e programeve të reparacioneve kundrejt programeve të tjera të rimëkëmbjes sociale.

Sot për sot, Ligji 133/2015 është alternativa konkrete që presupozohet sipas autoriteve se e zgjidh ngërçin e madh dhe kompeks të çështjes së kthimit dhe kompensimit të pronave në vendin tonë. Çështja që shtrohet natyrshëm në vazhdën e konkluzioneve lidhur me ligjin në fjalë është: “A është Ligji nr 133/15 i atyre përmasave, që bashkë me zgjidhjen e problemit të pronave të tejkalojë edhe problemin e tranzicionit shqiptar?”. Analizimi i kësaj çështje-je padyshim është kompetencë vetëm e Gjykatës Kushtetuese të vendit tonë, e cila nëpërmjet vendimit për kushtetueshmërinë e Ligjit nr. 133/2015 mund të dëshirojë t’i dhurojë jurisprudencës kushtetuese shqiptare interpretime të gjalla dhe bashkëkohore rreth zbatueshmërisë së parimeve themelore kushtetuese të paqes, solidaritetit shoqëror dhe drejtësisë sociale në dritën e drejtësisë së tranzicionit.

Një tjetër çështje mjaft sfiduese është: “A ekziston një tjetër alternativë adekuate për zgjidhjen e problemit të kthimit dhe kompensimit të pronave, që s’e cënon buxhetin e shtetit dhe tejkalon tranzicionin njëkohësisht?”. Pa dashur të spekuloj në përgjigje dëshiroj vetëm të ve në dukje, se gjetja e çdo zgjidhjeje, që i përmbahet me sinqeritet e profesionalizëm parimeve të drejtësisë së tranzicionit e ngushton pa më të voglin dyshim distancën e kësaj shoqërie prej demokracisë së konsoliduar, sepse u jep fund përçarjeve, pabarazive dhe urrejtjes brenda shoqërisë.

Në mbyllje nuk duhet harruar megjithatë, se trajtimi i çështjes së kthimit dhe kompensimit të pronave si çështje e drejtësisë së tranzicionit përfaqëson vetëm një pjesë prej qëllimeve të politikës ligjore që sugjerohen të mbështesin zgjidhjet e mundshme për këtë qëllim. Pjesa tjetër e qëllimeve u takon obligimeve për respektimin e të drejtave themelore të njeriut, që gjithashtu sugjerohet të bëhet objekt i një trajtese të veçantë.

 

------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë (1998)

- Kushtetuta e Republikës së Hungarisë (2011)

- Konventa Evropiane e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut

- Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë

- Ligji nr. 76.98, datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronave ish-pronarëve”. Ky ligj ka pësuar ndryshime të vazhdueshme deri në shfuqizimin  dhe zëvendësimin me Ligjin nr. 9235, datë 29.7.2004 “Për Kthimin dhe Kompensimin e Pronës” (Ndryshuar me ligjin nr.9388, datë 4.5.2005; ndryshuar me ligjin nr. 9583, datë 17.7.2006; ndryshuar me ligjin nr. 9684, datë 6.2.2007; ndryshuar me ligjin nr. 9898, datë 10.4.2008; ndryshuar me ligjin nr. 10 095, datë 12.3.2009; ndryshuar me ligjin nr. 10207, datë 23.12.2009; ndryshuar me ligjin nr. 10308, datë 22.7.2010; ndryshuar me ligjin nr. 55/2012, datë 10.5.2012; ndryshuar me ligjin nr. 49/2014). Ky ligj gjithashtu u shfuqizua së fundmi dhe u zëvendësua me Ligjin 133/2015

- Ligji 7501/1991 “Për tokën”

            - Ligji 7592/1992 “Për privatizimin e banesave shtetërore”

            - Ligji 7512/1991 “Për rregullimin dhe mbrojtjen e pronës private, iniciativës së lirë, aktivitetit privat dhe të pavarur, si dhe privatizimeve (i ndryshuar)

            - Ligji nr. 7665, datë 21.01.1993 “Për zhvillimin e zonave që kanë përparësi turizmin”

            - Ligji nr. 8743, datë 22.02.2001 “Për pronat e paluajtshme të shtetit”

            - Ligji nr. 9482, datë 3.04.2006 “Për legalizimin, urbanizimin dhe integrimin e ndërtimeve pa leje (i ndryshuar

 

            Korrespondencë zyrtare

Parlamenti Evropian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste”.

- Raporti Shpjegues i Projektligjit, (sot Ligji 133/2015), që pala shtetërore ka dorëzuar më datë 4 Nëntor 2015 në Komitetin e Ministrave të Këshillit të Evropës.

- Përgjigje e palës shtetërore ndaj kundërshtive të Shoqatës “Pronësi me Drejtësi” lidhur me Projektligjin (sot Ligji 133/15). Letër e datës 10 Nëntor 2015, shih: https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016804a1cb2

- Raport i Komisionit të Ligjeve të Kuvendit të Shqipërisë, datë 19 Janar 2016 “Për Dekretin e Presidentit nr. 9377 datë  29.12.2015 Për Kthimin e Ligjit nr 133/2015 “Për Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Procesit të Kompensimit të Pronave”.

 

            Doktrinë

- Pablo de Greiff,  Reparations Efforts in International Perspective

- Theo van Boven, Study concrening the Right to Restitution, Compensation and Rehabilitations for Victims of Gross Violations of Human Rights

- Dinah Shelton, Remedies in International Human rights Law

- Christian Tomuschat, Individual Reparation Claims in Instances of Grave Human rights Violations

- John Raul, A Theory of Justice (Harvard Univerity Press 1972)

- Ronald Dowrkin Taking rights seriosly (London duckworth, 1977)

- Anette Baier, Moral Prejudices (Harvard University Press 1994)

- Ruti Teitel,  Transitional Justice (Oxfoerd University Press 2000)

- Falk, Reviving the 1990s. Trend toward Transitional Justice Inovations and Institutions (Journal of Human Development no 3(2) 2002)

- Marc Boouyt, Paul Lemmens, Koen de Fryter and Stefan Parmentier, Reparations for victims of gross and sysetamic human rights violations (Oxford University Press 1999)

- International Center for Transitional Justice, A handbook on Reparations (Oxford University Press 2006)

- Hanke Brunkhorst, Solidarity (Cambrige University Press 2009)

 

            Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese të R.Sh.: Nr. 4, datë 08.04.1994; Nr. 7, datë

14.09.1994

- Vendime të GjEDNJ për çështjet: Driza kundër Shqipërisë; Manushaqe Puto kundër

Shqipërisë

 



[1] Ky Ligj ka pësuar ndryshime të vazhdueshme deri në shfuqizimin  dhe zëvendësimin me Ligjin nr. 9235, datë 29.7.2004 “Për Kthimin dhe Kompensimin e Pronës” (Ndryshuar me ligjin nr.9388, datë 4.5.2005; ndryshuar me ligjin nr. 9583, datë 17.7.2006; ndryshuar me ligjin nr. 9684, datë 6.2.2007; ndryshuar me ligjin nr. 9898, datë 10.4.2008; ndryshuar me ligjin nr. 10 095, datë 12.3.2009; ndryshuar me ligjin nr. 10207, datë 23.12.2009; ndryshuar me ligjin nr. 10308, datë 22.7.2010; ndryshuar me ligjin nr. 55, datë 10.5.2012; ndryshuar me ligjin nr. 49/2014). Ky ligj gjithashtu u shfuqizua së fundmi dhe u zëvendësua me Ligjin 133/2015

[2] Laura Davis, International Center for Transitional Justice, Qershor 2010 (version online ndodhet në https://www.ictj.org/sites/default/files/ICTJ-IFP-EU-Justice-2010-English.pdf

[3] Ian Brownlie, Principles of Public International Law,  Oxford University Press, fq 5

[4] Sidoqoftë, pa dashur të spekuloj dua të sjell në vëmendje që, sipas Ian Brownlie-it: “[...] gjyqtarë të gjykatave vendase, kur është e nevojshme konsultohen dhe citojnë shkrimet e autoriteteve udhëheqëse në fushën e së  drejtës”. Shih: Ian Brownlie, Principles of Public International Law, Oxford University Press, fq. 23-24. Shih gjithashtu Malcolm N. Shaw, International Law, Cambridge University Press 2008, fq 113

[5] Parlamenti Europian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme “Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste”, fq. 17

[6] Po aty, fq 18.

[7] Ligji 7512/1991 “Për rregullimin dhe mbrojtjen e pronës private, iniciativës së lirë, aktivitetit privat dhe të pavarur, si dhe privatizimeve” (i ndryshuar). Ligji 7652/1992 “Për privatizimin e banesave shtetërore”. Ligji 7501/1991 “Për tokën”

[8] Ligji 7652/1992  “Për privatizimin e banesave shtetërore”

[9] Parlamenti Europian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme “Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste”, fq. 39-40

[10] Po aty, fq. 40

[11] Po aty, fq. 40

[12] Huazuar nga GJEDNJ, e cila e përshkruan filozofinë e kthimit të pronave sipas Ligjit nr. 7698, datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës ish-pronarëve kështu: “Sipas ligjit të vitit 1993 ish-pronarëve të shpronësuar nga regjimi përkatës dhe trashëgimtarëve të tyre ligjorë iu njoh e drejta të pretendonin të drejtën e pronës për pronat e origjinës(§ 24 e çështjes  Driza k. Shqipërisë) 

[13] Filozoia ligjvënëse e fillimit sa i takon riparimit të dëmeve civile pronarëve të shpronësuar me dhunë, mishëruar në Ligjin 7689,datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës ish-pronarëve” është përshkruar nga Gjykata Kushtetuese në Vendimet Nr. 4, datë 08.04.1994 dhe Nr.7 datë 14.9.1994. Gjykata Kushtetuese ka vënë në dukje në vendimet në fjalë se: “Ligji nr 7698, datë 15.04.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës ish-pronarëve” përshkohet nga parimi sipas të cilit shteti merr përsipër (detyron vetveten) t'u kthejë ish-pronarëve, dmth, t'i ripronësojë ata me ato prona që faktikisht dhe juridikisht është e mundur të kthehen, mbasi ekzistojnë efektivisht e janë në fondin e pronësisë shtetërore, ose mbahen pa arsye të përligjura nga të tjerët.”

[14] 1. Ligji nr. 7501, datë 19.7.1991, “Për tokën”, i ndryshuar. 2. Ligji nr. 7512, datë 10.8.1991, “Për sanksionimin dhe mbrojtjen e pronës private dhe nismës së lirë, të veprimtarive private të pavarura dhe privatizimit”. 3. Dekreti i Presidentit të Republikës nr. 378, datë 2.12.1992, “Për faljen e studiove të punës piktorëve dhe skulptorëve”. 4. Ligji nr. 7665, datë 21.1.1993, “Për zhvillimin e zonave që kanë përparësi turizmin”. 5. Ligji nr. 8312, datë 26.3.1993, “Për tokat bujqësore të pandara”. 6. Ligji nr. 7980, datë 27.7.1995, “Për shitblerjen e tokave”. 7. Ligji nr. 7983, datë 27.7.1995, “Për shitblerjen e tokës bujqësore, livadheve dhe kullotave”. 8. Ligji nr. 8053, datë 21.12.1995, “Për kalimin në pronësi pa shpërblim të tokës bujqësore”. 9. Ligji nr. 8337, datë 30.4.1998, “Për kalimin në pronësi të tokës bujqësore, pyjore, livadheve dhe kullotave”. 10. Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 452, datë 17.10.1992, “Për ristrukturimin e ndërmarrjeve bujqësore”. 11. Ligj nr. 8743, datë 22.2.2001 “Për pronat e paluajtshme të shtetit”. 12. Ligji nr. 9482, datë 3.4.2006, “Për legalizimin, urbanizimin dhe integrimin e ndërtimeve pa leje”, i ndryshuar

[15] Çështja Manushaqe Puto Etj k. Shqipërisë, datë 31 Korrik 2012, § 41

[16] Çështja Manushaqe Puto Etj k. Shqipërisë, date 31 Korrik 2012

[17] Prg. 110 i Vendimit: Gjykata çmon se Shteti i paditur duhet të marrë masa të përgjithshme prioritare, me qëllim sigurimin në mënyrë efektive të të drejtës për kompensim ndërsa vendos balancë të drejtë midis interesave të ndryshme në fjalë (shihni, për shembull Burdov (nr. 2), të cituar më lart, § 125). Në bazë të monitorimit nga Komiteti i Ministrave, Shteti i paditur mbetet i lirë të zgjedhë mjetet me të cilat do të përmbushë detyrimin e tij ligjor sipas Nenit 46 të Konventës, me kusht që këto mjete të jenë të pajtueshme me përfundimet e caktuara në vendimin e Gjykatës (shihni Scozzari dhe Giunta kundër Italisë [GC], nr. 39221/98 dhe 41963/98, § 249, GJEDNJ 2000-VIII). Gjykata vëren fillimisht se legjislacioni aktual mbi pronësinë është ndryshuar shpesh, të paktën shtatë herë gjatë periudhës 2004-2010. Ndërsa ndryshimet legjislative mund të reflektojnë një situatë të përmirësuar, kompleksiteti i dispozitave legjislative, ndryshimet e shpeshta të tyre, si dhe praktika e papajtueshme gjyqësore që rezulton nga to, do të kontribuojë në mënyrë të pashmangshme në një mungesë të përgjithshme të sigurisë juridike. Shteti i paditur duhet të shmangë ndryshimet e shpeshta të legjislacionit dhe të shqyrtojë me kujdes të gjitha implikimet ligjore dhe financiare përpara se të paraqesë ndryshime të mëtejshme.

[18] Prg. 111 i Vendimit:  “Siç u pranua nga Qeveria në Planin e saj të Veprimit, autoritetet nuk kishin informacion të saktë dhe të besueshëm në lidhje me numrin e përgjithshëm të vendimeve administrative që njihnin të drejta te pronësisë dhe dhënien e kompensimit, sipas rastit, të cilat ishin miratuar që prej vitit 1993. Ekzistenca e të dhënave të sakta që duhet të reflektojnë edhe ndryshimet e bëra me anë të rishikimit gjyqësor, do t’i jepte mundësinë autoriteteve të llogarisnin dhe analizonin faturën e përgjithshme të kompensimit, si dhe implikimet financiare të mekanizmit të kompensimit.

[19] Prg. 112 i Vendimit: “Përgatitja e një baze të dhënash dhe llogaritja e faturës globale të kompensimit duhet të shoqërohet nga një skemë e qartë kompensimi e hartuar me kujdes. Skema e kompensimit e cila nuk duhet të ketë procedura të ngarkuara përputhshmërie, për shembull detyrimin që një ankues të aplikojë për kompensim në vitin e ardhshëm në rast të një kërkese të pasuksesshme në një vit pararendës, duhet të marrë në konsideratë parimet e praktikës së Gjykatës në lidhje me zbatimin e Nenit 6 § 1 dhe Nenit 1 të Protokollit Nr. 1 (shihni paragrafët 90-92 më lart)”.

[20] Prg. 113 - 114 të Vendimit: “Më tej, Gjykata vëren se skema e kompensimit duhet të trajtojë përfundimet e nxjerra sipas Nenit 13 të Konventës. Në veçanti, ajo thekson ngarkesën tejet të rënduar në buxhetin e shtetit që përfaqëson kompensimi financiar. Përfundimet e mësipërme kërkojnë qartë një rishqyrtim të modaliteteve për pagesën e kompensimit financiar që zbatohet aktualisht. Rishikimi dhe përditësimi i hartave të vlerës duhet t’i nënshtrohet kritereve transparente dhe shpjeguese, duke marrë parasysh zhvillimin e tokës dhe luhatjet e tregut. Gjykata nxit autoritetet me prioritet që të fillojnë shfrytëzimin e formave të tjera alternative të kompensimit të parashikuara nga Ligji për Pronësinë i vitit 2004, të cilat eventualisht do të lehtësonin presionin ndaj buxhetit dhe/ose do të paraqisnin mënyra t tjera kompensimi.

Procesi i vendimmarrjes për llojin e kompensimit që do të jepet kërkon transparencë dhe efikasitet maksimal, me synim rritjen e besimit të publikut. Do të ishte në interes të përgjithshëm që rezultatet të bëheshin publike dhe të shpërndaheshin përmes mjeteve të ndryshme, të aksesueshme të komunikimit. Është thelbësore që vendimet e autoriteteve të përmbajnë arsye të qarta dhe të mjaftueshme dhe t’i nënshtrohen rishikimit gjyqësor në rast mosmarrëveshjeje”.

[21] Prg. 116 - 117 të Vendimit: “Krejt në ndryshim nga propozimet në Planin e Veprimit të Qeverisë që nuk kishte përmendur afate konkrete, Gjykata nuk mund të theksojë mjaftueshëm rëndësinë e caktimit të afateve realiste, statutore dhe detyruese në lidhje me çdo hap të procesit. Shtyrjet e shpeshta të afateve , siç ka ndodhur deri tani, nuk kontribuojnë në një zgjidhje të shpejtë të problemeve të identifikuara dhe dëmtojnë më tej besimin e publikut.

Është e rëndësishme që, me qëllim garantimin e zbatimit efektiv të masave të përgjithshme, në dispozicion të autoriteteve kompetente të vihen burime të mjaftueshme njerëzore dhe materiale dhe të garantohet bashkërendimi midis institucioneve të ndryshme, me synim shkëmbimin e informacionit. Sa herë që të jetë e mundur, autoritetet mund të shqyrtojnë mundësinë e shkurtimit të burimeve, duke bashkuar institucione të ndryshme, me qëllim shmangien e mbivendosjeve dhe zvogëlimin e kostove dhe shpenzimeve operative. Krijimi i strukturave të reja institucionale nuk duhet të konsiderohet si një shtresë tjetër e procesit por duhet të justifikohet plotësisht.

[22] Prg. 115 i Vendimit: “Procesi i kompensimit të ish pronarëve për shkak të Ligjeve për Pronësinë duhet të karakterizohet nga kompensimi i ish pronarëve në bazë të Ligjit të Legalizimit. Në lidhje me këtë të fundit, Shteti i paditur mund të rishqyrtonte rritjen e pjesës së kostos që legalizimi i ka sjellë ankuesve në masën që do të ishte i aftë të rregullonte kompensimin financiar të paguar ish pronarëve”.

[23] Prg. 115 i Vendimit: “Nga ana tjetër, Shteti i paditur duhet të garantojë ekzistencën e një sistemi transparent dhe efektiv të regjistrimit të pronave, duke përfshirë të dhëna të sakta, të unifikuara hartografike, me qëllim mundësimin, thjeshtimin dhe lehtësimin e transaksioneve të ardhshme ligjore. “

[24] Prg. 118 i Vendimit: “Gjykata çmon se shkalla e problemit dhe masat e sugjeruara më lart, mbi një bazë tërësisht treguese, së bashku me nevojën për zgjidhje të plotë dhe praktike, mund të trajtoheshin më mirë, nëse do t’i nënshtroheshin diskutimeve të gjera publike, me qëllim grumbullimin e një perceptimi të gjerë rreth nivelit të kompensimit që Shteti pritet të paguajë realisht dhe formave të ndryshme të kompensimit.

[25] Që prej muajit Shkurt të këtij viti, bazuar në kërkesat e disa institucioneve shtetërore dhe shoqatave të pronarëve

[26]  Pablo de Greiff, Reparations Efforts in International Perspective; Theo van Boven, Study concrening the Right to Restitution, Compensation and Rehabilitations for Victims of Gross Violations of Human Rights; Dinah Shelton, Remedies in International Human rights Law; Christian Tomuschat, Individual Reparation Claims in Instances of Grave Human rights Violations; John Raul, A Theory of Justice (Harvard Univerity Press 1972); Ronald Dowrkin, Taking rights seriosly (London Duckworth, 1977); Anette Baier, Moral Prejudices (Harvard University Press 1994); Ruti Teitel, Transitional Justice (Oxfoerd University Press 2000); Falk, Reviving the 1990s. Trend toward Transitional Justice Inovations and Institutions (Journal of Human Development no 3(2) 2002); Marc Boouyt, Paul Lemmens, Koen de Fryter and Stefan Parmentier, Reparations for victims of gross and sysetamic human rights violations (Oxford University Press 1999); International Center for Transitional Justice, A Handbook on Reparations (Oxford University Press 2006); Hanke Brunkhorst, Solidarity (Cambrige University Press 2009)

[27] Pablo de Greiff, Justice and Reparations, Kapitulli 12 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

[28] Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and Civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

[29] Po aty

[30] Po aty

[31] Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition. Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006, fq. 570

[32]Reparacionet sociale nënkuptojnë programet masive të reparacioneve, të cilat në planin macro kanë përmbajtje social-politike, nëpërmjet të cilës synohet të sigurohet riparim i mjaftueshëm i padrejtësive të së shkuarës. Të tilla programe mishërojnë: bërjen të njohur dhe dënimin e shkeljeve të të drejtave të njeriut të kryera në të shkuarën: “bërjen drejtësi” zyrtarisht; krijimin e strukturave për të parandaluar kryerjen e shkeljeve të ngjashme në të ardhmen. Referanca të Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006, fq. 564. Teoria e drejtësisë sociale është përqafuar nga Republika e Hungarisë, e cila në parimet e përgjithshme kushtetuese ka denoncuar shkeljet masive të të drejtave të njeriut, kryer gjatë diktaturës politike pas luftës së dytë botërore deri në vitet ’90. Kushtetuta e Hungarisë dt 25 Prill 2011

[33] Për disa të tjerë reparacionet sociale kuptohen si procese socio-politike dhe psikologjike që kanë si qëllim të nxjerrin në pah të vërtetën e shtypjes politike dhe të kërkojnë drejtësi për shkeljet e të drejtave të njeriut, duke mbajtur në vëmendje të veçantë nevojat e shëndetit mendor të viktimave. Referanca të Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006, fq. 564

[34] Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006, fq. 570

[35] Po aty

[36] Po aty

[37] Po aty

[38] Po aty

[39] Po aty

[40] Parlamenti Europian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme “Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste”, fq. 32

[41] Ruti Teitel, Transitional Justice (Oxfoerd University Press 2000); Falk, Reviving the 1990s. Trend toward Transitional Justice Inovations and Institutions (Journal of Human Development no 3(2) 2002); Marc Boouyt, Paul Lemmens, Koen de Fryter and Stefan Parmentier, Reparations for victims of gross and sysetamic human rights violations, Oxford University Press 1999); Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006. Në veçanti shih: Pablo de Greiff,  Justice and Repararions, si edhe Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

[42] Ruti Teitel, Transitional Justice (Oxfoerd University Press 2000); Falk, Reviving the 1990s. Trend toward Transitional Justice Inovations and Institutions (Journal of Human Development no 3(2) 2002); Marc Boouyt, Paul Lemmens, Koen de Fryter and Stefan Parmentier, Reparations for victims of gross and sysetamic human rights violations Oxford University Press 1999); Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006. Në veçanti shih: Pablo de Greiff, Justice and repararions, si edhe Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

[43] Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

 

[44] Jaime E. Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, Oxford University Press 2006

[45] Po aty

[46] Po aty.

[47] Po aty

[48] Po aty

[49] Po aty

[50] Po aty

[51] Po aty

[52] Po aty

[53] Po aty

[54] Aleksander Segovia, Financinag Reparations Programs: Reflections from International Experience, A Handbook on Reparations, Kapitulli 19 – International center of Transitional Justice, Oxford 2006; Hans Dietel Seibel with Andrea Armstrong, Reparations and Microfinance Schemes, A Handbook on Reparations, Kapitulli 19 – International center of Transitional Justice, Oxford 2006

[55] Aleksander Segovia, Financinag Reparations Programs: Reflections from International Experience”, A Handbook on Reparations, Kapitulli 19 – International Center of Transitional Justice, Oxford 2006.

[56] Po aty

[57] Po aty

[58] Po aty

[59] Po aty

[60] Parlamenti Europian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme “Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste”, fq 32 - 33. Në këtë dokument theksohet, se politikat e paqarta dhe të paparashikueshme për kthimin e pronave janë shkaktare të dështimeve të autoriteteve.

[61] Po aty

[62] Po aty

[63] Po aty

[64] Po aty

[65] Çështja Manushaqe Puto Etj k. Shqipërisë, date 31 Korrik 2012, § 41

[66] Raporti Shpjegues i Projektligjit, (sot Ligji 133/15) që pala shtetërore ka dorëzuar më datë 4 Nëntor 2015 në Komitetin e Ministrave të Këshillit të Europës. Përgjigje e palës shtetërore ndaj kundërshtive të Shoqatës “Pronësi me Drejtësi”lidhur me Projektligjin (sot Ligji 133/15). Letër e datës 10 Nëntor 2015. Raport i Komisionit të Ligjeve, datë 19 Janar 2016, “Për Dekretin e Presidentit nr. 9377 datë  29.12.2015 Për Kthimin e Ligjit nr 133/2015 “Për Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Procesit të Kompensimit të Pronave”

[67] Në këtë kuptim parimet themelore kushtetuese për drejtësi sociale, solidaritet shoqëror, paqe brenda shoqërisë dhe dinjitet njerëzor interpretohen dhe zbatohen në frymën e parimeve të drejtësisë së tranzicionit

[68] Anthony D’Amato, Encyclopedia of “Public International Law”, fq 599 – 601 (1992)

[69] Malcolm N. Shaw, International Law, Oxford 2006, fq. 98

[70] Ngushtimit sipas mundësive më të mira të diferencave midis asaj që kërkohet dhe asaj që është e mundur të ofrohet. Shih gjithashtu: Malcolm N. Shaw, International Law, Oxford 2006, fq. 1017

[71] Po aty.

[72] Po aty.

[73] Zbatueshmeria e të cilit nuk varet prej rotacioneve zgjedhore