O P I N I O N E

 

Florjan KALAJA[1]

Gjyqtar pranë Gjykatës

së Rrethit Gjyqësor,

Vlorë

 

Hyrje

 

Ligjet procedurale kanë ofruar mjete ankimi për të mundësuar aksesin në Gjykatën e Lartë. Në të tre llojet e proceseve gjyqësore, procesin penal, civil dhe administrativ, rekursi është mjeti i zakonshëm i ankimit që aktivizon juridiksionin gjyqësor të shkallës së tretë të gjykimit të një çështje, duke mundësuar kështu aksesin në Gjykatën e Lartë.

 

Ligjet procedurale kanë parashikuar edhe mjete të prejardhura procedurale, të cilat synojnë të garantojnë efektivitetin e mjetit të zakonshëm të ankimit në Gjykatën e Lartë. Këto janë masat e përkohshme procedurale që secili nga kolegjet e Gjykatës së Lartë mund të marrë, pas kërkesës së palëve, në funksion të zgjidhjes së çështjes, gjatë kohës që e drejta e rekursit është ushtruar, deri sa nuk është zgjidhur çështja me vendim përfundimtar.

Por ndërkohë që ndryshimet ligjore të reformës në sistemin e drejtësisë prekën masat e përkohshme procedurale në procesin gjyqësor civil dhe administrativ në Gjykatën e Lartë,[2] duke korrigjuar çka kishte shkuar keq me praktikën gjyqësore të Kolegjit Administrativ dhe Kolegjit Civil, ndryshimet e Kodit të Procedurës Penale [3] e shfuqizuan tërësisht paragrafin që rregullonte kompetencën e Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë për të vendosur masa të përkohshme procedurale të pezullimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë, derisa të zgjidhej rekursi penal me vendim përfundimtar. Jo vetëm që kjo pjesë e ish nenit 417 u shfuqizua, por legjislatori ometoi absolutisht ta vendosë atë në një mënyrë më të mirërregulluar në ndonjë dispozitë tjetër, ndoshta më të përshtatshme të Kodit të Procedurës Penale. Kështu, nga data 01.08.2017 kompetenca e Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, për të pezulluar vendimet penale të formës së prerë objekt rekursi, nuk është më e parashikuar dhe e rregulluar në Kodin e Procedurës Penale.

Megjithatë, kërkesa për pezullimin e vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë pati nga palët, në pritje të gjykimit të themelit në Gjykatën e Lartë, edhe pas datës 01.08.2017, edhe për çështje që rekursi ishte ushtruar para kësaj date, edhe për çështje për të cilat rekursi u ushtrua pas kësaj date. Gjykata e Lartë, për të dy kategoritë e çështjeve, mbajti qëndrimin se, pas ndryshimeve ligjore të Kodit të Procedurës Penale, Gjykata e Lartë nuk ka më kompetencë për të vendosur masa të përkohshme procedurale ndaj vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë objekt rekursi. Ajo konkludoi sea e vetmja dispozitë që e parashikonte këtë kompetencë është shfuqizuar nga ligjvënësi dhe nuk ka më rregullime të kësaj kompetence në ligj. Praktika gjyqësore e Kolegjit Penal vendosi në mënyrë të përsëritur, pa asnjë lëshim, të rrëzojë apriori çdo kërkesë të paraqitur për pezullim, pa e shqyrtuar më parë, me arsyetimin se Gjykata e Lartë nuk ka më kompetencë për të vendosur masa të përkohshme procedurale në procesin penal.

Shkrimi është një mënyrë për të shprehur, bërë publike dhe për të arsyetuar se ky qëndrim i Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë vjen në kundërshtim me Kushtetutën dhe cenon të drejtën e palëve në procesin penal për proces të rregullt ligjor dhe për të gëzuar mjete efektive ankimi. Në të analizohet edhe zgjidhja jurisprudenciale dhe ligjore e ometimit absolut të nenit 417 të Kodit të Procedurës Penale, që shkaktuan ndryshimet ligjore të vitit 2017.

 

Historia e masave të përkohshme procedurale në Gjykatën e Lartë

 

Kodi i Procedurës Penale i Republikës Popullore të Shqipërisë[4] (në vijim KPPRPSH) në nenin 329 parashikonte se vendimet e gjykatës së shkallës së dytë janë të formës së prerë.

Ky ligj procedural nuk njihte mjete të zakonshme ankimi, apo edhe rekurs, në Gjykatën e Lartë. Të vetmet mjete ankimi që aktivizonin juridiksionin e posaçëm të Gjykatës së Lartë ishin “kërkesa për mbrojtjen e ligjshmërisë” (neni 336 – 340) dhe “rishikimi i çështjes për rrethana të zbuluara rishtazi” (neni 341 – 347). Të dy këto ankime ishin të jashtëzakonshme dhe kishin si objekt ekskluzivisht vendimet gjyqësore të formës së prerë. Gjykimi penal konceptohej dy shkallësh.

Në funksion të shqyrtimit të ankimeve të jashtëzakonshme ligji kishte parashikuar masa të përkohshme procedurale. Neni 336 i KPPRPSH parashikonte se subjektet që legjitimoheshin të ushtronin në Gjykatën e Lartë “kërkesën për mbrojtje të ligjshmërisë” ishin Kryetari i Gjykatës së Lartë dhe Prokurori i Përgjithshëm. Më tej parashikohej se bashkë me paraqitjen e kërkesës këto dy subjekte me legjitimitet të posaçëm urdhëronin pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë.

Ndërkohë dispozitat që rregullonin rishikimin e vendimit nuk parashikonin shprehimisht mundësinë e aplikimit të masave të përkohshme procedurale kundrejt vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë. Megjithatë neni 346 i KPPRPSH parashikonte se për gjykimin e kërkesës për rishikim vlejnë për sa është e mundur rregullat procedurale të gjykimit të kërkesës për mbrojtje të ligjshmërisë. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë, në funksion të zgjidhjes së drejtë të çështjes të shtruar për gjykim me ankim të jashtëzakonshëm, mundet të vendoste pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë.

Kodi i Procedurës Civile i Republikës Popullore të Shqipërisë[5] (në vijim KPCRPSH) në nenin 278 parashikonte se vendimi i gjykatës së apelit ishte i formës së prerë, duke mos njohur më tej më ankime të zakonshme ndaj tyre. Edhe sipas këtij ligji gjykimi ishte dy shkallësh. Juridiksioni i Gjykatës së Lartë aktivizohej vetëm nëpërmjet ankimeve të jashtëzakonshme, të cilat ishin dy: 1) kërkesa për mbrojtjen e ligjshmërisë (291 – 298); 2) rishikimi i vendimeve (neni 299 – 303).

Kërkesa për mbrojtjen e ligjshmërisë ishte mjet ankimi i cili mundet të ushtrohej nga Kryetari i Gjykatës së Lartë ose nga Prokurori i Përgjithshëm dhe neni 291 parashikonte mundësinë dhe kompetencën e secilit prej subjekteve me legjitimitet aktiv për të urdhëruar pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor civil të formës së prerë. Ndërkohë në rregullimet normative të kërkesës për rishikim nuk kishte normë eksplicite që të rregullonte pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor civil të formës së prerë në funksion të zgjidhjes së çështjes. Megjithatë rregullimi i nenit 302 i ligjit, ku në mënyrë blankete referonte - për sa nuk rregullonte ndryshe ky kapitull – te rregullimet procedurale të kërkesës për mbrojtje të ligjshmërisë, nënkuptonte se Gjykata e Lartë në funksion të zgjidhjes drejtë të çështjes së shtruar për gjykim mundet të vendoste si masë të përkohshme procedurale pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor civil të formës së prerë.

Kjo do të thotë se ligjet procedurale, si ai penal dhe civil parashikonin gati njëlloj mundësinë e pezullimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë në funksion të zgjidhjes së çështjes.

Kodi i Procedurës Penale i Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë [6] (në vijim KPPRPSSH) në nenin 177 parashikonte se vendimet e gjykatës së apelit që zgjidhnin në themel çështjen, ato për të cilat nuk lejohej ankim apo vendimet të cilat nuk ishin ankimuar në afatin ligjor ishin vendime të formës së prerë. Edhe në këtë ligj nuk njihej rekursi dhe asnjë mjet i zakonshëm ankimi, që të ishte i aftë të aktivizonte juridiksionin e posaçëm rishikues të Gjykatës së Lartë. Gjykimi penal ishte dy shkallësh.

Njëlloj sikurse ligji i mëparshëm, edhe ky njihte si mundësi aksesi në Gjykatën e Lartë vetëm nëpërmjet ankimit të jashtëzakonshëm, konkretisht “kërkesës për mbrojtje të ligjshmërisë” (neni 179 – 185). KPPRPSSH në nenin 181, nën titullin “E drejta e pezullimit të ekzekutimit të vendimit”, parashikonte se Kryetari i Gjykatës së Lartë apo Prokurori i Përgjithshëm kishin të drejtë të urdhëronin pezullimin deri në dy muaj të ekzekutimit të vendimit që ka marrë formë të prerë dhe se ky urdhër ndërpriste menjëherë ekzekutimin e vendimit gjyqësor penal të formës së prerë. Në këtë mënyrë ligji procedural penal parashikonte mundësinë e vendosjes së një mase të përkohshme procedurale edhe gjatë shqyrtimit të ankimeve të jashtëzakonshme nga Gjykata e Lartë ndaj vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë.

Kodi i Procedurës Civile i Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë[7] (në vijim KPCRPSSH) në nenin 179 ndër të tjera parashikonte se vendimet e gjykatës së apelit, të cilat lënë në fuqi apo ndryshojnë vendimet e gjykatës së shkallës së parë, apo vendimet e gjykatës së apelit me të cilat vendoset pushimi i gjykimit, janë të formës së prerë. Gjykimi ishte dyshkallësh. KPCRPSSH parashikonte si mjet aksesi në juridiksionin e posaçëm të Gjykatës së Lartë vetëm kërkesën për mbrojtje të ligjshmërisë (shiko nenin 182 – 191). Nuk njihej rekursi dhe nuk kishte mjete të zakonshme ankimi si mjete aksesi në këtë juridiksion.

Neni 185 i KPCRPSSH parashikonte se Kryetari i Gjykatës së Lartë ose Prokurori i Përgjithshëm kanë të drejtë të urdhërojnë pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor civil që ka marrë formë të prerë, deri në dy muaj. Në këtë mënyrë edhe ky ligj ofronte një mjet ligjor, masë të përkohshme procedurale, kundrejt vendimeve gjyqësore të formës së prerë në funksion të zgjidhjes drejtë të çështjes së shtruar për gjykim. 

Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë[8] në fuqi (në vijim KPP) prezantoi për herë të parë rekursin, si mjet të zakonshëm ankimi në Gjykatën e Kasacionit. Megjithatë objekt i rekursit penal, si trashëgimi e së kaluarës, mbeti njëlloj vendimi gjyqësor i formës së prerë.

Në këtë ligj nuk kishte një dispozitë të veçantë ku të rregullohej drejtpërdrejtë vendimi gjyqësor i formës së prerë. Megjithatë neni 432 i KPP në titull formulohej “Rekursi kundër vendimeve të formës së prerë”, që do të thotë se vendimi i ankimueshëm dhe objekt rekursi i zakonshëm ishin vetëm vendimet e formës së prerë dhe se, duke qenë se Gjykata e Lartë shqyrtonte si rregull dhe në mënyrë të zakonshme vendimet e gjykatave të apelit, rrjedh se vendimet e gjykatave të apelit ishin vendime të formës së prerë. Më tej neni 435 i KPP parashikonte se rekursi duhet të paraqitet me shkrim brenda 30 ditëve nga data që vendimi ka marrë formën e prerë. Edhe kjo dispozitë shkonte dhe bashkohej me të njëjtën logjikë mbi statusin e vendimeve të gjykatave të apelit dhe se çfarë ky ligj procedural konsideronte si vendime gjyqësore penale të formës së prerë.

Neni 417 i KPP, nën titullin “Pezullimi i Ekzekutimit”, parashikonte mundësinë e pezullimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë ndërkohë që ndaj tij ishte ushtruar rekurs apo edhe kërkesë për rishikim. Kështu në fjalinë e dytë të pikës 1 të kësaj dispozite parashikohej se, në rastet e rekursit ose të kërkesës për rishikim, vendimi mund të pezullohej me urdhër, përkatësisht, të Kryetarit të Gjykatës së Kasacionit ose të gjykatës së rrethit.

Duke pasur parasysh se KPP në variantin fillestar të tij parashikonte se kërkesa për rishikim ishte në kompetencë të gjykatës së shkallës së parë, kuptohet se fjala “përkatësisht”, që përdorte neni 417, nënkuptonte se Kryetari i Gjykatës së Kasacionit do të vendoste masën procedurale të përkohshme të pezullimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë për të gjitha rastet kur mjeti i ankimit është rekursi dhe sakaq çështja priste të gjykohej nga Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë apo eventualisht edhe nga Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë. Ndërkohë vendimi gjyqësor penal i formës së prerë do të pezullohej nga kryetari i gjykatës së rrethit gjyqësor atëherë kur vendimi do të ishte bërë objekt i kërkesës për rishikim se sakaq priste të shqyrtohej nga gjykata e shkallës së parë.

Më tej neni 455 parashikonte mundësinë e pezullimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë objekt kërkese për rishikim edhe nga ana e gjykatës së rrethit gjyqësor, që do të thotë nga trupa gjyqësore e caktuar për të shqyrtuar kërkesën për rishikim.

Më vonë kompetenca funksionale për të shqyrtuar kërkesën për rishikim, me ndryshimet që pësoi KPP[9] (neni 453), i kaloi Gjykatës së Lartë dhe për rrjedhojë ndryshoi edhe neni 455 që parashikonte disponibilitetin e pezullimit si masë e përkohshme procedurale. Kështu në rastin kur kërkesa për rishikim shqyrtohej në Gjykatën e Lartë, Kolegji Penal apo eventualisht Kolegjet e Bashkuara që shqyrtonin çështjen mundet të vendosnin pezullimin e ekzekutimit të vendimit penal të formës së prerë. Nga ana tjetër kur çështja dërgohej për rigjykim, pas pranimit të kërkesës për rishikim, kompetent për të pezulluar vendimin penal të formës së prerë ishte trupa gjykuese e gjykatës së shkallës së parë apo eventualisht edhe e apelit që shqyrtonte çështjen.

Ligji nr. 35/2017 ndryshoi KPP në një pjesë të madhe të tij dhe përfaqësonin ndryshimet pjesë integrale e reformës në drejtësi. Edhe neni 417 i KPP u prek, sikurse u prek edhe gjykimi i masave të përkohshme ndaj vendimit penal të formës së prerë në kuadër të gjykimit të ankimit të jashtëzakonshëm, konkretisht kërkesës për rishikim. Ligji ndryshues hyri në fuqi me datë 01.08.2017 dhe neni 234 i tij shfuqizoi fjalinë e dytë të pikës 1 të nenit 417 të Kodit të Procedurës Penale. Nga data 01.08.2018 dhe sot neni 417 nën titullin “Pezullimi i ekzekutimit” formulohet:

1. Ekzekutimi i vendimit të ankimuar pezullohet deri në përfundimin e gjykimit në gjykatën e apelit me përjashtim të rasteve kur ligji parashikon ndryshe. 2. Ankimet kundër vendimeve që lidhen me lirinë personale nuk kanë efekt pezullues.”.

Ndër të tjera u ndryshua edhe neni 454 i KPP, konkretisht masa e përkohshme e pezullimit të ekzekutimit të vendimit penal të formës së prerë gjatë shqyrtimit të ankimit të jashtëzakonshëm, konkretisht kërkesës për rishikim. Në pikën e parë të kësaj dispozite parashikohet mundësia e gjykatës së shkallës së parë, ajo që është kompetente për të shqyrtuar kërkesën për rishikim, për të vendosur pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë. Kjo do të thotë se ligji procedural penal ka ofruar mundësinë e vendosjes së masave të përkohshme procedurale ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë, gjithnjë në funksion të drejtpërdrejtë të garantimit të të drejtave dhe lirive themelore të të gjykuarit, ruajtjen e interesave të miradministrimit të drejtësisë dhe zgjidhjes së drejtë të çështjes.

Ndërkohë në nenin 462 të ndryshuar të KPP, për herë të parë nga hyrja në fuqi e KPP, u parashikua një dispozitë që rregullonte institutin e vendimit gjyqësor të formës së prerë. Pika 3 e nenit 462 e KPP parashikon se:

3. Janë vendime të formës së prerë:

a) vendimi i gjykatës së shkallës së parë kur nuk ankimohet nga 263 palët brenda afatit ligjor, kur është i paankimueshëm ose kur nuk pranohet ankimi për shkaqet e parashikuara nga neni 420 i këtij Kodi. Në çështjet me bashkëtëpandehur, vendimi merr formë të prerë për të pandehurin që nuk ka bërë ankim, pavarësisht ankimit të bashkëtëpandehurve të tjerë, me kusht që prokurori të mos ketë bërë ankim. Kur prokurori nuk ka ushtruar ankim dhe çështja shqyrtohet mbi bazën e ankimit të bashkëtëpandehurve të tjerë, për të pandehurin që nuk ka ushtruar ankim në një gjykim me bashkëtëpandehur, vendimi merr formë të prerë pavarësisht ankimit të ushtruar nga bashkëtëpandehurit e tjerë;

b) vendimi i gjykatës së apelit kur zgjidh përfundimisht çështjen, sipas shkronjave “a”, “b” dhe “c”, të pikës 1, të nenit 428, të këtij Kodi;

c) vendimi i Gjykatës së Lartë në rastet e ekstradimit dhe transferimit të personave të dënuar.”.

Duke qenë se sërish KPP parashikon se vendimet e gjykatës së apelit që zgjidhin në themel çështjen janë vendime gjyqësore të formës së prerë dhe ndaj tyre lejohet rekursi i zakonshëm, del se sërish, edhe sipas KPP të ndryshuar, rekursi ushtrohet ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë.

Ajo që ka prishur traditën e masave të përkohshme procedurale në ligjin procedural penal është se, pas shfuqizimit të fjalisë së dytë të nenit 417 të KPP, nuk gjen pasqyrim dhe rregullim askund më në ligj kompetenca e Gjykatës së Lartë, qoftë e Kolegjit Penal dhe qoftë eventualisht e Kolegjeve të Bashkuara për të vendosur pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë, në funksion të zgjidhjes drejtë të rekursit ndaj vendimit të gjykatës së apelit dhe çështjes së shtruar për gjykim. Kjo do të thotë se KPP nuk ka që nga data 01.08.2017 një dispozitë ligjore që të rregullojë mundësinë e ofrimit të masave të përkohshme në Gjykatën e Lartë gjatë shqyrtimit të rekursit, në funksion të zgjidhjes së çështjes së shtruar për gjykim. Gjithashtu nuk ka asnjë rregullim ligjor që të përcaktojë forumin kompetent gjyqësor dhe procedurën e gjykimit apo mundësinë e kontestimit të vendimit eventual.

Ndryshe reforma në sistemin e drejtësisë përditësoi normat juridike simotra në ligjin procedural civil, i cili regjon edhe procedurën e gjykimit civil dhe procedurën e gjykimit administrativ për këtë pjesë.[10] Kodi i Procedurës Civile[11] (në vijim KPC), që në miratimin e tij, ka njohur si kompetencë të Gjykatës së Lartë, Kolegjit Civil apo eventualisht Kolegjeve të Bashkuara, mundësinë e pezullimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor civil të formës së prerë. Neni 451 shkronja “ç” i KPC parashikon se vendimi i formës së prerë është vendimi i gjykatës së apelit, kur lë në fuqi apo ndryshon vendimin e gjykatës së shkallës së parë. Më tej neni 472 i KPC parashikon mundësinë e palëve ndërgjyqëse për të ushtruar rekurs të zakonshëm kundrejt të gjitha vendimeve të gjykatës së apelit, që do të thotë edhe ndaj vendimeve gjyqësore civile të formës së prerë.

Neni 479 parashikon se Gjykata e Lartë gjatë shqyrtimit të një rekursi mundet të vendosë masën e përkohshme procedurale të pezullimit të vendimit gjyqësor civil të formës së prerë objekt shqyrtimi, derisa trupa gjyqësore të vendosë përfundimisht mbi çështjen. Kjo dispozitë ishte objekt i rregullimeve ligjore në vitin 2017,[12] por edhe nga ndryshimet nuk i prek kompetenca e Gjykatës së Lartë dhe mundësia e saj për të vendosur masë të përkohshme procedurale. Përkundrazi, ndryshimet e ligjit në vitin 2017 e mirërregulluan dispozitën e vetme që regjonte kompetencën e Gjykatës së Lartë për caktimin e masave të përkohshme procedurale, duke vendosur detyrimin e Kolegjit Civil apo Kolegjit Administrativ për të njoftuar palët për kërkesën, për të arsyetuar vendimin, duke njohur në mënyrë eksplicite të drejtën e palës për të kërkuar ndryshimin, revokimin apo shuarjen e masës së pezullimit dhe duke iu dhënë mundësi atyre për të parashtruar komente apo arsyetimet e mbrojtjes eventuale ndaj aktivitetit procedural të palës tjetër.

KPC, njëlloj sikurse kodet paraardhëse, parashikon se masa e përkohshme procedurale e pezullimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë mundet të vendoset edhe nga gjykata që shqyrton të vetmin mjet ankimit të jashtëzakonshëm që ligji procedural civil njeh ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë, kërkesën për rishikim. Neni 500 i KPC parashikon se, paraqitja e kërkesës për rishikim nuk pezullon ekzekutimin e vendimit, por gjykata, me kërkesën e palës, mund të pezullojë ekzekutimin e vendimit, kur vlerëson se ka rrezik që mund të shkaktohet një dëm i madh e i pariparueshëm.

Në datë 04.11.2013 u krijuan gjykatat administrative, hyri në fuqi ligji për gjykimin administrativ[13] (në vijim Ligji nr. 49/2012) dhe u krijua për herë të parë një rit i posaçëm gjykimi, konkretisht gjykimi administrativ, e cila përbënte një gjykim të veçantë krahas gjykimit civil dhe gjykimit penal. Ligji nr. 49/2012 nuk ka rregullime të posaçme as për vendimin gjyqësor të formës së prerë, as për masat e përkohshme procedurale dhe as për ankimet e jashtëzakonshme të gjykimit administrativ. Megjithatë në nenin 1 paragrafi 2 parashikon se, për sa kohë nuk rregullohet ndryshe në këtë ligj do të zbatohen dispozitat analoge të KPC. Kjo do të thotë se neni 451/ç, neni 479 dhe neni 500 i KPC janë të zbatueshme edhe në gjykimin administrativ.

Ajo që kuptohet nga kjo analizë kronologjike dhe krahasuese e ligjeve procedurale shqiptare është se nuk ka asnjë arsye të kuptueshme se pse ligjvënësi ka shfuqizuar dhe nuk ka parashikuar mundësinë e Gjykatës së Lartë për të vendosur masa të përkohshme procedurale në procesin penal ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë objekt rekursi. Ajo që kuptohet qartë është se ndryshimet ligjore kanë krijuar boshësi në KPP dhe se boshësia është ometim absolut ligjor, që lë vend për aktivizëm të detyrueshëm të praktikës gjyqësore, për të zgjidhur çështjen përfundimisht dhe për të dhënë drejtësi ndaj çdo kërkese të tillë të palëve në proceset gjyqësore penale.

Megjithatë, natyrshëm mund të kuptohen arsyet që çuan ligjvënësin për të prekur ndër të tjera edhe kompetencën e Kryetarit të Gjykatës së Lartë për të pezulluar potencialisht të gjitha vendimet gjyqësore të formës së prerë, ndaj të cilave ishte ushtruar rekurs. Kjo kompetencë ishte realisht anakronike dhe shkonte kundër parimit të gjykatës së caktuar me ligj, shqyrtimit kolegjial në Gjykatën e Lartë dhe gjyqtarit natyral të çështjes, pasi për çështjen objekt rekursi ishte caktuar tashmë një gjyqtar relator dhe ky fakt përcaktonte edhe katër anëtarët e Kolegjit Penal dhe në të njëjtën kohë masat e përkohshme procedurale të kësaj çështje shqyrtoheshin vetëm nga një gjyqtar, konkretisht Kryetari i Gjykatës së Lartë, që në shumicën e rasteve nuk ishte gjyqtar në trupin gjykues. Kuptueshëm që kohë më parë duhej që neni 417 i KPP të ndryshohej dhe të përqendronte tek trupa gjyqësore natyrale dhe gjykata e caktuar me ligj të gjithë çështjet e ndërmjetme të çështjes mëmë, sikurse kishte bërë me të. Por pjesa tjetër, e krijimit të ometimit absolut ligjor mbi ushtrimin e kësaj kompetence mbetet e pakuptuar nga ndonjë arsye e rrokshme profesionalisht.

 

Praktika gjyqësore e Gjykatës së Lartë

 

Sikurse u soll në vëmendje edhe më lart, nga data 01.08.2017, në nenin 417 të KPP u shfuqizua fjalia e dytë, që do të thotë u shfuqizua parashikimi normativ i fjalisë së dytë të pikës 1, që vendosjen e masave të përkohshme të pezullimit ndaj vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë në funksion të shqyrtimit të rekursit ia atribuonte si kompetencë Kryetarit të Gjykatës së Lartë. Por, ndryshe nga sa pritej, në vend që kjo kompetencë t’i kalonte trupës gjyqësore kolegjiale natyrale të caktuar sipas ligjit për shqyrtimin e rekursit, ose një zgjidhje tjetër ligjore kolegjiale - duke e zhvendosur si rregullim normativ këtë parashikim ligjor nga neni 417 i KPP dhe duke e vendosur në një nga dispozitat pas nenit 432 të KPP - ndryshimet e ligjit procedural penal nuk e rregulluan ushtrimin e kësaj kompetence në asnjë dispozitë të KPP. Kështu nga data 01.08.2017 nuk ka asnjë rregullim ligjor që të përcaktojë regjimin juridik të procedurës së shqyrtimit të kërkesave të palëve në procesin penal për caktimin e masave të përkohshme procedurale mbi vendimin gjyqësor penal të formës së prerë objekt rekursi në funksion të zgjidhjes së çështjes. Nga kjo datë nuk ka asnjë parashikim ligjor për ritin e gjykimit, trupin gjykues, afatet e gjykimit, detyrimin e gjykatës për njoftim, për arsyetim apo për të drejtat e palëve në proces për të kërkuar ndryshimin, shuarjen apo revokimin e masës së përkohshme procedurale.[14]

Nën këtë kuadër të ri rregullator të ligjit procedural penal, në praktikën gjyqësore të Gjykatës së Lartë ka lindur diskutimi nëse ekziston apo jo mundësia për palët në procesin penal për të kërkuar pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë dhe nëse ligji e njeh apo jo më këtë atribut gjyqësor. Në fakt Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë më shpejt e mbylli çështjen se sa i dha kohë debatit për ta qartësuar qëllimin e ndryshimit ligjor, në mënyrë që të lihej mundësi për praktikantët apo doktrinarët që të konkludonin mbi zgjidhjen kushtetuese dhe ligjore të këtij emetimit ligjor. Përgjigja jurisprudenciale e Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë ishte e menjëhershme dhe gati e pamenduar mirë, por e rënë shkurt, si për të gjetur një shkak për t’u shkarkuar nga ngarkesa e papërballueshme e çështjeve.

Kolegji Penal vazhdimisht dhe rregullisht rezulton të ketë mbajtur qëndrimin se ligji i ndryshuar procedural penal nuk e njeh si kompetencë dhe si mundësi të Gjykatës së Lartë dhe nga ana tjetër as nuk e njeh si të drejtë të palëve kërkesën për pezullimin e vendimit penal të formës së prerë dhe caktimin e kësaj mase të përkohshme procedurale nga gjykata. Sipas Kolegjit Penal, fakti i shfuqizimit tërësisht të së vetmes dispozitë ligjore, që parashikonte mundësinë e vendosjes së masës së pezullimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë në funksion të zgjidhjes së çështjes objekt rekursi, do të thotë se kjo kompetencë nuk mundet më të ushtrohet nga Gjykata e Lartë. Sipas Kolegjit Penal, kërkesat për pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë nuk kanë më asnjë bazë ligjore dhe si të tilla nuk mundet të pranohen për gjykim.[15]

Megjithatë ka pasur edhe një gjyqtar që ka mbajtur qëndrim ndryshe dhe ka mbetur në disa vendime të Kolegjit Penal gjatë vitit 2018 në pakicë.[16] Ndryshe nga shumica e gjyqtarëve, mendimi i gjyqtarit në pakicë ka ndarë mendim dhe vlerësim tjetër mbi mundësinë e ushtrimit të kompetencës së shqyrtimit të kërkesave për masa të përkohshme procedurale nga ana e Gjykatës së Lartë, në funksion të zgjidhjes së themelit të çështjes së rekursuar. Intepretimi dhe qëndrimi ligjor i gjyqtarit në pakicë ka konkluduar se në këtë rast ka ometim ligjor, por emetimi i ligjit nuk mundet kurrsesi të legjitimojë gjykatën për të refuzuar ushtrimin e pushtetit kushtetues të saj, konkretisht dhënien e drejtësisë. Për gjyqtarin në pakicë kompetenca, që më parë ishte e Kryetarit të Gjykatës së Lartë sipas nenit 417 të KPP, pas datës 01.08.2017 i ka kaluar Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë.

I keqardhur vlerësoj se ky duhet të ishte interpretimi dhe konkluzioni i shumicës së gjyqtarëve të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë. Megjithatë, për të gjitha arsyet që do të parashtrohen më poshtë, jam shpresëplotë që përbërja e re e Gjykatës së Lartë do të arrijë të ndryshojë dhe pse jo edhe ta njësojë këtë çështje, sipas zgjidhjes kushtetuese dhe ligjore. Gjithashtu jam i ndërgjegjshëm se zgjidhja ideale është plotësimi me ligj i ometimit, duke qenë se kam bindjen se ometimi në këtë rast në ligj është absolut.

Vlerësoj se intepretimi i shumicës së gjyqtarëve të Kolegjit Penal në zgjidhjen e këtyre çështjeve është sipërfaqësor dhe formalist, duke mos analizuar etimologjinë e institutit të masave të përkohshme procedurale kundrejt vendimit gjyqësor të formës së prerë dhe më tej edhe nevojës për të patur mundësi të ushtrimit të kësaj kompetence nga gjykata, e caktuar me ligj sipas llojit të ankimit, në kuptim të garantimit të standardeve të së drejtës kushtetuese dhe konventore të procesit të rregullt ligjor dhe të drejtës së palëve në një proces gjyqësor për të gëzuar sipas ligjit mjete efektive ankimi.

 

Zgjidhja kushtetuese dhe ligjore e ometimit të Kodit të Procedurës Penale

 

Nga interpretimi historik i institutit të masave të përkohshme procedurale kundrejt vendimeve gjyqësore të formës së prerë, sikurse kam parashtruar më lart, sjell në vëmendje se ligji procedural civil, penal dhe tashmë edhe administrativ, ka njohur historikisht mundësinë dhe kompetencën e gjykatës, drejtpërdrejtë në funksion të zgjidhjes së çështjes, për të caktuar masa të përkohshme procedurale kundrejt vendimeve të ankimuara të formës së prerë. Gjithashtu edhe ligji procedural civil dhe administrativ parashikojnë mundësinë dhe kompetencën e Gjykatës së Lartë për të ushtruar aktivitet gjyqësor nëpërmjet shqyrtimit të këtyre kërkesave.

Gjithashtu duhet të mbahet parasysh se ligji procedural civil, administrativ dhe penal ka njohur mundësinë e caktimit të masave të përkohshme procedurale edhe gjatë fazës së ekzekutimit të vendimit penal apo ekzekutimit të detyrueshëm të vendimit gjyqësor administrative apo civil, të shndërruar tashmë në titull ezkekutiv. Jo vetëm kaq, por ligji penal ka parashikuar se gjykata e shkallës së parë, që shqyrton kërkesën për rishikimin e vendimit penal të formës së prerë, ka të drejtë që të vendosë masa të përkohshme procedurale ndaj tij, duke vendosur pezullimin derisa të zgjidhet çështja objekt ankimi të jashtëzakonshëm. Sigurisht që nuk bën dot kuptim fakti që, përveç Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë në çështjet penale, të gjitha gjykatat e tjera, në çdo lloj mjeti ankimi, qoftë gjatë ekzekutimit të vendimit apo edhe në shqyrtimin e ankimeve të zakonshme apo të jashtëzakonshme, mundet ligjërisht të shqyrtojnë dhe të vendosin mbi kërkesat e palëve për masa të përkohshme procedurale edhe ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë.

Njëkohësisht duhet të sillet në vëmendje, për efekt të krahasimit ndërmjet ligjeve, se për më tepër edhe neni 45 i ligjit organik të Gjykatës Kushtetuese[17] ka parashikuar dhe ka rregulluar kompetencën e Gjykatës Kushtetuese për të caktuar masa të përkohshme procedurale ndaj akteve objekt gjykimi, përfshirë këtu edhe vendimet gjyqësore të formës së prerë, penale, civile apo administrative qofshin ato. Kompetenca e shqyrtimit dhe vendosjes së masave të përkohshme procedurale i është njohur nga ligji kolegjialisht Gjykatën Kushtetuese dhe se objekt i tyre mundet të jetë ligji ose çdo lloj akti tjetër ndaj të cilit ushtrohet kontrolli kushtetues.

Këtë traditë të padiskutuar të mundësisë për të caktuar masa të përkohshme procedurale kundrejt vendimit gjyqësor të formës së prerë e ka prishur vetëm Ligji nr. 35/2017, konkretisht ndryshimet ligjore të reformës në sistemin e drejtësisë të KPP.

Gjatë hulumtimit në ligjet europiane procedurale penale dhe civile kam konstatuar se e njëllojtë paraqitet modeli i rregullimit të masave të përkohshme procedurale në autoritetet më të larta gjyqësore. Në ligjet procedurale të shteteve të Bashkimit Europian, por jo vetëm,[18] ndryshe nga sa ndodh në legjislacionin procedural shqiptar, vendimet gjyqësore marrin formë të prerë pasi të jenë ezauruar të gjitha mjetet e zakonshme të ankimit.[19] Megjithatë, njëlloj sikurse legjislacioni jonë procedural, modelet ligjore procedurale të këtyre shteteve njohin kontrollin e jashtëzakonshëm gjyqësor të vendimeve gjyqësore të formës së prerë. Të gjitha këto modele ligjesh procedurale, civile, penale dhe administrative, parashikojnë dhe rregullojnë normativisht institutin e masave të përkohshme procedurale ndaj vendimeve gjyqësore të formës së prerë.[20]

E njëjta situatë dhe rregullim ligjor paraqitet edhe në të drejtën ndërkombëtare, në pjesën ku rregullohet organizimi, funksionimi dhe procedura e gjykimit të gjykatave ndërkombëtare.[21] Të gjitha rregulloret apo statutet e gjykatave parashikojnë mundësinë dhe rregullime procedurale për ushtrimin nga ana e gjykatës, në funksion të zgjidhjes përfundimtare të çështjes, të masave të përkohshme procedurale. Këto akt ndërkombëtare normative kanë parashikuar edhe rregulla të posaçme për ritin e gjykimit dhe rregullime të tjera të nevojshme për miradministrimin e drejtësisë dhe procedurës së gjykimit.

Arsyeja (ratio) e përbashkët e këtyre modeleve ligjore kombëtare dhe ndërkombëtare është nevoja për të garantuar drejtësi efektive dhe operative përballë precipitimit të situatës faktike të marrëdhënies juridike objekt gjykimi, duke pasur parasysh se jeta institucionale, njerëzore, natyrale dhe sociale është shumë dinamike dhe se gjendja juridike dhe fizike e fakteve objekt gjykimi mundet të ndryshojë nga momenti në moment. Këto janë arsyet e mjaftueshme, të nevojshme dhe të domosdoshme që shërbejnë për të njohur me ligj autoritetin gjyqësor natyral të gjykatës që shqyrton çështjen, që t’i shqyrtojë dhe të vendosë kurdoherë në mënyrë adekuate, në funksion të drejtpërdrejtë zgjidhjes së çështjes, të mbrojtjes së të drejtave të të gjykuarve dhe miradministrimit të drejtësisë. Në këtë kuptim masat e përkohshme procedurale janë konceptuar përbotësisht si mjete aksesore procedurale të lidhura integralisht dhe funksionalisht me gjykimin, që shërbejnë për të dhënë drejtësi efektive dhe jo iluzore.

Vlerësoj se, masat e përkohshme procedurale janë të domosdoshme për t’u njohur si kompetencë e gjykatës së caktuar me ligj, pasi garantojnë zhvillimin e procesit të rregullt ligjor. Vlerësoj se masat e përkohshme procedurale në përgjithshësi - qoftë ato që parashikohen në ligjin procedural penal, administrativ apo civil dhe qoftë masat procedurale të parashikuara në gjykimin në shkallë të parë, apel, Gjykatë të Lartë apo edhe në fazën e ekzekutimit - janë mjete ligjore procedurale që egzigjencën e tyre e marrin nga e drejta për proces të rregullt ligjor sipas nenit 42 të Kushtetutës dhe nenit 6 të K.E.D.Nj. dhe tek e drejta kushtetuese dhe konventore për të ofruar nga rendi juridik kundrejt subjekteve titullarë të të drejtave mjete efektive ankimi (shiko nenin 43 të Kushtetutës dhe nenin 13 të KEDNJ).

Se si duhet të jetë e drejta për proces të rregullt ligjor dhe cilësisht mjetet procedurale, nëpërmjet të cilave subjektet e së drejtës arrijnë të mbrojnë të drejtat e tyre, i përshkruan neni 13 i KEDNj.[22] Kjo dispozitë, nën titullin “E drejta për zgjidhje efektive”, përcakton se:

Çdokush, të cilit i janë shkelur të drejtat dhe liritë e përcaktuara në këtë Konventë, ka të drejtën e një zgjidhjeje efektive para një organi kombëtar, pavarësisht se shkelja është kryer nga persona që veprojnë në përmbushje të funksioneve të tyre zyrtare.[23]

Kështu vlerësoj se mosmarrja e masave të përkohshme procedurale gjatë gjykimit të çështjeve civile, administrative apo penale, apo akoma më shumë ndalimi me ligj për të ofruar gjyqësisht masa të përkohshme procedurale, në kushtet kur ekzistojnë edhe dyshimi i arsyeshëm për bazueshmërinë e së drejtës subjektive të cenuar pa ligj e kërkuesit (boni fumus iuris) dhe rreziku se pritja e vendimit përfundimtar do të shkaktojë pamundësi ekzekutimi, vështirësi ekzekutimi apo një rrezik dhe pasojë të pariparueshme (periculum in mora), shkakton mungesën e një prej elementëve cilësor të së drejtës subjektive të çdo subjekti, që ndikon drejtpëdrejtë në garantimin apo jo të standardeve që kërkon e drejta për proces të rregullt ligjor. Në këtë mënyrë e gjithë procedura e gjykimit rezulton të shndërrohet e padobishme dhe pa vlerë praktike, pasi të drejtat dhe liritë themelore garantohen vetë teorikisht dhe iluzorisht, pa pasur mundësi të ushtrohen efektivisht dhe të gëzohen nga titullarët.

Nëse situata faktike apo juridike e së drejtës së pretenduar bëhet e pariparueshme, atëhere mjetet e ankimit që ligji ofron nuk arrijnë dot të garantojnë një minimum perspektive suksesi gjyqësor kundrejt personit që gjykohet dhe kjo përbën cenimin e standardit të ofrimit të një mjeti efektiv për të rivendosjen e ligjshmërisë. Procesi civil, administrativ apo penal sakaq, edhe pse formalisht i respektuar, nuk mundet të titullohet apo shquhet si proces i rregullt ligjor dhe se e drejta e garantuar nëpërmjet konfirmimit gjyqësor është vetëm iluzore. Qëllimi kushtetues dhe konventor i eksesit në drejtësi nuk është konfirmimi i të drejtave dhe lirive themelore të të gjykuarve në nivel teorik dhe iluzor, por është garantimi efektiv dhe praktik i tyre.[24]

Për më tepër neni 47 i Kartës së të Drejtave Themelore të Njeriut të Bashkimit Evropian (2000/C 364/01) në paragrafin e parë ka disponuar se gjithkush të drejtat e të cilëve janë të garantuara nga e drejta e Bashkimit Evropian janë cenuar ka të drejtën e një mjeti efektiv para një gjykate që plotëson kushtet e këtij neni.[25] Kështu duket fryma e legjislatorëve të Bashkimit Evropian, që në versionin e mijëvjeçarit të tretë të së drejtës për proces të rregullt ligjor të theksojnë efektivitetin e mjetit procedural që rivendos të drejtat e cenuara të subjekteve të së drejtës.

Në këtë mënyrë e drejta për proces të rregullt ligjor është në çdo rast një e drejtë komplementare e së drejtës subjektive të cenuar, e cila i ofron garancitë ligjore të dëmtuarit se do të individualizojë dhe aktivizojë me efektivitet përgjegjësinë ligjore të dëmtuesit për zhdëmtim.[26] Në këtë garanci pjesë integrale dhe thelbësore janë edhe disponibiliteti gjyqësor i masave të përkohshme procedurale.[27] Ndaj nuk mundet të mendohet një gjykatë e cila nuk ka si pjesë natyrale, kushtetuese dhe ligjore autoritetin ligjor të nevojshëm për të shqyrtuar dhe vendosur mbi masat e përkohshme procedurale në funksion të miradministrimit të drejtësisë dhe zgjidhjes së drejtë të çështjes.

Për rrjedhojë vlerësoj se, në shtetin e së drejtës nuk do të mjaftonte që e drejta të garantonte dhe njohë të drejta subjektive në nivelin material civil, administrativ apo penal, pa garantuar realizimin e tyre në rast se cenohen në nivelin procedural, që do të thotë garantimi i mjeteve procedurale që rivendikojnë ligjshmërinë e së drejtës së cenuar. I tillë rendi juridik i shtetit të së drejtës do të jetë i paplotë dhe i paperfeksionuar.[28] Në këtë mënyrë subjektet e së drejtës nuk duhet të kenë të drejta procedurale iluzore, por efektive, praktike dhe të qarta për mundësimin e rivendosjes së ligjshmërisë në të drejtat e tyre subjektive të cenuara.[29]

Për t’a konkretizuar më tej këtë abstragim, mbi aftësinë dhe cilësitë që duhet të ketë një mjet procedural për të qenë efektiv sipas Kushtetutës dhe GJEDNJ, vlerësoj se duhet të mbahet parasysh se gjithnjë dhe në çdo procedurë gjykimi, aq më tepër në procesin penal – sanksionet e të cilit prekin lirinë dhe sigurinë personale të personit dhe sanksionet e të cilit kanë intensitetin e kufizimeve më të ashpra ligjore – duhet që mjetet ligjore në disponibilitetin e palëve duhet të jenë të tilla që të ofrojnë adresimin e zgjidhjeve të përshtatshme dhe efektive. Në këtë kuptim duhet të mbahet parasysh se masat e përkohshme procedurale kanë si karakteristikë operativitetin e zgjidhjes së përkohshme, parandalimin e precipitimit të situatës faktike deri në atë masë sa të bëhet e pakthyeshme dhe mbi të gjitha aftësinë për të prodhuar pasoja juridike menjëherë dhe drejtpëdrejtë, duke qenë se diktohen nga nevoja imediate e mbrojtjes së të drejtave të cenuara.

Duke pasur parasysh kohën mesatare faktike të përfundimit të gjykimit të rekursit në çështjet penale në Gjykatën e Lartë, e cila është relativisht e lartë, dhe duke pasur parasysh edhe afatin e konsideruar të arsyeshëm nga KPC për përfundimin e një gjykimi penal në Gjykatën e Lartë (konkretisht 6 muaj për kundravajtjet dhe 1 vit për krimet, shih nenin 399/2, pika 1, shkronja “d”), vlerësoj se vetëm rekursi penal nuk mundet që të ofrojë efektivitetin e premtuar nga Kushtetuta dhe KEDNJ me qëllim për të garantuar standardet e procesit të rregullt ligjor. Eventualitetet e zhvillimit të gjykimit pas dhënies së vendimit penal të formës së prerë nga gjykata e apelit, ndaj të cilit është ushtruar rekurs, dhe çështja pret të gjykohet nga Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, mund të kërkojnë operativitetin e nevojshëm dhe të domosdoshëm të pezullimit të vendimit objekt rekursi, në funksion të garantimit të të drejtave kushtetuese, konventore dhe ligjore të të dënuarit, në funksion të zgjidhjes së drejtë të çështjes, të miradministrimit të drejtësisë dhe egzigjencave për të ofruar mbrojtje praktike dhe efektive të të drejtave dhe lirive themelore. Ndaj konkludohet se nihilizmi apriori nga ligji apo nga jurisprudenca e kësaj pjese të natyrshme të pushtetit gjyqësor, aq më tepër të Gjykatës së Lartë, nuk justifikohet me asnjë qëllim publik, as me mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve dhe për më tepër nuk diktohet nga asnjë rrethanë apo interes i ligjshëm (shih nenin 17 të Kushtetutës).

Gjithashtu duhet të mbahet parasysh se kërkesa të tilla procedurale kanë një natyrë aq urgjente sa që mundet të kërkojnë shqyrtim të menjëhershëm edhe në rastet kur afatet e gjykimit penal respektohen sipas periudhës që legjislatori ka vlerësuar të arsyeshme në ligjin procedural civil. Të tilla kërkesa mundet të kenë nevojë, duke pasur parasysh shkaqet që kanë diktuar urgjencën, që të shqyrtohen brenda javës, për pak ditë apo edhe brenda ditës dhe se vonesa mbi këto nevoja mundet të sjellin pasoja të pariparueshme nga shqyrtimi i rekursit në kohë dhe si të tilla shkelje të pariparueshme të të drejtave themelore, sikurse është e drejta për liri dhe siguri personale e individit. Ndaj mundësia e marrjes së masave të përkohshme procedurale është egzigjencë kushtetuese dhe konventore për procesin e rregullt ligjor dhe për garantimin e efektivitetit të mjeteve të ankimit, në mënyrë që koha të mos e pamundësojë rivendosjen e ligjshmërisë dhe të mos e dëmtojë në mënyrë të pakthyeshme të drejtën themelore të mbrojtur nga rendi juridik.

Sa më lart, vlerësoj se mosrregullimi nga KPP i institutit të masave të përkohshme procedurale kundrejt vendimit gjyqësor të formës së prerë objekt rekursi përbën një ometim legjislativ. Ai kurrësesi nuk duhet të interpretohet si ndalesë eksplicite ligjore për të ofruar mbrojtje të përkohshme procedurale nga Gjykata e Lartë gjatë shqyrtimin të rekursit. Ndryshe nuk do kishte kuptim që Gjykata e Lartë të ndalohej me ligj, që në funksion të zgjidhjes së meritave të rekursit, të merrte masa të përkohshme procedurale ndaj vendimit të formës së prerë objekt gjykimi, dhe gjykata e shkallës së parë, gjatë shqyrtimit të kërkesës për rishikimin e vendimit gjyqësor penal të formës së prerë – sipas nenit 453 të KPP - të mundet të vendoste sipas rrethanave pezullimin e vendimit gjyqësor penal të formës së prerë objekt gjykimi.

Vlerësoj se interpretimi formal, që kanë bërë shumica e gjyqtarëve të Kolegjit Penal, nuk mundet të konkludohet se ndjek qëllim të ligjshëm, nuk mbron as të drejtat e të tjerëve, përbën premisë për kufizimin në thelb të së drejtës kushtetuese për të pasur mjete efektive ankimi dhe mbi të gjitha vjen në kundërshtim me kufizimet dyshimeve kushtetuese dhe konventore. Për rrjedhojë ky qëndrim dhe interpretim i normave procedurale penale është në kundërshtim me nenin 17 të Kushtetutës.

Duke qenë se më lart u konkludua se shfuqizimi i fjalisë së dytë të pikës 1 të nenit 417 të KPP, dhe mos parashikimi dhe mosrregullimi në KPP i institutit të masave të përkohshme procedurale në funksion të zgjidhjes së rekursit, është ometim legjislativ, dhe nga ana tjetër u konkludua se mbrojtja e përkohshme procedurale është standard natyror dhe i detyrueshëm kushtetues, që garanton efektivitetin e mjeteve të ankimit. Për rrjedhojë vlerësoj se mungesa e rregullimit ligjor nuk mundet të çojë në konkluzionin se një mbrojtje e tillë kushtetuese e të drejtës kushtetuese për liri dhe siguri personale ndalohet me ligj.

Përkundrazi, vlerësoj se përpara këtyre kushteve të gjendjes së kuadrit normativ duhet të marrë prioritet zbatimi i drejtpërdrejtë i Kushtetutës (neni 4 pika 3) dhe i KEDNJ (neni 122 i Kushtetutës) dhe se gjykatat duhet të zhvillojnë të drejtën pozitive, duke suprimuar dhe perfeksionuar edhe boshësitë, pamjaftueshmëritë dhe keqrregullimin ligjor, nëpërmjet mekanizmit jurisprudencial të perfeksionimit të së drejtës me anë të interpretimit evolutiv[30] dhe të drejtës së gjallë.[31] Vlerësoj se është në misionin kushtetues të pushtetit gjyqësor që të zhvillojë të drejtën, duke garantuar supremacinë e zbatimit të parimeve themelore kushtetuese dhe të drejtës ndërkombëtare të detyrueshme për Republikën e Shqipërisë.

Parimi i konstitucionalitetit funksional kërkon që gjykatat të mos mjaftohen me drejtësinë e ligjeve dhe aq më tepër të mos kufizohen në interpretime jokushtetuese të ligjeve të keqrregulluara. Përkundrazi gjyqtarët e çdo niveli duhet të zbatojnë drejtpërsëdrejti vendimet e GJEDNJ-së, në përputhje me nenin 122 të Kushtetutës dhe nenet 19 dhe 46 të KEDNJ-së, pasi respektimi i KEDNJ-së dhe standardeve kushtetuese është detyrim jo vetëm i kësaj gjykate, por edhe i gjykatave të juridiksionit të zakonshëm. Aq më tepër ky funksion kushtetues adresohet për Gjykatën e Lartë, i cili është autoriteti nomofilatik gjyqësor, duke pasur parasysh kompetencat e veçanta të saj të natyrës rishikuese dhe funksionin kushtetues të njësimit dhe unifikimit të praktikës gjyqësore.[32] Roli i një gjykate të lartë është pikërisht zgjidhja e konflikteve, shmangia e divergjencave dhe qëndrueshmëria.[33]

Për rrjedhojë vlerësoj se mosrregullimi me ligj i institutit të masave të përkohshme procedurale nuk mundet të privojë individin nga garantimi i së drejtës kushtetuese për proces të rregullt ligjor dhe mjete efektive ankimi. Ndaj ometimi legjislativ në rastin konkret nuk mundet të mohojë në thelb të drejtat kushtetuese dhe se Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë në rastin konkret duhet të kishte shqyrtuar në themel kërkesën për pezullim dhe të kishte vendosur mbi meritat e saj dhe jo të refuzonte apriori gjykimin e kësaj kërkese procedurale me arsyetimin se ligji mungon.

Kjo çështje, në kushtet e funksionimit normal të Gjykatës së Lartë,[34] sipas nenit 141 të Kushtetutës,[35] duhet të kishte merituar një vendim njësues, me qëllim për të krijuar një precedent fillestar jurisprudencial të Gjykatës së Lartë mbi këtë çështje. Në këtë mënyrë jurisprudenca do të duhej të perfeksiononte ligjin dhe boshësinë që ka krijuar ndryshimi i nenit 417 në Kodin e Procedurës Penale.

Vlerësoj se roli i gjyqtarit nuk mundet të kufizohet në zbatimin mekanik dhe forma të norms ligjore. Përkundrazi është detyra dhe misioni i tij kushtetues të zhvillojë të drejtën pozitive nëpërmjet interpretimit teleologjik dhe, kur është e nevojshme, edhe të zgjeruar, me qëllim që të garantohet parimi i kushtetutshmërisë funksionale të rendit juridik normativ. Njëkohësisht duhet të mbahet parasysh edhe detyra dhe misioni kushtetues nomofilatik i autoritetit më të lartë gjyqësor të Republikës së Shqipërisë, Gjykatës së Lartë.

Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë duhet të jetë shumë aktive në interpretimin funksional të ligjit, për ta përputhur zbatimin e tij me të drejtën ndërkombëtare të detyrueshme, me parimet e përgjithshme të së drejtës dhe me Kushtetutën. Gjykatës së Lartë nuk mundet t’i lejohet që të mjaftohet me interpretimin formal dhe kufizues të normës ligjore. Përkundrazi, duke pasur parasysh pozicionimin kushtetues të këtij institucioni në pushtetin gjyqësor, duhet të kuptohet se Kushtetuta i ka dhënë Gjykatës së Lartë autoritetin të njësojë ose ndryshojë praktikën gjyqësore, autoritet kushtetues i cili lidhet me funksionin e përgjithshëm të saj për të siguruar uniformitetin e interpretimit të normave ligjore nga ana e gjyqtarëve të zakonshëm, përmes përcaktimit të linjave të interpretimit të cilave gjyqtarët duhet t’u përmbahen[36] dhe zhvillimin e nomofilatisë. Për rrjedhojë vlerësoj se Gjykata e Lartë do të duhet të jetë protagonist i kurdohershëm në zhvillimin e jurisprudencës dhe së drejtës pozitive nëpërmjet mënyrave evolutive dhe perfeksioniste të interpretimit gjyqësor në funksion të dhënies së drejtësisë.

Në çdo sistem apo fushë të së drejtës, përfshirë edhe të drejtën penale apo edhe procedurën penale, sado që draftimi i ligjit të jetë i qartë dhe detajit, ka pasur, ka dhe do të ketë nevoja dhe domosdoshmëri të pashmangshme për interpretim gjyqësor të tyre. Gjithmonë normat abstrakte të së drejtës, të krijuara para lindjes së mosmarrëveshjes do të kërkojnë dhe do të kenë nevojë për iluminizmin jurisprudencial të pikave të interpretueshme dhe të dyshimta dhe për përshtatje në kohë me dinamikën e zhvillimeve shoqërore, në mënyrë që të sigurohet edhe qëndrueshmëria e ligjit. GJEDNJ ka sjellë në vëmendje disa herë se edhe sistemi normativ i së drejtës penale kërkon zhvillim progresiv, interpretim evolutiv dhe përshtatje nëpërmjet aktivitetit jurisprudencial të ligjbërjes gjyqësore, duke qënë se ky funksion është pjesë e traditës së përbashkët të shteteve palë të KEDNJ.[37] Ndaj vlerësoj se Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë në përditësimin e interpretimeve të tyre gjyqësore duhet dhe ka nevojë kushtetuese dhe konventore të çlirohet nga klisheja e ndalimit të interpretimit të ligjit penal apo procedural penal në mënyrë të zgjeruar dhe evolutive.

     

         Konkluzione

 

Ndryshimet e vitit 2017 të Kodit të Procedurës Penale shfuqizuan kompetencën e Kryetarit të Gjykatës së Lartë për të pezulluar ekzekutimin e vendimit gjyqësor penal të formës së prerë objekt rekursi. Këto ndryshime ligjore, jo vetëm e shfuqizuan këtë kompetencë, por ometuan tërësisht për ta rregulluar në dispozita të tjera të Kodit të Procedurës Penale. Kjo do të thotë se nga data 01.08.2017 nuk ka asnjë rregullim ligjor në Kodin e Procedurës Penale që të normojë masat e përkohshme procedurale në gjykimin penal në Gjykatën e Lartë.

Masat e përkohshme procedurale janë mjete të nevojshme dhe të domosdoshme që gjykata duhet të përdorë për të garantuar miradministrimin e drejtësisë, konservimin e efektivitetit të mjetit të ankimit, dobinë juridike dhe sociale të eksesit në drejtësi dhe zgjidhjen e drejtë përfundimtare të çështjes. Ndaj ato janë të lidhura funksionalisht dhe strukturalisht në mënyrë të pazgjidhshme me mjetin procedural që investon në gjykim secilën nga gjykatat, pavarësisht fazës apo shkallës së gjykimit dhe pavarësisht nëse janë gjykata të pushtetit gjyqësor apo jashtë tij, gjykata kombëtare apo ndërkombëtare.

Për rrjedhojë vlerësoj se edhe gjykimi penal në Gjykatën e Lartë, edhe në mungesën e qartë dhe eksplicite të rregullimeve procedurale, ka si kompetencë natyrore shqyrtimin dhe disponimin mbi masat e përkohshme procedurale ndaj vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë që janë objekt rekursi. Natyraliteti dhe nevoja e zbatimit të këtyre masave rrjedh nga detyra konventore dhe kushtetuese për të garantuar efektivitetin dhe prakticitetin e mjetit të ankimit që aksesor Gjykatën e Lartë, konkretisht rekursin penal.

Si konkluzion i gjithçka u arsyetua më lart, vlerësoj se në rastin konkret ligji procedural penal ka ometuar së rregulluari institutin e masave të përkohshme procedurale në gjykimin në Gjykatën e Lartë, në procedurën e shqyrtimit të rekursit penal. Për rrjedhojë, duke pasur parasysh analizën e mëlartme, vlerësoj se Gjykata e Lartë në këto raste ka detyrimin kushtetues që të zhvillojë një interpretim të zgjeruar dhe evolutiv, duke garantuar zbatimin e parimit të kushtetutshmërisë funksionale, me qëllim për të plotësuar ometimin ligjor me atë çka parashikon Kushtetuta dhe e drejta ndërkombëtare e detyrueshme për Republikën e Shqipërisë.

Në këtë mënyrë konkludoj se, Kolegji Penal apo eventualisht edhe Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë nuk mund të refuzojnë të shqyrtojnë kërkesat për pezullimin e ekzekutimit të vendimit gjyqësor penal të formës së prerë, të ardhura për gjykim në funksion të çështjes objekt rekursi, me arsyetimin se ligji mungon. Vlerësoj se Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, në të gjitha rastet që ka gjykuar kërkesat për pezullimin e vendimeve gjyqësore penale të formës së prerë dhe objekt rekursi pas datës 01.08.2017, ka refuzuar të kryejë misionin kushtetues, konventor dhe ligjor të dhënies së drejtësisë. Kolegji duhet të kishte shqyrtuar në themel kërkesat për pezullim dhe duhet të kishte disponuar në themel për bazueshmërinë e tyre në fakt dhe në ligj. Kolegji duhet t’i kishte zgjidhur dhe shqyrtuar këto kërkesa duke u bazuar në parimet e përgjithshme kushtetuese, standardet e procesit të rregullt ligjor dhe nevojës për të garantuar mjete efektive ankimi, të cilat nuk mundet të gëzohen nëse apriori konkludohet se në procesin penal në Gjykatën e Lartë nuk mundet të shqyrtohen dhe merren masa të përkohshme procedurale ndaj vendimit gjyqësor penal të formës së prerë objekt rekursi.

Megjithatë çështja e ometimit absolut ligjor që u shkaktua në nenin 417 të Kodit të Procedurës Penale nuk është zgjidhur përfundimisht. Ajo që është e qartë deri më tani është se kjo praktikë gjyqësore nuk është konfirmuar me Kushtetutën dhe me KEDNJ. Mbetet sërisht detyrë e Gjykatës së Lartë, Kolegjit Penal në seancë gjyqësore[38] apo ndoshta edhe Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë, [39] të rivendikojë kushtetutshmërinë e munguar në praktikën gjyqësore të Kolegjit Penal mbi institutin e masave të përkohshme procedurale gjatë shqyrtimit të rekursit. Vendimi njësues apo ndryshues i ardhshëm i Gjykatës së Lartë[40] do të duhet jo vetëm të ndryshojë praktikën e deritanishme të Kolegjit Penal, por edhe të ezaurojë jurisprudencialisht shumë nga çështjet për të cilat ligji ka emetuar, si procedura e gjykimit, njoftimet, koha e shqyrtimit, mundësia e palëve për të kërkuar ndryshimin dhe revokimin masave të caktuara dhe çështje të tjera, duke pasur parasysh edhe modelin e nenit 479 të Kodit të Procedurës Civile.

Megjithatë, Kuvendi dhe institucionet e tjera që kanë akses kushtetues në iniciativat ligjore duhet të ndërgjegjësohen se Kodi i Procedurës Penale ka nevojë imediate të rishikohet në këtë pjesë. E nëse ndodh që të iniciohet një rishikim i ligjit procedural penal është e nevojshme të mbahet parasysh që eksperienca dhe praktika e vitit 2017 të mos përsëritet.

--------------------------------------------

 

         Literatura:

           

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, ratifikuar me Ligjin Nr. 8137, dastë 31.07.1996, Botim i Qendrës së Botimeve Zyrtare, Tiranë 2010

- Kodi i Procedurës Penale, i ndryshuar

- Kodit të Procedurës Civile, i ndryshuar

- Ligji nr. 38/2017, hyrë në fuqi me datë 05.11.2017

- Ligji nr. 1650, datë 30.03.1953, i ndryshuar me Dekretin nr. 1776, datë 03.12.1953

dhe me Ligjin nr. 04.12.1958. Botim i Ministrisë së Drejtësisë, shtypur nga N.I.SH.

Shtypshkronja “Mihal Duri”, Tiranë 1959

- Ligji nr. 2625, datë 17.03.1958, botuar në Gazetën Zyrtare Nr. 4, shtypur nga NSHB

Stabilimenti “Mihal Duri”, Tiranë 1958

- Ligji nr. 6069, datë 25.12.1979

- Ligji nr. 6341, datë 27.06.1981, botuar në Gazetën Zyrtare nr. 4, datë Korrik 1981.

shtypur në Kombinatin Poligrafik, Shtypshkronja “Mihal Duri” 1981

- Ligji nr. 7905, datë 21.03.1995

- Ligji nr. 8813, datë 13.06.2002

- Ligji nr. 8116, 29.03.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë”

- Ligji nr. 49/2012 “Për gjykatat administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve

administrative”

- Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Kosovës

- Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Italisë

- Kodi i Procedurës Penale i Republikës Federale të Gjermanisë

- Ligji Nr. 8577, datë 10.2.2000, i ndryshuar me Ligjin nr. 99/2016

- Rregullore e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë, versioni i përditësuar më datë

25.09.2012

- Karta e të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian

- Ligji nr. 8588, datë 15.03.2000 “Për organizimin e funksionimin e Gjykatës së Lartë

të Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar

- Ligji nr. 98/2016 “Për organizmin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë”

 

Doktrinë

- Proto Pissani, Lesioni di diritto procesuale, Napoli 1995

- Artikel 13 EVRM: effectieve nationale rechtsbescherming bij schending van

mensenrechten (thesis Leiden University), Lelystad: Koninklijke Vermande, 1998

- Andrea Pertici dhe Roberto Romboli, Commento dell’Articolo 13 della CEDU, in

Commentario della Convenzione europea dei diritti dell’uomo, nën kujdesin e Sergio Bartole, Benedetto Conforti e Guido Raimondi, Milano 2001

- Florjan Kalaja, “Dilema Kushtetuese II”, Shtëpia Botuese “Marin Barleti”, Tiranë

2018

 

Jurisprudencë

- Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë: nr. 22, datë 09.03.2010 i Mbledhjes së Gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese; nr. 20, datë 01.06.2011; nr. 21, datë 29.04.2010; nr. 20, datë 01.06.2011; nr. 38/2012; nr. 45, datë 01.11.2013

- Vendime të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë të republik së Shqipërisë: nr. 12, datë

12.09.2018; nr. 11, datë 12.09.2018; nr. 10, datë 12.09.2018; nr. 13, datë 12.09.2018; nr. 9/1, datë 12.09.2018; nr. 12, datë 12.09.2018; Vendimi Njësues Penal i Gjykatës së Lartë, Nr. 56260-00177-00-2018 Regj. Themeltar, Nr. 00-2018-148 i Vendimit (13), 04.04.2018, datë 04.04.2018

- Vendime të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për çeshtjet: W. B. and R. vs. United Kingdom, dt. 08.07.1987; Kudlla vs. Poland, datë 26.10.2000, Ap. Nr. 30210/96; Aeiry vs. Ireland, App. no. 6289/73, datë 09.10.1979; Sanader vs. Croatia, Ap. Nr. 66408/12, datë 12.02.2015; Streletz,Kessler and Krenz vs. Germany, Applications nos. 34044/96, 35532/97 and 44801/98, Vendimi  datë 22.03.2001; K.-H. W. v. Germany, Appliations no. 37201/97, paragrafi 45, Vendim i Dhomës së Madhe të GJEDNJ, ECHR 2001-II; Bellet vs. France, datë o4.12.1995, Ap. 23805/94; Shkalla vs. Albania, Application no. 26866/05,

Vendimi më datë 10.05.2011; Martirosyan v. Armenia, Ap. no. 23341/06, Vendim i Seksionit III të Gj.E.D.Nj. dt. 05.02.2013

- Vendime të Gjykatës Evropiane të Drejtësisë: C-64/16, Vendim datë 27.02.2018, Associaçao Sindical dos Juizes Portugueses vs. Tribunal de Contas, Dhoma e Madhe e GJED, e ardhur për gjykim në GJED me procedurën paragjykimore të iniciuar nga Tribunali Suprem Administrativ i Portugalisë; C-216/18, Vendim i Dhomës së Madhe të GJED datë 25.07.2018, ardhur për gjykim si çështje paragjykimore e iniciuar nga Gjykata e Lartë e Irlandës; Çështja nr. 222/84 Johnston [1986] ECR 1651; Vendimi i datës 15.10.1987; Çështja nr. 222/86 Heylens [1987] E.C.R. 4097; Çështja C-97/91 nr. Borelli [1992] ECR I-6313

 

Të tjera

https://www.kuvendikosoves.org/common/docs/ligjet/Kodi%20i%20procedures%20penale.pdf;

http://www.altalex.com/documents/news/2014/09/19/ricorso-per-cassazione;

https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stpo/englisch_stpo.html;

https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Interim_measures_ENG.pdf;

https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2012-10/rp_en.pdf;

http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf;

https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22documentcollectionid2%22:[%22GRANDCHAMBER%22,%22CHAMBER%22]};

http://www.gjk.gov.al/;

http://www.gjykataelarte.gov.al/.

 



[1] Autori aktualisht dhe përkohësisht është i komanduar si Ndihmësmagjistrat pranë Gjykatës së Lartë

[2] Shih nenin 479 të ndryshuar të Kodit të Procedurës Civile me Ligjin nr. 38/2017, që ka hyrë në fuqi me datë 05.11.2017.

[3] Shih Ligjin nr. 38/2017, që ka hyrë në fuqi me datë 01.08.2017.

[4] Aprovuar nga Kuvendi Popullor i Republikës Popullore të Shqipërisë me ligjën nr. 1650, datë 30.03.1953 dhe ndryshuar me Dekretin nr. 1776, datë 03.12.1953 dhe me Ligjën nr. 04.12.1958. Botim i Ministrisë së Drejtësisë, Tiranë, 1959, N.I.SH. Shtypshkronja “Mihal Duri”.

[5] Shiko Ligjin nr. 2625, datë 17.03.1958, Gazeta Zyrtare Nr. 4, faqe 136 – 211, NSHB Stabilimenti “Mihal Duri”, Tiranë, 1958.

[6] Miratuar nga Kuvendi Popullor me Ligjin nr. 6069, datë 25.12.1979

[7] Ligji nr. 6341, datë 27.06.1981. Botuar në Gazetën Zyrtare nr. 4, datë Korrik 1981. Shtypur në Kombinatin Poligrafik, Shtypshkronja “Mihal Duri” 1981, faqe 145 – 211

[8] Ligji nr. 7905, datë 21.03.1995

[9] Ligji nr. 8813, datë 13.06.2002

[10] Shih Ligjin nr. 49/2012 të ndryshuar, në nenin 1 pika 2 thërret në mënyrë komplementare zbatimin e Kodit të Procedurës Civile, përsa kohë vetë ky ligj nuk ka rregullime ndryshe apo nuk ka rregullime fare. Tek masat e përkohshme procedurale që eventualisht mundet të marrë Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë gjatë shqyrtimit të rekursit administrative Ligji nr. 49/2012 hesht.

[11] Shih Ligjin nr. 8116, 29.03.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë”. 

[12] Shih Ligjin nr. 38/2017.

[13] Shiko Ligjin nr. 49/2012 “Për gjykatat administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative”.

[14] Shih për analogji nenin 479 të Kodit të Procedurës Civile.

[15] Shih Vendimin nr. 12, datë 12.09.2018; Vendimin nr. 11, datë 12.09.2018; Vendimin nr. 10, datë 12.09.2018; Vendimin nr. 13, datë 12.09.2018; Vendimin nr. 9/1, datë 12.09.2018 të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë. Ndër të tjera në të gjitha vendimet arsyetohet njëlloj se:

Referuar sa më sipër, Kolegji Penal vëren se kompetenca që i përkiste Kryetarit të Gjykatës së Lartë sipas nenit 417 të K.Pr.Penale tashmë është shfuqizuar me ligjin nr.35/2017. Në këto kushte, ky Kolegj e gjen kërkesën e paraqitur të pabazuar në ligj dhe çmon se një kërkim i tillë nuk mund t’i drejtohet Gjykatës së Lartë, pasi Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë nuk ka patur asnjëherë një kompetencë të tillë, ndërsa kompetenca që i përkiste Kryetarit të Gjykatës së Lartë është shfuqizuar.”.

[16] Shih psh. mendimin e gjyqtarit të mbetur në pakicë në Vendimin nr. 12, datë 12.09.2018 të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë (gjyqtari z. Xh. Z.).

[17] Shih Ligjin Nr. 8577, datë 10.2.2000, i ndryshuar me Ligjin nr. 99/2016. Kjo dispozitë, nën titullin “Pezullimi i ligjit ose i aktit”, parashikon se:

1. Gjykata Kushtetuese, kryesisht ose me kërkesë të palës, kur vlerëson se zbatimi i ligjit ose i aktit mund të sjellë pasoja që prekin interesa shtetërorë, shoqërorë ose të individëve sipas rastit, me vendim të Mbledhjes së Gjyqtarëve ose në seancën plenare, urdhëron pezullimin e ligjit ose të aktit. Pezullimi vazhdon derisa vendimi përfundimtar i Gjykatës Kushtetuese të hyjë në fuqi.

2. Vendimi për masën e pezullimit i njoftohet organit përkatës që ka nxjerrë ligjin ose aktin, si dhe bëhet publikimi i tij.

3. Gjykata Kushtetuese në çdo fazë të shqyrtimit të çështjes, me vendim në seancën plenare, mund të heqë masën e pezullimit.

4. Gjykata Kushtetuese duhet të shprehet në vendimin përfundimtar për vazhdimësinë ose jo të masës së pezullimit.

5. Vendimi i Gjykatës Kushtetuese në çdo rast jepet i arsyetuar dhe publikohet menjëherë.”.

[18] Shih nenin 410 të Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Kosovës, Nr. 04/L-123. Shih në web: https://www.kuvendikosoves.org/common/docs/ligjet/Kodi%20i%20procedures%20penale.pdf.

[19] Shih psh. Kodin e Procedurës Penale dhe Kodin e Procedurës Civile të Republikës së Italisë.Psh. neni 612 i Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Italisë, i jep të drejtë palës përgjegjëse për dëmin civil në procesin penal, që t’i kërkojë Gjykatës Supreme të Kasacionit pezullimin e ekzekutimit të vendimit të gjykatës së apelit dhe gjykata vendos mbi këtë kërkesë në dhomë këshilimi.

Shih në web: http://www.altalex.com/documents/news/2014/09/19/ricorso-per-cassazione.

[20] Shih psh. nenin 435 të Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Kosovës. Kjo dispozitë është pjesë e rregullimit procedural ligjor të ankimit të jashtëzakonshëm, konkretisht “kërkesës për mbrojtjen e ligjshmërisë”. Paragrafi i 4 parashikon se:

4. Varësisht nga përmbajtja e kërkesës, Gjykata Supreme e Kosovës mund të caktojë shtyrjen ose ndërprerjen e ekzekutimit të vendimit gjyqësor të formës së prerë.”.

Shih nenin 625-bis të Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Italisë, ku rregullohet mjeti i jashtëzakonshëm i ankimit, rekursi i jashtëzakonshëm për defekt material apo të faktit. Në paragrafin e dytë të kësaj dispozite parashikohet se ushtrimi i këtij mjeti të jashtëzakonshëm të ankimit nuk e pezullon vendimin, por në raste urgjente Gjykata Supreme e Kasacionit mundet të vendosë pezullimin e vendimit derisa të zgjidhet përfundimisht çështja.

Shih gjithashtu nenin 635 të Kodit të Procedurës Penale të Republikës së Italisë, ku rregullohen masat e përkohshme procedurale ndaj vendimit gjyqësor penal të formës së prerë gjatë procedurës së rishikimi, si mjet i jashtëzakonshëm i ankimit. Në këtë dispozitë, pasi i është  njohur më parë e drejta për të shqyrtuar rishikimet gjykatës së apelit, parashikohet se gjykata e apelit mundet të shqyrtojë dhe të vendosë në çdo moment për pezullimin e vendimit gjyqësor të formës së prerë, në funksion të zgjidhjes së drejtë të çështjes.

Shih gjithashtu nenin 360 të Kodit të Procedurës Penale të Republikës Federale të Gjermanisë, që rregullon ndër të tjera shqyrtimin dhe caktimin e masave të përkohshme procedurale ndaj vendimeve penale gjyqësore të formës së prerë. Dispozita parashikon se gjykata mundet të vendosë pezullimin e vendimit penal të formës së prerë, gjatë shqyrtimit të ankimit të jashtëzakonshëm të ankimit që kërkon të rishikojë një vendim të formës së prerë.

Shih në web:  https://www.gesetze-im-internet.de/englisch_stpo/englisch_stpo.html.

[21] Shih nenin 39 të Rregullores së Gjykatës Evropiane për të Drejtave të Njeriut, ku parashikohet se Dhoma që po gjykon çështjen, Presidenti i Gjykatës kur është e nevojshme, apo edhe një nga zëvendëspresidentët e dhomave të caktuar nga Presidenti, mundet të vendosin marrjen e masave të ndërmjetme dhe të përkohshme (interim measures) në funksion të zgjidhjes së çështjes së shtruar për gjykim.

Shih për më tepër në web: https://www.echr.coe.int/Documents/FS_Interim_measures_ENG.pdf.

Shih psh. nenin 243 të Traktatit të Bashkimit Evropian që i jep të drejtën Gjykatës Evropiane të Drejtësisë për të vendosur caktimin e masave të përkohshme dhe të ndërmjetme (interim measures) në funksion të mirëadministrimit të drejtësisë dhe të zgjidhjes së çështjes së shtruar për gjykim.

Shih gjithashtu Rregulloren e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë, versioni i përditësuar me datë 25.09.2012, Kreu 10, neni 160 – 166. Sipas nenit 161 të Rregullores mbi kërkesën për masë të përkohshme vendos Presidenti i Gjykatës Evropiane ose ai vendos që ajo të shqyrtohet nga gjykata sipas rregullave të përgjithshme të shqyrtimit kolegjial dhe rregullave të posaçme të shqyrtimit të masave të përkohshme procedurale.

Shih në web: https://curia.europa.eu/jcms/upload/docs/application/pdf/2012-10/rp_en.pdf.

[22] Fillimisht GJEDNJ mbante qëndrimin se neni 13 i KEDNJ nuk ka ekzistencë të pavarur por është pjesë integrale e nenit 6 të KEDNJ dhe e çdo të drejte themelore të cenuar. Megjithatë ka patur edhe zëra kundra ndërmjet gjyqtarëve të GJEDNJ, të cilët kanë dale në pakicë dhe kanë mbajtur qëndrimin se edhe neni 13 përbën të një të drejtë themelore të veçantë në hapësirën Europiane dhe meriton të njëjtën vemendje sikurse nenet e tjera të KEDNJ (shiko çështjen “W. B. and R. vs. United Kingdom”, Vendim i Gj.E.D.Nj. dt. 08.07.1987).

Zëra kundra kësaj jurisprudence ka patur edhe në doktrinë. Më përfaqësuesi ndër to është T. Barkhuysen (shiko “Artikel 13 EVRM: effectieve nationale rechtsbescherming bij schending van mensenrechten” (thesis Leiden University), Lelystad: Koninklijke Vermande, 1998, faqe 188-190. Megjithatë, jurisprudenca e GJEDNJ ka ndryshuar rreth nenit 13 të KEDNJ. Në çështjen “Kudlla vs. Poland” GJEDNJ vlerësoi se kishte ardhur koha të rishikohej jurisprudenca e mëparshme e saj rreth efektivitetit në tërësi të procesit të rregullt ligjor. Pikërisht në këtë çështje nisi të shqyrtohej në mënyrë autonome neni 13 i KEDNJ dhe e drejta për mjete efektive (Vendim i datës 26.10.2000, Ap. Nr. 30210/96).

[23] Shiko Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut ratifikuar me Ligjin Nr. 8137, dt. 31.07.1996, Botim i Qendrës së Botimeve Zyrtare, Tiranë 2010.

[24] Që në fillimet e jurisprudencës së saj GJEDNJ ka konfirmuar këtë standard për mbrojtjen e të drejtave dhe lirimeve themelore të njeriut nga KEDNJ. Shih për më tepër çështjen “Aeiry vs. Ireland”, App. no. 6289/73, judgment of 9 October 1979.

Shiko gjithashtu çështjen “Sanader vs. Croatia”, Ap. Nr. 66408/12, Vendim i GJEDNJ datë 12.02.2015.

[25] Shih http://www.europarl.europa.eu/charter/pdf/text_en.pdf. Përkthimi është i imi. Teksti në gjuhën angleze është:

Everyone whose rights and freedoms guaranteed by the law of the Union are violated has the right to an effective remedy before a tribunal in compliance with the conditions laid down in this Article.”.

Shiko interpretimin e origjinës kushtetuese dhe ndërkombëtare të këtij standardi të shëndrruar në normë, konkretisht të Kartës së të Drejtave Themelore të Bashkimit Europian, të cilin GJED e ka bërë në çështjen C-64/16, Vendim datë 27.02.2018, “Associaçao Sindical dos Juizes Portugueses vs. Tribunal de Contas”, Dhoma e Madhe e GJED, e ardhur për gjykim në GJED me procedurën paragjykimore të iniciuar nga Tribunali Suprem Administrativ i Portugalisë (shih në veçanti paragrafët 35 – 37 të vendimit).

Shih gjithashtu edhe çështjen “C-216/18, Vendim i Dhomës së Madhe të GJED datë 25.07.2018, ardhur për gjykim si çështje paragjykimore e iniciuar nga Gjykata e Lartë e Irlandës.

[26] Nën këtë frymë dhe filozofi është formësuar edhe jurisprudenca e GJED mbi efektivitetin e mjeteve ligjore dhe nenin 47 të Kartës së të Drejtave Themelore të Njeriut. Shiko për më tepër vendimet e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë në çështjen nr. 222/84 Johnston [1986] ECR 1651; Vendimin dt. 15.10.1987, Çështja nr. 222/86 Heylens [1987] E.C.R. 4097 dhe Vendimin dt. 3.12.1992 të GJED, çështja C-97/91 nr. Borelli [1992] ECR I-6313.

[27] Andrea Pertici dhe Roberto Romboli, “Commento dell’Articolo 13 della CEDU, in Commentario della Convenzione europea dei diritti dell’uomo”, nën kujdesin e Sergio Bartole, Benedetto Conforti e Guido Raimondi, Milano 2001, faqe 377.

[28] Proto Pissani, “Lezioni di diritto processuale”, Napoli, 1995, faqe 4.

[29] Shiko çështjen “Bellet vs. France”, Vendim i GJEDNJ dt. 04.12.1995, Ap. 23805/94.

[30] Florjan Kalaja, “Dilema Kushtetuese II”, Shtëpia Botuese “Marin Barleti”, Tiranë 2018.

[31] Shih Vendimin Nr. 45, datë 01.11.2013 të Gjykatës Kushtetuese, çështja vendim i dhënë pas vendimit të GJEDNJ në çështjen “Shkalla vs. Albania”, 2011.

Nëpërmjet interpretimit të detyrimeve që rrjedhin nga parimi i konstitucionalitetit funksional për Gjykatën e Lartë, Gjykata Kushtetuese në këtë vendim konkludoi ndër të tjera se, mosparashikimi në listën e mbyllur të nenit 450 të Kodit të Procedurës Penale i vendimeve të GJEDNJ si shkak për rishikimin e vendimeve penale të formës së prerë, nuk mundet të konkludohet nga interpretimi thjeshtë ligjor dhe formal se rishikimi nuk pranohet sipas ligjit. Gjykata Kushtetuese në këtë vendim ndër të tjera u shpreh se:

“Për sa i përket legjislacionit procedural civil, në ndryshim nga ai procedural penal, në vendin tonë janë bërë ndryshime të nevojshme, ku në nenin 494 të KPC-së është përcaktuar si një nga rastet kur pala e interesuar mund të kërkojë rishikimin e një vendimi që ka marrë formë të prerë, edhe kur Gjykata Evropiane gjen shkelje të KEDNJ-së. Në këto kushte, veç kërkesës për plotësimin e legjislacionit procedural penal, Gjykata ka vlerësuar se Gjykata e Lartë duhet të gjejë zgjidhjen për të vënë në vend të drejtën e shkelur të kërkuesit me qëllim të arritjes së restitutio in integrum (shih vendimet nr. 22, datë 09.03.2010 (i Mbledhjes së Gjyqtarëve); nr. 20, datë 01.06.2011, të Gjykatës Kushtetuese).”.

Shih Vendimin Nr. 21, datë 29.04.2010 të Gjykatës Kushtetuese.

[32] Shih nenin 141 të ndryshuar në vitin 2016 të Kushtetutës.

[33] Shih Vendimin nr. 20, datë 01.06.2011 të Gjykatës Kushtetuese.

[34] Sjell në vëmendje se në kohën kur ky shkrim është shkruar Gjykata e Lartë në organikën efektive të saj kishte vetë 4 gjyqtar, nga 19 që duhet të kishte sipas Ligjit nr. 8588, datë 15.03.2000 “Për organizimin e funksionimin e Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë”, të ndryshuar.

[35] Kjo dispozitë kushtetuese kompetencën nomofilatike njësuese të Gjykatës së Lartë e ka rregulluar dhe detajuar në nenin 32 të Ligjit nr. 98/2016 “Për organizmin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë” (në vijim Ligji nr. 98/2016), dhe në nenet 14/a, 432/1/a dhe 437 të Kodit të Procedurës Penale të ndryshuar.

[36] Shih Vendimin nr. 38/2012 të Gjykatës Kushtetuese.

[37] Shih çështjen “Martirosyan v. Armenia”, Ap. no. 23341/06, Vendim i Seksionit III të Gj.E.D.Nj. dt. 05.02.2013.

Shih gjithashtu çështjen “Streletz, Kessler and Krenz vs. Germany”, Applications nos. 34044/96, 35532/97 and 44801/98, Vendim i GJEDNJ datë 22.03.2001, paragrafi 50.

Shih gjithashtu çështjen “K.-H. W. v. Germany, Appliations no. 37201/97, paragrafi 45, Vendim i Dhomës së Madhe të GJEDNJ, ECHR 2001-II.

[38] Me anë të një vendimi njësues nomofilatik.

[39] Me anë të një vendimi ndryshues nomofilatik.

[40] Shih për më tepër trajtimin jurisprudencial mbi natyrën juridike të vendimit njësues dhe ndryshues të Gjykatës së Lartë, që është bërë në Vendimin Njësues Penal Nr. 56260-00177-00-2018 Regj. Themeltar, Nr. 00-2018-148 i Vendimit (13), 04.04.2018, datë 04.04.2018 të Gjykatës së Lartë.