O P I N I O N E

 

 

Av. Vasil BENDO

                                    Anëtar i Dhomës së Avokatisë,

Tiranë 

Hyrje

Kritikat e paraqitura në këte artikull siguroj se kanë për qëllim kryesor vetëm arritje pozitive në drejtim të thellimit të reformave gjyqësore, në mënyrë të veçantë të drejtësisë administrative. Problemi bazik që shtrohet është: A mjafton një ligj që themelon një sistem të ri gjyqësor apo duhet një sistem gjyqësor i mirëthemeluar, që garanton të drejtat administrative të personave fizikë dhe juridikë shqiptarë? Qëndrimet e lëkundura apo ato ekuilibruese politike dhe profesionale ndaj reformave të thella të pushteteve kushtetuese nuk i kam mbështetur dhe nuk pozicionohem si përshtatës i tyre. “Dëmi” më i vogël që mund të bëjë një jurist-profesionist është rikujtesa e vetëvetes si thirrje ndaj politikës dhe publikut për të ndërmarrë aktet e nevojshme reformative, që përmirësojnë apo garantojnë mbrojtjen e lirive dhe të të drejtave të shtetasve në gjykimin administrativ trishkallësh shqiptar.[1] Rithirrja publike për një rireformim të plotë të drejtësisë administrative është një çështje që shtrohet sot për zgjidhje, pas një praktike jo pozitive afërsisht pesëvjecare të zbatuar nga gjykatat administrative të themeluara në vendin tonë në fund të vitit 2012.[2]

 

Mendoj se është e domosdoshme të bëhet një reformë e plotë e gjykimit administrativ, por deri tani vërej se ka mangësi në krahasim me sistemet e konsoliduara evropiane. Konstatoj që kjo drejtësi vazhdon të jetë e ndërvarur nga juridiksioni i gjyqësorit të zakonshëm në shkallën e tretë, gjë që është me pasoja juridike negative në të dyja shkallët e ulta dhe të pavarura të gjyqësorit administrativ. Gjatë këtyre 27 viteve të zhvillimit të legjislacionit tonë demokratik janë vërejtur përzjerje në ligj dhe në organizim, por tani ka ardhur koha kur duhet të bëhemi solidë. E vështirë, megjithatë e mundshme kjo, qoftë politikisht dhe legjislativisht, por edhe praktikisht e tradicionalisht. Politika është ajo që prodhon pushtetet kushtetuese. Prandaj, së pari duhet reformuar ajo dhe, së dyti, pushtetet kushtetuese që rrjedhin prej saj. Nga kjo tablo i bëhet thirrje politikës të jetë e kujdesshme në hartimin e reformave afatgjata dhe të qëndrueshme që prekin të drejtat dhe interesat e shtetasve e të subjekteve juridike. Pra, që ajo të hartojë strategji reformative afatgjatë zhvillimi.

Ndërkohë që përkohshmëria reformative sjell gjithmonë pasoja juridike te pjesëshme, që vështirë se rregullohen në një kohë të shkurtër në dobi të publikut drejtësidashës shqiptar. Kjo rrjedh për shkak të ndryshueshmërive politike, specifikave politike dhe papërshtatshmërive koniukturale ligjbërëse të vendit tonë demokratik, por të vonuar në hartimin e strategjive afatgjata të zhvillimit ligjor dhe social.

 

Objektivi reformativ

 

Objekt themelor i këtij artikulli është ndryshimi i nenit 141 të Kushtetutës: a ka sjellë apo mund të sjellë ai përmirësimin, efikasitetin dhe lehtësimin e gjykimit në shkallë të tretë të çështjeve administrative, civile dhe penale? Neni 141 i Kushtetutës [3] ka vepruar për një periudhë relativisht të gjatë, afërsisht 18 vjet, por nuk prodhoi efektet e dëshiruara për të ndarë gjykimin ordiner nga gjykimi unifikues, për t’i dhënë përparësi njërit apo tjetrit gjykim në shkallë të tretë dhe për të vendosur balancat ndërmjet tyre. Sistemi i vendosur nga kjo dispozitë kushtetuese nëpërmjet ligjeve procedurale shtjelluese civile, penale, administrative, etj. e kishin kthyer gjykimin në shkallë të tretë shumë më tepër kasacional sesa unifikues të praktikës gjyqësore. Ndryshimi i nenit 141 të Kushtetutës, pa dyshim që sjell efekte pozitive, por jo esenciale në shkallën e tretë të gjykimit administrativ, civil dhe penal. Ky ndryshim parashikon një reformë në sistemin gjyqësor tri shkallësh, pavarësisht se duket si një ndryshim i thjeshtë i një dispozite kushtetuese.

Ndryshimi përmban konkretisht:

“1. Gjykata e Lartë shqyrton çështje lidhur me kuptimin dhe zbatimin e ligjit për të siguruar njësimin ose zhvillimin e praktikës gjyqësore, sipas ligjit.

2. Për ndryshimin e praktikës gjyqësore, Gjykata e Lartë tërheq për shqyrtim në Kolegjet e Bashkuara çështje të caktuara gjyqësore të vendosura nga kolegjet, sipas ligjit.”.[4]

Në zbatim të kësaj dispozite janë bërë edhe ndryshimet e dispozitave përkatëse të tri ligjeve procedurale themelore shqiptare, të Kodit të Procedurës Penale, të Kodit të Procedurës Civile dhe të Ligjit për Gjykatat Administrative. Këto ligje janë ndryshuar në përputhje me detyrimin kushtetues për një qëllim reformues, për të minimizuar gjykimin ordiner në shkallë të tretë dhe maksimalizuar unifikimin e praktikave gjyqësore ne të trija shkallët e gjyqësorit shqiptar.

Natyrisht janë ndryshime pozitive dhe avancuese drejt reformimit, por pyetjet që shtrohen janë: Ndryshimi i kësaj dispozite kushtetuese sjell apo jo efektivitetin e plotë në drejtësinë administrative që kemi në analizë? Ndryshojnë apo jo natyra, kompetencat dhe funksionaliteti i Gjykatës së Lartë, si gjykatë ordinere e shkallës së tretë të deritanishme? Në vijim të reformave gjyqësore, a do të mbisundojë gjykimi ordiner apo unifikimi i praktikave gjyqësore?

Ndryshimi kushtetues, por edhe ndryshimet procedurale mendoj se nuk krijojnë garanci të mjaftueshme në zbatimin e tyre në praktikë. Dega e së drejtës administrative, që përfshin edhe gjyqësorin administrativ tri shkallësh është tepër delikate. Raportet e marrëdhënieve juridike, shtetas ankimues-administratë publike-gjykatë administrative; subjekte juridike ankimuese- administratë publike-gjykatë administrative, në praktikën e deritanishme të administrimit publik është konceptuar gjithmonë si dominim i shtetit mbi shtetasit apo personat juridikë privatë, ose/dhe publikë. Dëshiroj të theksoj që shteti, shtetasit dhe personat juridikë dhe fizikë mund dhe duhet të jenë të barabartë në të drejtat dhe përgjegjësitë e tyre para drejtësisë administrative, të paktën kështu e përcakton ligji ynë material civil shumëvjecar,[5] si edhe vetë Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë.[6] Kjo drejtësi fillon me aktin administrativ dhe përfundon me vendimin e gjyqësorit administrativ, duke përshkruar një shumëllojshmëri rregullash materiale dhe procedurale të detyrueshme për zbatim nga administrata publike qëndrore dhe vendore.

Parimi themelor i dhënies së drejtësisë administrative është kontrolli gjyqësor për qeverisjen qëndrore dhe vendore, prandaj edhe duhet të përsoset me qëllim që të garantohen të drejtat kushtetuese dhe administrative të të gjithë personave fizikë dhe juridikë, të cilëve u cënohen liritë dhe të drejtat e tyre civile, politike, ekonomike, racore, ngjyrore, fetare, punësimi, etj,. Duhet të kuptohet një herë e mirë se, në një proces gjyqësor administrativ shteti është palë e barabartë me shtetasit dhe nuk duhet kurrsesi të ushtrojë presion mbi gjykatën administrative. Në të kundërt, gjykata administrative merr fund në misionin e saj ndaj kontrollit ligjor mbi ekzekutivin.

Praktika e deritanishme afërsisht pesërvjecare e funksionimit të gjykatave administrative ka lënë shumë për të dëshiruar, pasi - thënë haptazi - po krijojnë kriza të thella sociale, politike dhe ekonomike. Nuk marr përsipër të ilustroj çështjet, sepse ato janë të pafundme, Megtjithatë, kembëngul që sistemi i vendosur nuk ka dhënë frytet e shumëpritura dhe të premtuara, si garanci për negocimin dhe anëtarësimin e Shtetit Shqiptar në BE. Mbi pesë vite më parë, politikës dhe qeverisjes kushtetuese të vendit tonë iu vu një kusht themelor për hapjen e negociatave për anëtarësimin në Unionin Evropian: Miratoni ligjin dhe krijoni gjykatat administrative, përndryshe jeni të humbur dhe kushedi kur rikujtohemi per ju! Ky është një perifrazim i imi, por domethënia përmbajtësore është e kuptueshme dhe u drejtohet: së pari, politikes qeverisëse tri partiake ligjbërëse, që nuk thellohet në objektivat reformative afatgjata, të cilat garantojnë stabilitetin ligjor të vendit; së dyti, profesionistëve të fushës së drejtësisë administrative, që duhet të jenë plotësisht të pavarësuar në asistencën e tyre për këtë reformim.

Ligji u miratua në maj 2012 dhe gjykatat administrative tri shkallëshe filluan së funksionuari në nëntor të vitit 2013.[7] Sot shtrohet çështja: sa efektiv është sistemi i drejtësisë administrative i vendosur dhe cilat janë mundësitë për rireformimin e tij në të mirë të publikut? Sistemi i atashuar nuk është perfekt, ai ndoshta ka vendosur hapat themelorë të iniciativës për përsosjen e tij. Siç e kam thënë në krye të herës, mund të kem përsëritje dhe referime të vetvetes me qëndrimet e mëparëshme, por zhvillimet e vrullshme ligjore të këtyre viteve të fundit më inkurarojnë të hedh disa mendime progresive për rireformimin e plotë të shkallës superiore të drejtësisë administrative, sipas kushteve dhe mundësive të vendit tonë. Kërkoj falje nëse hedh ide të parakohshme, ose jo të mirëstudiura, por kërkoj edhe komente për materializimin e propozimeve që do të shtrohen në vijim.

 

Pamja e pergjithshme sociale dhe politiko-ligjore  

           

Përgjatë këtyre 27 viteve të fundit të zhvillimit reformativo-ligjor të vendit tonë kemi patur rritje dhe ulje qeverisëse, kemi patur kriza politike të jashtëzakonshme, deri në përmbysje shtetërore, kemi patur kriza të rënda sociale që kanë detyruar shtetasit tanë të largohen të pa lumtur nga atdheu i tyre. Padrejtësia e propaganduar si “drejtësi” dha shkas të largohet masivisht truri i kombit, të largohen profesionistët, të mbeten politikanët që “gjuajnë” pasuritë e ligjshme për të “peshkuar”, me qëllim gllabërimin e tyre në rrugë të paligjshme. Në fillimvitet 90’ është sulmuar dhe pushtuar masivisht prona ish-private, e kthyer padrejtësisht në pronë shtetërore, e rrëmbyer nga pronarë të paligjshëm dhe të pa çertifikuar. Shumë shtetas të zonave rurale dhe jorurale veriore dhe jugore, por jo vetëm këta, edhe shumë shtetas të tjerë të paintegruar zaptuan pasuri, prishën ndërmarrje, shkatërruan pronën publike, vendosën pushkën përballë ish-pronarit, u bënë dypronarë, u vranë, u shitën, u vetëgjyqësuan. Janë të shumta pasojat e katastrofave dhe paaftësive të keqvetështetreformimit shqiptar. Po në vitin 1991 u miratua ligji për ndarjen e tokës, [8] i cili vuri “kazmën” mbi të drejtën e pronësisë. Dy partitë politike udhëheqëse në vend, e majta socialiste e “rithemeluar” dhe e djathta “demokratike” e sapokrijuar, me konsensus të plotë vendosën një reformë të dytë agrare pas asaj të vitit 1946, nga më të ashprat shpronësuese në vend. Prej më shumë se 27 vitesh pronarët konsiderohen jopronarë dhe “zaptuesit pronarë”. Kam mendimin se gjithmonë kriza e pronësisë prodhon kriza kushtetuese, politike, sociale edhe në drejtësi. Evropa “dashamirëse” që lakmojmë për anëtarësim nuk të pranon nëse ti “Shteti Shqiptar”, nuk je i aftë të zgjidhësh problemet parimore të drejtësisë civile dhe administrative.

Ligji reformativ kushtetues i vitit 1991 me ndryshimet në vijim,[9] miratuar me konsensus të plotë politik, ndonëse ka qenë një ligj i konsideruar tranzitor arriti të prodhojë efekte pozitive dhe të krijotë bazat fillestare për shtimin e një kreu të veçantë për pushtetin gjyqësor dhe miratimin e kodeve materiale dhe proceduriale, si edhe ligjeve organike per Gjykatën Kushtetuese dhe Gjykatën e Kasacionit të Republikës së Shqipërisë. Me ligj kushtetues,[10]  por edhe me ligj organik u krijua dhe u organizua Gjykata e Kasacionit,[11] duke parapëlqyer sistemin italian të ndërtimit tri shkallësh të sistemit gjyqësor, por me një ndryshim esencial. Sistemi italian i gjykimit administrativ ka qenë dhe vazhdon të jetë krejtësisht i ndarë nga sistemi i juridiksionit të zakonshëm, kurse sistemi shqiptar mbeti dhe vazhdon të jetë miks dhe i ndërvarur.

Nuk mendoj se u veprua keq, përkundrazi mendoj se pati efekte relativisht pozitive. Në Gjykatën e Kasacionit u krijuan dhe funksionuan katër kolegje: kolegji penal, civil, administrativ dhe ai tregtar, me përbërje të trupës gjyqësore prej tri gjyqtarësh të lartë. Duke u fokusuar në kolegjin administrativ dua të theksoj se ne kemi patur një përvojë disavjecare të ndarjes së gjyqësorit administrativ nga ai penal dhe civil në shkallën superiore të gjykimit, por ai mbeti një gjykim kasacional; për aq sa veproi, nuk prodhoi efektet e dëshiruara, pasi në shkallën e parë dhe të dytë nuk kemi patur organizime të specializuara të gjykimit administrativ.

Pas qershorit të vitit 1996, kur hyri në fuqi Kodi i Procedurës Civile (KPr.C) u krijuan seksionet e gjykimit të mosmarrëveshjeve administrative,[12] krahas atyre tregtare dhe të familjes, por përsëri gjykimi administrativ mbeti i ndërvarur. Kush kanë qenë difektet ligjore dhe organizative të atij strukturimi gjyqësor? Kanë qenë shumë, por unë mendoj se dy janë më kryesoret:

·         Nuk u pavarësua drejtësia administrative në gjykimin dyshkallësh nga juridiksioni i zakonshëm. Kemi krijuar seksionet e gjykimit të mosmarrëveshjeve administrative në shkallë të parë me KPrC të vitit ‘96, por ato nuk patën efekt, pasi gjyqtarët në atë periudhë vështirësisht nuk u përshtatën dhe nuk u pavarësuan nga juridiksioni i zakonshëm.

·         Drejtësia administrative në shkallën superiore u inkorporua në përbërjen katër kolegjëshe te Gjykatës së Kasacionit. Kjo nuk dha efekte pozitive për reformimin e gjykimit administrativ tri shkallësh, pasi nuk u pavarësua në të trija këto shkallë gjykimi, sepse Kolegji Administrativ mbeti i ndërvarur.

Me ristrukturimin sot për sotë të drejtësisë administrative në vendin tonë mendoj se jemi ende të vonuar në raport me zhvillimet e vrullshme shumë shekullore evropiane. Aktualisht janë krijuar gjykatat administrative të Shkallës së Parë, Gjykata Administrative e Apelit dhe Kolegji Adminstrativ në Gjykatën e Lartë,[13] kjo e fundit si shkallë e tretë me kompetenca të gjera. Shtrohet kërkesa: a kemi apo nuk kemi nje pavarësim të plotë të drejtësisë administrative nga juridiksioni i zakonshëm i gjyqësorit penal dhe civil ?! Kjo është një çështje tepër delikate që kërkon thellim të mëtejshëm të reformës gjyqësore shqiptare në përgjithësi, dhe asaj administrative në veçanti.

Për të ditur se sa të vonuar jemi, ndoshta më së pari do të duhej të kuptnim termin “drejtësi administrative”. Një studiues i njohur i kësaj fushe komenton, se: ““Termi “drejtësi administrative” në literaturën juridike shqiptare është ndeshur rrallë….thelbin e këtij koncepti e përbën shfaqja e interesave të ligjshme dhe kontradiktore të palëve në një gjykim administrativ….Nxjerrja e akteve apo kryerja e veprimeve të ndryshme me natyrë administrative nga autoritetet publike dhe ndikimi që mund të ketë kjo veprimtari administrative në të drejtat dhe interesat e ligjshme të një subjekti, evidenton nevojën për të kontrolluar ushtrimin e ketij pushteti. Në këtë kuptim, qëllimi i rishikimit gjyqësor të akteve dhe veprimeve administrative është të sigurojë respektimin e parimeve themelore demokratike të qeverisjes së shtetit me anë të ligjit, të mbrojtjes së të drejtave dhe lirive themelore të njeriut në marrëdhëniet e veçanta juridike publike, që krijohen ndërmjet shtetit dhe një personi privat nëpërmjet sigurimit të zbatimit të drejtë, të saktë dhe efektiv të normave të së drejtës””.[14] Pikërisht ky konceptim evidencon nevojën për të kontrolluar gjyqësisht aktet administrative që nxirren në ushtrimin e pushtetit ekzekutiv sipas parimeve dhe zhvillimeve të sotme të konceptimit evropian.

Në opinionin tim, termi “drejtësi administrative” përfshin tri parime themelore të ligjreformimit dhe drejtësidhënies administrative. Ky term perfshin:

·         Tërësinë e rregullave ligjore materiale dhe proceduriale për nxjerrjen e akteve administrative me efekte publike që sjellin konflikte gjyqësore;

·         Gjykimin administrativ të specializuar të akteve të administratës shtetërore nga ankimet e personave juridikë privatë, publikë dhe shtetasit;

·         Dhënien e një vendimi të drejtë gjyqësor adminidtrativ të paanësuar nga ekzekutivi, ligjvënësi dhe gjyqësori i juridiksionit të zakonshëm.

Këto janë tre parime që veshtirë se pranohen nga ekzekutivi ynë shpesh i ndryshueshëm apo i pastabilizuar në ligjbërje, si edhe i pa interesuar për çuarjen deri në fund të reformave ligjore, strukturore dhe gjyqësore administrative. Tani ndodhemi në hapin dhe kohën e duhur për të dhënë një zgjidhje përfundimtare ligjore dhe strukturore për rireformimin e drejtësisë administrative. Duhet vullnet politik, publik dhe profesional për pavarësimin e plotë të drejtësisë administrative me objektivin themelor: sistemi i gjyqësorit administrativ duhet të jetë krejtësisht i pavarur, i specializuar dhe gjykues i akteve të qeverisjes qëndrore dhe vendore pa ndikime politike dhe “përmbajtësore”. Mendoj se janë këto kapacitete ligjore dhe organizative për të bërë më të mirën e mundëshme për pavarësimin e plotë të sistemit të gjyqësorit administrativ nga sistemi i gjyqësorit të zakonshëm në të trija shkallët e tij, jo vetëm në dy shkallët e ulta.

 

Gjykim kasacional ose/dhe unifikues

 

Kasacionaliteti dhe unifikimi janë dy parime shumë të rëndësishme të gjykimit në shkallë të tretë te konflikteve shumëplanëshe jo vetëm për cështjet administrative, por edhe për ato civile, penale, tregtare, etj. Problemi teoriko-juridik shtrohet në rrafshin doktrinor, strukturor dhe kompetencial në shkallën supreme të gjykimit. Gjithashtu, problemi shtrohet se kush duhet të ketë përparësi ne këtë shkallë gjykimi: kasacionaliteti apo unifikimi gjyqësor?!

Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë, sipas Kushtetutës aktuale dhe ligjit organik është kompozuar me dy funksione juridiksionale: fillestar dhe rishikues.[15] Juridiksioni fillestar parashikon gjykimin në shkallë të parë të akuzave penale ndaj disa funksionarëve publik kushtetues, që deri më sot (pas 19 vjetësh) nuk ka dhënë rezultatin e dëshiruar. Juridiksioni rishikues parashikon njësimin ose ndryshimin e praktikës gjyqësore, ose - përcaktuar ndryshe - marrjen e vendimeve unifikuese nga Kolegjet e Bashkuara për praktika të ndryshme gjyqësore. Krahas këtyre dy funksioineve kryesore kushtetuese, Gjykata e Lartë me kompetencat që i jepen nga kodet e procedurës civile, penale, ligjin për gjykatat administrative dhe disa ligje të tjera organike është e mbingarkuar me kompetenca kasacionale, që do të thotë se gjykon në shkallë të tretë me kolegjet e saj pothuajse të gjitha cështjet që kalojne në dy shkallët e ulta të gjyqësorit të zakonshëm dhe gjyqësorit administrativ.

Historikisht dhe tradicionalisht, sistemi ynë ligjor dhe gjyqësor është i organizuar dhe i destinuar të përfundojë çështjet gjyqësore me tri shkallë gjykimi. Me disa kufizime kompetencash, të gjitha çështjet civile, penale, administrative etj., kalojnë per gjykim kasacional në shkallën e tretë, pra, në Gjykatën e Lartë ku përfundojnë të gjitha çështjet që zgjasin pambarimisht. Dua të them se, Gjykata e Lartë e vendit tonë është kthyer më shumë si një gjykatë kasacioni se sa një gjykatë e unifikimit gjyqësor, duke mos u mbajtur kështu balanca dhe prioriteti i nevojshëm ndërmjet funksioneve të saj. Ky kamuflim ligjor, kompetencial dhe praktikësor ka krijuar jo pak pakënaqësi në dhënien e drejtësisë civile, administrative, penale etj.  

Studiuesi i sipërpërmendur i drejtësisë administrative komenton për parimin e gjykimit kasacional, se: “gjykata mund të shfuqizojë aktin administrativ, por në rast se është e nevojshme nxjerrja e një akti te ri, çështja do t’i referohet përsëri autoritetit përkatës administrativ”. Ndërkaq, ai vazhdon me komentin: “Në mënyrë të veçantë, parimi i gjykimit kasacional konstatohet në procedurën e gjykimit në Gjykatën e Lartë……Detyrë e Gjykatës së Lartë është të verifikojë menyrën e zbatimit të ligjit material dhe procedural nga gjykatat më të ulta…... Për parimin e gjykimit rishikues studiuesi komenton, se: “Gjykata administrative jo vetëm shfuqizon aktin, por edhe e ndryshon atë. Në një sistem rishikues ekzistojne të dyja zgjidhjet”.[16] Pra,  qartësisht e kuptueshme është që sistemi i gjykimit rishikues ka përparësi ndaj sistemit të gjykimit kasacional, sepse ai orienton gjykatat në unifikimin e praktikave të tyre, duke krijuar premisa pozitive për shmangien e shkallës së tretë të gjykimit.

Sistemi ynë i deritanishëm i gjykimit në shkallë të tretë është i përzier dhe kërkohet një zgjidhje përfundimtare. Shtrohen tri pyetje rreformuese kushtetuese dhe ligjore:

·         Gjykata e Lartë a mund dhe a duhet të vazhdojë të jetë një gjykatë klasike kasacioni, si pjesë përbërëse e juridiksionit të zakonshëm dhe administrativ, si edhe me rol të dobët unifikues?

·         A mund të jetë ajo gjykatë e vetme supreme e unifikimit të praktikave gjyqësore për të trija degët kryesore të gjykimit?

·         Apo të jetë një gjykatë supreme e ndarë në tri kolegje, ose seksione: penale, civile dhe administrative, me kompetenca unifikuese të specializuara dhe të ndara nga njëra - tjetra?!

Është praktikuar perkohësisht me tre kolegje, më gjerësisht me dy kolegje dhe aktualisht po praktikohet aktualisht me tre kolegje. Kështu është praktikuar dhe është dështuar, po e praktikojmë dhe po dështojmë. çfarë duhet bërë? Kjo është shumë e vështirë për t’u thënë, për t’u propozuar dhe për t’u projektuar, në mungesë të një studimi shumëplanesh dhe një projekti iniciues.

Gjykata e Lartë e sotme funksionon maksimalisht si gjykatë kasacioni dhe minimalisht si gjykatë unifikuese e praktikës gjyqësore, kur duhej të kishte ndodhur e kundërta. Mjafton të vërejmë numrin e kufizuar të vendimeve unifikuese te asaj gjykate. Cili mundet dhe duhet të ketë përparësi në profilitetin vendimmarrës të Gjykatës së Lartë: kasacionaliteti apo unifikimi gjyqësor? Jam i mendimit sigurisht, se funksioni i unifikimit gjyqësor është misioni kryesor kushtetues i një gjykate supreme të një vendi evropian që aderon aproksimimin, barazinë dhe pavarësinë në të drejtën vendimmarrëse në çdo juridiksion, shkallë dhe rreth gjykimi.

Një analist juridik që i përket praktikës gjyqësore komenton, se: “Problem konstatoj të jetë fakti që Gjykata e Lartë mundet të vendosë të kalojë për unifikim vetëm çështjet për të cilat ndërmjet kolegjeve të kësaj gjykate janë mbajtur qëndrime të ndryshme, apo për çështje të cilat kolegjet rrezikojnë të mbajnë qëndrime të ndryshme, duke ndryshuar qasjen që ka mbajtur Gjykata e Lartë deri më sot lidhur me unifikimin e praktikës gjyqësore. Duket sikur unifikimi i praktikës gjyqësore nga legjislatori është parë më shumë si mjet korrektues dhe paqtues i qëndrimeve të kundërta që mundet të kenë gjyqtarët e Gjykatës së Lartë, që si numër s’i kalojnë 20, sesa qëndrimet e shumë e shumëfishta të trupave gjykues të gjykatave të shkallëve të para dhe të apeleve, që si numër i kalojnë gjithsesi 300. Kështu, pavarësisht se gjykatat e shkallëve të para dhe të dyta mundet të ziejnë nga qëndrimet e ndryshme dhe se ligji zbatohet ndryshe dita-ditës për destinatarët, ndoshta Kushtetuta, por me siguri ligjet, kanë parashikuar se unifikimi apo ndryshimi i praktikës gjyqësore do të bëhen vetëm atëhere kur Kolegji Civil, Penal apo Administrativ i Gjykatës së Lartë ndajnë apo rrezikojnë të ndajnë qëndrime të ndryshme mbi ligjin”.[17]

Puqem plotësisht me këtë qendrim dhe analizë juridike kritike, faktike dhe praktike të funksionalitetit të Gjykatës së Lartë së deritanishme. Duam s’duam, sistemi i sotëm kushtetues dhe ligjor i unifikimit gjyqësor nuk jep garanci për pavarësi, profilitet dhe profesionalitet për tria deget e dhënies së drejtësisë, duke dëmtuar së tepërmi drejtësinë administrative të sapo themeluar. Ky sistem mbështetet në qëndrimet interesative të momentit të tre kolegjeve, të rrezikut të ndryshimit të qëndrimit kur anëtarët e tyre ndryshojnë anëtarësimin në kolegje (kjo ndodh shpesh), të paqëndrueshmërisë së vendimeve unifikuese dhe të “çorientimit” të gjykatave, kur ligjvënësi nuk nderhyn. Mbi të gjitha, kjo gjendje krijon mundësinë e ndërhyrjes dhe imponimit të kolegjeve ndërmjet njëri - tjetrit. Nje sistem i tillë i vendosur, minimalisht nuk sjell stabilitetin në uniformitetin e gjykimit në shkallë të parë dhe të dytë, maksimalisht sjell “shthurje” dhe ndërhyrje në degët e specializuara të dhënies së drejtësisë, duke i konfliktuar ato.

Po ashtu, analisti i përmendur vëren, se: “Gjykimi unifikues duhet të konturohet fillimisht në Kushtetutë e më tej edhe në ligj si një gjykim i pavarur nga çështja, e cila e provokoi, dhe duhet të ndjekë një rregjim juridik krejt të ndryshëm dhe të pavarur nga çështja që e provokoi. Gjykimi unifikues duhet të jetë mjeti jurisprudencial që shërben pro futuro për zgjidhjen nga çdo gjykatë të një çështjeje, e cila është vendosur të unifikohet. Njëkohësisht duhet që ligji të kujdeset që të shquhet krejt e pavarur dhe ekskluzive trupa gjyqësore që vendos  mbi unifikimin nga trupa gjyqësore që gjykon çështjen individuale që e provokoi atë”.[18] Duke patur parasysh që unifikimi i praktikave gjyqësore vendoset nga Gjykata e Lartë për të dyja gjykatat e shkallëve më të ulta, kërkohet që ky unifikim të ketë pavarësi nga iniciativat për çështjet konkrete, gjykimi unifikues të bëhet nga një organ i pavarur nga trupa gjyqësore që gjykon çështjen individuale dhe rregullimet juridike për gjykimin unifikues duhet të bëhen me kushtetutë dhe ligje. Mendoj se këto janë konstatime dhe rekomandime të vlefshme që i japin më tepër perparësi funksionit unifikues të pavarur sesa funksionit kasacional të Gjykatës së Lartë. Sepse, kolegji që ka gjykuar çështjen konkrete dhe e propozon atë si shkas për unifikim merr pjesë në vendimmarrjen e Kolegjeve te Bashkuara, që vendosin unifikimin. Ndërsa gjykatat e juridiksionit të zakonshëm, në mënyrë të veçantë dhomat penale dhe civile janë të “familjarizuara” prej shumë vitesh me praktikat ndryshuese të vendimeve unifikuese të Gjykatës së Lartë, një praktikë e tillë mendoj se nuk mundet dhe nuk duhet të ndodhë me gjykatat administrative, pasi qëllimi kryesor i krijimit të tyre ka qenë dhe është gjykimi i specializuar dhe pavarësimi i plotë nga juridiksioni i zakonshëm gjyqësor. Përndryshe nuk ka progres, por ka regres në dhënien e drejtësisë administrative.[19]

 

Sistemet e pavarësimit të drejtësisë administrative

 

Në Evropën e sotme demokratike janë ravijëzuar apo themeluar dy sisteme të diskutueshme të pavarësimit të drejtësisë administrative nga sistemi i gjykatave të juridiksionit të zakonshëm. Çështja shtrohet në pavarësimin e plotë, ose në pavarësimin e ndërvarur të saj.

Sistemi i pavarësimit të plotë. Shtete të zhvilluara të Evropës perëndimore me përvoja të gjata të drejtësisë administrative në aspektin e demokratizimit të gjykimit publik, si Franca, Italia, Hollanda, Greqia, Gjermania etj., drejtësinë administrative e kanë të organizuar mbi bazën e një shkëputjeje të plotë nga trishkallëshi i gjyqësorit të juridiksionit të zakonshëm. Në këto vende, dhënia e drejtësisë administrative jo vetëm është e ndarë dhe e pavarur nga juridiksioni i zakonshëm në shkallë të parë dhe të dytë, por funksionon Këshilli i Shtetit si organ i shkallës superiore të gjykimit administrativ,[20] si organ kushtetues dyfunksionesh me kompetenca këshilluese të qeverisë për aktet që prekin interesa publike dhe gjykues të akteve të ekzekutivit në shkallë të tretë. Ndonëse kam komente te mirëstudiuara për seicilin prej vendeve të përmendura, nuk dua të zgjatem me argumente për arësyet përse ky sistem duhet të jetë i atashueshëm për vendin tonë, sepse ndoshta mund të quhen të parakohshme pasi sapo ka kaluar një ligj kushtetues, që nuk e parashikon këtë institucion dhe/ose institut të së drejtës administrative.

Mirëpo, drejtësia administrative në vendin tonë duhet të pavarësohet plotësisht nga juridiksioni i sistemit gjyqësor të zakonshëm. Aktualisht nuk kemi një sistem frytdhënës dhe plotësisht të pavarur. Tashmë, prej afërsisht katër vitesh, praktika e gjykimit administrativ tre shkallësh ka provuar plotësisht se, drejtësia administrative nuk është e shkëputur nga sistemi i juridiksionit të zakonshëm. Problemi qëndron te Gjykata e Lartë ku mpleksen konfliktet e interesave ndërmjet tre kolegjeve të asaj Gjykate. Dhe kjo nuk është pak, sepse sjell pështjellim në orientimin dhe unifikimin gjyqësor administrativ të dy shkallëve më të ulta të drejtësisë administrative, sepse këto janë të ndikuara gjyqësisht nga shkalla superiore. Dhënia e drejtësisë administrative dhe unifikimi gjyqësor nga Gjykata e Lartë lë shumë për të dëshiruar dhe kjo gjendje nuk mund të vazhdojë gjatë. Përndryshe ka pasoja të padëshirueshme, që vështirë se mund të rregullohen në vazhdimësinë e pavarësimit të plotë të sistemit të gjykimit administrativ.

Sistemi i ndërvarësisë gjyqësore. Ndërsa në vendet e zhvilluara të Evropës perëndimore është vendosur një ekuilibër ndërmjet gjyqësorit administrativ dhe atij të zakonshëm, ndonëse jo plotësisht i konsoliduar për shkak të veçantive, ngaqë shtete të tjera më pak të zhvilluara nga ato të sipërpërmendura dhe që i përkasin Evropës lindore, si Rumania, Bullgaria, etj., kanë një sistem të ndërvarur të drejtësisë administrative. Në këto vende, gjykimi në shkallë të parë dhe të dytë të konflikteve administrative përfshihet me seksione të specializuara brenda gjykatave të këtyre shkallëve të juridiksionit të zakonshem, kurse në shkallë të tretë përsëri miksohet me gjykimin e juridiksionit të zakonshëm. Po paraqes një analizë të shkurtër për gjykimin në shkallë të tretë të sistemit të Rumanisë dhe Bullgarisë.

Në Republikën e Rumanisë funksionon Gjykata e Lartë e Kasacionit dhe e Drejtësisë me të paktën 4 departamente (kolegje) dhe një bashkim departamentesh (kolegjet e bashkuara), si dhe një panel me 9 gjyqtarë. Njëri prej departamenteve më të rëndësishme është Departamenti i Konflikteve Administrative dhe Fiskale i ndarë nga departamenti tregtar, civil dhe penal.[21] Megjithë qëllimin pozitiv të ligjvënësit që ky departament të jetë i pozicionuar si i pavarur dhe i specializuar për gjykimin në shkallë të tretë të konflikteve administrative dhe fiskale në mënyrë kasacionale, veprimtaria e tij dobësohet në vendimmarrjen unifikuese, sepse vendimi merret nga bashkimi i departamenteve, pra, nga shumica e gjyqtarëve të departamenteve të tjera dhe të paspecializuara, përfshirë edhe departamentin në fjalë. Në të dyja shkallët e gjykatave të zakonshme më të ulta funksionojnë seksione të specializuara për gjykimin e çështjeve civile, penale, administrative etj., siç ka qenë e organizuar në vendin tonë deri në miratimin e ligjit dhe fillimin e funksionimit të gjykatave administrative në nëntorin e vitit 2013.[22]

Në Republikën e Bullgarisë, funksionojnë dy gjykata të larta, Gjykata Supreme e Kasacionit dhe Gjykata Supreme Administrative. Të dyja këto gjykata të larta ushtrojnë njëlloj dhe pavarësisht nga njëra - tjetra dy funksione kushtetuese gjyqësore: 1. Rishikimi gjyqësor (gjykimi) në shkallë të tretë të vendimeve të gjykatave më të ulta; 2. Zbatimi i njëllojtë i ligjit (unifikimi) nga të gjithë gjykatat, sipas sistemit të tyre tre shkallësh.[23] Pra, unifikimi i praktikave gjyqësore ndërmjet dy sistemeve janë krejtësisht të ndara, të pa influencuara dhe të specializuara. Çështjet ndërlidhen në gjykatat e apelit, gjykatat rajonale dhe gjykatat e rretheve, në të cilat gjykimi administrativ është i përfshirë ne gjykatat e juridiksionit të zakonshëm nëpërmjet seksioneve të specializuara, por mendoj se ndikimi i seksioneve të tjera nuk është problematik sepse, siç thashë, unifikimi i praktikave gjyqësore bëhet nga një gjykatë e lartë administrative e veçantë dhe e pavarur.

Në grupin e sistemit të ndërvarësisë gjyqësore bën pjesë edhe sistemi gjyqësor administrativ i vendit tonë i sapothemeluar, por me një përparësi, gjykatat administrative të Shkallës së Parë dhe ajo e Apelit në Tiranë janë krejtësisht të ndara dhe të pavarura nga gjykatat e juridiksionit të zakonshëm, veçse gjykimi dhe unifikimi në shkallë të tretë krijon probleme dhe konfuzion për gjykatat e shkallëve më të ulta. Nëse ky sistem do të vazhdojë kështu, me këtë reformë administrative të pamjaftueshme, i destinuar është që të dështojë dhe do të shkojë në dëm të publikut shqiptar. Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë, miksuar dhe bashkëvepruar me të dy kolegjet e tjera të asaj Gjykate, nuk garanton paanshmërinë dhe profesionalitetin e kërkuar në gjykimin kasacional dhe rishikues në shkallë të tretë të konflikteve administrative dhe mendoj se duhet të rishikohet.

Rireformimi i drejtësisë administrative është një çështje që kërkon vëmëndjen maksimale të politikës pushtet - krijuese parlamentare shqiptare dhe jo të anashkalohet apo të mos preket fare, siç ndodhi me ndryshimet e fundit kushtetuese në korrik 2016,[24] në kuadrin e reformës në drejtësi. Gjykimi në shkallë të tretë i konflikteve administrative mund të ketë dy  qellime pozitive në përputhje me orientimet evropiane:

·         Pavarësimi i plotë i gjykimit administrativ nga sistemi i gjykatave të juridiksionit të zakonshëm, në shkallë të tretë

·         Unifikimi gjyqësor i pavarur i drejtësisë administrative nga unifikimi i juridiksionit të zakonshëm, në shkallë të dytë apo të tretë.

 

Propozime reformative

 

Jam munduar dhe menduar shumë gjatë që të gjej një zgjidhje “hibride”, të paktën më të mirën e mundshme dhe të ndryshme nga aktualiteti i sotëm ligjor dhe organizativ i sistemit të drejtësisë administrative. Përpara më shtrohen disa variant - propozime, që besoj se vëmendësojnë politikën ligjbërese në vendin tonë për pavarësimin e plotë të drejtësisë administrative. Por, natyrisht kam preferencën dhe mendimin tim për variantin më të mirë dhe të mundshëm për aplikim.

Së pari, të vazhdojmë me një sistem konfliktual interesi ndërgjyqësor që nuk ka dhënë efektivitetin e dëshiruar dhe ështe i ndërvarur nga gjykatat e juridiksionit të zakonshëm, siç është realiteti i sotëm. Kjo është një zgjidhje ligjore dhe organizative jo e kënaqshme, sepse duke vazhduar të mbajmë në funksionin më të lartë gjyqësor të drejtësisë administrative një kolegj të inkorporuar në Gjykatën e Lartë, do të kemi vazhdimisht ndërthurje dhe konfliktualitete ndërgjyqësore. Padyshim, zgjidhje e gabuar është që kemi bërë dhe vazhdojmë të bëjmë për sa kemi në fuqi këtë sistem tashmë të dështuar. Pavarësimi dy shkallësh i arritur deri tani sjell mpleksje në shkallën superiore të gjykimit me Kolegjin Administrativ, çka anasjelltas përsëri sjell mpleksje në gjykimin administrativ dy shkallësh nëpërmjet vendimeve unifikuese të ndryshueshme, të paqëndrueshme dhe konfliktuale me kolegjet e tjera të asaj Gjykate.[25]

Së dyti, të krijohet Këshilli i Shtetit me kompetenca gjyqësore krejtësisht të pavarura për konfliktet shtet - privat në shkallë të tretë, duke iu përqasur së tepërmi organizimit të vendeve të zhvilluara evropiane. Natyrisht, kjo është zgjidhje ideale por ndoshta e papërtypur ende nga politika ligjbërëse shqiptare, ndoshta e painteresuar. Megjithatë, kur ekspertët ndërkombëtarë hedhin idenë e krijimit të një gjykate të dytë të lartë në vendin tonë, Gjykatës së Lartë Administrative krahas Gjykatës së Lartë aktuale,[26] do të thotë se ne paskemi kapacitete juridiko -ekonomike që të mbajmë dy gjykata të larta në një vend të vogël, ose që organizmat ndërkombëtarë janë të vegjël në asistimin e tyre këtu për reformën në drejtësi.

Së treti, të krijohet një gjykatë e dytë e lartë, pra Gjykata e Lartë Administrative, siç ka qenë një Projekt paraprak dhe mbase jo i mirëstudiuar i Misionit asistues EURALIUS  dhe i atij atij OBDAT, propozuar politikës ligjbërëse shqiptare dhe publikut të specializuar, i dërguar edhe Komisionit të Venecias për konsultim. Sipas nenit 135/2 të këtij Projekti kushtetues: “Gjykimi administrativ organizohet në dy shkallë dhe përfshin Gjykatën Administrative të Shkallës së Parë dhe Gjykatën e Lartë Administrative”.[27] Më duhet të theksoj se, varianti i gjykimit administrativ dy shkallësh pranohet haptazi si nga nderkombëtarët propozues, po ashtu nga Kushtetuta jonë aktuale, sikurse edhe nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Personalisht kam qënë kundër këtij varianti për disa arësye që nuk janë objekt i këtij artikulli, por në mungesë të iniciativës për krijimin e Këshillit të Shtetit, ndoshta do të ishte një zgjidhje e pëlqyeshme dhe e përkohshme, që do të konsolidohej me reformat e ardhëshme në drejtesinë administrative.

Së katërti dhe kryesori, në pamundësi të krijimit të Këshillit të Shtetit si një propozim i parakohshëm për reformimin e plotë të drejtësisë administrative, mund të krijohet një sistem gjyqësor administrativ dy shkallësh me gjykata administrative të shkallës së parë, me numër dhe shtrirje territoriale të njëjtë me gjykatat e juridiksionit të zakonshëm (ndoshta në numër edhe më të madh per t’iu afruar publikut), si edhe gjykata e apelit administrativ që merr funksionin e dhënies së vendimit përfundimtar në shkallë të dytë dhe unifikimin e praktikës gjyqësore administrative. Në këtë mënyrë shkurtohet dhe shpejtohet koha e gjykimit të konflikteve administrative, që është një nga kërkesat themelore të Bashkimit Evropian, si edhe pavarësohet plotësisht gjykimi unifikues. Ky variant shmang krijimin e Këshillit të Shtetit, duke e lënë atë për një kohë të mëvonshme, shmang krijimin e Gjykatës së Lartë Administrative dhe shuan Kolegjin Administrativ të Gjykatës së Lartë që ka konflikte shumëplaneshe interesash me dy kolegjet e tjera të asaj gjykate në gjykimin administrativ tri shkallësh.

 

Konkluzione

 

Nisur nga fakti që prej fillimit të viteve ’90 jemi udhëhequr nga faktorë dhe nga aktorë ndërkombëtarët për reformat tona themelore, zgjidhja më e mirë e tani për tanishme dhe e përkohshme e rireformimit të drejtësisë administrative mendoj se do të ishte që sistemi i gjykimit administrativ mund të jetë dy shkallësh dhe i organizuar në proporcionalitet me sistemin e juridiksionit të zakonshëm.

Për vendosjen e këtij sistemi mendoj se ka dy variante propozim-ligjbërëse dhe organizative, që kërkojnë ndërhyrje ligjore dhe vendimmarrje politike.

Varianti i parë mund të konsiderohet zgjidhje emergjente:

·         Gjykatat administrative të shkallës së parë të jenë me një numër të njëjtë, ose më të madh, se sa gjykatat e juridiksionit të zakonshëm.

·         Të ketë disa gjykata administrative te apelit, të jenë të organizuara mbi baza territoriale dhe me një numër më të kufizuar nga gjykatat e zakonshme të apelit. Këto gjykata të jenë përfundimtare në gjykimin administrativ dhe së bashku me kolegje të bashkuara të unifikojnë praktikën gjyqësore.

Varianti i dytë mund të jetë më tepër frytdhënës, por sidoqoftë i perkohshëm:

·         Të suprimohet Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë, si një organizëm gjyqësor  konfliktual në shkallën e tretë të gjykimit administrativ.

·         Gjykata e Lartë të ndahet nga gjykimi administrativ i deritanishëm dhe t’i përkasë vetëm gjykimit kasacional dhe unifikues civil, penal etj.

·         Gjykata Administrative e Apelit Tiranë, mund të riorganizohet me disa kolegje të specializuara, në përputhje me natyrën dhe grupimin e konflikteve administrative që gjykon në shkallë të dytë.

·         Gjykata Administrative e Apelit Tiranë, krahas të qënit unike si deri tani për gjykimin në shkalle të dytë, të marrë edhe funksionet dhe kompetencat si një “Gjykatë e Lartë” që merr vendime përfundimtare dhe vendos unifikimin e praktikave gjyqësore administrative.

Të dyja variantet janë të pranueshme, por natyrisht jam për variantin e dytë, si ndarje përfundimtare e gjyqësorit të zakonshëm nga gjyqësori administrativ. Këto konkluzion –propozime vërtet japin një zgjidhje tranzitore, por krijojnë mundësinë e një pavarësimi të plotë të drejtësisë administrative nga sistemi aktual tre shkallësh i gjykatave të juridiksionit të zakonshëm, deri në një zgjidhje përfundimtare që do të kërkojë ndërhyrje sërishmi në Kushtetutë, në disa ligje organike dhe kode.

------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Ligji për Dispozitat Kryesore Kushtetuese, Nr. 7491, datë 29.04.1991

- Ligji kushtetues për shtesën e kreut “Organizimi i Drejtësisë dhe Gjykata Kushtetuese”, Nr. 7561, datë 29.04.1992

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, miratuar me ligjin Nr. 8417, datë 21.10.1998, botuar në Fletoren Zyrtare nr. 28, faqe 1073

- Ligji Nr. 76/2016, datë 22.07.2016 “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998 “Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë”

- Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

- Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë, 1994

- Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë, 1996

- Ligji organik për Gjykatën e Kasacionit, Nr. 8362, datë 01.07.1998

- Ligji organik për Gjykatën e Lartë, Nr. 8588, datë 15.03.2000 për suprimimin e Kolegjit Administrativ në Gjykatën e Kasacionit

Ligji organik Nr. 49/2012 për Gjykatat Administrative, rikrijimin dhe kompetencat e Kolegjit Administrativ në Gjykatën e Lartë

Ligji Nr.151/2013 për ndryshimet në ligjin organik të Gjykatës së Lartë

Dekreti i Presidentit të Republikës Nr.8349, datë 14.10.2013

 

Doktrinë

- Sokol Sadushi, Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën, Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative, Tiranë 2014

- Vasil Bendo, Plotësimi i Gjykimit Administrativ, revista ‘Avokatia, Nr.15, Korrik 2015

- Florjan Kalaja, Mbi Gjykimin Unifikues, Gazeta ‘Panorama’, datë 27 dhjetor 2016

- Raporti Evropian i Drejtësisë Administrative për Republikën e Rumanisë 2007, website www.scj.ro

- Organizimi i Drejtësisë Administrative në Republikën e Bullgarisë, Kushtetuta e vitit 1991 me ndryshimet deri në vitin 2007, faqja zyrtare “website” e Asamblesë Kombëtare të Bullgarisë

- Versioni i Integruar i Kushtetutës të Republikës së Shqipërisë, EURALIUS Nëntor 2015, me Projekt amendamentet kushtetuese dërguar Komisionit të Venecias dhe konsultimit publik profesional, datë 13.11.2015

 

Jurisprudencë

- Vendimet unifikuese të Gjykatës së Lartë, 2013 – 2015, ndryshimi i vendimeve unifikuese administrative, website www. Gjykataelartë.gov.al

 

 

 

 

 



[1] Vasil Bendo, Plotësimi i drejtësisë administrative, revista ‘Avokatia’, Nr. 15, Korrik 2015, faqe 31-51

[2] Ligji Nr. 49/2012 “Për organizimin dhe funksionimin e gjykatave administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative”; Ligji Nr. 151/2013 “Për disa ndryshime dhe shtesa në Ligjin Nr. 8588, Datë 15.03.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë”

[3] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, neni 141 ka patur para ndryshimit përmbajtjen si vijon:

“1. Gjykata e Lartë ka juridiksion fillestar dhe rishikues. Ajo ka juridiksion fillestar kur gjykon akuzat penale kunder Presidentit te Republikes, Kryetarit dhe anetareve te Keshillit te Ministrave, deputeteve, gjyqtareve te Gjykates se Lartë dhe gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese.

2. Për njësimin ose ndryshimin e praktikës gjyqësore, Gjykata e Lartë ka të drejtë të tërheqe për shqyrtim në kolegjet e bashkuara çështje të caktuara gjyqësore.”

[4] Ligji Nr. 76/2016, datë 22.07.2016 “Për disa ndryshime dhe shtesa në Ligjin Nr. 8417, datë 21.10.1998 “Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë”, neni 141

[5] Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë, Ligji Nr. 7850, datë 29.07.1994, Titulli I “Subjektet e së drejtës civile”, Kreu I “Personat fizikë”, Kreu II “Personat juridikë”

[6] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, miratuar me Ligjin Nr. 8417, datë 21.10.1998, neni 15 dhe në vijim

[7] Dekret i Presidentit të Republikës Nr.8349, datë 14.10.2013 me të cilin u vendos dhe filloi nga data 04.11.2013 funksionimi njëherësh i gjykatave administrative tri shkallëshe në Republikën e Shqipërisë

[8] Ligji Nr. 7501, datë 19.07.1991  “Për tokën”

[9] Ligji për Dispozitat Kryesore Kushtetuese, Nr. 7491, date 29.04.1991

[10] Ligji Kushtetues Nr. 7561, datë 29.04.1992 “Organizimi i drejtësisë dhe Gjykata Kushtetuese”

[11] Ligji Nr. 8362, datë 01.07.1998 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës së Kasacionit dhe administrimin e shërbimeve gjyqësore”

[12] Ligji Nr. 8116, datë 29.03.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë”, nenet 324-333

[13] Ligji Nr. 49/2012 “Për organizimin dhe funksionimin e gjykatave administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative”;  Ligji Nr. 151/2013 “Për disa ndryshime dhe shtesa në Ligjin Nr. 8588, datë 15.03.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë”

[14] Sokol Sadushi, Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën, Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative, Tiranë 2014, fq. 118

[15] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, miratuar me Ligjin Nr. 8417, datë 21.10.1998, neni 141; Ligji organik për Gjykatën e Lartë Nr.8588, datë 15.03.2000

[16] Sokol Sadushi, Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën”, Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative, Tiranë 2014, fq. 130-131

[17] Florjan Kalaja, Mbi Gjykimin Unifikues, gazeta ‘Panorama’ e datës  27 dhjetor 2016, fq. 18

[18] Florjan Kalaja, Mbi Gjykimin Unifikues, gazeta ‘Panorama’ e datës  27 dhjetor 2016, fq.18

[19] Vasil Bendo, Plotesimi i Gjykimit Administrativ, revista ‘Avokatia’, Nr. 15, Korrik 2015, fq. 45-47

[20] Sokol Sadushi, Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën, Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative, Tirane 2014, fq.33-82 Shih gjykimin administrativ në Francë dhe modelin gjerman të gjykatave administrative

[21] Raporti Evropian i Drejtësisë Administrative për Republikën e Rumanisë, 2007, website www.scj.ro

[22] Ligji Nr. 49/2012 “Për organizimin dhe funksionimin e gjykatave administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative”; Ligji Nr. 151/2013 “Për disa ndryshime dhe shtesa në Ligjin Nr. 8588, datë 15.03.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë”; Dekreti i Presidentit të Republikës Nr.8349, datë 14.10.2013

[23] Organizimi i Drejtësise Administrative në Republikën e Bullgarisë, Kushtetuta e vitit 1991 me ndryshimet deri në vitin 2007, marrë nga faqja zyrtare “website” e Asamblese Kombetare te Bullgarisë

[24] Ligji Nr. 76/2016, datë 22.07.2016 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Ligjin nr. 8417, date 21.10.1998 “Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë”

[25] Sokol Sadushi, Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën, Një veshtrim krahasues mbi drejtësinë administrative, Tiranë 2014, Praktika unifikuese në çështjet administrative – zgjidhje e problemit apo vetë problemi?, faqe 353-375

[26] Version i Integruar i Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, EURALIUS Nentor 2015, me Projekt -  amendamentet kushtetuese dërguar Komisionit të Venecias dhe konsultimi publik më datë 13.11.2015

[27] Po aty, për nenet 135-142