K U S H T E T U T S H M Ë R I

 

Av. Dr. Suela MËNERI

Anëtare e Dhomës së Avokatisë,

Tiranë

 

            Hyrje

 

Më datë 23 Shkurt 2016 hyri në fuqi Ligji Nr. 133/2015 mbi Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Proçesit të Kompensimit të Pronës (Më tej: Ligji nr. 133/2015). Ky akt juridik shënon përpjekjen e tretë të shtetit shqiptar për të siguruar një zgjidhje të drejtë të çështjeve që kanë të bëjnë me të drejtat pronësore që rrjedhin nga shpronësimi i mëparshëm, shtetëzimi ose konfiskimi i pronës së paluajtshme. Ligji nr. 133/2015 krijon një formulë[1] dhe një mekanizëm[2] për të kompensuar pronarët.

Rëndësia e këtij akti ligjor rrjedh prej Vendimit Pilot të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (më poshtë: Gjykata Evropiane; GJEDNJ) në çështjen Manushaqe Puto dhe të Tjerët kundër Shqipërisë ( në vijim: "Çështja Puto"), i cili trajtoi shkeljet ndaj Konventës Evropiane të të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut, të rrjedhura nga moszbatimi i vendimeve përfundimtare vendase, që kërkojnë pagimin ankuesve të kompensimit në vend të kthimit të pronës që iu shpronësua atyre midis viteve 1944 - 1978. Shkeljet e konstatuara kanë të bëjnë me cënime të së drejtës për proces të rregullt ligjor, asaj për mjete juridike efektive dhe të gëzimit paqësisht të së drejtës së pronës (sipas Nenit 6 (1). Nenit 13 dhe të Nenit 1 të Protokollit Nr. 1 të Konventës Evropiane).[3]

Para hyrjes në fuqi të Ligjit nr 133/2015, shteti raportoi se rreth 53,115 vendime ishin lëshuar që nga fillimi i procesit në vitin 1993 dhe se kishte edhe 10,131 kërkesa të mbetura pezull.[4] Shteti raportoi, gjithashtu, se që prej vitit 1993 iu kthyen pronarëve të origjinës rreth 74,420 ha truall, tokë bujqësore, pyje, kullota dhe livadhe, si edhe u parashikua të kompensohen në lidhje me rreth 73,390 ha të tjera.[5] Përveç kësaj, pretendimet e mishëruara në kërkesat për kthim dhe kompensim të pronave të depozituara para hyrjes në fuqi të Ligjit nr 133/2015 dhe të patrajtuara ende mbartin kërkesa për  148,209 ha të tjera truall, tokë bujqësore, pyll, kullota dhe livadhe.[6]

Barra financiare e shtetit që rezulton nga rreth 24.317 vendime të pazbatuara (duke i’u referuar hartës së vlerës së tokës të vitit 2014) vlerësohet të jetë Euro 10.5 miliardë,[7] ndërsa barra totale e mundshme financiare që rezulton nga kërkesat e patrajtuara është vlerësuar në Euro 7.065 miliardë.[8]

Vetëm 900 nga 26,000 vendimet që parashikonin kompensim u ekzekutuan (pjesërisht) nga shteti gjatë periudhës 2004 - 2014. Kompensimi financiar (në shumën prej Euro 15.9 millionë, ose 4.41 miliardë lekë) që u është paguar tashmë pronarëve duket i parëndësishëm në vështrim të detyrimit total që shteti ka ndaj pronarëve.[9] Në mënyrë të ngjashme, Fondi Shtetëror i Tokës i disponueshëm për kompensim thuhet se përbëhet nga toka bujqësore, toka pyjore, kullota dhe livadhe që arrijnë 23.000 ha[10] dhe vlera e atij fondi vlerësohet të jetë rreth EUR 700 milionë.[11]

Ligji 133/2015 mishëron vullnetin e shtetit për të përfunduar procesin e kthimit dhe kompensimit të pronave pronarëve të origjinës, në përputhje me Nenin 41 të Kushtetutës dhe Nenin 1 të Protokollit Nr. 1 të Konventës Evropiane.[12] Ligji përmban disa nga karakteristikat e ligjeve paraardhëse (Ligjit të vitit 1993 dhe Ligjit të vitit 2004), sepse parashikon riparimin e padrejtësive të së shkuarës nëpërmjet në programi administrativ.[13] Sidoqoftë, Ligji nr 133/2015 ndryshon nga ligjet e mëparshme, pasi ristrukturon tërësisht metodologjinë e vlerësimit të pronave që përfshihen në fushën e zbatimit të tij.[14] Gjithashtu, ligji merr përsipër të sigurojë paprekshmëri absulote të pronave që u kanë kaluar në pronësi personave të tretë mbi bazën e ligjeve të rradhitura në Aneksin 2 të tij.[15]

Formula dhe mekanizmi i mishtëruar në Ligjin nr. 133/2015 u kundërshtuan nga shoqatat e pronarëve, Presidenti i Republikës dhe Avokati i Popullit në Gjykatën Kushtetuese, e cila në Vendimin e saj nr 1/2017 pranoi pretendimet e tyre për anktikushtueshmëri të neneve 6.3 dhe 6.5 të ligjit, refuzoi shqyrtimin e kërkesave të tyre lidhur me nenin 6, pika (b) dhe nenin 7, pika 2(a) – (b) të tij dhe rrëzoi kërkesat e tyre për pjesën e mbetur të ligjit.[16]

Ligji nr. 133/2015 është në zbatim që prej muajit shkurt 2016. Këshilli i Ministrave ka miratuar një tërësi vendimesh, të cilat sipas Qeverisë ndihmojnë zbatimin efikas të ligjit.[17] Nga ana tjetër pritet që Gjykata Evropjane të shprehet për pajtueshmërinë e ligjit nr 133/2015 me Konventën.

Pa dashur të bëjë një parashikim lidhur me pajtueshmërinë e Ligjit nr 133/2015 me Konventën Evropjane të të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut, autorja e këtij punimi merr përsipër të trajtojë në këndvështrimin kushtetues disa aspekte të Ligjit nr 133/2015, të cilat argumentohet se ndikojnë në qartësinë dhe parashikueshmërinë e tij.

 

Metodologjoia e vlerësimit

 

Më datë 10.11.2015, në çështjen “Sharra Etj kundër Shqipërisë” Gjykata Evropjane vendosi përcaktimin e dëmit monetar të ankuesve në bazë të hartave për vlerësimin e pronës së vitit 2008, duke hedhur poshtë argumentat e shtetit mbi aplikimin e hartave të vlerësimit të pronës së vitit 2014.

Më datë 05.02.2016 u shfuqizua VKM-ja nr. 514, datë 30.07.2014 “Për miratimin e vlerës së pronës për secilin qark të Republikës së Shqipërisë”. Më po të njëjtën datë, në mbështetje të nenit 100 të Kushtetutës, të ligjit nr. 9235, datë 29.07.2004” Për kthimin dhe kompensimin e pronës”, të ndryshuar, dhe në vijim të pikës 3, të vendimit nr. 658, datë 26.09.2012 “Për miratimin e metodologjisë për vlerësimin e pronave të paluajtshme në Republikën e Shqipërisë”, hyri në fuqi VKM- ja nr. 89 “Për miratimin e hartës së vlerës së tokës në Republikën e Shqipërisë” (më poshtë: VKM nr. 89/2016).

Në muajin Prill 2016, pra 1 muaj pas hyrjes në fuqi të VKM nr. 89/2016 të lartpërmendur, Gjykata Evropjane në çështjet Karagjozi dhe të Tjerë kundër Shqipëris”, Aliçka dhe të Tjerë.kundër Shqipërisë, Halimi dhe të Tjerë kundër Shqipërisë rikonfimoi përfundimin e dhënë në çështjet Vrioni Edhe të Tjerë kundër Shqipërië, Manushaqe Puto dhe të Tjerë kundër Shqipërisë, Sharra dhe të Tjerë kundër Shqipërisë, se dëmi monetar do të përcaktohej duke u bazuar në hartat e vitit 2008.

Legjislacioni mbi të cilin është hartuar VKM-ja nr. 89/2016 është Ligji nr. 9235, datë 29.07.2004 ”Për kthimin dhe kompensimin e pronës”, i ndryshuar. Për më tej, në kuadrin normativ përkatës, për VKM-në nr 89/2016 rëndësi merr premabula e vendimit në fjalë, ku inter alia rikonfirmohet e pandryshuar vijimësia e VKM-se nr. 658 datë 26.09.2012 “Për miratimin e metodologjisë për vlerësimin e pronave të paluajtshme në Republikën e Shqipërisë” (më tej referuar si VKM-ja nr. 658/2012).

Kjo metodologji parashikon vlerësimin e pronës sipas standardit ndërkombëtar ku evidenohen tre komponentë bazë: çmimi i tregut, lloji i pasurisë dhe qëllimi i përdormit të saj. Ajo synon të pasqyrojë vlerën e tregut të pasurive të paluajtshme, vit pas vit, duke iu referuar luhatjeve të tregut. Në pikën (2) të nenit 3 nënvizohet se, vlera e pronës rezulton e barabartë me çmimin e kontratës së shitjes, vlerë e cila sipas pikës (3) të po të njëjtit nen, nxirret nga të dhënat zyrtare të kontratave të shitjes të regjistruara në Zyrën e Regjistimit të Pasurive të Paluajtshme.

Megjithatë, zbatueshmëria e kësaj metodologjie në sistemin e brendshëm është vënë në dyshim nga Gjykata Evropiane në çështjen “Sharra Etj. kundër Shqipërisë", ku Gjykata ka hedhur poshtë hartat e vlerave të vitit 2014, të hartuara mbi bazën e metodologjisë së lartpërmendur. Në këtë çështje, Gjykata ka theksuar se në rastet e shpronësimeve të paligjshme, shuma e kompensimit duhet të korrespondojë me vlerën aktuale të pronës. Në fakt, për vlerën e tregut kalkuluar në bazë të metodologjisë të parashikuar nga VKM nr. 658/2012 (vijimësia e të cilës u konfirmua edhe nëpërmjet VKM-së nr. 89/2016), Gjykata Evropiane ka konstatuar si të bazura shqetësimet e parashtruara në seancën parlamentare të dates 7 maj 2012, ku u vërejt se shitblerjet e regjistruara në ZRPP nuk reflektonin në përgjithësi vlerën reale të tregut, për sa kohë që palët mund të bien dakord, me qëllim shmangien e taksave, të mos pasqyrojnë në to vlerën reale të pronave.[18]

Pra, sikurse vërehet nga argumentimi i mësipërm, çmimi i kontratave të shitjes, sipas nenit 3 të VKM-së nr. 658/2012 nuk është në përputhje me nenin 41 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë dhe nenin 1 të Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Vërehet gjithashtu, se përpjekjet e bëra nga pala shtetërore për të paraqitur të tjera harta të vlerës së pronës nga ato të vitit 2008 janë rrëzuar nga GJEDNJ, e cila i ka hedhur poshtë referencat e ndryshme nga ato të përcaktuara në çështjen “Vrioni Etj kundër Shqipërisë”.

Konkretisht, edhe në çështjen “Karagjozi Etj kundër Shqipërisë”, më datë 7 prill 2016, 1 muaj pas hyrjes në fuqi te VKM-së objekt kërkese, përsëri Gjykata Evropiane ka aplikuar lidhur me përcaktimin e dëmshpërblimit monetar, mbi hartat e vlerave të vitit 2008. Kjo tregon, se Gjykata i ka qëndruar bindjes së saj në çështjen Vrioni dhe të Tjerë  kundër Shqiperisë dhe në çështjen Manushaqe Puto dhe të Tjerë kundër Shqipërisë, ku ka vërejtur se kompesimi lidhur me pronat e shpronësuara duhet të jetëi mjaftueshëm, i përshtatshëm dhe i drejtë. Në fakt, Gjykata Evropiane, po në çështjen Vrioni dhe të Tjerë kundër Shqipërisë e ka përpunuar konceptin e shpërblimit të mjaftueshëm, të përshtatshëm dhe të drejtë, duke vënë në dukje ndër të tjera, se: “çmimi i referencës i pasqyruar në hartat e vlerës së vitit 2008 ka reflektuar vlerën reale të tregut, të indeksuar edhe sipas interesave dhe inflacionit të kohës së miratimit të tij.”[19] Gjykata ka vërejtur, gjithashtu, se: “këto garanci kanë evituar çdo spekulim të vënë në dukje prej saj në kuadër të zbatimit të nenit 46 të Konventës.” [20]

Ndërkohë, lidhur ngushtë me gjithshka u parashtrua më sipër, GJEDNJ në çështjen “Sharra Etj kundër Shqipërisë” ka shprehur konfuzitetin (perpleksitetin) e saj edhe përsa i përket uljes së çmimeve të referencës në zonat e qendrave urbane, duke theksuar se “ ...çmimet e pronës në disa qytete, veçanërisht në zonat të cilat po njohin një zhvillim relativisht në rritje, si për shembull qendra e Tiranës, kryeqytetit, kanë shënuar një rënie të ndjeshme...”, prandaj ajo “...nuk është e bindur se ato reflektojnë në mënyrë objektive vlerën aktuale të tregut dhe se janë “të indeksuara me interesin dhe inflacionin” për të kompensuar dëmin të shkaktuar nga pamundësia për kompensim gjatë gjithë këtyre viteve.[21]

Në analogji me sa më sipër vërehet që në hartën e vitit 2016 (për shembull[22]) në qytetin e Tiranës, në zonat kadastrale nr. 8150, nr 8160, nr. 8280, nr 8270, nr 8083, vlera e kompensimit është rreth 2 herë më e vogël se sa ajo e parashikuar në hartat e vitit 2008, rënie kjo që vë në dyshim mjaftueshmërinë dhe përshtatshmërinë e kompensimit të pronarëve.

Në fakt, Gjykata Evropjane i ka gjetur të pambështetura argumentet[23] e palës shtetërore lidhur me rënien e vlerës së tregut të pronave sipas indikacioneve të hartës së vitit 2014,[24] duke theksuar se propozimet e shtetit nuk rezultonin bindëse.

Pra, Gjykata ka përdorur vazhdimisht në vendimet e saj pasuese përllogaritjen e dëmit monetar mbi bazën e hartave të vlerës të vitit 2008, duke krijuar deri në këtë moment një jurisprudencë[25] te konsoliduar përsa i përket çmimit të referencës.[26]

Sa më sipër, sipas nenit 17(2) të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, kufizimet e parashikuara nga KEDNJ përfaqësojnë maksimumin e ndërhyrjeve të lejueshme në të drejtat themelore kushtetuese. Konkretisht, neni 17(2) parashikon që: “Këto kufizime nuk mund të cenojnë thelbin e lirive dhe të të drejtave dhe në asnjë rast nuk mund të tejkalojnë kufizimet e parashikuara në Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut.” Nënvizohet, gjithashtu, se në kuptim të nenit 122 te Kushtetutës, Konventa është drejtëpërsëdrejti e zbatushme në sistemin tonë të brendshmëm dhe ka epërsi mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me të. Madje, ajo ka të njëjtën fuqi detyruese me Kushtetutën kur bëhet fjalë për kufizimet e të drejtave themelore kushtetuese.

E thënë kjo, atëhere lind nevoja e një ballafaqimi ndërmjet VKM-së nr. 89/2016, e cila rikonfirmon vlefshmërinë e metodologjisë së vlerësimit të pronave mishëruar në VKM-në nr. 658/2012 dhe të drejtave që sigurohen nga Konventa Evropiane, të zbatueshme në sistemin tonë. Në këtë kontekst theksohet rëndësa e veçantë që marrin vendimet e Gjykatës Evropiane përsa i përket përcaktimit të dëmit monetar të dëmshpërblimit në bazë të hartave për vlerësimin e pronës, si te vendimet “Vrioni Etj. kundër Shqipërisë”, “Manushaqe Puto kundër Shqipërisë”, “Sharra Etj. kundër Shqipërisë”. Kujtojmë, se kontrolli i siguruar për zbatimin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut nëpërmjet Gjykatës Evropiane mbetet i një rëndësie thelbësore, për të mos lejuar që ky sistem të bjerë poshtë standardit minimal.

Në dritën e parimeve të mësipërme, kontroli kushtetues i aspekteve vijuese të VKM-së nr. 658/2013 është i domosdoshëm. Konkretisht, në VKM-në nr. 658/2012 parashikohet, se metodologjia e vlerësimit të pasurive të paluajtshme në RSH bazohet te standardet ndërkombëtare të vlerësimit të pasurive të paluajtshme,[27] të cilat ilustrohen dhe paraqiten më në detaje në Aneksin 1/1 të VKM-së nr. 658/2012. Megjithatë, nuk duket e qartë se çfarë kuptohet prej Këshillit të Ministrave me parime internacionale të vlerësimit, pasi standardeve nderkombetare të cituara në VKM-në në fjalë u mungon (në veçanti) precizioni i nevojshëm në kuptim të parimit të ligjshmërisë. Analizimi i këtij momenti merr rëndësi të veçantë sa kohë VKM-ja nr. 658/2012 mishëron metodologjinë zyrtare të vlerësimit të pronave që u janë shpronësuar në mënyrë të paligjshme pronarëve të origjinës, sipas parimit të shpërblimit të drejtë, i cili formalisht rikonfirmohet se qëndron edhe në themelet e Ligjit 133/2015 “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensinmit të pronave” (neni 1 i Ligjit në fjalë).

Në të vërtetë, ashtu si për çdo ndërhyrje në të drejtat themelore, edhe ndërhyrja konkrete që të jetë kushtetuese duhet t’i nënshtrohet testit të ligjshmerisë, proporcionalitetit, interesit legjitim, balancës së interesave. Në vështrim të parimeve në fjanë, referimi i bërë në VKM-në nr. 658/2012 te parimet ndërkombëtare është jo preciz[28] për shkaqet vijuese:

Së pari, me amendimin e bërë në ligjin nr. 9235, datë 29.7.2004 “ Për kthimin dhe kompesimin e pronave” me anë të ligjit nr. 55/2012, neni përkatës referon se, me “Standarde Ndërkombëtare” nënkuptohen standardet e miratuara nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve të Pasurive të Paluajtshme.[29]

Së dyti, lidhur ngushtë me arsyen e parë vërejmë se, në Planveprimin e datës 12.04.2013 që shteti ka dorëzuar në Departamnetin e Ekzekutimit të Vendimeve të Gjykatës Evropiane, për këtë çështje specifike, referim bëhet tek Standardet e Vlerësimit të një grupi pronash të paluajtshme, miratuar në Janar 2012 nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve (SHNV),[30] dokument ky i cili i është bashkëlidhur Planveprimit nga ana e Palës Shtetërore. Për më tepër, në po të njëjtin Planveprim specifikohet se lidhur me impaktin e modeleve internacionale të përdorura për hartimin e hartave të vlerës, në rastin konkret është marrë si model ai i Letonisë. Pra, metodologjia e përdorur në Shqipëri është bazuar në këtë model. Megjithatë vërejmë se modeli i lartëpërmendur (Letonez) nuk është bërë transparent nga pala shteterore.

Së treti, VKM-ja nr. 658/2012 bie ndesh edhe me vetë Standardet e Shoqatës Ndërkombëtare të Vlerësuesve, pasi VKM-ja në fjalë i përmbahet në mënyrë rigoroze metodikës së krahasimit të shitjeve, ndërsa Standardet e lartpërmendura kanë për bazë procedurat e vlerësimit të pronës (në grup) me vlerën e tregut, sipas tre metodave tradicionale të përdorura në llogaritjen e vlerës së pronës, siç janë: a) metoda e kostos[31] b) metoda e krahasimit të shitjeve[32] c) metoda e të ardhurave.[33]

Një tjetër dallim midis standardeve të SHNV-së dhe VKM-së nr 658/2012 konsiston në faktin se, sipas VKM-së nr. 658/2012, në rast se për një zonë kadastrale (nënndarje apo bashkim të tyre) mungojnë transaksionet, atëherë përcaktimi i vlerës për këto zona do të bëhet mbi bazën e metodës indirekte, e cila konsiston në grupimin e kontratave të shitjes në një zonë më të afërt, sipas rendit: komunë, bashki, rreth, për atë grup të llojit të pronës, ndërsa sipas Strandardeve të SHNV-së theksohet se, kur nuk ka shitje të mjaftueshme, që lejojnë aplikimin e metodës së krahasimit të shitjeve, atëhere përdoren teknika të tjera, si: caktimi i tokës, abstraksioni, përdorimi i parashikuar, kapitalizimi i rentës në terren dhe kapitalizimi i mbetur i tokës.[34] Pra, sipas Standardeve të SHNV-së nuk lejohet vlerësimi i pasurisë së një zone kadastrale - kur nuk ka shitje - mbi bazën e vlerës së pronave të ndodhura në zonën më të afërt.

Gjithashtu vërehen edhe ndryshime të tjera midis Standardeve të SHNV-së dhe VKM-së nr. 658/2012. Për shembull, në VKM-në nr. 658/2012 si trojet, ashtu edhe tokat bujqësore trajtohen sipas metodologjisë së krahasimit të shitjeve. Ndryshe ndodh me vlerësimin e tokave bujqësore sipas standardeve të SHNV-së, ku për tokat bujqësore parashikohet aplikimi i vlerës së përdorimit. Në këto raste, vlerësuesit e SHNV-së fokusohen në qeratë e tokave bujqësore, duke lejuar zhvillimin dhe zbatimin e normave të përgjithshme të kapitalizimit. Për më tepër, nënvizohet se kjo metodë vlen edhe për parcelat e pamarra me qera. Në rastet kur parcelat e trajtuara kanë bonifikime, qasja e kostos, ose qasja e shitjeve, për vlerat e veçanta të godinave përdoren për të përcaktuar vlerën e tyre.”[35]

Së katërti, vërehet që standardet e SHNV-së, ku formalisht bazohet VKM-ja nr. 658/2012, si objekt kryesor kanë vlerësimin masiv (në grup) me qëllim tatimin e pronave të paluajtshme. Sipas SHNV-së, standardet në fjalë janë të rëndësishme edhe për vlerësime masive me anë të kompjuterit, të cilat përdoren edhe për qëllime të tjera, si për shembull, menaxhimi i portofolit të huasë hipotekore. Pra, standardet trajtojnë nevojat e taksapaguesve.[36] Në rastin konkret, lidhur me VKM-në nr. 658/2012, nuk rezulton e qartë se si janë aplikuar teknikat vlerësuese. Për sa më sipër, sjellim në vemendje komentet e bëra nga Ing. Lezhja, ekspert i fushës, lidhur me metodologjinë e parashikuar në VKM-në nr. 658/2012. Sipas ekspertit: “Në Aneksin 1/1 të VKM-së nr. 658/2012 pasqyrohet një metodologji statistikore, që njihet në profesionin e vlerësuesve me termin “vlerësim masiv”, ose AMV, e cila përdoret për qëllime të ndryshme nga ato të shpronësimit dhe kompesimit”. Në fakt, sipas këtij eksperti: “AMM-të përdoren kryesisht në kontekstin e monitorimit dhe korrektimit të vlerave të pronave të standardizuara rezidenciale në kuadër të kërkesave rregullatore të institucioneve huadhënëse. Ata luajnë gjithashtu një rol në vlerësimin e pronave për qëllime të kolateralizimit, tatimit, auditimit dhe përcaktimit e nivelit të riskut të kredisë.[37] E thënë kjo, duket evidente që metodologjia e përdorur në VKM-në nr. 658/2012, ndryshe prej sa parashikon formalisht, në praktikë mishëron një formulë të vlerësimit të pronave, e cila përdoret ekskluzivisht për qëllime tatimi apo taksimi dhe jo për qëllime të përcaktimit të vlerës reale të tregut të pronave të shpronësuara në mënyrë të paligjshme (sikurse përshkruhet koncepti i shpërblimit të drejtë në jurisprudencën përkatëse të Gjykatës Evropiane).  

Së fundmi, një tjetër çështje tepër e debatueshme e VKM-së 658/2012 shfaqet në nenin 2, pika ç, dhe në nenin 3, pika 2 (që adreson te Aneksi 1/1), të cilët bëjnë referim te standardet ndërkombëtare të vlerësimit të pasurive të paluajtshme. Sipas ekspertit Lezhja gjendemi përballë një kontradikte të thellë, pasi Aneksi 1/1 nuk ka asnjë lidhje me standardet ndëkombëtare të vlerësimit. Në fakt, siç u parashtrua më sipër, në aneksin 1/1 pasqyrohet një metodologji statistikore për përpunimin e të dhënave.[38]

Duke i’u rikthyer vendimeve të Gjykatës Evropiane, theksojmë se nga 2012 e deri sot Gjykata ka hedhur poshtë hartat e vlerës, duke rikonfirmuar hartat e vlerës së vitit 2008 dhe, për rrjedhojë, metodologjinë në bazë të tyre.[39] Në këtë kuptim, legjitimiteti i metodologjisë së vlerësimit mbi bazën e të cilës u miratun hartat e vlerës të vitit 2008 (VKM 1620/2008) është një çështje që meriton vëmendje. Përsa më sipër, vërejmë se hartat që janë gjetur në përputhje deri më sot me jurisprudencën e konsoliduar të Gjykatës Evropiane, në fakt bazohen te metodologjia e vitit 2005 “Për miratimin e metodikës për vlerësimin e pronës së paluajtshme që kompensohet dhe asaj që do të shërbejë për kompesim”, miratuar me vendim të Kuvendit, nr. 183.

çështjen “Manushaqe Puto Etj kundër Shqipërisë[40], në pikën 26 të vendimit bëhet referencë në nenin 13 të ligjit të 2004 ku theksohet se kompensimi duhet të përcaktohet mbi bazën e vlerës së tregut të pronës. Sipas pikës 2 të nenit 13 të ligjit parashikohet:

2. Vlera e pronës qe kompensohet, sipas këtij ligji, përcaktohet ne bazë te vlerës së tregut, në përputhje me metodologjinë e propozuar nga AKKP, miratuar me vendim te Kuvendit.”[41]

Nga ana tjetër vëmë në dukje, gjithashtu, se edhe vendimi i Kuvendit n. 183 në preambulën e tij referohet në nenin 13 (2) të ligjit në fjalë, duke sanksionuar kështu lidhjen organike dhe vijëmësinë midis këtyre dy normativave.

Me amendimin e bërë në ligjin e pronave me ligjin 55/2012, në nenin 13[42] të lartpërmendur, u ndryshua edhe përcaktimi i vlerës së pronës, e cila kompensohet bazuar në çmimin e tregut, llojin e pasurisë dhe qëllimin e përdorimit të saj, sipas standardeve ndërkombëtare të vlerësimit të pasurisë së paluajtshme. Kjo sanksionoi një metodologji të re në thelb, e cila u integrua më tej nga VKm-ja nr. 658/2012.

Sa më sipër, me hyrjen në fuqi të ndryshimeve në ligjin nr. 9234, Vendimi i Kuvendit nr. 183, datë 28.04.2005 “Për miratimin e metodikës për vlerësimin e pronës së paluajtshme që kompensohet dhe asaj që do të shërbejë  për kompesim” u shfuqizua.

Megjithatë, në vëmendje sjellim se në kushtet kur Gjykata Evropiane vazhdon t’u përmbahet hartave të vlerës të vitit 2008, legjitimiteti dhe kushtetutshëria e shfuqizimit të Vendimit nr. 183 është i debatueshëm. Në këtë konstekst kujtojmë përsëri që Konventa ka epërsi mbi ligjet dhe aktet nënligjore të brendshme dhe, për rrjedhojë, edhe vendimet e Gjykatës Evropiane marrin te njëjtën relevancë (përkatësi).

 

Formula e kompensimit

 

Me vendim nr. 1, datë 16.01.2017 Gjykata Kushtetuese pranoi pjesërisht kërkesën e paraqitur nga shoqatat e pronarëve, Avokati i Popullit dhe Presidenti i Republikës mbi kushtetueshmërinë e Ligjit nr. 133/2015 datë 5.12.2015 “Për Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Procesit të Kompensimit të Pronave”, duke shpallur si të papajtueshëm me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë nenin 6, pikat 3 dhe 5, të ligjit. Në mungesë të shumicës së nevojshme, Gjykata Kushtetuese refuzoi kërkesën për shfuqizimin e nenit 6, pika 1, shkronja “b”, si edhe të nenit 7, pika 2, shkronjat “a” dhe “b”, të ligjit të mësipërm.

Më datë 23.03.2016 hyri në fuqi VKM nr. 222/2016 “ Për Trajtimin e Kërkesave për Njohje të Pronës e të Kompesimit të saj” dhe VKM nr. 223/2016 “ Për Percaktimin e Rregullave dhe të Procedurave për Vlerësimin dhe Shpërndarjen e Fondit Financiar e Fizik per Kompensimin e Pronave”. Këto VKM, në linjë me ligjin nr. 133/2015 përcaktojnë, ndër të tjera, edhe formulën e kompensimit. Aktualisht, si rrjedhojë e aplikimit të ligjit nr.133/2015, nenit 7.2, pika (a), si edhe VKM-ve[43] të ndërlidhura rezultojne 1.197 vendime, vetëm për vitet 1993-1995, të cilat ATP-ja i konsideron si të ezauruara (shih Regjistrat e publikuar në faqen elektronike të Agjencisë së Trajtimit të Pronave).

Lënia në fuqi e nenit 6, pika 1, shkronja (b), si edhe e nenit 7, pika 2, shkronja (a) dhe (b), të ligjit nr. 133/2015 bie në kundërshtim me parimin e sigurisë juridike, parim ky që është cilësuar nga vetë Gjykata Kushtetuese si bazë e shtetit të së drejtës: Konkretisht, duke iu referuar parimeve të zbatueshme në rastin konkret, Gjykata Kushtetuese është shprehur se: “...është kërkesë e parimit të sigurisë juridike fakti se një ligj në tërësi, pjesë apo dispozita të veçanta të tij në përmbajtjen e tyre duhet të jenë të qarta, të përcaktuara dhe të kuptueshme. Prandaj është detyrë e gjykatave ose organeve të tjera shtetërore e shoqërore, të ngarkuara me ligj, që mangësi të caktuara të një ligji t’i plotësojnë natyrshëm përmes interpretimit dhe zbatimit të tij në praktikë. Por që të realizohet një gjë e tillë, para së gjithash ligji duhet kuptuar saktë dhe drejtë. Prandaj duhet të dalë qartë qëllimi i hartimit të tij. Ai duhet të përcaktojë mjetet e ndërhyrjes, subjektet të cilave u drejtohet, raportet e caktuara të sjelljes dhe mënyrën e zbatimit të tij. Rezultati që synohet duhet të jetë i pritshëm dhe pasojat të parashikueshme për subjektet të cilave u drejtohet ligji në tërësi ose dispozita të veçanta të tij (shih vendimet nr. 34, datë 20.12.2005 dhe nr. 31, datë 19.11.2003 të Gjykatës Kushtetuese)”.

Po kështu, Gjykata Evropiane  në jurisprudencën e saj ka pranuar, se: “Siguria juridike presupozon respektimin e parimit të gjësë së gjykuar (shih Brumărescu v. Romania të cituar më lart, § 62), i cili është parimi kryesor i një vendimi të formës së prerë. Ky parim konsiston në faktin që asnjë palë nuk ka të drejtë të kërkojë rigjykimin e një çështjeje që është zgjidhur me vendim të formës së prerë thjesht, sepse do të donin një rishqyrtim të çështjes së tyre. E drejta e gjykatave më të larta në shqyrtimin e ankimeve në lidhje me vendimet e gjykatave më të ulëta të cilat kanë marrë formë të prerë, duhet të përqendrohet në ndreqjen e gabimeve apo pasaktësive gjyqësore, dhe jo në rigjykimin në themel të çështjes. Ndreqja e gabimeve apo pasaktësive nuk duhet të trajtohet si një simulim në të vërtetë i ankimit, dhe mundësia e të paturit të dy vendimeve për të njëjtën çështje nuk përbën justifikim për një rishqyrtim të ri. Shmangia nga ky parim justifikohet vetëm kur vërtetohen rrethana thelbësore dhe të pakonstatueshme, se një gjë e tillë rezulton e domosdoshme( shih Roşca v. Moldava cituar më lart, §25).”[44]

Bazuar ne parimet e sipërcituara me Vendimin nr. 1/2017 datë16.01.2017, Gjykata Kushtetuese shpalli papajtueshmerinë me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë të nenit 6, pika 3, sipas të cilit parashikohet se: “Në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhe kompensimi, diferenca e llogaritur, sipas shkronjës “b”, të pikës 1, zbritet nga vlerësimi i pronës së njohur për kompensim, e llogaritur sipas shkronjës “a”, të pikës 1, të këtij neni.” dhe të nenit 6, pika 5, sipas të cilit parashikohet se: “5. Në rast se ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit, prona vlerësohet sipas pikës 1 të këtij neni. Kur nga ky vlerësim rezulton se subjekti përfiton një pronë që ka vlerë më të lartë sesa prona që ka pasur në momentin e shpronësimit, atëherë subjektit i kompensohet fizikisht sipërfaqja që i korrespondon vlerësimit dhe pjesa tjetër e pronës kalon në fondin e tokës me vendim të ATP-së.

Përsa më sipër, Gjykata Kushtetuese vlerëson, se: “këto dy pika, sipas përmbajtjes së tyre, të çojnë në përfundimin se ato janë konceptuar si një shpronësim i ri duke qenë se parashikojnë rivlerësimin e pronave të kthyera ose të kompensuara më parë. Në këtë këndvështrim, këto dy dispozita krijojnë probleme lidhur me sigurinë juridike konkretisht përsa i takon paqartësisë dhe paparashikueshmërisë së legjislacionit.[45]

Ne pajtohemi me përfundimin e arrirë nga Gjykata Kushtetuese në vendimin e saj Nr. 1/2017, se: “në rastin e parashikimeve sipas nenit 6 pika 3 dhe 6 pika 5 te ligjit 133/2015 kemi të bëjmë me konceptin e “një shpronësimi të ri”, ku parashikohet rivlerësimi i pronave të kthyera ose të kompensuara më parë”, por shtojmë se “shpronësimi i ri”  shfaqet edhe në parashikimet e neneve 6.1, shkronja b, dhe nenin 7, pika 2, shkronja a dhe shkronja b, të cilat nuk mund të shihen e të zbatohen të ndara nga neni 6, pika 3 dhe 5, i Ligjit nr 133/2015.

Konkretisht, neni 6, pika 1, shkronja b, i Ligjit nr. 133/2015 parashikon, se:”prona e kthyer vlerësohet duke e përcaktuar atë nga diferenca, që do të rezultojë midis vlerës së saj, sipas zërit kadastral aktual, dhe vlerës së kësaj prone, sipas zërit kadastral në kohën e shpronësimit.”

Sikurse kuptohet nga përmbajta e nenit, ligjvënësi duke përcaktuar metodologjinë është ndalur në përkufizimin e parimeve kryesore të atyre që cilësohen si “përfitime të zbritshme”. Edhe Gjykata Kushtetuese ka vërejtur nga ana e saj, se: “në përmbajtjen e pikave 1 dhe 2 të nenit 6 të ligjit nr.133/2015 janë materializuar parimet kryesore të formulës së kompensimit. Pjesa tjetër e nenit 6 rregullon situata të veçanta, si pjesë e metodologjisë së kompensimit gjejnë zgjidhje edhe në dispozita të tjera të ligjit”.[46]

E thënë kjo, nuk është e qartë baza ligjore (kushtetuese) që mban akoma në fuqi nenin 6, pika 1, skronja b, për sa kohë ai nen nuk mund të gjejë zbatim pa dispozitat tashmë të shfuqizuara të nenit 6, pika 3 dhe pika 5, të ligjit 133/2015. Siç është theksuar nga Gjykata Kushtetuese, ligji duhet të jetë i qartë, i përcaktuar dhe i kuptueshëm në tërësine e tij, elemente këto që me shfuqizimin selektiv të një grupi nenesh të hartuar si një tërësi, humbasin përkatësinë e tyre.

Më tej, qëndrimi i Gjykatës Kushtetuese lidhur me nenin 7, pika 2, shkronjat a dhe b, të Ligjit 133/2015 mund të kuptohet në dritën e leximit literal të pikës 2 të nenit 7, i cili i referohet në tërësi nenit 6 dhe jo specifikisht pikave 3 dhe 5 të këtij nenei.  Konkretisht, sipas pikës “2 të nenit 7 parashikohet, se: “Vlerësimi financiar i vendimeve përfundimtare për kompensim do të bëhet duke vlerësuar financiarisht pronën e njohur për kompensim, sipas nenit 6, të këtij ligji.

Megjithatë, zbatueshmëria e nenit 6 kushtëzohet po në nenin 7, pika 2, me procedurën e parashikuar në shkronjat (a) dhe (b) të këtij neni. Konkretisht, sipas pikës 2 (a) – (b) të nenit 7 parashikohet, se:

“a) nëse vlerësimi i pronës së kthyer me vendim përfundimtar rezulton se është më i madh sesa vlerësimi i tokës së njohur për kompensim, atëherë subjekti i shpronësuar konsiderohet i kompensuar;

  b) nëse vlerësimi i pronës që është njohur për kompensim është më i madh sesa vlerësimi i tokës së kthyer, atëherë subjektit i kompensohet diferenca, sipas përcaktimeve të këtij ligji;”

Pra, përtej leximit literal të nenit 7.2 vërehet që pikat (a) e (b) tij të lidhen në mënyrë organike vetëm me nenin 6, pikat 3 dhe 5, që në tërësi parashikojnë rivlerësimin e pronave të kthyera, ose të kompensuara më parë.[47] Vërehet se, nëpërmjet nenit 6, pikat 3 dhe 5, si edhe nenit 7, pika 2 (a) dhe (b), ligjvënësi shpreh qëllimin e tij të qartë që rivlerësimi i pronave do të bëhet sipas parimit tëpërfitimeve të zbritshme”.

Sipas Gjykatës Kushtetuese: “... përmbajtja e pikave 3 dhe 5 të nenit 6 të ligjit 133/2015 nuk është në pajtim me parimin e sigurisë juridike, pasi përllogaritja e sipërfaqes së përfituar dhe asaj që do të zbritet ose shtohet sipas formulës së parashikuar në pikën 1 të nenit 6 është e paqartë dhe krijon konfuzion në zbatim sa i takon pritshmërive të shtetasve.

Në analogji me qëndrimin e sipërcituar të Gjykatës Kushtetuese vërehet se, edhe rregullimet e bëra në shkronjat (a) e (b) të nenit 7.2 të Ligjit nr. 133/2015 udhëhiqen nga i njëjti parim i “përfitimeve të zbritshme” i mishëruar në nenin 6, pikat 3 dhe 5 të Ligjit nr. 133/2015. Këto rregullime janë të ndërlidhura me njëra – tjetrën dhe shprehin një vazhdimësi, e cila tashmë me shpalljen e pakushtetueshmërisë së nenit 6, pika 3 dhe 5, automatikisht lë hapsirë për arbitraritet nga ana e ligjzbatuesve, të cilët duke rrëzuar apo zhvlerësuar kërkesat e pronarëve bazuar në parashikimet e neneve 7.2 (a) – (b) të ligjit 133.2015 kanë krijuar konfuzion te pritshmëritë e shtetasve, konfuzion i cili cënon të drejtën e tyre për siguri juridike, si edhe minon vetë shpirtin e Ligjit 133./2015.

Domethënës është shembulli i një vlërsimi financiar ku përfishen nenet e shpalluara jokushtetuese, me qëllim që të tregohet qartë ndërlidhja e ngushtë me nenet akoma në fuqi.

Supozohet, se kërkuesi “X” është njohur pronar i një toke në rrugën “Komuna e Parisit”, Tiranë me sip. 10,000 m2 me vendim të K.K.K.Pronave, në përputhje me Ligjin 7698/1993. Kërkuesit “X” në vitin 1995 i janë kthyer 1,000 m2 dhe pjesa tjetër prej 9,000 m2 duke qenë e zënë është parashikuar t’i kompensohet. Sipas nenit 6 § (3) të ligjit, vlera e kompensimit që do marrë kërkuesi për tokën me sipërfaqe 9, 000m2 është sa diferenca e llogaritur, sipas shkronjës (b) të nenit 6 § (1) të ligjit, e cila zbritet nga vlerësimi i pronës së njohur për kompensim, e llogaritur sipas shkronjës (a) të nenit 6 § (1).

Duke zbatuar si fillim nenin 6 § (1), pika (a) vërejmë, se vlera e sipërfaqes prej 9,000 m2, që është njohur për kompensim është 9,000 m2 x 250 lekë/m2 = 2,250.000 lekë .

Duke zbatuar nenin 6 § (1) pika (b) vërejmë, se vlera e pronës së kthyer prej 1,000 m2 do llogaritet si diferenca që do të rrezultojë midis vlerës së saj sipas zërit kadastral aktual (që kushton 1,000 m2 x 57,500 lekë/m2 = 57.500.000 lekë ) me vlerën e kësaj prone sipas zërit kadastral të kohës së shpronësimit (që kushtonte 1,000m2 x 250 lekë/m2 = 250,000 lekë). Kjo diferencë në rastin konkret është 57.500.000 – 250.000 = 57.250.000 lekë.

Pasi u rivlerësua edhe vendimi përfundimtar, i cili ka njohur sipërfaqen e truallit prej 1,000m2 (përfitimi i zbritshëm), do vijohet me zbatimin e nenit 6 § (3) për të gjetur sa është detyrimi i shtetit ndaj kërkuesit dhe konkretisht diferenca e llogaritur sipas nenit 6 § (3) është: 2,250.000 lekë – 57,250.000 lekë = - 55,000.000 lekë.

Prej kësaj diference me minus vjen në zbatim neni 7 § (2) pika (a), sipas të cilit “nëse vlerësimi i pronës së kthyer me vendim përfundimtar rezulton se është më i madh sesa vlerësimi i tokës së njohur për kompensim, atëherë subjekti i shpronësuar quhet i kompensuar”. Si pasojë e këtij vlerësimi, kërkuesi “X” konsiderohet i kompensuar nga shteti.

Megjithatë, edhe sikur kërkuesi të përfitonte sipas nenit 7.2 pika (b), përsëri përfitimi i tij do të ishte tejet i pakonsiderueshëm në raport me të drejtën e pretenduar. Shfuqizimi i nenit 6.3 e 6.5 sjell pra si pasojë mosfunksionimin e një hallke themelore të metodologjisë te vlerësimit që ka për bazë “përfitimet e zbritshme”. Në mungesë të saj, dispozitat e mbetura në fuqi karakterizohen nga paqartësia. Në këtë kontekst, rendësi të veçantë ka vendimi nr. 1/2017 ku vetë Gjykata Kushtetuese ka theksuar se “...ligjvënësi duhet të mbajë parasysh se deri në çfarë mase kompensimi fizik i parashikuar në nenin 6, pika 3 dhe 5, plotësohet nga nenet e tjera të ligjit për të mos patur mbivendosje ose përplasje midis dispozitave të ligjit. Parashikimi i rregullimeve të përsëritura dhe të pakoordinuara midis tyre në thelbin dhe pasojat që ato sjellin krijojnë paqartësi dhe për rrjedhojë cenojnë parimin e sigurisë juridike.[48]

Gjithashtu, rëndësi marrin në këtë kontekst edhe dy VKM-të e miratuara më datë 23.03.2016, në vazhdimësi të ligjit 133/2015. Sinjifikativ është në këtë kuadër numri i lartë i vendimeve të marra nga ATP-ja, ku në bazë të zbatimit të nenit 7/2 (a) të Ligjit Nr. 133/2015 dhe neneve 18 pika (b) e (c) të VKM-së n.222/2016, neneve 3 pika (b) e (c) (i,ii) të VKM-së n. 223/2016 (ku parashikohen përfitimet e zbrishme) janë privuar plotësisht nga e drejta e pronës një numër i madh  pronarësh. Konkretisht, vetëm për vitet 1993-1995 janë konsideruar si të ezauruara sipas nenit 7 pika 2 (a) të Ligjit nr 133/2015 dhe VkM-ve të sipërcituara 1.197 aplikime, të cilat u kanë shkaktuar pronarëve një dëm prej 551,561,858 Euro.[49]

Nisur nga argumentimi i mësipërm, pastrimi i VKM-ve nga efektetet e “përfitimeve të zbritshme” është domosdoshmëri. Çdo pasiguri, qoftë ajo legjislative, administrative, ose që krijohet prej praktikave të paqarta, të zbatuara nga autoritetet shtetërore është një faktor që merret parasysh në vlerësimin e sjelljes së autoriteteve shtetërore.[50]

Së fundmi, sipas jurisprudencës së Gjykatës Evropiane:Ndërhyrja në gëzimin paqësor të pronave dhe mosveprimi duhet të vendosin një balancë të drejtë midis kërkesave të interesit të përgjithshëm të komunitetit dhe kërkesave të mbrojtjes të të drejtave themelore të individëve. Në veçanti, duhet të ekzistojë një marrëdhënie e arsyeshme proporcionaliteti midis mjeteve të përdorura dhe qëllimit që kërkohet të realizohet nga masat e zbatuara nga Shteti, duke përfshirë masat që privojnë një person nga pronat e tij ose të saj. Megjithatë, në çdo rast që përfshin shkeljen e pretenduar të këtij Neni, Gjykata duhet të konstatojë nëse për shkak të veprimit ose mosveprimit të Shtetit, personi përkatës duhet të mbajë një barrë të tepërt dhe jo-proporcionale (…).[51]

Ngërçi legjislativ i krijuar si pasojë e shfuqizimit të nenit 6, pikat 3 dhe 5, të ligjit 133/2015 ka detyruar pronarët të përballen dhe të pranojnë pasojat e atij ngërçi, pa qenë të detyruar ta bëjnë diçka të tillë në prani të ndonjë rrethane specifike dhe në interes publik, që do të justifikonte proporcionalitetin e një barre të tillë.

Veprimi i institutcioneve kompetente në rastin konkret, për të pastruar si ligjin 133/2015, edhe parashikimet përkatëse të VKM-ve në zbatim të tij nga efektet e “përfitimeve të zbritshme” është e vetmja rrugë për te hequr këtë barrë të rëndë e të pajustifikuar të pronarëve.

 

Juridiksioni ultra vires i Këshillit të Ministrave

 

Më datë 4 prill 2016[52] hyri në fuqi VKM-ja nr. 223, datë 23.3.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompesimin e pronave”. Kjo VKM është hartuar në mbështetje të nenit 37 të Ligjit nr. 133/2015 “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronave”, sipas të cilit, brenda 6 muajve nga hyrja në fuqi e ligjit, Këshilli i Ministrave nxjerr aktet e nevojshme nënligjore në bazë dhe për zbatim të tij.[53]

Më datë 27 Dhjetor,[54] pas botimit në Fletoren Zyrtare VKM-ja e lartëpërmendur u ndryshua nga VKM-ja nr. 766, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 223, datë 23.03.2016, të Këshillit të Ministrave “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, të ndryshuar”  Edhe VKM-ja nr. 766 mbështetet te e njëjta bazë ligjore, pra te neni 37 i ligjit nr. 133/2015.

Në këtë trajtesë, VKM-ja nr. 223, datë 23.03.2016 do të citohet si VKM nr. 223/2016, e ndryshuar. VKM-ja nr. 223/2016, e ndryshuar mban titullin “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe ekzekutimin e vendimeve përfundimtare të kompensimit të pronës dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”.

VKM-ja në fjalë krijon një hierarki të mirëfilltë të formave të kompensimit, të përcaktuar në nenin 16/2, sipas të cilit, prioritet i jepet kompensimit fizik në ish-pronën e subjektit të shpronësuar, më pas kompensimit fizik nga fondi i tokës dhe së fundmi kompensimit financiar. Parashikohen gjithashtu rastet e kërkesave të veçanta për kompesim financiar dhe kompesimi fizik me ankand. 

Hierarkia e formave të kompensimit në VKM rregullohet në Kreun III, dhe më në detaj në Krerët e tjerë të aktit nënligjor, si ai për këkesat e veçanta për kompesimin financiar,[55] për kompesimin fizik në pronën e subjektit të shpronësuar,[56] për kompesimin fizik me ankand dhe me raste të tjera,[57] për kompesimin fizik me fondin e tokës,[58] për kompesimin financiar.[59]

Ligji n. 133/2015 nuk e ka autorizuar shprehimisht Këshillin e Ministrave, që të rregullojë me VKM masën dhe mënyren e kompensimit të pronarëve që kanë një vendim përfundimtar për kompensim. Përkundrazi, në nenin 10.7[60] të ligjit parashikohet se masa dhe mënyra e kompensimit do të përcaktohen në vetë Ligjin nr. 133/2015.

Megjithatë, Këshilli i Ministrave Ka miratuar, në ndryshim prej sa kërkohet nga Ligji nr. 133/2015, VKM-në nr 223/2016, të ndryshuar, që shfaqet si një vendim autonom, i cili ka si synim caktimin e rregullave dhe procedurave për vleresimin financiar të së drejtës së kompensimit, shpërndarjen e fondit financiar dhe fizik, si edhe kompensimin fizik në pronën e subjektit të shpronësuar.

Kjo qasje përforcohet edhe nga vetë struktura e VKM-së, e cila rregullon në kapituj të veçantë masën dhe mënyren e kompensimit të subjekteve që kanë një vendim përfundimtar kompesimi. Konkretisht, në Kreun IV rregullohen “Këkesat e veçanta për kompesimin financiar”, në Kreun IV/A rregullohet “Kompesimi fizik në pronën e subjektit të shpronësuar”, në Kreun V rregullohet “Kompesimi fizik me ankand dhe me raste të tjera”, në Kreun VI rregullohet “Kompesimi fizik me fondin e tokës” dhe në Kreun VII  “Kompesimi financiar”. 

Për më tepër, po t’i referohemi edhe nenit 18 të VKM-së nr 222/2016, të ndryshuar “Për trajtimin e kërkesave për njohje të së drejtës së kompensimit të pronës” “[...] ATP-ja përcakton masën dhe mënyren e kompensimit sipas percaktimeve të VKM-së 223/2016,  i ndryshuar”.

Në fakt, lidhur me masën dhe mënyrën e kompensimit që përfitojnë subjektet e Ligjit nr133/2015, Këshilli i Ministrave duhej t’i referohej nenit 10.7 të Ligjit nr 133/2015 dhe jo VKM-së 223/2016 të ndryshuar. Por, Këshilli i Ministrave duke bërë referim tek VKM-ja nr. 223/2016, e ndryshuar dhe jo te Ligji 133/2015 (si burimi i së drejtës i detyrueshëm për t’u zbatuar prej ATP-së për masën dhe mënyrën e kompensimit të subjekteve të ligjit nr. 133/2015 ka pranuar që kjo VKM paraqet një burim te ri të së drejtës, të ndryshëm nga ligji nr 133/2015 dhe të detyrueshëm per t’u respektuar nga ATP-ja për këtë qëllim.

Gjithashtu, VKM-ja mbështetet në nenin 37 të ligjit n.133/2015. Ky nen në fakt nuk parashikon shprehimisht kompetencën e Këshillit të Ministrave për të miratuar ndonjë VKM për masën dhe mënyrën e kompensimit të palës kërkuese, por ai parashikon afatet brenda të cilave Këshilli i Ministrave duhet të miratojë VKM-të, për të cilat ai institucion është autorizuar shprehimisht nga Kuvendi.

Do të ishte në kundërshtim me hierarkinë e burimeve kushtetuese dhe me vetë parimin e ndarjes së pushteteve nëse përmbajtja e nenit 37 të ligjit nr.133/2015 do të interpretohej si një leje që Kuvendi i jep Këshillit të Ministrave për ta rregulluar ligjin në fjalë me VKM sa herë Këshilli i Ministrave e konsideron të nevojshme.

Gjykata Kushtetuese ka argumentuar në jurisprudencës e saj, se parimi i shtetit të së drejtës detyron të gjitha organet e pushtetit publik që t’i ushtrojnë kompetencat e tyre vetëm në kuadër dhe në bazë të normave kushtetuese. Aktet juridike që nxirren nga këto organe duhet të jenë në pajtim me aktet juridike më të larta si në kuptimin formal, ashtu edhe atë material. Respektimi i hierarkisë së akteve normative është një detyrim që rrjedh nga parimi i shtetit të së drejtës dhe i koherencës në sistemin ligjor.[61]

Piramida e akteve normative, e sanksionuar në nenin 116 të Kushtetutës përcakton marrëdhëniet midis normave juridike, të cilat bazohen në raportin e mbi/nënvendosjes së tyre. Rendi juridik nuk është një radhitje e barasvlershme normash, por një sistem hierarkik, i cili përbëhet nga nivele të ndryshme vlefshmërie dhe në secilin prej këtyre niveleve qëndron një normë ose grup normash, duke përftuar kështu edhe fuqinë e caktuar juridike. Kjo piramidë aktesh normative ka në majë të saj Kushtetutën, e cila shërben si burim për aktet e tjera juridike.[62]

Neni 118/1 i Kushtetutës sanksionon: “Aktet nënligjore nxirren në bazë dhe për zbatim të ligjeve nga organet e parashikuara në Kushtetutë.” Ndërsa paragrafi i dytë i këtij neni parashikon, se: “Ligji duhet të autorizojë nxjerrjen e akteve nënligjore, të përcaktojë organin kompetent, çështjen që duhet rregulluar, si dhe parimet në bazë të të cilave nxirren këto akte.” Këto dispozita ndihmojnë për t’i dhënë kuptimin kushtetues dhe doktrinar konceptit “rezervë ligjore”, nëpërmjet të cilës kufizohet apo orientohet pushteti normativ i organeve ekzekutive për të rregulluar marrëdhënie të caktuara me akte nënligjore. Kjo rezervë ligjore krijon mundësinë që çështja konkrete e rregulluar pjesërisht me ligj të mund të detajohet më tej nga aktet nënligjore, duke iu përmbajtur parimeve dhe kufijve të përcaktuara nga ligji. Vetëm në këtë mënyrë autorizimi i ligjvënësit për nxjerrjen e akteve nënligjore mund të konsiderohet i realizuar brenda kufijve të kushtetutshmërisë.

Gjykata Kushtetuese në disa raste e ka konsideruar veprimin e qeverisë për nxjerrjen e akteve nënligjore si cenim të kufijve të rezervës ligjore, kur ligji nuk ka bërë asnjë delegim te Ekzekutivi për të rregulluar një çështje konkrete (rezervë ligjore absolute), ose kur Ekzekutivi ka rregulluar çështje të tjera nga ato që i ka deleguar ligjvënësi (rezerva ligjore relative). Në rastin e rezervës ligjore relative, aktet nënligjore duhet të nxirren në respektim të kritereve të përcaktuara në nenin 118 të Kushtetutës, të cilat nga njëra anë e detyrojnë ligjvënësin t’u përmbahet atyre në mënyrë rigoroze, ndërsa nga ana tjetër orientojnë dhe kufizojnë pushtetin normativ të organeve të tjera shtetërore në nxjerrjen e akteve nënligjore.[63]

Gjithashtu, duke i‘u referuar nenit 17.1 të Kushtetutës, sipas të cilit kufizimet e të drejtave dhe lirive të parashikuara në Kushtetutë mund tëvendosen vetëm me ligj për një interes publik, ose për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve, nënvizojmë se detyrimi i imponuar nga Kushtetuta për të rregulluar kufizimet e të drejtave me ligj në kuptimin formal në rastin konkret mbetet i dyshimitë. E njëjta situatë aplikohet edhe në rastin e nenit 41.1 të Kushtetutës, sipas të cilit, ligji mund të parashikojë shpronësime, ose kufizime në ushtrimin e së drejtës së pronës vetëm për interesa publikë. Pra, përsëri tagrin për të ndërhyrë në të drejtën e pronës e ka vëtëm Kuvendi, dhe jo Këshilli i Ministrave.

Edhe vetë parimi i ligjshmërisë i parë në dritën e standardeve të parashikuara në Konventën Evropiane të Drejtave të Njeriut dhe të përpunuara në jurisprudencën e GJEDNJ-së kërkon që të ofrohen garanci të përshtatshme kundër abuzimeve, duke caktuar me qartësi kufijtë e shtrirjes së diskrecionit të autoriteteve dhe rrethanat në të cilat do ushtrohet ky diskrecion.[64]

VKM-ja objekt shqyrtimi duket se bie ndesh edhe me parimin e sigurisë juridike. Kujtojmë këtu se në vendimin nr 1/2017, Gjykata Kushtetuese duke analizuar konceptimin e parimit të sigurisë juridike ka theksuar se ky parim “...kërkon domosdoshmërisht një formulim të qartë të normave ligjore, pasi një rregullim i pasaktë i normës ligjore, që i lë shteg zbatuesit për t’i dhënë asaj kuptime të ndryshme dhe me pasoja, nuk shkon në përputhje me qëllimin, stabilitetin, besueshmërinë dhe efektivitetin që synon vetë norma juridike.[65]

Ligji n.133/2015 nuk parashikon kryerjen e nje hetimi te ri administrativ per kompensimin e pronareve. Ndërkohë që VKM-ja nr. 223/2016 e ndryshuar parashikon kryerjen e hetimit administrativ[66] para dhënies së kompensimit (pra, pasi vendimi i vlerësimit financiar është bërë përfundimtar). Për këtë qëllim, VKM-ja kushtëzon në mënyrë të përshkallëzuar dhënien e kompensimit: a) me hierarkinë e kompensimit dhe brenda skemës së hierarkisë së kompensimit;[67] b) me diskrecionin ekskluziv të ATP-së për bashkimin e vendimeve që duhen ekzekutuar;[68] c) me verifikimin e pranisë së lejeve të ndertimit dhe me fillimin e procedurave për dhënien e kësaj të drejte personave të tretë në kuptim të ligjeve që i bashkëlidhen ligjit nr. 133/2015; d) me marrjen e informacionit nga Agjencia Shqiptare e Investime dhe Agjencia e Koncesioneve;[69] e) me vërtetimin nga Bashkia që sipërfaqja e prones sipas gjendjes faktike nuk i shërben një interesi publik sipas kufizimeve të vendosura ne ligj; f) ndarjen e pagesës së kompensimit financiar në këste për procedurat e vecanta.[70]

Të gjitha këto kufizime vendosin mbi subjektin pronarët e origjinës një barrë joproporcionale pasi nuk është e bazuar në ligjin nr. 133/2015. Këshilli i Ministrave, duke kështëzuar dhënien e kompesimit me hetimin adminitrativ të ATP-së krijon një gjendje pasigurie te pronarët në fjalë, të cilat nëse nuk pajtohen me procedurën administative të ndjekur nga ATP në rastin e tyre, as me rezultatet e ketij hetimi adminitrativ, atë here janë të detyruar t’u drejtohen gjykatave.

Në këtë kuptim, përveç se pronarët jetojnë në një gjendje pasigurie, kohëzgjatja e proceseve të nevojshme për realzimin e të drejtave të tyre do ta shtojë edhe më tej barrën e tyre. Kjo kohëzgjatje e proceseve paraqitet në kundërshtim me udhëzimet e dhëna në vendimin pilot “Manushaqe Puto Etj kundër Shqipërisë”.[71] Cilatdo qofshin arsyet e interesit publik që kanë nxitur Këshillin e Minstrave të parashikojë hetim administrativ të posaçëm për dhënien e kompesimit, ato nuk mund të jenë të mjaftueshme për të justifikuar kufizimin e vetë thelbit të së drejtës së subjektit kërkues për mbrotjen e të drejtës së pronës dhe akesesit efektiv në gjykatë.

Sjellim në vëmëndje se, ligji nuk vendos kufizime të së drejtës së pronarëve për kompesim financiar. Në ndryshim nga ligji, VKM-ja nr. 223/2016, e ndryshuar parashikon se, kompesimi financiar do të bëhet vetëm në raste përjashtimore, deri në 20%[72] të shumës dhe jo më tepër se sa 10 000 000 lekë, dhe nëse në prani të rrethanave konkrete i vetmi mjet kompesimi mbetet ai financiar shuma do të ndahet në këste të barabarta në 10 vjet. Edhe në këtë rast, cilatdo qofshin arsyet e interesit publik që kanë nxitur Këshillin e Minstrave të parashikojë kufizmet e pronarëve për kompesim financiar, ato në mungesë të bazës ligjore nuk mund të jenë të mjaftueshme për të justifikuar kufizimin e vetë thelbit të së drejtës së tyre për mbrotjen e pronës.

Kufizimet e imponuara janë miratuar pa konsensusin e palës kërkuese, dhe kjo në ndryshim nga udhëzimet e parashikuara nga Gjykata Evropiane në çështjen “Manushaqe Puto Etj kundër Shqipërisë”, sipas të cilës mbajtja e diskutimeve të gjëra publike është e rëndësishme.[73]

Lidhur me kërkesën për mbajtjen e diskutimeve të gjëra publike, Departamneti i Zbatimit të Vendimeve ka vënë në dukje se: “mbetet rrënjësor zhvillimi i debateve të gjera publike për të siguruar mbështetjen e publikut dhe pretenduesve lidhur me çdo qasje që është zgjedhur të miratohet nga pala shtetërore si dhe lidhur me implementimin brenda afateve kohore të parashikuara të ligjit në fjalë”.[74]

 

Konkluzione

 

Pa dyshim, vendimi i pritshëm i Gjykatës Europiane për pajtueshmërinë e Ligjit nr. 133/2015 me Konventën Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut do japë indikacione të qarta lidhur me përparësitë dhe mangësitë e këtij ligji, si edhe lidhur me të ardhmen e tij. Sidoqoftë, edhe sikur në skenarin më të mirë të mundshëm, Ligji nr 133/2015 të konfirmohet si i pajtueshëm me parimet e Konventës, sërisht çështjet e trajtuara më sipër do të prekin pa asnjë dyshim parashikueshmërinë dhe qëndrueshmërinë e tij për dy arsye kryesore.

Së pari, vlerësimi i masës së kompensimit rast pas rasti mbi bazën e VKM-së nr. 89/2016; më tej, zbrijta e kryer sipas nenit 7, pika 2 shkronja a dhe b, të Ligjit nr 133/2015, si edhe caktimi i formës së kompensimit me VKM dhe jashtë fushës së veprimit të vetë Ligjit nr. 133/2015 ka shpënë shumë pronarë në dyert e gjykatave. I njëjti konstatim vlen edhe për efektet e VKM-ja nr. 222, datë 23.3.2016 “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj” ndryshuar me VKM-ja nr. 765, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 222, datë 23.3.2016, të Këshillit të Ministrave “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj”. Gjithashtu, këto VKM kanë shpënë dhe priten të shpien në dyert e gjykatave shumë pronarë. Ky realitet nuk është fort i pëlqyeshëm nëse mbajmë në vëmendje se Ligji n. 133/2015 erdhi si një reagim ndaj vendimit pilot “Manushaqe Puto kundër Shqipërisë”,[75] ku ,Gjykata Evropiane konstatoi mungesë të mjeteve juridike efektive që cënuan te drejtën për mbrotjen e pronës.[76] Në këtë kuptim, si formula, edhe mekanizimi i mishëruar në Ligjin n. 133/2015 presupozohen që të përfaqësojnë mjetin juridik efektiv, i cili do të shmangte gjithë shkaqet e inefektivitetit, që kanë karakterizuar sistemin e brendshëm para hyrjes në fuqi të ligjit n. 133/ 2015.[77]

Së dyti, formula dhe mekanizmi i parashikuar në ligj kushtëzojnë pandashmërisht njëri tjetrin. Në këtë kuptim është i dëmshëm të debaturit nga pikpamja e së drejtës kushtetuese të tri çështjeve që prekin thellësisht ose formulën, ose mekanizmin e kompensimit të pronarëve, sepse vetëm shfuqizmi i mundshëm i një aspekti të debatuar të Ligjit nr. 133/2015 është në gjendje të zhbalancojë efektivitetin e atij ligji, i cili sikurse u theksua më sipër mishëron një mjet juridik kompakt për adresimin e shkeljeve të konstatuara nga Gjykata Evropiane në çështjet përkatëse me palë vendin tonë.

------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Konventa Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut

- Ligj nr 133/2015 “Për Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Proçesit të Kompensimit të Pronës”

- Ligji nr. 9235, datë 29.07.2004” Për kthimin dhe kompensimin e pronës”

- VKM nr. 514 datë 30.07.2014 “Për miratimin e vlerës së pronës për secilin qark të Republikës së Shqipërisë”.

- VKM- ja nr. 89 “Për miratimin e hartës së vlerës së tokës në Republikën e Shqipërisë” (VKM nr. 89/2016

- VKM nr 221/2016 “Për organizimin dhe funksionimin e Agjiscisë së Trajtimit të Pronave”

- VKM nr. 222, datë 23.3.2016 “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj”

- VKM nr. 223, datë 23.3.2016“Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompesimin e pronave”

- VKM nr. 765, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 222, datë 23.3.2016, të Këshillit të Ministrave, “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj”.

- VKM nr. 766, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 223, datë 23.03.2016, të Këshillit të Ministrave, “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, Të ndryshuar” Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Proçesit të Kompensimit të Pronës

 

Doktrinë

- Ministria e Drejtësisë, “Standardet e vlerësimit të një grupi pronash të paluajtshme”,  miratuar në Janar 2012 nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve (ShNV) 

- Action plan DH-DD(2013)412 datë 12/04/2013 VKM Nr. 658, datë 26.9.2012 “Për miratimin e metodologjisë për vlerësimin e pronave të paluajtshme në Republikën e Shqipërisë”

- Agjencia për Trajtimin e Pronave, Raportimi në Komisionin Parlamentar për Çështjet Ligjore dhe të Drejtat e Njeriut

= Parlamenti i Shqipërisë, Raport shpjegues lidhur me Ligjin nr. 133/2015 "Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronës"

- Theory and Practice of the European Convention on Human Rights, Fourth Edition, ‘Intersentia’ 2012

- Dr. Saraci P dhe Saraci S., Financial assessment of the decisions of the restitution-compensation of property rights in Albania under the decision of the European Court of Human Rights (Manushaqe Puto and others against Albania), mbajtur në 2-th International Conference  “Research and education in natural Sciences Rens2016”

- Dokumenti Informues i Departamentit të Zbatimit të Vendimeve

 

Jurisprudencë

- Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë: nr. 1, datë 16.01.2017; nr. 2, datë 03.02.2010; nr. 1, datë 12.01.2011; nr. 23, datë 08.06.2011; nr. 3, datë 20.02.2006; nr. 5, datë 05.02.2014; nr. 17, datë 25.07.2008; nr. 12, datë 28.04.2009; nr.24, datë 24.07.2009; nr. 7, datë 27.02.2013

            - Vendime të GJEDNJ për çështjet: Manushaqe Puto dhe të Tjerë kundër Shqipërisë; Aliçka dhe të Tjerë kundër Shqipërisë; Halimi dhe të Tjerë kundër Shqipërisë; Sharra dhe të Tjerë kundër Shqipërisë; Vrioni dhe të Tjerë kundër Shqipërisë 



[1] Ligji nr. 133/2015, neni 6

[2] Po aty, neni 26 e vijues

[3] Nr. 604/07, 43628/07, 46684/07 dhe 34770/09, 31 Korrik 2012

[4]  Parlamenti i Shqipërisë, Raport shpjegues lidhur me Ligjin nr. 133/2015 "Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronës", faqe 38

[5] Po aty, fq. 6

[6] Agjencia për Trajtimin e Pronave, Raportimi në Komisionin Parlamentar për Çështjet Ligjore dhe të Drejtat e Njeriut, Shtojca e Tabelave

[7] Çmimi i sipërfaqes prej 73,390 ha objekt i vendimeve përfundimtare administrative dhe gjyqësore për dhënien e kompensimit bazohet në Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 89/2016 "Për hartën e vlerës së tokës për pronat e paluajtshme në Republikën e Shqipërisë"

[8] Çmimi i sipërfaqes prej 148.209 ha objekt i kërkesave të patrajtuara për kompensim, bazohet në Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 89/2016 "Për hartën e vlerës së tokës për prona eë paluajtshme në Republikën e Shqipërisë"

[9] Parlamenti i Shqipërisë, Komisioni për Çështjet Ligjore dhe të Drejtat e Njeriut, Raporti mbi Projektligjin "Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronës", faqe 6

[10] Agjencia për Trajtimin e Pronave, Faqja Zyrtare (Elektronike)

[11] Çmimi i sipërfaqes prej 148.209 ha objekt i fondit fizik të kompensimit bazohet në Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 89/2016 "Për hartën e vlerës së tokës për prona eë paluajtshme në Republikën e Shqipërisë"

[12] Ligji 133/2015, Neni 1

[13] Po aty, Neni 2

[14] Po aty neni 7

[15] Po aty, Neni 25, pika 1(ç)

[16] Gjykata Kushtetuese, Vendim nr. 1/2017 dt 17.1.2017

[17] VKM nr. 221/2016 “Për organizimin dhe funksionimin e Agjiscisë së Trajtimit të Pronave”; VKM nr. 223, datë 23.3.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompesimin e pronave”; VKM nr. 766, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 223, datë 23.03.2016, të Këshillit të Ministrave, “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, të ndryshuar”; VKM nr. 222, datë 23.3.2016 “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj”; VKM-ja nr. 765, datë 20.12.2017 “Për disa ndryshime dhe shtesa në vendimin nr. 222, datë 23.3.2016, të Këshillit të Ministrave, “Për trajtimin e kërkesave për njohje të pronës e të kompensimit të saj.”

[18]Çështja Sharra  dhe të Tjerë kundër Shqipërisë, datë 10.11.2015§ 86

[19]Çështja Vrionidh e të Tjerë kundër Shqipërisë, datë 7.12.2010§ 37

[20]Ibidem

[21]Ibidem § 87

[22]Tabela bashkëlidhur.

[23] Çështja Sharra dhe të Tjerë kundër Shqipërisë, datë 10.11.2015 §70 Sipas Palës shtetërore:  Qeveria pranoi se hartat e vlerësimit të pronave, të vitit 2014 paraqisnin çmime më të ulëta reference sesa ato të vitit 2008. Një rënie e tillë mendohej sipas qeverise  se shkaktohej nga kriza ekonomike në Europë, e cila kishte ndikuar edhe në tregun e pronës në Shqipëri dhe në metodologjinë e përmirësuar e cila po zbatohej në përputhje me standardet ndërkombëtare.”

[24]Ibidem § 84

[25]Çështja “Sharra e tëTtjerë kundër Shqipërisë”, datë 10.11.2015§ 81: Në çështjen Vrioni dhe të Tjerët (kompensim i drejtë), cituar më sipër, Gjykata akordoi kompensim, bazuar në hartat e vlerësimit të pronës, miratuar në vitin 2008. Kjo mënyrë e përllogaritjes së dëmit monetar është zbatuar vazhdimisht në të gjitha gjykimet në vijim, miratuar nga Gjykata (shih Manushaqe Puto dhe të Tjerët, cituar më sipër, § 125; Delvina kundër Shqipërisë (kompensim i drejtë), nr. 49106/06, § 17, 21 Maj 2013; Karagjozi dhe të Tjerët [Komiteti], cituar më sipër, §§ 63 dhe 65; Siliqi dhe të Tjerët [Komiteti], cituar më sipër, § 27; Metalla dhe të Tjerët [Komiteti], cituar më sipër, § 37)

[26]Çështja “Sharra  e të Tjerë kundër Shqipërisë”, datë 10.11.2015, § 81

[27]Neni 2 i VKM nr. 658, datë 26.9.2012 “Për miratimin e metodologjisë për vlerësimin e pronave të paluajtshme në Republikën e Shqipërisë”

[28] Testi i parashikueshmërisë, ose preçizionit është një garanci për qytetarët, nëpërmjet të cilit kërkohet që legjislacioni të jetë “mjaftuehsmërisht i qartë” dhe prçiz, me “indikacione të mjaftueshme” sa i takon zbatueshmërisë së masave me karakter kufizues. Standardi i ligjshmërisë kërkon që të ofrohen garanci të përshtatshme kundër abuzimeve duke caktuar me qartësi kufijtë e shtrirjes së diskrecionit të autoriteteve dhe rrethanat në të cilat do ushtrohet ky diskrecion. Shih Huvig k. Francës, vendimj i datës 24 Prill 1990 § 32 dhe Valenzuela Contreras k. Spanjës, Vendim i datës 30 Korrik 1998  §§ 59 – 60.

[29]Ligji nr. 9235 datë 29.7.2004 “ Për kthimin dhe kompesimin e pronave” i ndryshuar me ligjin nr. 55/2012

[30]Action plan DH-DD(2013)412 datw 12/04/2013 fq. 3

[31]Ministria e Drejtësisë, Standardet e vlerësimit të një grupi pronash të paluajtshme i miratuar në Janar 2012 nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve (ShNV)  Kapitulli 4.2

[32]Ibidem 

[33]Ibidem

[34]Ministria e Drejtësisë, Standarti i vlerësimit të një grupi pronash të paluajtshme i miratuar në Janar 2012 nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve (ShNV)  Kapitulli 4.5 Ibidem

[35] Kapitulli 4.6.5 Ibidem

[36]Ministria e Drejtësisë, Standardet e vlerësimit të një grupi pronash të paluajtshme i miratuar në Janar 2012 nga Shoqata Ndërkombëtare e Vlerësuesve (ShNV), Kapitulli 1

[37]Ing. Lezhja A. Drejtor i vlerësimeve dhe modelimit Deloitte Albania sh.p.k.“Memo”datë14.03.2018

[38]Ibidem

[39] Çështja “Sharra etj k. Shqipërisë”[39]“Delvina kundër Shqipërisë”, “Luli dhe të Tjerët kundër Shqipërisë” , “Metalla etj k.Shqipërisë”, “Siliqi etj k. Shqipërisë”,  “Halimi dhe të Tjerët kundër Shqipërisë”, “Rista dhe të tjerët kundër Shqipërisë”, “Aliçka dhe të tjerët kundër Shqipërisë” etj.

[40] Çështja Manushaqe Puto k. Shqipërisë§26. Sipas Nenit 13 kompensimi duhet të përcaktohej mbi bazën e vlerës së tregut të pronës.”

[41]Ligji nr. 9235 datë 29.7.2004 “ Për kthimin dhe kompesimin e pronave”

[42] Neni 13 Ligji nr. 9235 datë 29.7.2004 “ Për kthimin dhe kompesimin e pronave” i ndryshuar me ligjin nr. 55/2012

[43]Neni 18 pika b e c i VKM nr.222 dhe neni 3 pika b, dhe c (i, ii) i VKM nr. 223

[44]Çështja Driza kundër Shqipëris”, datë 13.11.2007,§ 64

[45]Referuar mot a mot Vendimit të Gjykatës Kushtetuese n.1 datë 16.01.2017,§ 40

[46] Faqja 15, pika 38 e vendimit 1/2017 të Gjykatës Kushtetuese

[47] Shih më sipër prg. 22 të kësaj Kërkese.

[48] Referuar mot a mot Vendimi i Gjykatës Kushtetuese  n.1 datëdatë 16.01.2017 § 42

[49] Dr. Saraci P. dhe Saraci S., “ Financial assessment of the decisions of the restitution-compensation of property rights in Albania under the decision of the European Court of Human Rights (Manushaqe Puto and Athers against Albania)m ” mbajtur në 2-th International Conference “Research and education in natural Sciences Rens 2013

[50]Theory and Practice of the European Convention on Human Rights” - Fourth Edition, ‘Intersentia’ 2006, fq. 879

[51] Çështja Manushaqe Puto e të Tjerë kundër Shqipërisë, datë 31.07.2012§167

[52] Fletore Zyrtare nr. 50, datë 4 Prill 2016

[53] Neni 37 i ligjit nr. 133/2015 ““Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronave”

[54] Fletore Zyrtare n. 226 dt 27.12.2017.

[55] Kreu IV VKM-ja nr. 766, datë 20.12.2017

[56] Kreu IV/A VKM-ja nr. 766, datë 20.12.2017

[57] KreuV Ibidem

[58] Kreu VI Ibidem

[59] Kreu VII Ibidem

[60] Neni 10.7 i Ligjit n. 133/2015: “Subjektet e shpronësuara, të cilat disponojnë një vendim përfundimtar për kompensim, përfitojnë kompensim nga Fondi i Kompensimit në masën dhe sipas mënyrës së përcaktuar në këtë ligj.”

[61] Shih vendimet e Gjykatës Kushtetuese  nr. 2, datë 03.02..2010; nr. 1, datë 12.01.2011; nr. 23, datë 08.06.2011

[62] Shih vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 3, datë 20.02.2006; nr. 5, datë 05. 02.2014

[63] Shih vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 17, datë 25.07.2008; nr. 12, datë 28.04.2009; nr. 24, datë 24.07.2009; nr. 7, datë 27.02.2013

[64]Valenzuela Contreras k. Spanjës, Vendim i datës 30 Korrik 1998  §§ 59 – 60.

[65]Gjykata Kushtetuese Vendim n.1/2017, paragrafi 24

 [66]Neni 20 VKM nr. 766, datë 20.12.2017

[67] Neni 8 Ligji n. 133/2015 : Subjektet e shpronësuara u nënshtrohen procedurave të kompensimit, sipas përcaktimeve të këtij ligji, bazuar në vendimet përfundimtare për njohje dhe kompensim: a) financiar; b) me pronë tjetër të paluajtshme të çdo lloji, me vlerë të barabartë, në pronësi të shtetit; c) me aksione në shoqëri me kapital shtetëror ose ku shteti është bashkëpronar, që kanë vlerë të barabartë me pronën e paluajtshme; ç) me vlerën e objekteve, të cilat janë objekt i privatizimit

Në përgjigje të vlerësimeve të bëra nga Komiteti i Ministrave, lidhur me parashikimet në projektligj, qeveria shqiptare ka pranuar se nuk ka hierarki në përdorimin e mjeteve të kompesimit. (shiko fq 20 dokumentin bashkëngjitur H/Exec (2015)16  2 qershor 2015) Theksojmë se duke qene se neni 8 i Ligjit 133/2015 nuk ka pësuar ndryshime, pohimi i palës shtetërore se “në ligj nuk parashikohet asnjë hieraki e mjeteve të kompensimit” vazhdon të aplikohet, pavarësisht ndryshimeve që ka sjellë lidhur me këtë çështje VKM-ja nr 223/2016, e ndryshuar..

[68] Neni 2/1 VKM nr. 766 datë 20.12.2017

[69] Neni 17/2 VKM nr. 766 datë 20.12.2017

[70] Neni 23.c VKM nr. 766 datë 20.12.2017

[71] Vendimi i çështjes “Manushaqe Puto k. Shqipërisë”, paragrafi 116:Gjykata nuk mund të theksojë mjaftueshëm rëndësinë e caktimit të afateve realiste, statutore dhe detyruese në lidhje me çdo hap të procesit. Shtyrjet e shpeshta të afateve , siç ka ndodhur deri tani, nuk kontribuojnë në një zgjidhje të shpejtë të problemeve të identifikuara dhe dëmtojnë më tej besimin e publikut.”

[72] Neni 18 i VKM nr. 766, datë 20.12.2017

[73] Prg 118 i Vendimit: “Gjykata çmon se shkalla e problemit dhe masat e sugjeruara më lart, mbi një bazë tërësisht treguese, së bashku me nevojën për zgjidhje të plotë dhe praktike, mund të trajtoheshin më mirë, nëse do t’i nënshtroheshin diskutimeve të gjera publike, me qëllim grumbullimin e një perceptimi të gjerë rreth nivelit të kompensimit që Shteti pritet të paguajë realisht dhe formave të ndryshme të kompensimit.”

[74] § 38 i Dokumentit Informues

[75]Relacion shpjegues për ligjin “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronave”, fq 2: “Ligji është përgatitur dule pasur si referim vendimin pilot “Manushaqe Puto Etj kundër Shqipërisë” dhe praktikën e Gjykatës Kushtetuese, duke respektuar rekomandimet dhe parimet përkatëse dhe duke konkluduar me: - Një formulë efikase dhe realiste për kompensimin e pronarëve – Një afat të arsyeshëm dhe të përcaktuar kohor për përfudnimin e gjithë procesit, - Një zgjidhje të drejtë, duke respektuar normat kushtetutese përgjithëisht - pronarët, por gjithashtu edhe për të gjithë qytetarët, duke mbajtur në konsideratë interesin publik.”

[76]Relacion shpjegues për ligjin “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronave” fq. 48

[77] Gjithashtu, edhe standardet ndërkomëbëtare në fushën e të drejtave të njeriut kërkojnë një zgjidhje përfundimtare mbi këtë çështje dhe sidomos marrjen përsipër nga ana e Qeverisë të detyrimeve që burojnë nga ky proces dhe krijimin e një mekanizmi efektiv vendas, i tillë që të jetë në gjendje t’i japë zgjidhje përfundimtare situates në shkelje të këtyre të drejtave. Synimi kryesor i ligjit 133/2015 është zgjidhja përfundimtare e problemeve të mbartura përgjatë viteve, duke propozuar një mekanizëm real dhe efektiv kompensimi, i cili ka si qëllim të vendosë një barazpeshë të drejtë midis interesave të pronarëve që janë subjekt i këtij ligji dhe interest publik. Kuadri ligjor ekzistues për kthimin dhe kompensimin e pronave, përtej sjelljeve të këqija administrative, ishte i karakterizuar nga mangësi që i kundërviheshin parimeve të sigurisë juridike, barazisë, proporcionalitetit, mungesës së mjeteve efektive për realizimin e së drejtës, pamundësisë se reagimit ndaj kohëzgjatjeve dhe mosekzekutimit të vendimeve.(Relacion shpjegues për ligjin n. 133/2015 fq. 4-5)