C I V I L E

 

Av. Thimjo KONDI

Anëtar i Dhomës së Avokatisë,

Tiranë

 

Konsiderata të përgjithshme

 

Parimi më i rëndësishëm nga i cili udhëhiqemi në fushën e marrëdhënieve juridike të detyrimeve, veçanërisht në marrëdhëniet kontraktore është ai i lirisë kontraktore.[1] Ky parim është thelbësor për një ekonomi tregu, në të cilën palët me vullnetin e tyre të lirë zgjedhin njëra tjetrën, zhvillojnë lirisht negociatat për pranimin e kushteve të kontratës, për përcaktimin e të drejtave dhe të detyrimeve që ato marrin përsipër, si edhe përcaktojnë pasojat dhe sanksionet përkatëse që do të zbatohen në rast mospërmbushjeje të detyrimeve.

 

Ky parim i rëndësishëm shprehet në nenin 11 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, sipas të cilit:

“1. Sistemi ekonomik i Republikës së Shqipërisë bazohet në pronën private e publike, si dhe në ekonominë e tregut dhe në lirinë e veprimtarisë ekonomike.

2. Prona private dhe publike mbrohen njëlloj me ligj.

3. Kufizime të lirisë së veprimtarisë ekonomike mund të vendosen vetëm me ligj dhe vetëm për arsye të rëndësishme publike.”

Ky parim shprehet gjithashtu edhe në nenin 660 të Kodit Civil, i cili parashikon se, palët në kontratë përcaktojnë lirisht përmbajtjen e saj, brenda kufijve të vendosura nga legjislacioni në fuqi.

Kapitalizmi bazohet në lirinë e veprimtarisë ekonomike dhe mbi këtë princip ekziston dhe zhvillohet edhe liria kontraktore. Por, duke qenë se liria absolute është e pamundur, në një shoqëri të lirë është i domosdoshëm roli i shtetit si rregullator dhe arbitër në respektimin e “rregullave të lojës”. Ky rol i shtetit qëndron në garantimin e funksionimit të parimeve kushtetuese, të ligjit dhe të rregullit në krijimin dhe zhvillimin e këtyre marrëdhënieve.

Shteti luan rolin e parandaluesit, garantit dhe arbitrit, me qëllim që liria e kontraktimit të mos u kundërvihet parimeve kushtetuese të drejtësisë, të barazisë para ligjit dhe të mosdiskriminimit, të proporcionalitetit, sigurisë juridike dhe të ligjshmërisë. Në kohën e sotme, sipas doktrinave të vendeve perëndimore, kryesisht të shkollës latine, gjermanike dhe të asaj anglo-saksone, si edhe të jurisprudencës së këtyre vendeve që kanë filluar të pasqyrohen me seriozitet shkencor edhe në literaturën juridike të vendit tonë, po kalohet nga qëndrimi klasik sipas të cilit “një palë që vepronte me vullnet të lirë për stipulimin e një kontrate merrte përsipër çdo rrezik që mund të buronte prej saj”, në një qëndrim tjetër që shpreh “një dimension të ri të së drejtës kontraktore e orientuar nga parimet sociale, duke theksuar bashkëpunimin mes palëve, pra sjellje që mbajnë parasysh interesin e ligjshëm të palës tjetër, që merr pjesë në një kontratë, dhe në tendencën për kushtetutëzimin e së drejtës kontraktore, duke qënë se të drejtat themelore kanë kontribuar vazhdimisht në materializimin e lirisë për të kontraktuar”.[2]

Nëpërmjet masave të përshtatshme, sipas parimit kushtetues të proporcionalitetit, liria e kontraktimit mund të kufizohet vetëm në atë masë që i shërben interesit të mbrojtjes së interesit publik, si garantimin e ruajtjes së rendit publik, të moralitetit dhe të zakoneve të mira.

Në këtë kuptim, parimi i lirisë kontraktore nuk kompromentohet, por qartësohet dhe merr hapësirën e duhur.

Gjithashtu, roli i shtetit është i nevojshëm në përdorimin e mjeteve të përshtatshme për të siguruar përmbushjen e detyrimeve të marra përsipër me vullnetin e lirë të palëve, si edhe për zbatimin e sanksioneve të parashikuara në ligj dhe/ose në kontratë për shpërblimin e dëmeve eventuale të shkaktuara nga mospërmbushja e detyrimeve.

Në zbatim të këtyre parimeve Kodi Civil parashikon, se:

“Palët në kontratë përcaktojnë lirisht përmbajtjen e saj, brenda kufijve të vendosura nga legjislacioni në fuqi” (neni 660); se

“Kreditori dhe debitori duhet të sillen ndaj njeri tjetrit me korrektesë, me paanësi dhe sipas kërkesave të arsyes” (neni 422); se

“Në një kontratë shkaku ligjor është i paligjshëm kur vjen në kundërshtim me ligjin, rendin publik, ose kur kontrata bëhet mjet për të shmangur zbatimin e një norme” (neni 677); dhe se

“Veprimet juridike të pavlefshme nuk krijojnë asnjë pasojë juridike.

Të tilla janë ato që:

a) vijnë në kundërshtim me një dispozitë urdhëruese të ligjit” (neni 92 (a)) etj.

Kufijtë ligjorë të lirisë kontraktore vendosen nëpërmjet miratimit të dispozitave me karakter imperativ në legjislacionin civil dhe atë tregëtar, si edhe miratimit të ligjeve të veçanta për fusha të caktuara të ekonomisë ku parashikohet edhe krijimi dhe funksionimi i enteve të ndryshme publike të pavarura me funksione rregullatore të tregut.

1. Dispozitat e veçanta me karakter imperativ (urdhërues), nuk janë vendosur për të  cënuar tërësinë e lirisë kontraktore të palëve, por për të garantuar që kontratat e lidhura të mos bien në kundërshtim me rendin publik, zakonet e mira apo me normat e moralit. Në këto raste të marrëdhënieve civile apo ato të tregtisë së lirë midis palëve, kontrata të tilla, sipas rastit, konsiderohen të pavlefshme, anulohen, ose aplikohen ndaj palëve sanksione të parashikuara në ligj.

2. Në fusha të caktuara ka lindur nevoja që funksioni rregullues i shtetit të jetë më i gjerë, dhe për këtë qëllim krijohen me ligj ente publike të pavarura, me funksione rregullatore të tregut.

Roli i këtyre enteve nuk është të pengojë lirinë kontraktore, por të mbrojë interesin publik, të garantojë funksionimin e tregut në përgjithësi (për shembull, dispozitat për mbrojtjen e konkurrencës), të segmenteve të veçanta të tij (për shembull, tregu bankar, ai i sigurimeve, tregu energjetik etj.) apo të mbrojë të drejtat e subjekteve që nuk kanë pozitë të fortë në treg (të quajtur palë e “dobët”), të cilëve mund t’u imponohen kushte kontraktore të padrejta (për shembull, dispozitat për mbrojtjen e konsumatorëve). Për shkak dhe pasojë të këtyre rregullimeve, sfera private e lirisë kontraktore tkurret apo kufizohet në mënyrë më të ndjeshme në krahasim me fusha të tjera të parregulluara.

Liria kontraktore në kohët moderne, edhe për arsye të zhvillimeve në sferën ekonomike e sociale, si dhe të zhvillimeve të shkencës e të teknologjisë ka tendencë të ketë një shtrirje më të vogël se sa në të kaluarën, duke diktuar domosdoshmërisht vendosjen e disa kufijve me ligj. Për nga natyra juridike, në ligje të veçanta që rregullojnë fusha të caktuara, hasim edhe një sërë dispozitash me karakter imperativ.

Referuar parimit të lirisë së kontraktimit dhe nevojës për t’i vendosur asaj disa kufij me norma parimore kushtetuese dhe me ligj, në literaturën juridike trajtohen dhe analizohen disa grupe kontratash me nivele të përshkallëzuara kufizimesh, të cilat po i përmendim më poshtë:

2.1. Kontratat për të cilat ligji lejon lidhjen e tyre me vullnetin e plotë dhe të pakufizuar të palëve, ku palët janë në pozitë të barabartë për të shprehur lirisht vullnetin e tyre, për të bërë zgjedhjet më të përshtatshme, si dhe për të përputhur vullnetet e tyre në përcaktimin e kushteve kontraktore, përjashtuar rastet kur kontrata u bie ndesh normave në mbrojtje të rendit publik. Në këto raste, njëra palë (si rregull) nuk ka mundësi t’i imponohet në mënyrë të padrejtë dhe të diktojë vullnetin e saj në sjelljet e palës tjetër. Në këto kontrata, një palë nuk mund të quhet automatikisht “e dobët” vetëm sepse ka interes ekonomik për të lidhur kontratën, dhee për pasojë pranon kushtet që i kërkohen nga pala tjetër.[3] Dispozitat e Kodit Civil për detyrimet në përgjithësi dhe për kontratat kërkojnë që palët para lidhjes së kontratës dhe gjatë përmbushjes së detyrimeve të marra përsipër në kontratë të sillen ndaj njera tjetrës me mirëbesim, me korrektesë, me paanësi dhe sipas kërkesave të arsyes.[4] Në këto lloj kontratash mund të ndeshim, si rregull, raste pavlefshmërie relative të tyre, ose raste specifike revokimi të kontratës (tërheqje nga lidhja e kontratës apo tërheqje nga kontrata). Rastet e pavlefshmërisë absolute ndeshen më rrallë dhe nuk shkaktohen thjesht dhe vetëm nga mungesa e mirëbesimit, mungesa e korrektesës apo paanësisë së shfaqur nga njera palë. Ndodh që kontrata e lidhur midis tyre është absolutisht e pavlefshme, por njëra nga palët nuk e ka ditur apo nuk kishte pasur mundësinë për ta ditur shkakun e pavlefshmërisë absolute. Në këto raste, krahas konstatimit të pavlefshmërisë absolute të kontratës dhe zgjidhjes së pasojave të pavlefshmërisë, pala që nuk e ka ditur apo që nuk e ka pasur mundësinë për ta ditur shkakun e pavlefshmërisë absolute, ka të drejtë të kërkojë edhe shpërblimin e dëmit që i është shkaktuar.

2.2. Kontratat në seri, të quajtura ndryshe kontrata standarde, kontrata masive, apo kontrata adezioni. Në këto lloj kontratash, përmbajtja e tyre përcaktohet nga njëra palë (pavarësisht, dhe përpara identifikimit të palës tjetër) dhe pala tjetër nuk mund të bëjë diçka, veçse t’i pranojë kushtet e ofruara dhe të lidhë kontratën, ose t’i refuzojë ato. Këto kontratalidhen, për shembull, me:

-          prodhimin industrial në shkallë të gjerë të sendeve, me ofrimin e shërbimeve dhe me tregtimin e tyre;

-          me aktivitetin e bankave për dhënien e kredive dhe me aktivitetin e shoqërive të sigurimeve;

-          me ente që kryejnë shërbime publike.

Në kontrata të tilla, pala tjetër që është konsumatori, përfituesi i shërbimeve, udhëtari, kredimarrësi, i siguruari etj. është “pala e dobët”, të cilës “pala e fortë” i imponon kushtet e saj për lidhjen e kontratës. Në këto kontrata, ligji del në mbrojtje të “palës së dobët” dhe urdhëron që pala përgatitëse dhe imponuese e kushteve të përgjithshme të kontratës t’i përgatisë me shkrim dhe t’i a bëjë të njohura palës tjetër ato, si edhe të sigurohet që ajo i ka kuptuar ato, duke përdorur kujdesin e zakonshëm. Këto kushte të përgjithshme përgatiten dhe bëhen të njohura zakonisht nëpërmjet formularëve, ose modularëve, siç janë modularët e kontratave bankare, kushtet e policave të sigurimeve, etj. Në këto kontrata, disa kushte kontraktore, që shkaktojnë një humbje ose dëmtim të shpërpjesëtuar të interesave të palës tjetër kontraktuese, vlerësohen të pavlefshme, pavarësisht se janë pranuar pa u kundërshtuar nga pala e “dobët”.

2.3. Kontratat në të cilat liria kontraktore e njërës palë mund të kushtëzohet nga normat ligjore. që në situata të caktuara i imponojnë asaj që të lidhë një kontratë, duke u privuar nga liria e zgjedhjes së palës tjetër. Këtu është rasti kur “pala e fortë” ushtron veprimtari në kushtet e monopolit ligjor (për shembull, ndërmarrjet publike të linjave të transportit, të shërbimeve telefonike, të furnizimit me ujë apo energji elektrike etj.), ose në disa raste të pozitës dominuese faktike sipas rrethanave të tregut. Për të mbrojtur palën e dobët, palës së fortë ligji i imponon detyrimin për të lidhur kontratën me kushte sipas ligjit apo zakoneve të mira tregtare, si edhe detyrime sjelljeje, për të mënjanuar rastet e abuzimit me pozitën dominuese në treg.

2.4. Kontratat në të cilat shteti ndërhyn nëpërmjet organeve publike, apo enteve rregullatore, duke kufizuar lirinë e kontraktimit për të dyja palët kontraktuese për të mbrojtur interesa të rëndësishme publike, siç janë ndërhyrjet e shtetit për të përcaktuar çmime të shitjes apo tarifa shërbimesh (për shembull, kontrata e furnizimit me energji elektrike) etj. Në këto raste ndërhyrjet e shtetit me ligj në lirinë e kontraktimit të të dy palëve diktohet nga arsye dhe interesa publike të rëndësishme, siç janë: eliminimi i konkurrencës së pandershme, kontrolli publik i kostos së jetesës, lufta kundër inflacionit, stimulimi i veprimtarive prodhuese dhe veçanërisht marrja e masave anti- krizë.

Në këto raste, shteti ndërhyn që çmimet dhe në përgjithësi kushtet kontraktore të vendosura nga pushteti publik të futen automatikisht në kontratë dhe të bëhen pjesë e përmbajtjes së saj, duke zëvendësuar edhe kushtet që ndryshojnë nga ato që mund të jenë të vendosura nga palët.

Llojet e kontratave ku liria kontraktore e njërës palë mund të kushtëzohet nga normat ligjore, në mënyrë të veçantë në rastin e monopolit ligjor, shpesh herë zëvendësohen nëpërmjet ndërhyrjes shtetërore me kontratat e llojit të katërt të përshkruara në pikën 2.4.

 

Pavlefshmëria e kontratave

 

Në rastin e kontratave të përshkruara sipas pikës 2.1. më sipër, duke qenë se palët janë në pozita të barabarta dhe nuk mund t’i imponojnë njëra – tjetrës vullnetin e tyre, pavlefshmëria absolute mund të rrjedhë në bazë të nenit 92(a) të Kodit Civil, vetëm nga shkelja e një norme imperative[5] të ligjit që nuk mund të shmanget me vullnetin e palëve.

Neni 92(a) i Kodit Civil është një parashikim me karakter të përgjithshëm, që përcakton se cilat veprime juridike janë absolutisht të pavlefshme “pasi bien në kundërshtim me një dispozitë urdhëruese të ligjit”. Si i tillë, ky nen referon për sa i përket shkakut të pavlefshmërie në mënyrë të përgjithshme te norma të tjera, nëpërmjet referencës, sepse në vetvete kjo normë përcakton vetëm pasojën e shkeljes së dispozitës urdhëruese. Për pasojë, për të përcaktuar nëse një kontratë[6] apo një kusht i veçantë kontraktor është e pavlefshme sipas nenit 92(a) të Kodit Civil, atëherë shkelja e dispozitës urdhëruese duhet të kërkohet në parashikime të tjera ligjore.

Për këto parashikime të tjera ligjore nuk është e mjaftueshme të kërkojmë një veprim a mosveprim, për t’u vlerësuar automatikisht si një dispozitë urdhëruese në kuptimin e nenit 92(a) të Kodit Civil. Një dispozitë urdhëruese duhet gjithashtu të përmbajë një element cilësor, që ka për qëllim mbrojtën e rendi juridik, të moralit të shoqërisë apo të zakoneve të mira. Në të kundërt, kufizimi i lirisë kontraktore nuk do të ishte proporcional me interesin publik të mbrojtur, dhe për rrjedhojë do të binte në kundërshtim me parimin kushtetues të proporcionalitetit. Rrjedhimesh, duhet patur shumë kujdes kur identifikohen dispozitat me karakter urdhërues, dhe ky karakter nuk duhet të interpretohet në mënyrë të gjerë.

Në rastet e kontratave të përshkruara më sipër, në pikën 2.2., në kushtet ku pala më “e fortë” imponon palën më “të dobët”, për të konkluduar nëse imponimi është i tillë që të sjellë pavlefshmëri absolute të kontratës, krahas nenit 92 (a) të Kodit Civil i referohemi edhe nenit 686 të këtij Kodi. Ky nen parashikon që kushtet e përgjithshme të kontratës, të përgatitura prej njërës palë kontraktuese kanë efekt ndaj palës tjetër, në qoftë se në momentin e përfundimit të kontratës kjo e fundit i ka njohur, ose duhej t’i kishte njohur, duke treguar një përkujdesje të zakonshme.[7] Në këto raste, përtej shkeljes së një dispozite urdhëruese, kontrata (apo një kusht kontraktor) nuk do të jetë i vlefshëm nëse pala e “fortë” nuk i ka shpjeguar, si edhe nuk ka marrë miratimin e veçantë nga pala e “dobët”. Kemi mendimin se, sipas këtij formulimi të paragrafit 1 të nenit 686 të Kodit Civil, që është i ngjashëm me formulimin e paragrafit 1 të nenit 1341 të K.C. italian, ndodhemi përpara një rasti pavlefshmërie absolute të kontratës, në rast se provohet që “pala e dobët” nuk i ka njohur apo nuk kishte mundësi t’i njihte me një përkujdesje të zakonshme kushtet kontraktore. Ndërsa paragrafi 3, që gjithashtu është huazuar nga K.C. italian, parashikon në mënytë taksative rastet e pavlefshmërisë absolute të kontratave.

Gjithashtu, sipas paragrafit 2 të këtij neni, kushtet e përgjithshme të kontratës janë të pavlefshme nëse sjellin një humbje ose dëmtim të shpërpjestuar të interesave të palës tjetër, duke shkelur parimet e barazisë dhe të paanësisë, pavarësisht nëse pala e “dobët” i ka pranuar ato. Ky formulim i këtij paragrafi, që nuk ndeshet në dispozitën analoge të K.C. italian (neni 1341) është shprehje e prirjes bashkëkohore të konstitucionalizimit të lirisë kontraktore të përmendur më lart.

Duhet të kemi parasysh se, neni 686(2) i Kodit Civil i referohet shpërpjesëtimit të pa zakontë dhe ekstrem të interesave të palëve në kontrata të parapërgatitura. Për pasojë, një kusht kontraktor që është gjerësisht i përdorur në një sektor të posaçëm ekonomik, dhe i pranuar në liri nga palë tregtare, do të përbënte një zakon të mirë tregtar, që kurrsesi nuk mund të vlerësohej i pavlefshëm sipas këtij parashikimi.

Vlen për t’u theksuar se, në rastet e parashikuara në nenin 686 të Kodit Civil, teknikisht pavlefshmëria nuk vjen si pasojë e shkeljes së një dispozite të posaçme me karakter urdhërues,[8] por për shkak të shpërpjesëtimit sasior mes detyrimeve të marra përsipër nga palët. Në sistemet e së drejtës civile (romanistike) zbatohet doktrina dhe praktika e “laesio enormis” apo “mundësia e shfuqizimit të kontratës për shkak të  shpërpjesëtimit mes ekzekutimit dhe kundër-ekzekutimit”. Neni 686 i Kodit tonë është huazuar nga legjislacioni italian dhe nga ai francez, pavarësisht se dispozitat për veprimet juridike dhe pavlefshmërinë e tyre janë huazuar nga BGB gjermane, që nuk e pranon doktrinën dhe praktikën e zbatimit të “lesione”, ashtu si edhe e drejta anglo saksone.[9] Në Kodin tonë Civil, duke mos ndjekur me konseguencë njerin apo tjetrin sistem janë krijuar edhe formulime kontradiktore, eklektizma apo paqartësi, të cilat sjellin vështërësi jo vetëm në trajtimet teorike, por edhe në zgjidhjen e çështjeve praktike. Gjithësesi, kjo problematikë del jashtë qëllimeve dhe mundësive të trajtimit në këtë artikull, por mendoj se përmendja e saj mund të shërbejë si nxitje për studime të thelluara dhe për nisma për një rishikim të Kodit Civil të miratuar me urgjencë në vitin 1994.

Në rastet e pavlefshmërisë së një dispozite kontraktore, kur konstatohet se pjesët e vlefshme kanë ekzistencë të pavarur dhe të ndashme me pjesën e pavlefshme, kontrata do të mbetet e vlefshme, dhe do të hiqet vetëm klauzola e pavlefshme, e cila zëvendësohet automatikisht nga norma imperative e ligjit. Pasojat e pavlefshmërisë zgjidhen sipas dispozitave të Kodit Civil.[10]

 

Rreth Vendimit Unifikues nr. 932, datë 22.06.2000

të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

 

Çështja në fjalë kishte të bënte me një rast kur shtetasi S.K. i kishte dhënë shtetasit A.R. hua një shumë parash me interesa tepër të larta dhe kërkonte kthimin e tyre, ndërsa ky i fundit kërkonte konstatimin e pavlefshëm të kësaj kontrate, referuar neneve 92 (a) dhe 686 të Kodit Civil.

Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë konkluduan se, kjo kontratë duhej të konsiderohej pjesërisht absolutisht e pavlefshme për pjesën e kamatave të pranuara nga palët që kalojnë përqindjen më të lartë të interesit bankar të aplikuar nga bankat e Shqipërisë në kohën e lidhjes së kontratës.

Në këto raste, huamarrësit në nevojë ishin të detyruar të merrin hua me kamata tepër të larta jashtë vullnetit të tyre në kushtet e një situate krize kur bankat nuk jepnin kredi dhe shoqëritë huamarrëse, të shpallura më vonë si skema mashtruese piramidale, grumbullonin në mënyrë masive para nga shtetasit me interesa shumë të larta.

Në këto kushte, personat që kishin para të lira, por në shumë raste persona të nxitur për të fituar apo të mashtruar, që shitën edhe shtëpitë dhe kafshët e punës e të prodhimit, në vend që t’i depozitonin paratë nëpër banka apo institucione financiare të licensuara, ose t’i jepnin hua me kamata të pranueshme, preferonin t’i depozitonin ato në skemat mashtruese financiare (skema ponzi, ose skema piramidale), ku edhe i humbën shumica pas falimentimit të skemave.

Pavarësisht se për zgjidhjen e kësaj çështjeje referenca edhe në nenin 686/2 të Kodit Civil është e diskutueshme, dhe për mendimin tim e gabuar, “kushtet e përgjithshme” që ofronin skemat mashtruese piramidale për huatë me kamata të larta, janë aplikuar në zinxhir, edhe nga huadhënës ndaj huamarrësve. Dhe qëllimi i dhënijes hua ka qënë depozitimi i të njëjtës shumë pranë një skeme piramidale. Në qoftë se do të provohej ky fakt në rastin konkret, domethënë që huamarrësi ka vepruar si i porositur nga huadhënësi për ta depozituar shumën në skemën piramidale, dhe sipas porosisë kjo shumë është depozituar me të vërtetë në skemën piramidale, atëhere huadhënësi do të duhej të përfitonte prej huamarrësit vetëm një përqindje të shumës së dhënë hua të barabartë me përqindjen e përcaktuar për rimbursim për skemën përkatëse piramidale. Duke qënë se ky fakt nuk ka rezultuar i provuar, ai nuk është marrë parasysh në zgjidhjen e çështjes. Në këtë vendim, Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë janë shprehur, ndër të tjera, se: “...Kodi ynë Civil nuk ka përcaktuar ndonjë kufi maksimal të kamatave të lejuara, siç parashikojnë legjislacione të vendeve të tjera. Ai ka pranuar parimin e lirisë së plotë të kontraktimit dhe të konkurencës sipas rregullave të tregut. Ky është qëndrimi më i drejtë për një treg të lirë të mallrave, parave dhe kapitaleve, ku respektohen “rregullat e lojës”, por në një treg të deformuar e të pushtuar nga ndërhyrjet e faktorëve të kundërligjshëm deri edhe kriminalë, siç ishin skemat mashtruese piramidale, nuk mund të bëhet fjalë për liri të kontraktimit, por për të kundërtën e saj. ... Duke qënë se dispozitat.... që rregullojnë kontratën e huas nuk parashikojnë cakun maksimal të lejuar të kamatave, atëhere bëhet më tepër i domosdoshëm referimi në dispozitat e përgjithëshme e parimore lidhur me natyrën ekonomike të detyrimit dhe korrektesës së pjesëmarrësve në të. Sipas nenit 422 të Kodit Civil, “Kreditori dhe debitori duhet të sillen ndaj njeri tjetrit me korrektesë, me paanësi dhe sipas kërkesave të arsyes” “. ... edhe liria e kontraktimit nuk është absolute. Ajo gjithësesi mund “të kufizohet” nga disa faktorë ekonimikë e moralë, siç janë edhe ato që përmenden në dispozitën e sipërcituar, e që duhet t’i ketë parasysh edhe gjykata në zgjidhjen e çdo çështjeje konkrete. Injorimi i faktorëve të mësipërm të çon në mungesë proporcionaliteti, ... gjë që nënkupton që vullneti (pëlqimi) i kësaj pale nuk ka qënë i lirë.”[11]

 

Disa vlerësime rreth natyrës juridike

të dispozitave që rregullojnë kontratat

 

Doktrina i klasifikon dispozitat ligjore (normat) në dy grupe të mëdha: norma me karakter imperativ dhe norma me karakter lejues (dispozitive).

Normat imperative kanë karakter urdhërues, kur ato diktojnë kryerjen e veprimeve të caktuara (pra, ndalojnë mosveprimin); ato janë me karakter ndalues, kur ndalojnë kryerjen e veprimeve të caktuara (ose, me fjalë të tjera, urdhërojnë moskryerjen e këtyre veprimeve). Karakteri imperativ i dispozitave të veçanta duhet të jetë i shprehur qartë dhe në mënyrë specifike.

Norma me karakter imperativ janë në radhë të parë ato të legjislacionit penal, të cilat kriminalizojnë një veprim apo mosveprim të caktuar, i cili mund të jetë edhe një veprim juridik (kontratë) që vlerësohet në kundërshtim me rendin publik apo me moralin shoqërisë (për shembull, trafikimi i armëve, i qënijeve njerëzore, i lëndëve narkotike etj.). Në këto raste, krahas dhënijes së dënimeve për veprat penale, zgjidhen edhe pasojat e pavlefshmërisë së veprimit juridik të ndaluar nga ligji, duke konfiskuar, krahas mjeteve të kryerjes së krimit, edhe të ardhurat e siguruara nga veprimtaria kriminale (kalimi në të ardhurat e shtetit në kuptim të nenit 106/1 të Kodit Civil).

Norma me karakter imperativ gjenden edhe në legjislacionit civil dhe në atë tregtar, por normat e legjislacionit civil dhe tregtar, në veçanti ato që rregullojnë marrëdhëniet kontraktore kanë përgjithësisht natyrë lejuese (dispozitive).

Që një dispozitë ligjore të konsiderohet e karakterit imperativ, e tillë që kontrata të konsiderohet absolutisht e pavlefshme dhe, si e tillë, e paqënë (nul and void) duhet që diktimi apo ndalimi i veprimeve a mosveprimeve në këtë dispozitë të veçantë të jetë i shprehur qartë dhe në mënyrë specifike. Në normat me karakter imperativ, ligjvënësi përdor shprehje të tilla si: “janë të pavlefshme”, “nuk krijojnë efekte juridike”, “ndalohet”, “nuk mund të...”.

Në Kodin Civil, dispozitat me karakter urdhërues gjenden kryesisht në pjesën e përgjithshme që rregullon detyrimet. Gjithsesi, dispozita me karakter urdhërues gjenden edhe në pjesë ne posaçme që rregullon kontratat e veçanta, si dhe në ligje të veçanta.

Shembuj të dispozitave urdhëruese të parashikuara nga Kodi Civil, në lidhje me parashikimet për kontratat e veçanta janë:

·         Neni 750:

Shitja e sendeve të paluajtshme kryhet sipas mënyrave të parashikuara në nenin 83 të këtij Kodi, përndryshe është e pavlefshme.

·         Neni 796:

Enfiteozëmarrësi ka të drejtë të mbajë sendin e dhënë në enfiteozë, deri në shlyerjen e kredive që rrjedhin prej saj. Çdo marrëveshje e kundërt është e pavlefshme.

·         Neni 878 (2):

Janë të pavlefshme kushtet që kufizojnë përgjegjësinë e transportuesit për rreziqet që godasin udhëtarin.

·         Neni 1027 (4):

Është e pavlefshme çdo marrëveshje me të cilën përjashtohet banka nga ruajtja dhe administrimi i titujve me një kujdesje të zakonshme.

Dispozitat me karakter imperativ ose e bëjnë kontratën të pavlefshme (nul and void),  ose u njohin të drejtën palëve të kërkojnë shpalljen e pavlefshme të kontratës (rastet e pavlefshmërisë relative), ose sipas rastit përcaktojnë sanksionet për mospërmbushje apo mospërmbushje në afat dhe/ose në mënyrën e duhur të detyrimeve, deri në zgjidhjen e kontratës dhe shpërblimin e dëmeve që rezultojnë prej saj.

Shkelja e normave urdhëruese, si rregull, veprimin juridik (kontratën) e bën të pavlefshme. Ka edhe norma të tjera me karakter urdhërues, që palët u referohen në rregullimin e marrëdhënieve kontraktore dhe i bëjnë ato pjesë të kontratës, me anë të të cilave palët parashikojnë të drejtat dhe detyrimet e tyre, dhe shkelja e të cilave nuk e bën kontratën të pavlefshme, por u jep të drejtën palëve të kërkojnë përmbushjen e detyrimeve, ose zgjidhjen e kontratës dhe shpërblimin e dëmeve eventuale, si edhe zgjidhjen e pasojave të tjera juridike.[12]

Për sa i përket parimit të sjelljes në mirëbesim mes palëve vlen për t’u theksuar se, sipas nenin 674 të Kodit Civil palët kanë detyrimin t’i njoftojnë njëra tjetrës shkaqet e pavlefshmërisë së kontratës. Pala që shkel këtë detyrim rrezikon të përgjigjet ndaj palës tjetër për shpërblimin e dëmit që pala tjetër ka pësuar, për shkak se pa faj ka besuar në vlefshmërinë e kontratës. Në fushën civile dhe tregëtare, në veçanti në ato kontraktore, palët me vullnet të lirë mund të krijojnë marrëdhënie juridike të ndryshme, të parashikuara në ligj ose të paparashikuara shprehimisht në ligj, por që nuk bien në kundërshtim me normat e ligjit, dhe dispozitat ligjore zbatohen vetëm kur nuk ka marrëveshje të shprehur mes palëve për problematika të caktuara.. Me fjalë të tjera, funksionon rregulli, sipas të cilit çdo gjë që nuk është e ndaluar konsiderohet e lejuar. Kjo është sfera e autonomisë private, që gjen shprehjen në lirinë e kontraktimit.Normat lejuese janë ato që parashikohen në ligj për rregullimin e marrëdhënieve të caktuara midis palëve, por që palët me marrëveshje mund t’i shmangin ato gjatë lidhjes së kontratave, ose gjatë kryerjes së veprimeve të tjera juridike, duke bërë rregullime të tjera që i konsiderojnë të përshtatshme e të dobishme, pa prekur parimet themelore dhe normat urdhëruese të vendosura për mbrojtjen e rendit juridik, moralit dhe zakoneve të mira.

Rregullime të tilla të përshtetëshme e të dobishme, dhe që si të tilla mund të përfshihen si klauzola të vlefshme në kontratat e sipërmarrjeve, janë edhe Kushtet FIDIC.

Ka mjaft raste që në vende të ndryshme, përfshirë edhe ndonjë rast në vendin tonë, që në Kushtet e Kontratës së Sipërmarrjes të jenë përfshirë edhe parashikimet e kushteve të kontratës për PPZ (Projekto, Prokuro dhe Zbato) / Projekte me Çelësa në Dorë (EPC - Engineer, Procure, Construct) / Turn Key Projects të FIDIC (Federation Internationale des Ingenieurs - Conseils), ose njohur ndryshe si Libri i Argjendtë FIDIC (FIDIC Silver Book).

Në hyrjen e botimit të kushteve FIDIC, hartuesit sqarojnë se kushtet FIDIC “kanë qenë të përdorura gjerësisht përgjatë disa dekadave, dhe janë të mirënjohura, ndër të tjera, për parimet e tyre të ndarjes së balancuar të rreziqeve mes punëdhënësit dhe kontraktorit.[13]

Këto parime të ndarjes së rreziqeve kanë sjellë përfitim për të dyja palët, pasi punëdhënësi nënshkruan një kontratë me çmim të ulët, dhe mbart kosto shtesë vetëm në raste të rreziqeve të pazakonta, ndërsa kontraktori nuk duhet të përcaktojë çmim për këto rreziqe, të cilat nuk janë lehtësisht të vlerësueshme paraprakisht…..

Gjatë viteve të fundit është vënë re se një pjesë e madhe e tregut ndërtimor kërkon nje formë kontrate në të cilën siguria e çmimit final, dhe shpesh e datës së përfundimit, të kenë rëndësi ekstreme. Punëdhënësit në kontrata për projekte me çelësa në dorë janë të gatshëm të paguajnë një çmim më të lartë, shpesh herë ndjeshëm më të lartë, për projektet e tyre, me kusht që të kenë sigurinë se çmimi kontraktor i rënë dakord nuk do të tejkalohet.

Shpesh herë projekti ndërtimor PPZ (Projekto, Prokuro dhe Zbato) është vetëm një pjesë e një projekti më të gjerë komercial, dhe çështjet financiare dhe mospërmbushjet e tjera të pjesës ndërtimore do të dëmtonin rëndë të gjithë projektin komercial.”

Sa më sipër, kushtet FIDIC mund të vlerësohen si zakone tregtare të mira e të mirënjohura ndërkombëtarisht, në tregun ndërtimor, dhe parimet e ndarjes së balancuar të rreziqeve ndërmjet palëve duhet të merren parasysh kur interpretohet kontrata, si edhe qëllimi i përbashkët i palëve në lidhjen e saj, siç kërkohet edhe nga Kodi Civil Shqiptar.

Sipas nenit 17.6 të kushteve FIDIC cituar më sipër parashikohet, se:

“Asnjëra Palë nuk do te jetë përgjegjëse ndaj Palës tjetër për humbje të përdorimit të Punimeve, humbje të fitimit, humbje të ndonjë kontrate, ose për ndonjë humbje apo dëm indirekt ose të prejardhur, që mund të pësohet nga njëra Palë ne lidhje me Kontratën, më përjashtmit të rastit të parashikuar në nenin 16.4 [Pagesa në vijim të Zgjidhjes] dhe nenit 17.1 [Dëmshpërblimet].

Përgjegjësia e përgjithshme e Kontraktorit ndaj Punëdhënësit, në bazë të apo në lidhje me Kontratën, përveç rastit të parashikuar në nenet 4.19 [Elektriciteti, Uji dhe Gazi], 4.20 [Pajisjet e Punëdhënësit dhe Materiale Pa Pagesë], 17.1 [Dëmshpërblimet] dhe 17.5 [Të Drejtat e Pronësisë Industrial], nuk do të tejkalojë shumën e shënuar në Kushtet e Veçanta, apo nëse kjo shumë nuk është shënuar, nuk do të kalojë Çmimit Kontraktor të shënuar në Kontratë.

Ky nen nuk do të kufizojë përgjegjësinë e palëve në asnjë rast ku kemi të bëjmë me mashtrim, mospërmbushje të qëllimshme, apo sjellje në mënyrë të papërgjegjshme.”

Referuar kuadrit ligjor të Republikës së Shqipërisë (Kodit Civil), dispozitave që rregullojnë Kontratën e Sipërmarrjes dhe përgjithësisht dispozitave mbi Detyrimet në Përgjithësi dhe Kontratat, mund të lindë për diskutim problemi nëse Kushtet FIDIC janë në pajtim me këto dispozita apo janë në kundërshtim me to dhe, si të tilla, janë të pazbatueshme në Republikën e Shqipërisë. Domethënë,.parashikimi i kushteve të tilla në kontratat e sipërmarrjeve i bën ato kontrata të lidhura në kundërshtim me dispozita urdhëruese të ligjit dhe, rrjedhimisht, absolutisht të pavlefshme (nul).

Në raste të tilla shtrohet pyetja nëse Kushtet FIDIC si norma të mira zakonore mund të jenë të aplikueshme si të tilla apo nisur nga fakti që normat e legjislacionit shqiptar që rregullojnë kontratën e sipërmarrjes, duke qënë norma lejuese, nuk i pengojnë palët kontraktore që të parashikojnë në kontratën e lidhur midis tyre Kushtet FIDIC, gjersa këto nuk bien në kundërshtim me ndonjë dispozitë urdhëruese të ligjit apo në një kuptim më të gjerë me parimet dhe normat kushtetuese e ligjore që mbrojnë rendin publik dhe “palët e dobëta” të kontratave?

Jemi të mendimit që Kushtet FIDIC sipas legjislacionit tonë nuk duhet të trajtohen e të vlerësohen si “norma të mira zakonore” dhe të aplikohen si të tilla. Në sistemin e së drejtës civile kontinentale (apo të quajtur latino - gjermanike), ndryshe nga sistemi i common law, edhe atje ku pranohet në mëmyrë të shprehur zakoni apo praktikat tregëtare si burim i së drejtës, ligji si burim primar ka përparësi ndaj burimeve të tjera. Legjislacioni civil shqiptar është huazuar nga ato vende që nuk kanë miratuar ndonjë dispozitë të përgjithëshme parimore që ta pranojë zakonin apo praktikat tregëtare në mënyrë eksplicite si burim të së drejtës kontraktore. Vetëm në dispozita të veçanta hasim referenca në “zakonet”, “zakonet e mira”, “zakonet e vendit”, “zakonet tregëtare”. Në dispozitat e Kodit Civil (nenet 850-876), që rregullojnë kontratën e sipërmarrjes nuk kemi ndonjë dispozitë të tillë referuese. Kjo do të thotë se, në çështje të tilla  duhet t’u referohemi për zgjidhje vetëm normave ligjore dhe jo “zakoneve të mira” apo “praktikave tregëtare”. Në eventualitet të rishikimit të dispozitave të Kodit Civil në të ardhmen mendoj se duhet të parashikohen si burime të së drejtës kontraktore  edhe praktikat tregëtare.

Nisur nga sa parashtrojmë më lart, jemi të mendimit se Kushtet FIDIC mund të futen në kontratat e sipërmarrjes vetëm dhe thjesht si  klauzola të pranuara nga të dy palët kontraktuese në kushte të barabarta e mirëbesimi të ndërsjellë, duke pasur parasysh se:

1. Normat e Kodit Civil, Pjesa V (Kontratat), Titulli II (Kontratat e Veçanta), Kreu VII (Sipërmarrja), të përmbajtura në këtë Kre, janë përgjithësisht norma lejuese (dispozitive) dhe zëvendësimi i tyre, në marrëveshje mes palëve, me norma të tjera në kontratë është sjellje e lejuar nga ligji.

2.      Kontrata që rezulton të jetë një kontratë e lidhur rregullisht midis dy palëve me

vullnet të lirë, në vijim ë bisedimeve dhe ofertave përkatëse, në kushte të barabarta, pa mundësi imponimi ndaj njëra tjetrës nuk është një kontratë me kushte të përgjithshme të parapërgatitura nga njëra palë, në kuptimin e nenit 686 të Kodi Civil.

3.      Nuk mund të pretendohet që neni 17.6 i kushteve FIDIC të inkluduara si kushte

kontraktore është një klauzolë e pavlefshme, pasi bie në kundërshtim me një dispozitë urdhëruese të ligjit. Sepse, neni 868 i Kodit Civil, që parashikon të drejtën e porositësit për t’u tërhequr nga kontrata e sipërmarrjes edhe kur ka filluar zbatimi i veprës, nuk përbën një normë imperative, por një normë e dispozitave mbi të drejtën e porositësit për t’u tërhequr nga kontrata apo për ta zgjidhur kontratën, e cila zbatohet në mungesë të marrëveshjes së ndryshme mes palëve. Duke u bazuar në nenet 702 dhe 696 të Kodit Civil, parashikimi i kushteve zgjidhës apo të drejtave për t’u tërhequr nga kontrata është pjesë e sferës privatë të lirisë kontraktore të palëve, sipas nenit 660 të Kodit Civil.

4.      Nuk mund të pretendohet që neni 17.6 i kushteve FIDIC të inkluduara si kushte kontraktore është një klauzolë e pavlefshme në bazë të nenit 686 të Kodit Civil, pasi sjell një humbje apo dëmtim të shpërpjesëtuar të interesave të Kontraktorit, çka ndryshon thelbësisht nga parimet e barazisë dhe të paanësisë të parashikuara në Kod. Një pretendim i tillë nuk qëndron sepse:

a.       Kontrata nuk rezulton të jetë një kontratë e parapërgatitur nga njera

palë, në kuptimin e nenit 686 të Kodit Civil, por një kontratë mes palëve tregtare në pozita të barabarta, dhe e lidhur rregullisht me vullnet të lirë; dhe sepse

b.      Paragrafi 3 i neni 17.6 i kushteve FIDIC parashikon moszbatimin e

Kësaj dispozite në rastet e sjelljes me mashtrim, mospërmbushje të qëllimshme apo sjellje në mënyrë të papërgjegjshme, dhe për pasojë, nëse do të konstatohej se njera palë do ta kishte zgjidhur kontratën me dashje apo nga pakujdesia, përgjegjësia e saj sipas kontratës dhe Kodit Civil nuk do të kishte ndryshim; dhe mbi të gjitha sepse:

5.      Në raste të tilla do të ishte i pabazuar referimi te Vendimi nr. 932 i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë si case law, sepse ky precedent nuk është përkatës për situatën e përshkruar më lart.

6.      Nisur nga sa më sipër, konkludohet se parashikimi dhe zbatimi i nenit 17.6 të Kushteve FIDIC në kontratat e sipërmarrjes duhet të konsiderohet se është një parashikim kontraktor i vlefshëm mes palëve.

 

Konkluzione

 

Si përfundim, nga sa parashtrojmë e analizojmë më sipër, duke mbajtur parasysh parimet kushtetuese për kufizimin e lirisë kontraktore, si edhe rastet kur kemi të bëjnë vetëm me një urdhërim të qartë si në rastet e mësipërme, rregullimet e tjera të posaçme të Kodit Civil mbi kontratat e veçanta duhet të kuptohen me karakter lejues, që gjejnë zbatim vetëm kur palët nuk janë marrë vesh ndryshe në lidhje me atë çështje.

Nëse do të zgjerohej pa kriter vlerësimi si imperative i dispozitave të  Kodit Civil dhe të ligjeve të tjera mbi kontratat e veçanta, duke i bërë ato detyruese për palët, dhe liria kontraktore do të kufizohej vetëm për ato pjesë të paparashikuara në Kod, rrjedhimisht sfera private do të kufizohej përtej interesit publik, dhe koncepti i dispozitave me karakter lejues do të humbte çdo kuptim, çka është jashtë arsyes së ligjit (ratio legis).

----------------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Kolegji Civil i Republikës së Shqipërisë

- Kolegji Civil italian

- Kolegji Civil francez

- Kodi Civil gjerman

- Direktiva 93/13 CEC e datë 5 Prill 1993

 

Doktrinë

-          Konrad Zweigert, Hain Kotz, Introduktion to Comparative Law, Second Revised

Edition, 1993

- Dr. Gerta Mehmeti, Mbrojtja e klientit (palës së dobët) në kontratat bankare të

garancisë, ‘Avokatia’ Nr. 18 (Prill 2016)

- Thimjo Kondi, Efektet e akteve administrative në kufizimet ndaj lirisë së kontraktimit,

‘Avokatia’ Nr. 1 (Janar 2012)

 

            Jurisprudencë

            - Vendimi Unifikues nr. 932, datë 22.06.2000, i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

 

 

 



[1] Trajtimin shkurtimisht të problematikës  së lirisë kontraktore në aspektin filozofik dhe sosial Ekonomik jam përpjekurt ta shpreh në artikullin  e titulluar: Efektet e akteve administrative në kufizimet ndaj lirisë së kontraktimit, botuar në revistën ‘Avokatia’, Nr. 1 (Janar 2012), fq, 49 - 52

[2] Shih për këtë: Dr. Genta Mehmeti, Mbrojtja e klientit (palës së dobët) në kontratat bankare të garancisë, botuar në revistën ‘Avokatia’, Nr. 18 (Prill 2016), fq. 160

3 Në rastet e lidhjes së kontratës në kushtet e ndalimeve të parashikuara në nenet 94-102 të Kodit Civil kërkohet anulimi i kontratës, dhe jokonstatimi i pavlefshmërisë absolute (null and void) të saj

[4] Nenet 422, 674, 675 të Kodit Civil

[5] Përveç rasteve të kontratave të simuluara, atyre të lidhura nga një i mitur nën 14 vjeç, ose të bëra në mashtrim të ligjit, siç parashikohen nga nenit 92 i Kodit Civil, që janë edhe këto absolutisht të pavlefshme.

[6] Neni 659 i Kodit Civil përcakton kontratën si një veprim juridik, rrjedhimisht neni 92 i zbatohet edhe kontratave.

[7] Këto parashikime janë të një natyre të ngjashme, edhe pse jo të përafruara tërësisht, me parashikimet e Direktivës 93/13/EEC, datë 5 Prill 1993, mbi kushtet e pandershme të kontratave me konsumatorët

[8] Siç u shpjegua më lart, një veprim a mosveprim në kundërshtim me një parashikim specifik ligjor që dikton apo ndalon kryerjen e një veprimi të caktuar, me qëllim mbrojtjen e rendit publik, moralit apo zakoneve të mira

[9] Për më tepër shih: Konrad Zweigert, Hein Kotz, Introduction to Comparative Law, Second Revised Edition, 1992, fq.. 407 - 416

[10] Nenet 106, 111

[11] Citimi i pjesëve nga Vendimi Unifikues nr. 932, datë 22. 06, 2000, të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë i referohet botimit të këtij Vendimi në Pë Pmbledhjen: Vendime Unifikuese të Gjykatës së lartë të Republikës së Shqipërisë (1999 – 2002), Tiranë, Nënrtor 2002. Në këtë citim jo të plotë qëllimisht  kam shmangur referencën në nenin 686, paragrafi 2, të Kodit Civil, duke i qëndruar mendimit se në këtë rast nuk ndodhemi përpara “dënimit të shprpjesëtuar të interesave të palës  kontraktuese prej kushteve të përgjithshme e standarde të përgatitura paraprakisht nga pala kontraktuese, që i bëhen të ditura paraprakisht dhe i imponohen “palës së dobët”. Mendoj që ky është një rast i konstitucionalizimit të lirisë kontraktore

[12] Neni 476 i Kodit Civil

[13] Sipas terminologjisë së përdorur në Kodin tonë Civil, me palë punëdhënëse kuptojmë porositësin, ndërsa me palë kontraktore kuptojmë sipërmarrësin