K U S H T E T U T  S H M Ë R I

 

STATUSI I KEDNJ NË RENDIN KUSHTETUES SHQIPTAR

 

Av. Dr. Ervin SULKO

Pedagog i së Drejtës Kushtetuese,

Tiranë

 

Hyrje

 

Çështja e pozicionit të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në rendet kushtetuese të vendeve anëtare të Këshillit të Evropës ka një rëndësi të veçantë, për arsye se paraqitet mjaft heterogjene, ngaqë parimisht çdo vend ratifikues i saj i ka dhënë një vlerë të caktuar në rendin juridik kombëtar. Kjo varet më së shumti nga zgjedhja që ka bërë ligjbërësi në kushtetutat respektive të vendeve anëtare. Qëllimi i këtij punimi nuk është të prezantojë të dhënat e një studimi krahasues me vendet e tjera që marrin pjesë në “sistemin e Strasburgut”, por të analizojmë, qasjen që ka rendi kushtetues shqiptar me KEDNJ, si një ndër dokumentet më të rëndësishëm në kontinentin Evropian, përsa i takon mbrojtjes së të drejtave themelore të Njeriut.

 

Objekti i këtij punimi është përshkrimi i shkurtër i vendit të KEDNJ në rendin kushtetues shqiptar, duke e shtrirë hulumtimin fillimisht në kuadrin kushtetues dhe doktrinor, si edhe më pas në analizën e jurisprudencës kushtetuese shqiptare në lidhje me Konventën Evropiane. Veçanërisht do të analizohen vendimet e Gjykatës Kushtetuese, që kanë trajtuar vendin e KEDNJ në rendin kushtetues shqiptar, duke filluar nga ato më të hershmet dhe deri te vendimet e fundit përkatëse me çështjen. Paraprakisht duhet evidentuar që jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese shqiptare ka qenë konstante në lidhje me këtë çështje, sepse rregullimi kushtetues ka qenë i qartë dhe e ka ndihmuar Gjykatën Kushtetuese në veprimtarinë interpretuese.

 

Kuadri kushtetues dhe doktrinor

 

Me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë (1998), e drejta ndërkombëtare që rrjedh nga marrëveshjet ndërkombëtare (e njohur ndryshe edhe si “e drejta konventore”) ka një vend të posaçëm.[1] Neni 116 i Kushtetutës që i rendit marrëveshjet ndërkombëtare fill pas Kushtetutës u jep atyre fuqi mbiligjore në sistemin e burimeve normative. Po ashtu, kjo dispozitë kushtetuese duhet lexuar në kombinim edhe me nenin 122, pikat 1 dhe 2, të Kushtetutës, që sanksionon se:

“1. Çdo marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar përbën pjesë të sistemit të brendshëm juridik pasi botohet në Fletoren Zyrtare të Republikës së Shqipërisë. Ajo zbatohet në mënyrë të drejtpërdrejtë, përveç rasteve kur nuk është e vetëzbatueshme dhe zbatimi i saj kërkon nxjerrjen e një ligji…

2. një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj ka epërsi mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me të…”

           Përgjithësisht, në kushtetutat e vendeve të Evropës Lindore dhe Qendrore vihet re se, marrëveshjet ndërkombëtare gëzojnë një fuqi mbiligjore, kjo ndoshta edhe për shkak të kushtëzimit të jashtëm që këto vende kanë pasur për t’u anëtarësuar në organizatat euroatlantike. Kjo hapje drejt së drejtës ndërkombëtare dëshmohet qartazi nga teoria moniste ndërkombëtariste, që këto vende kanë zbatuar për të drejtën ndërkombëtare dhe mbi të gjitha edhe nga procedura e hyrjes së të drejtës konventore në rendet juridike kombëtare, të cilat pas ratifikimit të tyre prodhojnë efekte të menjëhershme.[2] Mjafton të përmendim këtu disa kushtetuta të këtyre vendeve, të cilat nën shembullin e Kushtetutës franceze[3] parashikojnë epërsinë e marrëveshjeve ndërkombëtare mbi ligjet e vendit, që nuk pajtohen me to: neni 10 i Kushtetutës çeke, neni 194 i Kushtetutës serbe, neni 153 i Kushtetutës sllovene, neni 91 i Kushtetutës polake etj.

Në dispozitat kushtetuese të lartpërmendura janë rregulluar në mënyrë të qartë: së pari, vendi i marrëveshjeve ndërkombëtare në sistemin e burimeve normative; së dyti, pozita e tyre mbiligjore, por poshtë Kushtetutës; së treti, zbatimi i tyre i drejtpërdrejtë pas ratifikimit, gjithmonë kur ato janë të vetëzbatueshme, siç njihen në doktrinën ndërkombëtare self executing; së katërti,  epërsia e tyre në rast të një kolizioni normativ me ligjet e brendshme që nuk pajtohen me ‘to.

Nga analiza e dispozitave kushtetuese duket qartë pozita e favorshme që kanë marrëveshjet ndërkombëare të ratifikuara me ligj nga ana e Republikës së Shqipërisë, por  kjo është edhe më e dukshme kur i referohemi Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut në rendin tonë kushtetues. Ajo gëzon një status të privilegjuar në rendin kushtetues shqiptar kundrejt të gjitha marrëveshjeve të tjera. Këtë e dëshmon qartë parashikimi i saj në një klauzolë kushtetuese specifike. Neni 17/2, përsa i takon kufizimit të të drejtave të Njeriut në rendin tonë kushtetues sanksionon, se: “…Këto kufizime nuk mund të cënojnë thelbin e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe në asnjë rast nuk mund të tejkalojnë kufizimet e parashikuara në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut”.

Kjo Konventë është hartuar në kuadër të Këshillit të Evropës, e nënshkruar në Romë, më 4 nëntor 1950 dhe ka hyrë në fuqi më 3 shtator të vitit 1953. Vendi ynë është pranuar zyrtarisht në Këshillin e Evropës më 13 korrik 1996, me këtë rast është nënshkruar edhe Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut. Ratifikimi i kësaj Konvente nga Kuvendi i Republikës së Shqipërisë është bërë më 31 korrik 1996.[4]

             Një ndër kushtet themelore pas pranimit në këtë organizatë, që përbënte njëkohësisht edhe një detyrim për vendin tonë, ishte heqja e dënimit me vdekje. Republika e Shqipërisë mori përsipër detyrimin të nënshkruante, ratifikonte dhe zbatonte Protokollin nr. 6 të Konventës, lidhur me heqjen e dënimit me vdekje në kohë paqeje, brenda një afati prej tre vjetësh, nga koha e pranimit. Kjo u realizua në rrugë jurisprudenciale nga ana e Gjykatës Kushtetuese, e cila me vendimin nr.65/1999 shfuqizoi të gjitha dispozitat ligjore në legjislacionin penal shqiptar, që parashikonin dënimin me vdekje. Kjo ndërhyrje e Gjykatës Kushtetuese u bë e domosdoshme, pasi vetë institucionet e shtetit, e veçanërisht Kuvendi nuk arritën të bënin nismat e duhura ligjore për shfuqizimin e dënimit me vdekje brenda afatit tre vjeçar. Në fakt ky vendim erdhi në prag të mbarimit të këtij afati.

Edhe pse Kushtetuta është hartuar kronologjikisht pas ratifikimit të Konventës, ajo jo vetëm e ka marrë parasysh këtë dokument të rëndësishëm ndërkombëtar, por e ka vendosur si një etalon matës së nivelit të mbrojtjes së të drejtave të Njeriut në rendin kushtetues shqiptar.

           Me anë të nenit 17/2 Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë thërret në mënyrë të drejtpërdrejtë Konventën Evropiane, duke e bërë pjesë të rendit të brendshëm juridik. Në sajë të kësaj dispozite kushtetuese, KEDNJ ka një status kushtetues ose kuazi kushtetues vetëm përsa i takon kufizimit të mbrojtjes së të drejtave të Njeriut.

Në këtë përfundim ka arritur doktrina konstitucionaliste shqiptare, por që në të vërtetë ky përfundim nuk ka qenë i lehtë dhe i njëzëshëm. Disa janë të mendimit, se nuk është fjala për një superioritet të Konventës mbi ligjet e brendshme të vendit, por shkohet edhe më tej. Këtu duket sikur Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë çiftëzohet me Konventën Evropiane, me këtë akt ndërkombëtar të të drejtave të Njeriut, e cila merr fuqi kushtetuese në Republikën e Shqipërisë vetëm përsa i përket çështjes së kufizimit të të drejtave dhe lirive themelore.[5]

           Kjo në fakt është një veçori e Kushtetutës shqiptare, e cila krahasuar me rendet kushtetuese të vendeve anëtare të Këshillit të Evropës paraqitet, sipas doktrinës, si një rast sui generis; në këtë mënyrë arrijmë në përfundimin se të drejtave të parashikuara në KEDNJ-ë nuk u është garantuar status kushtetutor përsa i përket përmbajtjes së tyre, por një status i tillë është parashikuar për kufizimet e këtyre të drejtave. Kjo doktrine e identitetit të kufizimeve, siç do të mund ta quaja, është veçoria më e dukshme e Kushtetutës sonë. Këtë gjë nuk mund ta gjeni në asnjë sistem tjetër juridik.[6]

 Është e vërtetë se qasja e Kushtetutës sonë mbetet disi e veçantë, por nuk duhet të harrojmë që një klauzolë të ngjashme kushtetuese e gjejmë edhe në eksperienca të tjera të vendeve evropiane si për shembull, neni 10/2 i Kushtetutës spanjolle që sanksionon, se: [7] Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut dhe traktatet e tjera mbi të drejtat e Njeriut të ratifikuara nga Spanja, duhet të përdoren si elemente të interpretimit të të drejtave të Njeriut të parashikuara nga Kushtetuta, kuptimi i së cilës është interpretuar nga doktrina kushtetuese spanjolle si një klauzolë e gjerë kushtetuese, e cila lejon Gjykatën Kushtetuese spanjolle të interpretojë të drejtat themelore të parashikuara në Kushtetutë në përputhje me Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, me të drejtën e BE, me KEDNJ etj. Në rastin e Shqipërisë, neni 17/2, në dallim nga eksperienca spanjolle i referohet ekskluzivisht vetëm KEDNJ, por gjithsesi mekanizmi mbetet mjaft i ngjashëm.

Në të njëjtin drejtim ka ecur edhe Kushtetuta më e re e Republikës së Kosovës, e cila i rezervon të drejtës ndërkombëtare dhe kryesisht marrëveshjeve ndërkombëtare më të rëndësishme në fushën e të drejtave të Njeriut, një status të veçantë. Kështu, në nenin 22 sanksionohet se, Të drejtat dhe liritë e njeriut të garantuara me marrëveshjet dhe instrumentet ndërkombëtare në vijim, garantohen me këtë Kushtetutë, zbatohen drejtpërdrejtë në Republikën e Kosovës dhe kanë prioritet, në rast konflikti, ndaj dispozitave e ligjeve dhe akteve të tjera të institucioneve publike[….]. Më pas kjo dispozitë kushtetuese rendit ato marrëveshje ndërkombëtare, ku standardi i mbrojtjes së të drejtave të parashikuara në to, është njëkohësisht edhe standard kushtetues, por nga ana tjetër, kjo është një klauzolë kushtetuese, e cila lejon interpretimin e  të drejtave dhe lirive themelore të parashikuara nga Kushtetuta në pajtim me këto marrëveshje si; Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut dhe Protokollet e saj, Konventa Ndërkombëtare për të Drejtat Civile e Politike dhe Protokollet e saj, Konventa Kornizë e Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare etj. Në rast konflikti mes të drejtës së brendshme dhe këtyre marrëveshjeve ndërkombëtare Kushtetuta sanksionon se duhet t’i jepet përparësi dhe zbatim i drejtpërdrejt këtyre marrëveshjeve ndërkombëtare.

           Një pjesë tjetër e doktrinës (S.Sadushi) flet për një pozicion kuazi kushtetues të KEDNJ në rendin e brendshëm juridik, për rrjedhojë çdokush mund të paraqesë ankim në Gjykatën Kushtetuese ose pranë gjyqtarëve të zakonshëm për shkelje të të drejtave individuale, duke iu referuar drejtpërsëdrejti dispozitave të KEDNJ.[8] Po ashtu, po sipas kësaj doktrine, neni 17/2 i Kushtetutës duhet kuptuar edhe si një klauzolë interpretimi, përmes së cilës të drejtat dhe liritë themelore të individit të parashikuara në Kushtetutë duhen interpretuar në funksion të dispozitave përkatëse të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.[9] Megjithatë, dallimi ndërmjet statusit kushtetues apo kuazi kushtetues mbetet në nivel terminologjik, pasi në thelb doktrina pranon statusin kushtetues të KEDJNJ vetëm sa i takon kufizimit të të drejtave të njeriut.

 

Interpretimi dhe zbatimi i nenit 17/2 të Kushtetutës

          

           Nëse ky ka qenë qëndrimi i doktrines kushtetuese shqiptare dhe analizës së kuadrit kushtetues, që i referohet KEDNJ, e rëndësishme është të analizojmë qëndrimin e Gjykatës Kushtetuese shqiptare në lidhje me këtë çështje, çka përbën edhe objektin e kërkimit në këtë punim.   

           Gjykata Kushtetuese do ta zbatonte për herë të parë nenin 17/2 të Kushtetutës në vendimin tashmë të njohur nr. 65/1999, kur ajo vendosi të shqyrtonte pajtueshmërinë me Kushtetutën të dënimit me vdekje, parashikuar nga dispozitat e Kodit Penal asokohe në fuqi. Kështu, ajo interpreton nenin 21 të Kushtetutës “të drejtën për jetën” në përputhje me KEDNJ:

Kushtetuta ka pranuar në nenet 5, 116 dhe 122 se Republika e Shqipërisë zbaton të drejtën ndërkombëtare të detyrueshme për të, duke i rradhitur marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara, të cilat përbëjnë pjesë të sistemit të brendshëm juridik, në hierarkinë e akteve normative që kanë fuqi përpara ligjeve. Konventa  Evropiane për të Drejtat e Njeriut është një nga këto marrëveshje ndërkombëtare, të cilën Shqipëria e ka nënshkruar dhe ratifikuar.  Sipas nenit 1 të Protokollit nr.6, “Dënimi me vdekje hiqet. Askush nuk mund të ndëshkohet me një dënim të tillë, as të ekzekutohet”. Shqipëria nuk ka arritur që të ratifikojë aktualisht Protokollin nr.6 të kësaj Konvente, por nisur nga fakti që Kushtetuta në nenin 17, pika 2 nuk lejon për asnjë rast kufizime të lirive dhe të të drejtave të njeriut që mund të tejkalojnë ato kufizime të parashikuara në Konventë, kuptohet se dënimi me vdekje i parashikuar nga Kodi Penal është një tejkalim i konceptit dhe frymës që krijon Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, si dhe i vetë Konventës, e cila nuk e parashikon një kufizim të tillë.[10]

Duke analizuar qëndrimin e mësipërm të Gjykatës Kushtetuese arrijmë në konkluzionin se, neni 17/2 ka në radhë të parë vlerën e një klauzole kushtetuese interpretimi, e cila e lejon Gjykatën të interpretojë në përputhje me frymën e KEDNJ të drejtat dhe liritë themelore të parashikuara në Kushtetutë.[11] Ky veprim hermeneutik që Kushtetuta parashikon u konkretizua për herë të parë në vendimin e mësipërm, ku “e drejta për jetën” u interpretua në përputhje me parashikimet e KEDNJ dhe Protokolleve të saj Shtesë. Vendimi i mësipërm shënon edhe zbatimin e parë konkret të nenit 17/2 të Kushtetutës. Kjo klauzolë interpretimi bën të mundur që Gjykata Kushtetuese të interpretojë të drejtat dhe liritë themelore të njeriut të sanksionuara nga Kushtetuta nën dritën e Konventës Evropiane.

Gjykata Kushtetuese ka pranuar vlerën e standardit minimum të nivelit konventor të mbrojtjes së të drejtave themelore dhe lirive të individit në Kushtetutë, por nga ana tjetër, legjislacioni i brendshëm mund të parashikojë një nivel më të lartë mbrojtje. Kështu, në vendimin nr. 29/2005, në lidhje me të drejtën e ankimit të gjyqtarëve në Gjykatën e Lartë kundër masave disiplinore të marra ndaj një gjyqtari, jo vetëm ndaj masës së shkarkimit, por kundrejt të gjitha masave disiplinore, Gjykata Kushtetuese thekson, se: E drejta për t’iu drejtuar gjykatës përbën një aspekt të të drejtave të çdo individi, por “kjo nuk është e drejtë absolute. Ajo mund të jetë subjekt i kufizimeve të ligjshme.” Sidoqoftë, në këtë drejtim, Kushtetuta ka bërë një hap më tej se Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, duke e shoqëruar masën e shkarkimit të gjyqtarit me garancitë e ankimit në Gjykatën e Lartë. Shtrirja e këtij koncepti edhe për masat e tjera disiplinore bie në kundërshtim me Kushtetutën. Nga ky kuptim, neni 147, pika 6 i Kushtetutës, duke qenë i konceptuar si një dispozitë me karakter përjashtimor, nuk mund të interpretohet në mënyrë zgjeruese.

Nga ana tjetër, Gjykata Kushtetuese nuk i është referuar gjithnjë kriterit të standardit minimum të vendosur nga Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë. Kjo do të thotë se sa herë trajtohet çështja e të drejtave dhe lirive themelore të sanksionuara në Kushtetutë, ajo duhet t’i referohet dispozitave të KEDNJ-së që sanksionojnë këto të drejta ashtu siç janë interpretuar nga Gjykata e Strasburgut, pasi niveli i mbrojtjes së këtyre të drejtave nga Konventa përbën njëkohësisht një nivel mborojtje kushtetuese. Kështu, në lidhje  me mosekzekutimin e vendimeve gjyqësore të formës së prerë; procesi ekzekutiv sipas interpretimit fillestar të Gjykatës Kushtetuese nuk hynte në rrethin e të drejtave për një proces të rregullt ligjor sipas nenit 6 të KEDNJ-së, por vetëm pas çështjes Qufaj Kundër Shqipërisë (2006), në të cilën Gjykata e Strasburgut konsideroi procesin ekzekutiv si pjesë e të drejtave të procesit të rregullt ligjor, i mbrojtur nga Konventa. Duke filluar nga çështja Qufaj, Gjykata Kushtetuese filloi të bënte pjesë të juridiksionit të saj edhe ankimet me objekt mosekzekutimin e vendimeve gjyqësore të formës së prerë.

Po ashtu, vetë Gjykata Kushtetuese, për shkak të nivelit të ulët të mbrojtjes së të drejtave në çështjet që lidhen me mosekzekutimin e vendimeve gjyqësore bashkë me të drejtën për dëmshpërblim, çështjet që kanë të bëjnë me zgjatjen e procesit gjyqësor tej afatit të arsyeshëm, në disa raste, nuk është konsideruar nga Gjykata e Strasburgut si mjet i fundit efektiv kombëtar sipas kuptimit të nenit 13 të Konventës. Kjo është konstatuar në disa çështje të trajtuara nga ana e Gjykatës së Strasburgut[12].

Me fjalë të tjera, mungesa e referimit të Gjykatës Kushtetuese tek standardet e KEDNJ-së, çoi në shkelje të Konventës dhe të standardeve të vendosura prej saj për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të Njeriut.

Neni 17/2 i Kushtetutës përbën një standard minimum dhe një prag, poshtë të cilit nuk mund të kalohet. Niveli i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në Konventën Evropiane përbën njëkohësisht edhe një nivel kushtetues. Ligjvënësi është i lirë të parashikojë një nivel mbrojtjeje më të lartë, por kurrsesi më të ulët se sa ai i Konventës, kjo përbën edhe teorinë e standardeve pozitive. Gjykata Kushtetuese ndalet sërish në lidhje me këtë pikë në vendimin nr. 24/2007: Kushtetuta nuk i ka lënë ndonjë hapësirë ligjvënësit që në kuptim të fuqizimit të standardit të mbrojtjes së gjyqtarëve, të përfshijë në juridiksionin kushtetues të Gjykatës së Lartë shqyrtimin e ankimit ndaj masave të tjera disiplinore[....]Konventa Europiane për të Drejtat e Njeriut përcakton disa nga të drejtat themelore të njeriut, por ajo nuk ndalon që shtetet palë të parashikojnë edhe më shumë të drejta e liri për individët, ndërsa Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, në nenin 17 të saj e ka pranuar përmbajtjen e Konventës Evropiane si minimumin e këtyre kufizimeve, pa penguar që legjislacioni vendas t’u japë më shumë të drejta e liri si dhe një dimension më të madh realizimit të mbrojtjes së individit.

Vlerën e standardit pozitiv, Gjykata Kushtetuese e ka konstatuar edhe në raste të tjera në rendin e brendshëm juridik, për shembull, në lidhje me të drejtën e ankimit (neni 43 i Kushtetutës); Si e tillë, e drejta e ankimit përbën një nga të drejtat themelore të njeriut dhe ajo parashikohet edhe në Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut dhe në Protokollet e saj shtesë. Referuar dispozitave të këtyre dokumenteve dhe sipas nenit 43 të Kushtetutës është e qartë që “të drejtën e ankimit” për në instancat më të larta gjyqësore e gëzon çdo individ që është gjykuar nga gjykatat. Kjo shënon një standard më të lartë në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut se sa ai i “ankimit efektiv” që përcaktohet në nenin 13 të Konventës, nen që pranon si respektim të standardeve të Konventës lejimin e ankimit efektiv në një instancë më të lartë pa e kushtëzuar domosdoshmërisht këtë ankimin me ankimin në instancat e tjera gjyqësore. Gjykata vlerëson se standardi i nenit 43 të Kushtetutës duhet të shihet i lidhur ngushtë me “të drejtën e apelit në çështjet penale” përcaktuar në nenin 2 të Protokollit 7 Shtesë të kësaj Konvente.[13]

Niveli i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në “sistemin e Strasburgut”, përbën një standard minimum kushtetues të vendosur nga Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, çka imponon ligjvënësin të mos garantojë një nivel më të ulët mbrojtjeje nga ai i Konventës, por ai është i lirë të garantojë një nivel më të lartë. Një sistem mbrojtje, i cili funksionon vetëm me një kah, në drejtim të rritjes së nivelit të mbrojtjes së të drejtave të njeriut në nivel kombëtar.

 

Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese në lidhje me statusin e KEDNJ

 

Në vendimet e lartpërmendura Gjykata Kushtetuese ka zbatuar nenin 17/2 të Kushtetutës, duke mbikëqyrur respektimin e nivelit të mbrojtjes së të drejtave të njeriut në rendin e brendshëm, por nuk është shprehur asnjëherë në mënyrë të drejtpërdrejtë në lidhje me vlerën dhe vendin që KEDNJ-ja gëzon në rendin kushtetues shqiptar. Ajo do të shprehet për herë të parë me vendimin nr. 6/2006, i cili trajton çështjen e Konventës në tri aspekte të ndryshme, a) vendi i KEDNJ-së në rendin e brendshëm juridik, b) vlera interpretuese e Konventës dhe të jurisprudencës së Gjykatës së Strasburgut, c) efektet juridike të vendimeve të GJEDNJ-së. Sa i takon aspektit të parë, Gjykata Kushtetuese thekson, se: Meqenëse baza ligjore mbi të cilën ngrihet një kërkesë e tillë ka të bëjë drejtpërsëdrejti dhe me konceptin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, është e nevojshme të sqarohet pozicioni i saj në të drejtën e brendshme shqiptare. Sipas nenit 116 të Kushtetutës, Konventa, si një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj, në hierarkinë e normave juridike renditet menjëherë pas Kushtetutës. Për pasojë, ajo zë një vend të rëndësishëm në të drejtën e brendshme e bëhet e detyrueshme për t’u zbatuar për çdo shtet, për të gjithë organet shtetërore përfshirë këtu dhe gjykatat e çdo niveli si dhe organet që zbatojnë vendimet e tyre. Garancitë e Konventës ndikojnë në interpretimin dhe mbrojtjen e të drejtave e lirive themelore të individit të shprehura nga Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë.

Gjykata Kushtetuese shprehet në lidhje me KEDNJ parë nga një tjetër këndvështrim, jo më duke iu referuar aspektit hermeneutik apo nivelit të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, por nisur nga pozicioni i saj në sistemin e burimeve normative në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë. Ndryshe nga qendrimi i doktrinës kushtetuese të lartpërmendur, ajo i referohet nenit 116, për të përcaktuar vendin e saj në rendin e brendshëm juridik. Është e vërtetë se edhe Konventa si të gjitha marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara me ligj renditet hierarkisht pas Kushtetutës dhe ka fuqi mbiligjore, por mungon në këtë rast referenca normative e nenit 17/2 të Kushtetutës, që e bën këtë Konventë të veçantë nga Konventat e tjera, sepse vetë Kushtetuta ka parashikuar një trajtim të diferencuar apo të privilegjuar të saj kundrejt Konventave të tjera, të cilën e thërret në mënyrë të drejtpërdrejtë, dhe e ngre në nivel kushtetues sa i takon kufizimit të të drejtave të njeriut.

Pra, sipas vendimit të mësipërm, KEDNJ, ka fuqi mbiligjore, ajo në hierarkinë e normave juridike renditet menjëherë pas Kushtetutës, si të gjitha marrëveshjet e tjera të ratifikuara me ligj nga Republika e Shqipërisë, duke mos e ndarë KEDNJ nga marrëveshjet e tjera, por i bën një trajtim të barabart me ‘to. Ky është qëndrimi fillestar i saj në lidhje me pozicionin e Konventës në sistemin e burimeve normative, qëndrim që bie ndesh me atë të doktrinës kushtetuese të mësipërme, e cila që në fillimet e saj, në bazë të nenit 17/2 i njeh një status kushtetor Konventës.

Vendimi i mësipërm është i rëndësishëm jo vetëm se sqaron vendin e KEDNJ në të drejtën e brendshme, por trajton në mënyrë shteruese edhe disa aspekte të tjera në lidhje me ‘të, siç është edhe vlera interpretuese: veç kësaj, Gjykata Kushtetuese çmon se teksti i Konventës dhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane e të Drejtave të Njeriut shërbejnë për të bërë interpretimin kushtetues dhe për të përcaktuar, rast pas rasti, kufijtë e të drejtave themelore kushtetuese. Ky pozicion i Konventës, vjen si pasojë e angazhimeve të Shtetit Shqiptar për t’i dhënë një mbrojtje të garantuar të drejtave dhe lirive themelore të njeriut.

Qartazi, Gjykata Kushtetuese në bazë të nenit 17/2 të Kushtetutës, edhe pse nuk është cituar në paragrafin e mësipërm, thekson se teksti i Konventës, i këtij akti juridik të të drejtës ndërkombëtare, shërben si një instrument në duart e gjyqtarëve, i cili i ndihmon ata të interpretojnë të drejtat dhe liritë themelore të sanksionuara në Kushtetutë sipas frymës së Konventës. Natyrisht që kjo kërkon një njohje të mirë dhe një familjarizim të gjyqtarëve me Konventën dhe jurisprudencën e Gjykatës së Strasburgut, për ta përdorur atë gjatë veprimtarisë së tyre të interpretimit/zbatimit të ligjit.

Aspekti i tretë, në të cilin ndalet vendimi nr. 6/2006, lidhet me efektet juridike të vendimeve të Gjykatës së Strasburgut: Aspekt tjetër me rëndësi ka të bëjë me detyrimet që rrjedhin nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, për palët që marrin pjesë në gjykim, sepse sipas nenit 41 të Konventës, palët kontraktuese, me ratifikimin e Konventës, janë të detyruara të garantojnë përputhshmërinë e legjislacionit të brendshëm me Konventën. Veç kësaj, praktika e kësaj Gjykate paraqet rëndësi për vlerat orientuese të jurisprudencës të saj edhe për gjykatat shqiptare.

Nga analiza e paragrafit të mësipërm, Gjykata Kushtetuese ndalet në lidhje me efektet e vendimeve të GJEDNJ, për vendet palë të saj. Këtu është bërë një dallim i qartë mes vendimeve të Gjykatës së Strasburgut për vendin që është palë në gjykim, të cilit vendimi i drejtohet, ku Gjykata Kushtetuese i njeh efekte të detyrueshme, dhe efektet juridike të këtyre vendimeve për shtetet që nuk janë palë në gjykim, ku Gjykata Kushtetuese nuk i njeh një fuqi detyruese, por vetëm orientuese. Në fakt, Gjykata Kushtetuese mban këtë qëndrim, duke u nisur nga vlera inter partes që kanë vendimet e Strasburgut dhe kësisoj janë të detyrueshme vetëm për palët në gjykim.

Gjykata Kushtetuese ndryshon qëndrimin e saj në rastin kur shqyrton kushtetutshmërinë e ligjit për lustracionin,[14] ligj i vitit 2008 “Për pastërtinë e figurës së funksionarëve të lartë te administrates publike dhe të të zgjedhurve”. Ndër të tjera, ky ishte një ligj mjaft i debatueshëm në opinionin publik, i cili vuri në provë të vështirë vetë Gjykatën, sidomos sa i takon problematikës së konfliktit të interesit të anëtarëve të trupit gjykues në këtë gjykim. Më pas, Gjykata Kushtetuese e shpalli atë antikushtetues, pasi cenonte parimet e shtetit të së drejtës, parimin e ndarjes dhe balancimit të pushteteve, si edhe të drejtën kushtetuese për t’u zgjedhur, të drejtën për punë, të drejtën për të hyrë në shërbimin publik etj.

Ndër të tjera, Gjykata Kushtetuese arriti ta deklaronte këtë ligj antikushtetues pikërisht sepse binte ndesh edhe me parimet dhe nivelin e mbrojtjes së të drejtave të njeriut në nivel konventor. Kështu, në vendimin nr. 9/2010, ajo i referohet edhe standardeve të KEDNJ: Kushtetua, nëpërmjet referimit te KEDNJ, i ka dhënë këtij dokumenti vlerën e standardit kushtetues përsa i përket kufizimit të të drejtave të njeriut. Ligjvënësi nuk mund të vendosë kufizime që tejkalojnë ato të parashikuara nga KEDNJ, por ai nuk pengohet, që nëpërmjet legjislacionit, të zgjerojë hapësirën e të drejtave dhe lirive dhe t’i japë një dimension më të madh realizimit të mbrojtjes së individit.

Kuptohet që, në vazhdën e vendimit të mësipërm, Gjykata Kushtetuese shprehet në lidhje me Konventën si akt, dokument i së drejtës ndërkombëtare i ratifikuar nga vendi ynë si pjesë përbërëse e rendit juridik të brendshëm. Ajo sqaron vendin që ky dokument gëzon në sistemin e burimeve të së drejtës. Ky sqarim bëhet edhe më i rëndësishëm, pasi sipas teorisë moniste të parashikuar nga Kushtetuta jonë, pas ratifikimit të Konventës, nuk bëhet dallimi mes normave juridike me origjinë ndërkombëtare apo kombëtare, ajo bëhet pjesë e rendit të brendshëm juridik, i cili duhet kuptuar si një korpus normash që funksionon në unitet të plotë.

Ky vendim shënon një hap përpara të Gjykatës Kushtetuese, ku KEDNJ, nga dallimi i vendimit të mëparshëm, nuk e trajton në kuadrin e përgjithshëm kushtetues që u bëhet marrëveshjeve ndërkombëtare, me fuqi mbiligjore dhe me një pozicion sub kushtetues, por e trajton si një akt që ka një pozicion kushtetues sa i takon kufizimit të të drejtave të njeriut. Ky qëndrim konvergon edhe me atë të doktrinës kushtetuese në lidhje me këtë çështje.

 

 Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese për efektet juridike

 të vendimeve të Gjykatës së Strasburgut

 

Më i qartë është qëndrimi i jurisprudencës kushtetuese shqiptare në lidhje me KEDNJ, që bëhet në vendimin nr.20/2011, në fushën e rihapjes së procesit penal pas vendimit të GJEDNJ, i cili konstaton shkelje të Konventës në procesin penal, nga ana e organeve gjyqësore të vendeve kontraktuese. Ky vendim erdhi si rrjedhojë e një prirjeje të përgjithshme të vendeve kontraktuese, të cilat qoftë në rrugë jurisprudenciale apo në rrugë ligjore kanë parashikuar tashmë, mundësinë e rishikimit së proceseve penale, që përbëjnë res judicata, brenda sistemit kombëtar, në ato raste kur GJEDNJ ka konstatuar shkelje të Konventës. Mjafton të përmendim këtu Francën, e cila në vitin 2000 bëri ndryshimet përkatëse në Kodin e Procedurës Penale, për të shtuar si shkak të ri të rishikimit të procesit penal rastin kur GJEDNJ kishte konstatuar shkelje në atë proces. Gjermania akoma më herët, në vitin 1998 bëri po të njëjtën gjë, por edhe shumë vende të tjera anëtare të Këshillit të Evropës.[15]

Vendi ynë ndoqi rrugën jurisprudenciale, nën vazhdën e vendimit nr. 113/2011 të Gjykatës Kushtetuese italiane, që edhe citohet në mënyrë të drejtpërdrejtë në vendimin e Gjykatës Kushtetuese shqiptare, ku kjo e fundit urdhëroi rihapjen e proceseve penale të përfunduara me vendim të formës së prerë, në ato raste kur Gjykata e Strasburgut ka konstatuar shkelje të Konventës. 

Duke lënë mënjanë fenomenin e rihapjes së proceseve penale dhe për të parë më në hollësi elementë, të cilët kanë interes për fushën që po hulumtojmë, duhet të themi se në këtë vendim Gjykata Kushtetuese nuk i është referuar Konventës si akt dhe pozicionit të saj në rendin e brendshëm juridik, por është ndalur më tepër në aspektin e efekteve juridike të vendimeve të GJEDNJ për vendin tonë: Gjykata, në vijim të argumenteve të saj, e sheh me vend të theksoje se, për trajtimin e të drejtave themelore të njeriut, GJEDNJ-ja ka në sistemin tonë juridik një kompetencë ekskluzive. Kjo kompetencë është e pranuar nga sistemi ynë i brendshëm juridik, për efekt të zbatimit të nenit 122 të Kushtetutës, po edhe të nenit 17/2 të saj, të cilët sjellin si detyrim që vendimet e GJEDNJ-së të zbatohen drejtpërsëdrejti [.....]Posaçërisht për sa i përket vendimeve të GJEDNJ-së për procedime penale, për legjislativin lind nevoja që të marrë masa për të harmonizuar legjislacionin e brendshëm me dispozitat e KEDNJ-së. Nëse nuk ka harmonizim pra, nëse jemi në rastet e vakumit legjislativ, ose kur parashikimet ligjore bien në kundërshtim me dispozitat e Konventës, atëherë gjyqtarët e çdo niveli zbatojnë drejtpërsëdrejti vendimet e GJEDNJ-së në përputhje me nenin 122 të Kushtetutës dhe nenet 19 dhe 46 të KEDNJ-së. Neni 122 i Kushtetutës përcakton shprehimisht se dispozitat e marrëveshjeve ndërkombëtare kane epërsi mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me të

Gjykata Kushtetuese njeh dhe vendos në plan të parë vendimet e GJEDNJ në legjislacionin kombëtar, duke i njohur  asaj një kompetencë ekskluzive në fushën e të drejtave dhe liririve themelore në vendin tonë, kjo si rrjedhojë e kuadrit kushtetues të neneve 122 dhe 17/2 të Kushtetutës.

Nga ana tjetër sqarohen më së miri dy aspekte të tjera të rëndësishme, ai i kontrollit të pajtueshmërisë së legjislacionit të brendshëm me KEDNJ dhe efektet juridike të vendimeve të GJEDNJ në rendin e brendshëm juridik.

Sa i takon aspektit të parë, atij të përputhshmërisë së legjislacionit të brendshëm me KEDNJ, Gjykata Kushtetuese thekson se kjo është detyrë e gjykatave të çdo niveli që të ushtrojnë kontrollin e pajtueshmërisë së tij me KEDNJ, dhe në rastet kur kemi konflikt ose mospërputhje mes tyre, atëherë duhet të zbatojnë drejtpërdrejt vendimet e GJEDNJ. Në këtë rast, më e preferuar do të ishte të sanksionohej zbatimi i drejtpërdrejtë i Konventës, pasi janë ligjet e vendit që bien ndesh me ‘të. Por nisur nga rasti konkret, ku Gjykata Kushtetuese ishte thirrur të vendoste, duhej të jepte një mesazh konkret për të gjitha gjykatat kombëtare, që në rastet kur marrin në shqyrtim çështje për të cilat ka një vendim të GJEDNJ, e cila ka konstatuar shkelje të Konventës, atëherë ato duhet të zbatojnë drejtpërdrejt vendimet e GJEDNJ.

Në lidhje me efektet e vendimeve të Gjykatës së Strasburgut, Gjykata Kushtetuese vendos theksin më shumë te efektet e këtyre vendimeve, duke sanksionuar zbatimin e drejtpërdrejtë të tyre, por nuk përmend zbatimin e drejtpërdrejtë të Konventës, edhe pse kjo është e nënkuptuar, sepse në bazë të nenit 122 të Kushtetutës marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara nga vendi ynë zbatohen në mënyrë të drejtpërdrejtë në rendin e brendshëm, gjithmonë kur janë të vetëzbatueshme.

Lidhur me zbatimin e drejtpërdrejtë të vendimeve të GJEDNJ-së, Gjykata Kushtetuese nuk ka bërë dallim mes atyre vendimeve ku është Palë vendi ynë, apo edhe vendimeve që vendi ynë nuk është Palë. Nisur nga konteksti i këtij vendimi, i dhënë në vazhdën e një procesi penal në ngarkim të një shtetasi shqiptar, i cili kishte fituar në Strasburg, rasti Xherraj kundër Shqipërisë, kuptohet që zbatimi i drejtpërdrejtë i vendimeve të GJEDNJ u referohet atyre vendimeve në të cilat vendi ynë është Palë. Si Shtet anëtar me ratifikimin e Konventës, ne kemi pranuar juridiksionin e GJEDNJ-së në sajë të nenit 46 të Konventës, dhe kuptohet që vendimet e saj duhet të gjejnë zbatim në rendin e brendshëm.

Kjo e rreshton vendin tonë në anën e atyre shteteve kontraktuese, të cilët i kanë njohur Gjykatës së Strasburgut  autoritetin e gjësë së interpretuar, çka na bën të kujtojmë në këtë rast debatin  evropian të nisur në vitin 1997 nga doktrina franceze (O.De Schutter), e cila aludon me këtë shprehje rolin ekskluziv që ka GJEDNJ në interpretimin e KEDNJ, dhe gjyqtarët kombëtarë janë thjesht “përsëritës” të asaj çfarë ka interpretuar Gjykata e Strasburgut.[16] Ndërsa një pjesë tjetër e studiuesve kritikonin këtë qëndrim, duke vënë në dukje se interpretimi që Gjykata e Strasburgut i bën Konventës gjithmonë në lidhje me një rast konkret, dhe në fakt GJEDNJ-ë është një gjykatë e rastit konkret, si i tillë interpretimi i Konventës niset nga rasti konkret dhe kundrejt një rendi juridik kombëtar të Shtetit Palë në gjykim, duke patur parasysh edhe specifikat e atij Shteti, prandaj këto vendime nuk mund të kenë efektet sic et simpliciter erga omnes.[17]

Në thelb kjo doktrinë, në bazë të nenit 46 “Palët e Larta Kontraktuese zotohen t’u binden vendimeve përfundimtare të Gjykatës në lidhje me mosmarrëveshjet me të cilat janë palë”, ku sanksionon efektet inter partes të vendimeve të GJEDNJ, si edhe të nenit 32 “Juridiksioni i Gjykatës shtrihet mbi të gjitha çështjet që lidhen me interpretimin dhe zbatimin e Konventës”, që sanksionon të drejtën ekskluzive të saj në interpretimin e dispozitave të KEDNJ, nga një kombinim i dispozitave të mësipërme arrin në konkluzionin se, efektet e vendimeve të Gjykatës së Strasburgut janë të detyrueshme për palët në gjykim, por kanë edhe autoritetin e gjësë së interpretuar, që prodhojnë efektet juridike përtej rastit konkret, ku vendimi është dhënë.[18]

Në linjë me këtë doktrinë, për vendimet e Gjykatës së Strasburgut, të cilat nuk i drejtohen vendit tonë, në fuqi mbetet pohimi i mëparshëm i Gjykatës Kushtetuese i shprehur në vendimin nr. 6/2006: praktika e kësaj Gjykate paraqet rëndësi për vlerat orientuese të jurisprudencës të saj edhe për gjykatat shqiptare. Edhe Gjykata jonë Kushtetuese ua ka njohur vendimeve të GJENDJ efektet orientuese, që edhe pse u janë drejtuar vendeve palë në gjykim, ato influencojnë gjyqtarët tanë kombëtarë, duke pranuar në këtë mënyrë autoritetin e GJEDNJ në interpretimin e Konventës.

Ky qëndrim është pohuar nga vetë Gjykata e Strasburgut me vendimin e çështjes Irlanda vs. Mbretërisë së Bashkuar [19] ku GJEDNJ sqaroi se vendimet e veta shërbejnë jo vetëm për të zgjidhur çështjet e paraqitura përpara saj, por më gjerë, për të sqaruar, ruajtur apo zhvilluar rregullat e vendosura nga KEDNJ, duke kontribuar në këtë mënyrë në respektimin nga ana e Shteteve të angazhimeve të marra përsipër si Palë Kontraktuese. Së fundmi, kjo konfirmohet nga vetë Gjykata e Strasburgut në opinionin e saj mbi raportin e ekspertëve gjatë seancës plenare të 2 prillit 2007, ku ajo shprehet për fuqinë ndikuese sidomos të vendimeve parimore: “Megjithëse vendimet e saj nuk kanë efekt erga omnes (neni 46 i Konventës), çdo shtet duhet të mbajë parasysh vendimet e marra kundrejt vendeve të tjera, sidomos vendimet parimore, me qëllim që të parandalojë gjetjet e mundshme të shkeljeve që merren kundër atij vetë”.[20]

 

Konkluzione

 

Në mbyllje të këtij punimi është me vend të arrijmë në disa përfundime në lidhje me pozicionin e KEDNJ në rendin kushtetues shqiptar. Doktrina kushtetuese shqiptare ka një mendim të njëzëshëm për statusin kushtetues që gëzon KEDNJ në Kushtetutën shqiptare, vetëm sa i takon kufizimit të të drejtave të njeriut në rendin e brendshëm. Në këtë kuptim, rasti i Shqipërisë paraqitet si një rast sui generis në krahasim me vendet e tjera të Këshillit të Evropës, ku KEDNJ ka një pozicion të privilegjuar në Kushtetutën shqiptare, duke fituar vetëm ajo një rang kushtetues. Por, nga ana tjetër, kjo pozitë kushtetuese e KEDNJ nuk mund të konsiderohet unike, për arsye se ka vende të tjera ku kushtetutat e tyre kanë pak a shumë një qasje të ngjashme me Kushtetutën tonë. Në këtë drejtim paraqitet mjaft interesante Kushtetuta spanjolle, e cila në nenin 10/2 parashikon një klauzolë të interpretimit pajtues gati me përmbajtje simetrike me nenin 17/2 të Kushtetutës sonë, të cilat u imponojnë gjyqtarëve kombëtarë interpretimin e të drejtave dhe lirive themelore të sanksionuara nga Kushtetuta në pajtim me KEDNJ. Nisur nga interpretimi i bërë prej doktrinës kushtetuese spanjolle, neni 10/2 është një klauzolë interpretimi, dhe në sajë të kësaj dispozite të KEDNJ, ka vlerën e standardit minimum në nivelin e mbrojtjes së të drejtave të njeriut në rendin kushtetues spanjoll. Eksperienca spanjolle ndryshon nga rasti i Shqipërisë vetëm se nuk i njeh në asnjë rast vetë KEDNJ, si akt ndërkombëtar, statusin kushtetues, por vetëm se ky akt shërben për të bërë interpretimin e të drejtave dhe lirive themelore të sanksionuara nga Kushtetuta në përputhje me KEDNJ, pra Konventa ka vetëm vlerë interpretuese.

Në linjë me Kushtetutën spanjolle është edhe Kushtetuta e Kosovës, e cila në nenin 22 të saj, sanksionon jo vetëm epërsinë e marrëveshjeve ndërkombëtare mbi të drejtën e brendshme në rast se nuk pajtohet me të, por gjithashtu standardi i mbrojtjes së të drejtave të Njeriut i parashikuar në to, është njëkohësisht edhe standard kushtetues, çka detyron gjyqtarët kombëtarë të zbatojnë drejtpërdrejt marrëveshjet ndërkombëtare si Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut, KEDNJ-ë etj.

Gjykata Kushtetuese ka zbatuar për herë të parë nenin 17/2 të Kushtetutës, me rastin e shfuqizimit të dënimit me vdekje në Republikën e Shqipërisë, parashikuar nga legjislacioni penal. Me vendimin nr. 65/1999 ajo interpretoi të drejtën për jetën të sanksionuar nga Kushtetuta nën dritën e Konventës Evropiane  dhe jurisprudencës së Gjykatës së Strasburgut.

Ndërsa, përsa i takon qëndrimit të Gjykatës Kushtetuese në lidhje me pozicionin e KEDNJ në rendin e brendshëm juridik, duhet theksuar se nuk ka qenë shumë i ndryshueshëm. Kështu, fillimisht, në vendimin nr. 6/2006 ajo i njeh Konventës fuqi mbiligjore, por jo mbi Kushtetutën, njësoj si për çdo marrëveshje të ratifikuar me ligj: Sipas nenit 116 të Kushtetutës, Konventa, si një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj, në hierarkinë e normave juridike renditet menjëherë pas Kushtetutës.

Më pas, me vendimin nr. 9/2010 ajo ndryshon qëndrim dhe bën një hap përpara, duke iu referuar edhe standardeve të KEDNJ: Kushtetua, nëpërmjet referimit te KEDNJ, i ka dhënë këtij dokumenti vlerën e standardit kushtetues përsa i përket kufizimit të të drejtave të njeriut. Me këtë vendim, Gjykata Kushtetuese bashkohet plotësisht me qëndrimin doktrinor, duke i njohur vetë Konventës si akt, vlerën e standardit kushtetues vetëm sa i takon kufizimit të të drejtave të njeriut.

Duke iu referuar vendimit nr. 20/2011, arrijmë në përfundimin se, përsa i takon vendimeve të GJEDNJ të dhëna me palë Shtetin shqiptar, ato kanë fuqi të detyrueshme dhe zbatohen drejpërsëdrejti nga ana e gjykatave kombëtare. Ndërsa për vendimet e tjera të GJEDNJ, Gjykata Kushtetuese u njeh një fuqi orientuese, e cila ndihmon gjyqtarët kombëtarë të interpretojnë të drejtën e brendshme në përputhje me Konventën dhe me jurisprudencën e GJENDJ, duke pranuar plotësisht autoritetin ekskluziv që kjo ka në interpretimin e Konventës.

Nisur nga qasja e Kushtetutës sonë në lidhje me të drejtën konventore, ku u njeh marrëveshjeve ndërkombëtare të ratifikuara me ligj epërsinë mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me ‘to, si edhe në sajë të teorisë moniste të përqafuar nga Kushtetuta jonë, evidentojmë se Konventa Evropiane duhet të zbatohet në mënyrë të drejtpërdrejt nga të gjithë gjyqtarët kombëtarë sa herë që ligjet nuk pajtohen me ‘të. Po kështu, edhe për vendimet e GJEDNJ që i drejtohen vendit tonë zbatimi bëhet i drejtpërdrejtë, pavarësisht se në vendimin e mësipërm është theksuar vetëm zbatimi i drejtpërdrejt i vendimeve të saj dhe jo i Konventës.

 

---------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, 1998

- Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008

- Kushtetuta franceze, 1958

- Kushtetuta spanjolle, 1978

 

Doktrinë

- L. Omari, A.Anastasi, E drejta kushtetuese, ABC, Tiranë, 2010

- K. Traja, Kushtetuta dhe sistemi i mbrojtjes së të drejtave të njeriut, në K.Krisafi, G.Aubert, S.Ordolli, Kushtetuta e re shqiptare e së ardhmes euroatlantike të Shqipërisë: Takim mbi Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, Gjenevë më 21-22 mars 2002, Colloque sur la Constitution de la Republique d’Albanie, Genéve le 21-22 mars 2002, Tiranë 2002

- S. Sadushi, Drejtësia kushtetuese në zhvillim, Toena, Tiranë 2012

- S. Sadushi, Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese në frymën e Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut, botuar te revista “E drejta parlamentare dhe politikat ligjore”, n. 11/2003.

- XH. Zaganjori, A. Hajdari,  Mbi gjykimet në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut, botuar te revista “Studime Juridike”, n. 1/2002

- L. Bianku, Disa aspekte të zbatimit të Konventës Evropiane të të drejtave të njeriut në nivel kombëtar, botuar te revista “Jeta Juridike” nr. 3, Tiranë 2014

- A.Vorpsi, Procesi i rregullt ligjor në praktikën e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, Maluka, Tiranë 2011

- L. Montanari, Le nuove democrazie dell’Europa centro-orientale, te P.Carrozza (a cura di), A. di Giovine, G.F.Ferrari, Diritto costituzionale comparato, Laterza, Roma-Bari 2014

- Fernández, R. Álvarez, Il Tribunale costituzionale spagnolo e le corti d’europa, in

- Quaderni del Gruppo di Pisa, Interpretazione conforme e tecniche argomentative, atti del convegno di Milano svoltosi il 6-7 giugno 2008, Giappichelli, Torino 2009

- V. Sciarabba, Il giudicato e la CEDU. Profili di diritto costituzionale, internazionale e comparato, Padova, CEDAM, 2012

- E. Malfatti, I “livelli” di tutela dei diritti fondamentali nella dimensione europea, Giappichelli, Torino, 2013

- T. Guarnier, Interpretazione costituzionale e diritto giurisprudenziale, specificità e problemi dell’interpretazione costituzionale nell’ordinamento integrato, Editoriale Scientifica, Napoli, 2014

- E.Lambert, Les efets des arrêts de la Cour européenne des droit de l’homme. Contribution à une approche pluraliste du droit européen des droits de l’homme, Buruxelles, 1999

Jurisprudencë

- Vendimi nr. 65/1999 i Gjykatës Kushtetuese.

- Vendimi nr. 6/2006 i Gjykatës Kushtetuese

- Vendimi nr. 24/2007 i Gjykatës Kushtetuese

- Vendimi nr. 9/2010 i Gjykatës Kushtetuese

- Vendimi nr. 20/2011 i Gjykatës Kushtetuese

- Vendimi nr. 113/2011 i Gjykatës Kushtetuese italiane

- Çështja Irlanda vs. Mbretërisë së Bashkuar, vendimi i Gjyakatës së Strasburgut më 18 janar 1978

 



[1] Neni 116/1: Aktet normative që kanë fuqi në të gjithë territorin e Republikës së Shqipërisë janë: a) Kushtetuta, b) marrëveshjet ndërkombëtare, c) ligjet; ç) aktet e Këshillit të Ministrave

[2]L. Montanari, Le nuove democrazie dell’Europa centro-orientale, te P.CARROZZA (a cura di), A. DI GIOVINE, G. F. Ferrari, Diritto costituzionale comparato, Laterza, Roma-Bari, 2014, fq. 534

[3] Neni 55 i Kushtetutës franceze, 1958

[4] XH. Zaganjori, A. Hajdari,  Mbi gjykimet në Gjykatën Europiane të të Drejtave të Njeriut, botuar në ‘Studime Juridike’ n. 1/2002,  fq. 120

[5] L. Omari, A. Anastasi, E drejta kushtetuese, ABC, Tiranë 2010, fq. 115

[6]K. Traja, Kushtetuta dhe sistemi i mbrojtjes së të drejtave të njeriut, në K.KRISAFI, G.AUBERT, S.ORDOLLI, Kushtetuta e re shqiptare e së ardhmes euroatlantike të Shqipërisë: takim mbi Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, Gjenevë më 21-22 mars 2002, Colloque sur la Constitution de la Republique d’Albanie, Genéve le 21-22 mars 2002, Tiranë 2002, fq. 60

[7] I. Fernández, R. Álvarez, Il Tribunale costituzionale spagnolo e le corti d’europa, in Quaderni del Gruppo di Pisa, Interpretazione conforme e tecniche argomentative, atti del convegno di Milano svoltosi il 6-7 giugno 2008, Giappichelli, Torino, fq. 486

[8] S. Sadushi, Drejtësia kushtetuese në zhvillim, Toena, Tiranë 2012, fq. 448

[9] S. Sadushi, Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese në frymën e Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut, botuar në ‘E drejta parlamentare dhe politikat ligjoren. 11/2003, fq. 28

[10] Vendimi nr. 65/1999 i Gjykatës Kushtetuese

[11] S.Sadushi, vep.cit., fq. 31

[12] A.Vorpsi, Procesi i rregullt ligjor në praktikën e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, Maluka, Tiranë 2011, fq.244. Bëhet fjalë për çështjet Qufaj k. Shqipërisë (30 mars 2005), Balliu k. Shqipërisë (16 qershor 2005), Beshiri dhe të tjerë k. Shqipërisë (22 gusht 2006),  Marini k. Shqipërisë (18 dhjetor 2007) etj.

[13] Vendimi nr. 12/2010 i Gjykatës Kushtetuese.

[14] Vendimi nr. 9/2010 i Gjykatës Kushtetuese

[15] V. Sciarabba, Il giudicato e la CEDU. Profili di diritto costituzionale, internazionale e comparato, CEDAM, Padova, 2012, fq. 111

[16] E. Malfatti, I “livelli” di tutela dei diritti fondamentali nella dimensione europea, Giappichelli, Torino, 2013, fq. 110

[17] T. Guarnier, Interpretazione costituzionale e diritto giurisprudenziale, specificità e problemi dell’interpretazione costituzionale nell’ordinamento integrato, Editoriale Scientifica, Napoli, 2014, fq. 385

[18] E. Lambert, Les efets des arrêts de la Cour européenne des droit de l’homme. Contribution à une approche pluraliste du droit européen des droits de l’homme, Bruxelles, 1999, fq. 65

[19] Irlanda v. Mbretërisë së Bashkuar, 18 janar 1978

[20] L. Bianku, Disa aspekte të zbatimit të Konventës Evropiane të të drejtave të njeriut në nivel kombëtar, botuar në ‘Jeta Juridike’ nr. 3, Tiranë 2014, fq. 75