P E N A L E

  

Av. Erida SKËNDAJ

Drejtore Ekzekutive e KShH,

Tiranë

Hyrje

E drejta e lirisë nënkupton vetëm mbrojtjen nga kufizimi i lirisë fizike. Nuk është e lehtë të përcaktosh kuptimin e termit kufizim lirie, por në përgjithësi këtë do të kuptojmë detyrimin për të qëndruar në një hapësirë të kufizuar gjatë një periudhe kohe të konsiderueshme.[1]

 

Në çdo shtet të botës, njerëzit arrestohen dhe ndalohen me dyshimin se kanë kryer një vepër penale. Shpesh, këtë individë mbahen të kufizuar nga liria me javë, muaj apo edhe me vite para se një gjykatë kompetente të shprehet me vendim për çështjen e tyre në themel. Kushtet në të cilat këta individë mbahen janë shpesh më të këqijat në sistemin e brendshëm penitenciar. Statusi i tyre ligjor është i rrezikuar pasi ata janë të dyshuar, por nuk janë deklaruar fajtor dhe ata janë nën një presión jashtëzakonisht të madh, për shkak të dëmeve që pësojnë në aspektin ekonomik apo ndarjes nga familja dhe komuniteti.[2]

Standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut kërkojnë që çdo kufizim i lirisë duhet të jetë përjashtim, objektivisht i justifikuar dhe për një kohëzgjatje jo më shumë se sa është absolutisht i domosdoshëm. Standardet ndërkombëtare inkurajojnë shprehimisht mospërdorimin e masave shtrënguese të kufizimit të lirisë gjatë hetimit dhe gjykimit, deri në dhënien e vendimit. Në rastet përjashtimore, kur kufizimi i lirisë vlerësohet si i domosdoshëm, ai duhet të garantojë respektimin e të drejtave dhe garancive me natyrë procedurale, të parashikuara në aktet ndërkombëtare që janë të detyrueshme për t’u zbatuar në vendin tonë, si edhe në legjislacionin e brendshëm.

Përkundrejt standardeve ndërkombëtare përdorimi i zgjeruar i arrestit në burg në vendin tonë evideton një njohje jo të mirë të tyre nga aktorët e sistemit të drejtësisë penale, në mënyrë të veçantë nga prokuroria dhe gjykata. Megjithatë, roli i gjykatave ngelet themelor jo vetëm për korigjimin e veprimeve proceduriale të kryera nga prokuroria dhe policia, por sidomos për garantimin e lirive dhe të të drejtave themelore, si edhe të parimeve të shtetit të së drejtës.

Në këto rradhë do të përpiqemi të analizojmë aktet më të rëndësishme ndërkombëtare që njohin dhe promovojnë të drejtën për liri dhe siguri, jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, legjislacionin tonë të brendshëm në këtë fushë, si edhe gjetjet që kanë rezultuar nga monitorimi i fundit i Komitetit Shqiptar të Helsinkit (KShH) sa i takon praktikës gjyqësore për caktimin e masave të sigurimit, në dy prej gjykatave më të mëdha të vendit (gjykatat e rretheve gjyqësore Tiranë dhe Durrës).

Duke qenë se format e kufizimit të lirisë sipas standardeve ndërkombëtare dhe legjislacionit tonë janë nga më të ndryshmet, fokusi kryesor i këtij artikulli është analizimi i standardeve dhe praktikës tonë gjyqësore për caktimin e masës së sigurimit personal “arrest në burg”. Kjo për arsye se format e kufizimit të lirisë janë të ndryshme dhe në varësi të tyre ndryshojnë edhe kriteret dhe garancitë procedurale për personat ndaj të cilave jepen. Arresti në burg vlerësohet se është masa më e ashpër e sigurimit personal, që kufizon në mënyrë të ndjeshme lirinë e individit, ajo mund te cenojë drejtpërdrejtë liritë dhe të drejtat e tjera themelore të tij dhe mund të çojë deri në trajtim ç’njerëzor dhe degradues.

 

Cilat janë standartet bazë të së drejtës ndërkombëtare

të të drejtave të njeriut për të drejtën për liri dhe siguri?

 

E drejta ndërkombëtare e të drejtave të njeriut përcakton se, të gjithë personat duhet të mbrohen nga kufizimi i paligjshëm i lirisë, dhe kufizimi i saj mund të ndodhë vetëm në rrethana kohore të pjesëshme dhe të përcaktuara.

E drejta për liri dhe siguri, si edhe të drejtat e personave të ndaluar dhe të arrestuar, në pritje të një vendimi gjyqësor, parashikohen në një sërë aktesh ndërkombëtare, si: Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut, Pakti Ndërkombëtar për të drejtat Civile dhe Politike, Rregullat Mínimum Standarde për Trajtimin e të Burgosurve, Rregullat Mínimum Standarde mbi Administrimin e Drejtësisë për të Miturit (Rregullat Beijing), Konventa Evropiane për të Drejtat  të Njeriut dhe Liritë Themelore, Grupimi i Rregullave për Mbrojtjen e të Gjithë Personave nga çdo Formë e Ndalimit dhe e Burgimit etj.

E drejta ndërkombëtare për të drejtat e njeriut u akordon personave të dyshuar/akuzuar për vepra penale një mbrojtje të veçantë ku, ndër të tjera, ata duhet të gëzojnë të drejtën për një proces të rregullt, të prezumohen të pafajshëm, të mbrohen nga tortura, trajtimi apo dënimi mizor, ç’njerëzor apo degradues, të kenë mbrojtje të barabartë nga ligji, si edhe të gëzojnë gjithashtu të drejtën për liri nga ndalimi apo arrestimi arbitrar.

Sipas nenit 3 të Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut, kushdo gëzon të drejtën e jetës, lirisë dhe sigurisë personale. Sikurse vërehet në formulimin e këtij neni të një prej akteve më të rëndësishme ndërkombëtare, e drejta për liri dhe siguri parashikohet në të njëjtën klauzolë me të drejtën e jetës. Pa patur liri është e vështirë të gëzohen dhe ushtrohen të drejtat dhe liritë e tjera të njeriut.

Liria dhe siguria personale garantohet nga neni 5 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNj) dhe nga neni 9 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (KNDCP). Neni 5 i KEDNJ është formuluar në mënyrë më të hollësishme se sa neni 9 i KNDCP-së. [3]

Sipas nenit 5 të KEDNj, çdokush ka të drejtën e lirisë dhe të sigurisë personale. Askujt nuk mund t’i hiqet liria, me përjashtim të rasteve të përcaktuara në këtë nen dhe në përputhje me procedurën e parashikuar me ligj. Ndër të tjera, kufizimi i lirisë parashikohet kur personi është arrestuar dhe paraburgosur për t’u çuar përpara autoritetit gjyqësor kompetent, kur ka arsye të besueshme për të dyshuar se ai ka kryer një vepër penale, ose kur ka motive të arsyeshme për të besuar se është e nevojshme që të pengohet të kryejë një vepër penale, ose të largohet pas kryerjes së saj.

Sipas Komitetit të të Drejtave të Njeriut, kufizimi i lirisë me arrestim duhet të përmbushë kushtet e ligjshmërisë, arsyetueshmërisë dhe domosdoshmërisë. Arrestimi duhet të konsiderohet si përjashtim i të drejtës së lirisë.[4]

 

Si është analizuar në vendimmarrjen e GJEDNj e drejta për liri dhe siguri

dhe në mënyrë të veçantë për aplikimet e shqyrtuara pranë kësaj gjykate

lidhur me arrestin në burg?

 

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (GjEDNj) ka patur një praktikë të gjerë sa i takon rasteve të shqyrtuara ndaj Shteteve të ndryshme Anëtar të Këshillit të Evropës, lidhur me cenimin e nenit 5 të Konventës. Në vendimet e saj, Gjykata ka vendosur nëse kufizimi i lirisë plotëson kërkesat apo standardet minimale që parashikon Konventa, pavarësisht se si kuptohet apo përcaktohet kjo çështje nga e drejta e brendshme.

Sipas jurisprudencës së GjEDNj,[5] qëllimi kryesor i nenit 5 të KEDNJ është të parandalojë heqjen arbitrare dhe të pajustifikuar të lirisë. Për të përmbushur këtë qëllim, neni 5 përcakton se heqja e lirisë duhet të jetë e ligjshme si nga ana substanciale, ashtu edhe nga ajo proceduale.[6]

GjEDNj ka vendosur që një person i ndaluar për shkak se dyshohet të ketë kryer një vepër penale, menjëherë[7] dhe në mënyrë të shpejtë[8] duhet të dërgohet para një autoriteti gjyqësor. Qëllimi dhe hapësira interpretative e zbatimit të nocionit menjëherë është shumë e kufizuar.

GjEDNj ka theksuar në mënyrë të vazhdueshme prezumimin në favor të lirimit[9] dhe ka qartësuar se, shteti ka barrën për të provuar që një masë më pak shtrënguese se sa ndalimi nuk do t’i shërbente qëllimit përkatës.[10] Vendimi për ndalimin duhet të arsyetohet në mënyrë të mjaftueshme dhe nuk duhet të përdoren fjalë të standardizuara apo steriotipizuara.[11] Argumentet pro dhe kundër arrestit në burg nuk duhet të jenë të përgjithshme dhe abstrakte.[12] Gjykata duhet të angazhohet në arsyetimin e arrestit në burg dhe refuzimin e kërkesës për lirim.[13]

GjEDNj ka nënvizuar shkaqet e ligjshme për të cilat mund të urdhërohet arresti në burg, të cilat janë: (1) rreziku që i dyshuari mund të mos marrë pjesë në procesin gjyqësor;[14] (2) rreziku që i dyshuari mund të prishë provën ose të frikësojë dëshmitarët;[15] (3) rreziku se i dyshuari mund të kryejë vepra të tjera penale;[16] (4) rreziku se lirimi mund të cenojë rendin publik;[17] ose (5) nevoja për të mbrojtur sigurinë e një personi nën hetim në raste përjashtimore.[18] Vetëm fakti i dyshimit se është kryer një vepër penale nuk është shkak i mjaftueshëm për të vendosur arrestin me burg, pavarësisht se sa e rëndë është vepra penale apo sa të forta janë provat kundër të dyshuarit.[19] Arresti në burg, bazuar në nevojën për të ruajtur rendin publik nga ç’rregullimi i shkaktuar nga vepra penale[20] mund të jetë legjitim vetëm nëse rendi publik vazhdon të jetë i kërcënuar.

Lidhur me respektimin e afateve të ndalimit apo arrestimit, GJEDNj është shprehur në vendimin e çështjes Bozano kundër Francës,[21] se jo çdo parregullsi për procedurën ligjore të ndjekur në kufizimin e lirisë sjell paligjshmëri. Ato duhet të jenë parregullsi të rënda dhe të qarta (është fjala për respektimin e afateve). Për shembull, gabimet administrative të kryera në procedurën për ndjekjen e afateve të kufizimit të lirisë nuk sjellin në çdo rast cenim të nenit 5 të Konventës dhe as nuk do të konsiderohen shkelje vonesat “minimale”. 

Në rastin e arrestimit/ndalimit personi ka të drejtë të kërkojë praninë e avokatit mbrojtës. E drejta e lirisë e humbet kuptimin e saj nëse personi i arrestuar/ndaluar nuk ka të drejtë të kërkojë menjëherë praninë e një avokati mbrojtës. Sipas teorisë që të drejtat e njeriut duhet të jenë praktike dhe efektive, e drejta për të patur një avokat mbrojtës sa më shpejt të jetë e mundur është parashikuar si pjesë e të drejtës për liri dhe siguri, ashtu edhe si pjesë e të drejtës për një proces të rregullt ligjor.[22] E drejta për të pasar avokat mbrojtjës, sipas nenit 5 të KEDNj përfshin të drejtën që bisedat avokat - klient të jenë konfidenciale.[23]

Ekzistojnë një tërësi parimesh që garantojnë mbrojtjen nga kufizimi arbitrar i lirisë. Këto parime janë përcaktuar në mënyrë të përmbledhur nga GJEDNj në çështjen James, Ëells dhe Lee k. Mbretërisë së Bashkuar:[24]

a)      Gjykata do të konstatojë shkelje të nenit 5, kur edhe pse formalisht ekziston shkaku i ligjshëm i heqjes së lirisë, autoritetet e brendshme kanë zbatuar në keqbesim jo mirë një masë që lejon kufizimin e lirisë.

b)      Gjykata duhet të shqyrtojë rastin përtej shkakut të paraqitur nga autoriteti për kufizimin e lirisë, dhe e gjykon të paligjshëm arrestimin ose ndalimin nëse rezulton se heqja e lirisë është kryer për një shkak tjetër të paligjshëm.

c)      Gjykata do të konstatojë shkelje të nenit 5, kur megjithëse ekziston shkaku i ligjshëm për kufizimin e lirisë, ky shkak nuk përputhet me kushtet dhe vendin në të cilin është kryer heqja e lirisë.

d)     Gjykata do të konstatojë shkelje të nenit 5, nëse nuk është respektuar parimi i proporcionalitetit ndërmjet shkakut të arrestimit/ndalimit dhe nivelit të kufizimit të lirisë.

 

Si rregullohet e drejta për liri dhe siguri në legjislacionin tonë të brendshëm?

 

Përmbajtja e nenit 5 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut reflektohet me disa ngjashmëri në nenet 27 dhe 28 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë. Sipas nenit 28, liria e personit nuk mund të kufizohet, përveçse në rastet e nevojshme, ndër të tjera, kur ka dyshime të arsyeshme se ka kryer një vepër penale ose për të parandaluar kryerjen prej tij të veprës penale, ose largimin e tij pas kryerjes së saj. Ndërkohë që neni 28 i Kushtetutës sanksionon të drejtat dhe garancitë me natyrë procedurale ndaj personit të cilit i hiqet liria, si: e drejta e njoftimit në një gjuhë të kuptueshme të shkaqeve të masës, akuzën që i bëhet, e drejta për të mos bërë deklarata, e drejta për të komunikuar me avokatin, e drejta e ankimit ndaj vendimit gjyqësor që kufizon lirinë, e drejta për t’u gjykuar brenda një afati të arsyeshëm etj.

Kodi i Procedurës Penale të RSH parashikon masat e sigurimit, kushtet, kriteret dhe procedurën e dhënies së tyre. Masat e sigurimit ndahen në masa të sigurimit personal dhe masa të sigurimit pasuror. Masat e sigurimit personal ndahen në masa shtrënguese dhe masa ndaluese. Neni 232 i Kodit të Procedurës Penale përcakton llojet e masave shtrënguese, ku masa e arrestit në shtëpi dhe masa e arrestit në burg zbatohen kur aplikimi i masave më të lehta nuk është i justifikuar. 

Në nenin 228 të Kodit të Procedurës Penale parashikohen kushtet për caktimin e masave të sigurimit personal. Sipas pikës 1 të këtij neni, askush nuk mund t’u nënshtrohet masave të sigurimit personal në qoftë se në ngarkim të personit nuk ekziston një dyshim i arsyeshëm, i bazuar në prova.

 

Çfarë duhet kuptuar me termin dyshim i arsyeshëm?

 

Duhet të krijohet bindja se provat të bëjnë të dyshosh që është kryer apo është duke u kryer një vepër penale. Natyrshit, kjo bindje apo dyshim i arsyeshëm krijohet kur personi ndalohet, ose arrestohet në flagrancë, por kjo bindje duhet të jetë e atillë që të vlerësohet nga gjyqtari. Në të dyja rastet respektohet parimi i prezumimit të pafajësisë. Dyshimi i arsyeshëm sipas GjEDNj kërkon fakte, ose informacione, që do të bindin një vëzhgues objektiv se personi në fjalë mund të ketë kryer vepër penale.[25] Fakti që një individ ka precedentë penal nuk konsiderohet i mjaftueshëm për të krijuar dyshime të arsyeshme. Dyshimi i arsyeshëm mund të bazohet edhe në informacione anonime. Megjithatë, GjEDNj ka vlerësuar se informacionet e një informatori anonim, të pakonfirmuara nga prova apo informacione të tjera, të pamjaftueshme janë për të krijuar dyshimin e arsyeshëm.[26]

Në jurisprudencën e Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë[27] është analizuar se, në kuptim të nenit 228/1 të Kodit të Procedurës Penale, dyshimi i arsyeshëm duhet të mbështetet në prova dhe të mos jetë i supozuar. Kolegji i Gjykatës së Lartë (Kolegji) vëren se, dyshimi i arsyeshëm presupozon ekzistencën e fakteve, ose informatave, të cilat mund të plotësojnë bazën objektive që personi në fjalë mund të ketë kryer veprën e dyshuar. Çështja nëse dyshimi mund të konsiderohet si i arsyeshëm varet nga lloji i veprës penale që dyshohet, rrethanat e atribuimit të faktit penal, si edhe nga të gjitha rrethanat e tjera të çështjes. Kolegji vlerëson, se bëhet fjalë për ato “të dhëna provuese” që prokurori duhet të grumbullojë gjatë zhvillimit të hetimeve paraprake, të cilat formohen në gjendjen që janë aktet. Pra, që bazohen në materialin provues të grumbulluar deri në atë çast të caktuar, dhe që ky mund të ndryshojë, duke evoluar apo involuar në bazë të pretendimeve dhe të dhënave të sjella nga prokuroria dhe nga mbrojtja.

Kodi i Procedurës Penale të RSH parashikon vendosjen e disa masave paraprake të kufizimit të lirisë, përkatësisht “arresti në flagrancë” dhe “ndalimi i të dyshuarit për një krim”. Këto masa paraprake kanë kohëzgjatje të kufizuar në kohë dhe duhet të ndjekin respektimin e disa kritereve strikte, si edhe të të drejtave dhe garancive procedurale ndaj personave që zbatohen, deri sa gjykata të vendosë vleftësimin ose jo të masës së sigurimit personal të kërkuar nga prokuroria. Ndalimi nuk lidhet me flagrancën, por me dyshimin për kryerjen e një krimi dhe rrezikun e ikjes. Kërkesa e prokurorit për vlerësimin e arrestit në flagrancë apo të ndalimit, si masë e ligjshme, dhe për caktimin e masës së sigurimit që vlerësohet e përshtatshme, duhet të jetë e argumentuar.

Në kuadër të reformës në Sistemin e Drejtësisë, ndryshimet e fundit në Kodin e Procedurës Penale përcaktojnë disa garanci më specifike për respektimin e të drejtave procedurale, që gëzon i ndaluari ose i arrestuari. Lidhur me këto garanci, risi përbën neni 34/b i këtij Kodi, për njohjen e të ndaluarit me të drejtat e tij nëpërmjet “letrës së të drejtave” në formë të shkruar, e cila duhet t’i jepet personit të ndaluar kundrejt nënshkrimit. Ky parashikim është në harmoni me kërkesën e nenit 4 të Direktivës së Bashkimit Evropian për të drejtën e informimit.

Gjithashtu, me ndryshimet në këtë Kod, vendimi gjyqësor për caktimin e masës së sigurisë bëhet i pavlefshëm nëse nuk përmban të gjitha elementet e parashikuara në nenin 245 të tij. Një element i ri që është bërë i detyrueshëm në përmbajtjen e këtij vendimi është parashtrimi i fakteve se përse nuk merren parasysh pretendimet e parashtruara nga mbrojtja, si edhe arsyetimi i papërshtatshmërisë së masave të tjera të sigurimit kur caktohet “arresti në shtëpi”, “arresti në burg” dhe “shtrimi i përkohshëm në një spital psikiatrik”. 

 

Si paraqitet praktika jonë gjyqësore për caktimin e masës

së sigurimit personal (shtrënguese) “arrest në burg”?

 

Legjislacioni ynë procedural penal është hartuar në mënyrë të atillë që inkurajon përdorimin fleksibël të masave alternative të sigurimit personal, gjë që do t’i shërbente parandalimit të krimeve dhe edukimit më të mirë të të akuzuarve. Megjithëse në ligj masa të tilla janë parashikuar, në praktikën gjyqësore të monitoruar nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH) këto masa nuk konceptohen në mënyrë të drejtë dhe zbatimi i tyre është relativisht i kufizuar në raport me masën e arrestit në burg, e cila në vend që të jetë masë përjashtimore ajo përbën një nga masat që ka gjetur zbatim të gjerë. 

Në fokus të monitorimit të KShH ishte vlerësimi i një numri të konsiderueshëm seancash dhe vendimesh gjyqësore, për të arritur në disa përfundime lidhur me bazueshmërinë ligjore të ndalimeve, arrestimeve dhe caktimit të masave të sigurimit personal nga gjykatat e rretheve gjyqësore të Tiranës dhe Durrësit. Ky monitorim nuk ka qënë i lehtë dhe ishte i pari i këtij lloji që realizohet në vendin tonë. Monitorimi mori shkas nga gjendja shqetësuese e mbipopullimit në sektorët apo institucionet e paraburgimit.

Monitorimi i KShH-së u përqëndrua në rreth 400 seanca gjyqësore gjatë periudhës Shkurt – Prill 2017, si edhe në studimin e 1817 dosjeve dhe vendimeve gjyqësore të dhëna gjatë vitit 2015 për vleftësimin e ndalimit/arrestimit dhe caktimin e masës së sigurimit personal. Monitorimi dhe studimi kishte si objektiv vlerësimin e veprimtarisë së policisë, prokurorisë dhe gjykatës lidhur me interpretimin dhe zbatimin e normave të Kodit të Procedurës Penale për caktimin e masave të sigurimit personal dhe, në mënyrë të veçantë, të masës shtrënguese “arrest në burg”, duke patur në fokus respektimin e të drejtave dhe lirive të personave të ndaluar dhe të arrestuar.

Me miratimin e ligjit nr. 98/2014, datë 31.7.2014 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Kodin Penal” u vu re një ashpërsim i politikës penale për disa vepra penale dhe kriminalizim i formave të reja të veprimtarive të paligjshme. Kjo është arsyeja pse monitorimi alternon të dhënat cilësore dhe sasiore të rezultuara nga dosjet/vendimet e vitit 2015 me ato të seancave gjyqësore të vitit 2017, për të evidentuar ndër të tjera se si ka ndikuar ashpërsimi i politikës penale në rritjen e masës së sigurimit personal “arrest në burg”.

Më 2015-ën, një vit pas ndryshimeve në Kodin Penal, të dhënat e studimit evidentuan rritje të numrit të ndalimeve/ arrestimeve nga policia dhe prokuroria, për personat e dyshuar për vepra me rrezikshmëri jo të lartë shoqërore, të parashikuara në nenin 137 të Kodit Penal “Vjedhja e energjisë elektrike ose impulseve telefonike” dhe nenin 291 “Drejtimi i automjeteve në mënyrë të parregullt” (vepra të kriminalizuara ose të ashpërsuara në masën e dënimit me ndryshimet që pësoi Kodi Penal në vitin 2014). Për një numër të konsiderueshëm të këtyre shtetasve që ndaloheshin/arrestoheshin në flagrancë për këto vepra, prokuroria kërkonte dhe gjykata vendoste masën “arrest në burg”. Përveç këtyre veprave, arresti në burg aplikohet në masë të konsiderueshme për “Dhunën në familje”, parashikuar nga neni 130/a i Kodit Penal, për veprat penale për vjedhjen e pasurisë, të parashikuara nga nenet 134, 135, 136, 137 të Kodit Penal, si edhe për veprat penale “Prodhimi dhe shitja e narkotikëve”, “Trafikimi i narkotikëve”, vepra këto të parashikuara nga neni 283 dhe neni 283/a i Kodit Penal.

Pavarësisht se në metodologjinë e monitorimit janë marrë si referencë kampionë të ndryshëm (vendime e dosje për vitin 2015 dhe seanca gjyqësore për vitin 2017), si edhe pavarësisht nga fakti që periudhat e këtyre kampioneve janë të ndryshme dhe me diferencë prej gati më shumë se një vit, problematika që ka rezultuar në tërësi nga monitorimi ka qenë pothuajse e njëjtë. Edhe në aspektin statistikor, të dhënat cilësore janë përafërsisht të njëjta. Konkluzioni i parë përgjithësues për këtë monitorim është se u vërejt një përdorim tepër i lartë i masës së sigurimit “Arrest në burg”. Kërkesat e prokurorisë për caktimin e kësaj mase zënë një numër të konsiderueshëm në raport me masat e tjera dhe, po kështu, zbatimi i kësaj mase nga gjykata është sërisht tepër i lartë.

Monitorimi ka konstatuar, gjithashtu, raste të caktimit të masës së sigurimit, duke i dhënë përparësi kryesisht maksimumit të dënimit që parashikon dispozita përkatëse e Kodit Penal, pa vlerësuar në kompleks edhe rrethanat, kushtet në të cilat është kryer vepra, pasojat që kanë ndodhur etj. Veç kësaj, në disa raste është zbatuar masa e arrestit në burg edhe kur ndalimi/arrestimi bëhet për vepra penale më pak të rënda, kur mund të justifikohej edhe një mase më e lehtë. K.Pr.Penale parashikon që çdo masë duhet të jetë në raport me rëndësinë e faktit dhe me sanksionin që parashikohet për veprën penale konkrete. Arresti në burg mund të vendoset vetëm kur çdo masë tjetër është e papërshtatshme për shkak të rrezikshmërisë së veçantë të veprës dhe të pandehurit.

Problem tjetër i përgjithshëm që u vërejt nga monitorimi ka të bëjë me mungesën e efektshmërisë së mbrojtjes ligjore me avokat në seancat për caktimin e masave të sigurimit, sidomos kur avokatët janë të caktuar kryesisht. Është vërejtur një diferencë në cilësinë e mbrojtjes, e cila ka qënë më e mirë kur avokatët janë zgjedhur privatisht. Kur mbrojtja është caktuar kryesisht, cilësia ka qënë më e dobët. Ka patur një numër të konsiderueshëm personash që në procesin e vleftësimit të masës së sigurimit janë mbrojtur me avokat kryesisht. Në mënyrë të tërthortë, kjo e dhënë evidenton faktin, se një pjesë e konsiderueshme e këtyre personave vijnë nga shtresa të varfëra ekonomike që nuk kanë mundësi të kenë avokat privat.

Në kampionet e monitoruara për vitin 2015 u vërejt, se 56.5% e personave ndaj të cilëve caktohet masa e sigurimit mbrohen me avokat privat dhe 40.2% mbrohen me avokat të caktuar kryesisht. Tërheq vëmëndje gjithashtu fakti, se një shumicë jo e vogël avokatësh marrin pjesë në seancat gjyqesore me të njëjtët prokurorë dhe gjyqtarë. Natyrisht, ky fakt nuk të jep të drejtën të paragjykosh, por një e dhënë e tillë ka vend të diskutohet.

Nga seancat e monitoruara për vitin 2017 rezulton, se rreth 57.8% e personave janë përfaqësuar me avokat të zgjedhur, ndërkohë që vijon të ketë një numër të lartë personash të përfaqësuar me avokat të caktuar kryesisht, përkatësisht 39%. Vërehet në mënyrë të tërthortë se ka një monopolizim të avokatëve që caktohen kryesisht në këto seanca, të cilët kanë qenë pothuaj të njëjtët, në total rreth 6 avokatë. Në rreth gjysmën e çështjeve të studiuara (51.8%), mbrojtja ka pretenduar se nuk ishte njohur me materialet e prokurorisë. Në 72% të rasteve, avokati mbrojtës nuk ka paraqitur prova për të mbrojtur të drejtat/interesat e personit të ndaluar/arrestuar në këto seanca. Veçanërisht kur mbrojtësit janë caktuar kryesisht, shpesh ka rezultuar se nuk është studiuar dosja apo çështja më parë nga ana e tyre, nuk është realizuar asnjë takim apo bisedë me personin nën hetim për të hartuar së bashku me të strategjinë e mbrojtjes. Kjo vjen, përveç të tjerash, edhe për arsye praktike, pasi mbrojtësit e caktuar kryesisht nga ana e gjykatës nuk kanë patur mundësi objektive të flasin me vetë personin e ndaluar/arrestuar apo me familjarët e tyre. Këto të dhëna evidentojnë në përgjithësi një mbrojtje jo aktive, jo efektive dhe shpesh herë edhe formale.

Gjithashtu, në praktikën gjyqësore është vërejtur mungesë konsistence në kërkimin nga prokuroria dhe vendimmarrjen e gjykatës rreth masave të sigurisë për vepra të ngjëjta, ose kur autorët e dyshuar kanë patur profil të ngjashëm dhe rrezikshmëri të ulët. 

Trajtimi i të miturve kërkon një vëmëndje dhe vlerësim të veçantë, duke patur në konsideratë nevojat e tyre sociale dhe edukative, të cilat nuk mund të plotësohen efektivisht në kushtet e kufizimit të lirisë. K.Pr.P në fuqi gjatë kohës së studimit parashikon se, kur i pandehuri është i mitur gjykata mban parasysh kërkesën për të mos ndërprerë proceset edukative konkrete. Caktimi i masës së sigurisë “arrest në burg” për kategorinë e të miturve dhe të rinjve nën 21 vjeç mund të ishte më i reduktuar, pavarësisht se në disa raste veprat e kryera prej tyre nuk konsiderohen të lehta. Kryesisht të miturit dhe të rinjtë e kësaj moshe, ndaj të cilëve është caktuar arrest në burg akuzohen për vepra penale kundër pasurisë, shitjen e narkotikëve apo armëmbajtje pa leje. Ndër rastet e studiuara është caktimi i masës së sigurisë “arrest në burg” për të miturin 15 vjeçar për veprën penale “vjedhje” të një vlerë shumë të vogël (kryesisht ushqime dhe pije). Ndërkohë, të dhënat për dosjet/vendimet dhe seaancat e monitoruara evidentojnë, se ka patur raste kur mund të shmangej caktimi i masës “arrest në burg” dhe të zbatoheshin alternativat më të lehta të kësaj mase, veçanërisht kur autorët e akuzuar të veprave penale kanë qënë të mitur, gra, të moshuar, ose të sëmurë.

Vlen të përmëndet që në raste shumë të rralla është përdorur garancia pasurore në përputhje me ligjin. Zbatimi i kësaj mase apo masave të tjera të sigurimit mund të ndikonte pozitivisht jo vetëm te vetë individi i akuzuar, por do t’i shërbente qoftë edhe në një masë të kufizuar shpopullimit të institucioneve të burgimit dhe paraburgimit. Kjo nuk do të thotë që për të justifikuar uljen e mbipopullimit, gjykatat të mos zbatojë masën e arrestit kur kjo do të ishte e domosdoshme. Megjithatë, referimi në statistikat zyrtare të mbipopullimit është një nga treguesit që gjykata mund ta marrë në konsideratë sa herë që është e lëkundur për domosodoshmërinë apo jo të masës “arrest në burg”. Vendimet e studiuara nuk evidentojnë referim të gjykatës në këto statistika/të dhëna. 

Në mjaft raste rezulton se kërkesa për masat e sigurimit bazohet kryesisht në provat e mbledhura nga policia gjyqësore dhe se prokuroria nuk ka kryer hetim apo përpunim të akteve të policisë. Në kushte të tilla vështirësohet shqyrtimi gjyqësor, sepse del nevoja e kërkesës së provave të tjera, por ajo që tërheq vëmëndjen është fakti se shpesh mbrojtësi nuk ka një rol proaktiv dhe nuk paraqet prova në këto seanca, por kufizohet duke i kërkuar gjykatës masë më të lehtë sigurimi nga ajo e parashtruar nga prokurori. Deri në një farë mase, kjo praktikë e ndjekur mund të ketë ndikuar ne cenimin e parimit të barazisë së armëve juridike. 

Ka patur edhe raste kur gjykata nuk ka patur një rol proaktiv në konstatimin e shkeljes së të drejtave procedurale dhe lirive të të ndaluarit/arrestuarit nga policía apo nga prokuroria. Rrjedhimisht, provat e siguruara nga prokuroria gjatë kryerjes së veprimeve procedurale nuk kanë respektuar në mënyrë të plotë kërkesat e ligjshmërisë. Janë vërejtur, gjithashtu, parregullsi në veprime procedurale, si “kontrolli i banesës” apo “kontrolli personal”. Jo vetëm prokurori duhet të jetë më rigoroz në mbikëqyrjen dhe respektimin e kërkesave të K.Pr.P për të gjitha veprimet procedurale që kryhen ndaj personave të dyshuar, të ndaluar apo të arrestuar, por edhe gjykata duhet të jetë më kërkuese ndaj fakteve, të analizojë dhe verifikojë në seancë ligjshmërinë e provave të sjella, pa anashkaluar këtu edhe rolin e mbrojtjes në favor të të të ndaluarit/arrestuarit.

Vlen të përmëndet se, në disa vendime të gjykatës mungon jo vetëm arsyetimi formalo-ligjor, por edhe konsekuenca në ato raste kur vepra e kryer mund të jetë e njëjta, madje edhe rrethanat apo kushtet e kryerjes së saj kanë qënë gjithashtu të njëjta. Në disa raste, gjykata nuk ka marrë në analizë as në mënyrë të përmbledhur provat mbi të cilat mbështeten faktet e referuara në vendimin gjyqësor, duke u mjaftuar me citimin e provave të prokurorisë, por pa bërë referime të fakteve mbi të cilat hedhin dritë këto prova. Shumica e vendimeve të monitoruara janë tepër të shkurtra dhe nuk kanë një arsyetim të mjaftueshëm për të gjithë kushtet dhe kriteret ligjore që ekzistojnë për të caktuar këtë ose atë masë sigurie. Linja argumentuese në këto vendime përkon më së shumti me kërkimet/argumentet e prokurorisë. Shpesh është vërejtur se, linja argumentuese në këto vendime nuk është e thellë dhe nuk ka një balancim në arsyetim mes kërkesave dhe pretendimeve të prokurorisë dhe atyre të mbrojtjes.

Nga monitorimi rezultoi, gjithashtu, se në shumicën dërrmuese të rasteve gjykatat kanë zbatuar kërkesën ligjore që brenda 3 ditëve të merrnin në pyetje personat ndaj të cilëve ishte marrë masa e sigurimit “Arrest në burg”, ose “Arrest në shtëpi”. Sipas K.Pr.Penale, çdo dy muaj nga zbatimi i vendimit të arrestit prokurori informon me shkrim gjykatën, që ka caktuar masën mbi hetimet e kryera dhe nevojat e sigurimit. Monitorimi i KShH evidentoi se, në 99.4% të rasteve ky informacion me shkrim nuk është i pranishëm në dosje, ndërkohë që vetëm në 0.6% raste informacioni është i pranishëm në dosje. Me ndryshimet e reja të K.Pr.P është parashikuar se, kur prokurori nuk informon në afatin e përcaktuar, gjykata verifikon nevojat e sigurimit me kërkesë të të pandehurit ose kryesisht. Gjykata, pasi dëgjon palët, vendos vazhdimin, zëvendësimin, ose revokimin e masës së sigurimit.

 

Përfundime

 

1.      Standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut kërkojnë që çdo kufizim i lirisë duhet të jetë përjashtim, objektivisht i justifikuar dhe për një kohëzgjatje jo më shumë se sa është absolutisht i domosdoshëm. Standardet ndërkombëtare inkurajojnë shprehimisht mospërdorimin e masave shtrënguese të kufizimit të lirisë gjatë hetimit dhe gjykimit, deri në dhënien e vendimit.

2.      Përkundrejt standardeve ndërkombëtare përdorimi i zgjeruar i arrestit në burg te ne evideton njohje jo të mirë të tyre nga aktorët e Sistemit të Drejtësisë Penale, në mënyrë të veçantë nga prokuroria dhe gjykata. Monitorimi i kryer nga KShH i 400 seancave gjyqësore dhe studimi i 1800 vendimeve gjyqësore për masat e sigurimit personal në gjykatat e rretheve gjyqësore Tiranë dhe Durrës nxori në pah përdorimin tepër të lartë të masës së sigurimit “Arrest në burg”. Në këtë trend të gjykatës vlerësohet se ka ndikuar edhe ashpërsimi i politikës penale për vepra që nuk kanë rrezikshmëri të lartë shoqërore.

3.      Arresti në burg zbatohet në përqindje të lartë edhe kur të ndaluarit akuzohen për vepra penale që nuk paraqesin rrezikshmëri të theksuar shoqërore, ndaj të ndaluarve të mitur, ndaj të rinjve të moshës 18-21 vjeç dhe ndaj grave.

4.      Ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale, mund të ndikojnë pozitivisht edhe për kuptimin dhe zbatimin më të drejtë të masave të sigurimit personal dhe, në mënyrë të veçantë, të arrestit në burg. Kuptimi dhe zbatimi i drejtë i ligjit nga të gjithë aktorët e Sistemit të Drejtësisë Penale do të reflektojë edhe në respektimin më të mirë të të drejtave që ligji u garanton personave të ndaluar/arrestuar dhe atyre ndaj të cilëve caktohet një masë sigurimi personal.

5.      Monitorimi i KShH, me gjithë nevojën për t’u përmirësuar e pasuruar më tej mund të të shërbejë në drejtim të ndërgjegjësimit më të mirë dhe rritjes së kapaciteteve profesionale të punonjësve të policisë, të prokurorëve si dhe të avokatëve mbrojtës.

----------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

           - Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë       

           - Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut

           - Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

           - Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike

           - Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë

           - Kodi Penal i Republikës së Shgqipërisë

 

      Doktrinë

- Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016

- Të drejtat e njeriut dhe paraburgimi, Manual për standartet ndërkombëtare të Paraburgimit Nju Jork dhe Gjenevë 1994

 

Jurisprudencë

- Vendime të GjEDNj për çështjet: Mckay k. Mbretërisë së Bashkuar; Rehbock k. Sllovenisë; Brogan dhe të Tjerë k. Mbretërisë së Bashkuar; Michalko k. Sllovakisë; Ilijkov k. Bullgarisë; Yagci dhe Sargin k. Turqisë; Smirnova k. Rusisë; Buzadj k. Moldavisë; Muller k. Francës; I.A. k. Francës; Tomasi k. Francës; Bozano k. Francës; Modarca k. Moldavisë; Fax, Campbell dhe Hartley k. Mbretërisë së Bashkuar

- Vendimi i Gjykatës së Lartë të RSh, Nr. 00-2017-323 i Vendimit (59), dt. 19.04.2017

 

 



[1] Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016, fq. 184 - 185

[2] Të drejtat e njeriut dhe paraburgimi, Manual për standartet ndërkombëtare të Paraburgimit (Nju Jork dhe Gjenevë), 1994

[3] Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016

[4] Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016, fq 195, paragrafi 46

[5] Çështja Mckay k. Mbretërisë së Bashkuar

[6] Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016, fq. 189, paragrafi 26

[7] Çështja Rehbock k. Sllovenisë, Aplikimi. 29462/95, 28 Nëntor 2000, paragrafi 84

[8] Kohëzgjatja e ndalimit të pranueshëm paraprak nuk është përkufizuar nga GJEDNj, megjithatë, në çështjen Brogan dhe të Tjerë k. Mbretërisë së Bashkuar, Aplikimet. 11209/84; 11234/84; 11266/84; 11386/85, 29 November 1988 Gjykata vlerësoi se, periudha e ndalimit paraprak që varion nga 4 deri në 6 ditë është në shkelje të nenit 5, paragrafi 3, të Konventës

[9] Çështja Michalko k. Sllovakisë, Aplikimi 35377/05, 21 Dhjetor 2010, paragrafi 145

[10] Çështja Ilijkov k. Bullgarisë, Aplikimi 33977/96, 26 Korrik 2001, paragrafi 85

[11]  Çështja Yagci dhe Sargin k. Turqisë, Aplikimet 16419/90, 16426/90, 8 Qershor 1995, paragrafi 52 

[12] Çështja Smirnova k. Rusisë, Aplikimi 46133/99, 48183/99, 24 Korrik 2003, paragrafi 63

[13] Çështja Buzadj k. Moldavisë, Aplikimi 23755/07, 16 Dhjetor 2014, paragrafi 3

[14] Çështja Smirnova k. Rusisë, Aplikimi 46133/99, 48183/99, 24 Korrik 2003, paragrafi 59

[15] Ibid

[16] Çështja Muller k. Francës, Aplikimi 21802/93, 17 Mars 1997, paragrafi 44

[17] Çështja I.A. k. Francës, Aplikimi 28213/95, 23 Shtator 1988, paragrafi 104

[18] Ibid, paragrafi 108

[19] Çështja Tomasi k. Francës, Aplikimi 12850/87, 27 Gusht 1992, paragrafi 102

[20] Çështja I.A. k. Francës, Aplikimi 28213/95, 23 Shtator 1988, paragrafi 104

[21] Çështja Bozano k. Francës, Aplikimi 9990/82, Vendimi i dt. 2 Dhjetor 1987

[22] Çështja John Murray k. Mbretërisë së Bashkuar

[23] Çështja Modarca k. Moldavisë

[24] Zbatimi I të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016, paragrafi. 31, fq. 191

 

[25] Çështja Fax, Campbell dhe Hartley k. Mbretërisë së Bashkuar

[26] Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, Manual trajnimi për të drejtat ndërkombëtare të njeriut, Fondacioni SLYNN, Londër (UK) Janar 2016, fq 196, paragrafi 49/2

[27] Shih vendimin Nr. 00-2017-323 i Vendimit (59), dt. 19.04.2017