K U S H T E T U T S H M Ë R I

 

 

Dr. Pjereta AGALLIU

Lektore në ‘Albanian University’

dhe në Universitetin e Mjekësisë,

Tiranë

 

Hyrje

 

Të drejtat e pacientëve nuk janë një argument i ri në fushën e së drejtës, ato tashmë janë të përkufizuara ligjërisht. Për të vërtetuar këtë qasje trajtohet historiku ligjor i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në fushën e kujdesit shëndetësor nga instrumentet të së drejtës pozitive kombëtare dhe ato ndërkombëtare me karakter global, si edhe një sërë aktesh juridike të dala në kuadër të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, Këshillit të Evropës, në konteksin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe nga praktika gjyqësore. Ajo që përbën një qasje të re është prirja për t’i përmbledhur dhe kodifikuar këto të drejta.[1]

Për këtë arsye ky punim i dedikon një hapësirë të veçantë mekanizmit ligjor që kërkon të unifikojë legjislacionin dhe praktikat e vendeve të Bashkimit Evropian dhe më gjerë, në promovimin, garantimin dhe mbrojtjen e të drejtave të individit/pacientit në shërbimin shëndetësor përmes implementimit të Kartës Evropiane për të Drejtat e Pacientit, e cila tashmë është pjesë edhe e sistemit tonë ligjor, mbështetur në dispozita kushtetuese. Nevoja për t’i dhënë një dimension më të prekshëm dhe real këtyre të drejtave, orienton frymën e këtij punimi në një qasje analizuese mbi aspektet e standardeve, parimeve, koncepteve dhe sesi zënë vend në praktikën e gjeneruar ndër vite. Dhe, nga ana tjetër, mekanizmat e rinj advokues që kjo Kartë krijon si një model i ri, aspak tradicional në mbrojtjen e të drejtave në fushën e shëndetit.

Reformimi i sistemit shëndetësor në Shqipëri ka bërë që vëmendja e të gjithë aktorëve të kthehet në atë çka sot përfaqëson garantimin e një sistemi shëndetësor të niveleve të larta. Në këtë kontekst do të përfshihet edhe ecuria e Shqipërisë dhe mangësitë që evidendohen në përmbushje ose jo të të drejtave të pacientëve dhe të krijimit të një sistemi shëndetësor, që i përfaqëson të gjithë dhe mbron interesat e çdo individi.

 

Një vështrim mbi zgjerimin e dimensioneve për mbrojtjen e shëndetit 

 

Për herë të parë, e drejta për shërbimin shëndetësor dhe kujdesit mjekësor, që shkon përkrah të drejtës për jetën dhe trajtimit me dinjitet të individit është afirmuar nga Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut.[2] Arritja e standardeve më të larta të shëndetit përbën një nga të drejtat themelore për çdo qënie njerëzore, pa dallim race, ngjyre, seksi, gjuhe, feje, opinioni politik, origjine kombëtare apo sociale, pasurie etj.[3] Tradicionalisht, çështje të tilla si: shëndeti, strehimi, përfitimet sociale dhe të drejtat e tjera social-ekonomike janë adresuar në instrumente të tilla si Karta për të Drejtat Sociale,[4] e cila shprehet konkretisht për të drejtën e mbrojtjes së shëndetit, për të drejtën e sigurimeve shëndetësore, për të drejtën e asistencës mjekësore e sociale, si edhe për të drejtën e personave me aftësi të kufizuar për pavarësi e integritet social.[5] Në një qasje më globale, të drejtat social-ekonomike i gjejmë të referuara në Konventën Ndërkombëtare për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore. [6]

Nga ana tjetër, Konventa Evropiane për të Drejtat Themelore të Njeriut (më tej si KEDNj), vërtet që nuk garanton të drejtën për kujdes shëndetësor ose të drejtën për të qenë të shëndetshëm. Sidoqoftë, kjo pikëpamje tradicionale duhet të lexohet në dritën e zhvillimeve në praktikën gjyqësore mbi çështjet ligjore nën kuadrin e Konventës.[7] Gjithnjë e më shumë po bëhet e vështirë të përcaktohen kufijtë e saktë dhe të qartë midis të drejtave dhe lirive themelore të përcaktuara në Konventë dhe të drejtave sociale-ekonomike të këtij lloji, referuar më sipër. Prandaj, Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (më tej si GjEDNj) i kërkohet në mënyrë të pashmangshme të shqyrtojë rastet që kanë një dimension sociol-ekonomike duke përfshirë shëndetin, ku ngrihen çështje nën një ose më shumë të drejta themelore të natyrës civile dhe politike të garantuara sipas Konventës.[8] Si pasojë, çështjet shëndetësore kanë sjellë para Gjykatës një shumëllojshmëri rrethanash duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në standardizimin e të drejtave të njeriut edhe në fushën e shëndetësisë.

Në mënyrë specifike janë ndalur në garantimin e të drejtave të pacientëve edhe instrumente ligjorë të dalë në kuadër të Organizatës Botërore të Shëndetësisë dhe Këshillit të Evropës.[9] Deklarata e Amsterdam-it më 1994 “Mbi promovimin e të drejtave të pacientëve në Evropë” vjen si një kotribut për të pasqyruar dhe shprehur aspiratat e njerëzve për përmirësimin e kujdesit shëndetësor dhe për njohjen e plotë të të drejtave të tyre si pacientë. Kjo Deklaratë njeh njëherësh si të drejtat, ashtu dhe detyrimet, që derivojnë nga marrëdhënia midis individëve dhe institucioneve që ofrojnë shërbim shëndetësor apo edhe mjekëve si profesionistë.[10] Ndërsa Karta e Lubljanës artikulon një sërë parimesh, të cilat janë pjesë përbërëse e sistemit aktual të kujdesit shëndetësor ose parime që mund të përmirësojnë kujdesin shëndetësor në vendet anëtare të OBSH-së.[11]

Konferenca e parë ndërkombëtare e OBSH-së, mbajtur më 1997 në një vend në zhvillim, në Xhakarta (Indonezi) ishte e para që përfshiu edhe sektorin privat në mbështetjen e promovimit të shëndetit. Kjo Deklaratë çelet me një shprehje e cila do të thotë shumë në një konteks të gjerë, se: “Promovimi i shëndetit është një çelës investimi”.[12] Shëndeti është një e drejtë themelore e njeriut, promovimi i tij u mundëson njerëzve të rrisin kontrollin mbi të dhe të përmirësojnë shëndetin e tyre.[13]

Në vitin 2002, ΑCN[14] dhe 15 organizata të qytetarëve që veprojnë në nivel kombëtar dhe evropian hartuan Kartën Evropiane të të Drejtave të Pacientëve[15] (më tej, Karta), e cila ka për qëllim të forcojë shkallën e mbrojtjes së individëve/pacientëve në kontekste të ndryshme ndërkombëtare duke shërbyer si një mjet për harmonizimin e sistemeve shëndetësore kombëtare. Kjo është me rëndësi të madhe, veçanërisht referuar të drejtës së lirisë së lëvizjes brenda BE-së dhe procesit të zgjerimit.[16] Në sistemet kombëtare të shëndetësisë në vendet anëtare të Bashkimit Evropian, pavarësisht nga dallimet e tyre, të drejtat e pacientëve janë të njëjta.[17] Kjo Kartë konfirmon, se individët nuk mund të pranojnë që këto të drejta të afirmohen thjesht në teori, dhe më pas të mohohen në praktikë, për shembull, për shkak të kufizimeve financiare. Kufizimet financiare, sado të justifikuara nuk mund të legjitimojnë mohimin apo kompromentimin e të drejtave të pacientëve.[18] Baza ligjore e Kartës për të drejtat e pacientëve konsiderohet Karta e të Drejtave Themelore (më tej, Karta e Nicës),[19] e cila afirmon një sërë iniciativash për të drejta universale, të cilat organet e BE-së dhe Shtetet Anëtare të këtij Unioni nuk mund t’i kufizojnë, sikurse edhe inividët nuk mund të heqin dorë.[20] Këto të drejta e tejkalojnë nënshtetësinë, ato ekzistojnë edhe kur ligjet kombëtare nuk garantojnë mbrojtje.[21] Megjithatë, Karta e Nicës specifikon se ligji kombëtar duhet të jetë uniform me garancitë që ajo ofron, por kjo nuk anashkalon garancitë kushtetuese që mund të ofrojnë një nivel më të lartë mbrojtjeje.[22]

Karta e të Drejtave të Pacientëve zbatohet për të gjithë individët duke qenë mishërim i të drejtave themelore, si të tilla, ato duhet të njihen dhe respektohen në mënyrë të pavarur nga kufizimet financiare, ekonomike apo politike.[23]

Të drejtat e parashtruara në Kartë i referohen individit dhe jo qytetarit, për aq sa të drejtat themelore i tejkalojnë kriteret e shtetësisë.[24] Shpërndarja dhe zbatimi i Kartës duhet të kryhet në tre nivele në nivelin evropian, nivelin kombëtar dhe nivelin lokal.[25]

Qasja kombëtare mbi mbrojtjen e shërbimit shëndetësor dhe në veçanti të pacientëve, në një vëzhgim vertikal të garancive ligjore fillon me dispozitat Kushtetuese,[26] në mënyrë specifike shprehet në nenin 55, i cili garanton të drejtën për kujdes shëndetësor në mënyrë të barabartë dhe ku kushdo ka të drejtën për sigurim shëndetësor sipas procedurës së përcaktuar në ligj.

Ligji “Për kujdesin shëndetësor” është një mekanizëm i miratuar në 1999, ku përveçse rregullon organizimin dhe funksionimin e sistemit të kujdesit shëndetësor në vendin tonë, promovon edhe parimin e pjesmarrjes së aktorëve të ndryshëm: pacientët, konsumatorët dhe qytetarët si pjesë aktive, në përputhje me legjislacionin në fuqi, në programimin dhe zbatimin e veprimtarive të kujdesit shëndetësor, veçanërisht për respektimin e të drejtave të pacientit.[27]

Në kuadër të Kartës Evropiane të të Drejtave të Pacientëve, gjatë dekadës së fundit Shqipëria ka hartuar, miratuar dhe implementuar Kartën Shqiptare të të Drejtave të Pacientëve,[28] ku për herë të parë kemi një instrument i cili në mënyrë të veçantë u drejtohet individëve/pacientëve për të mbrojtur dhe aksesuar të drejtat e tyre në sistemin shëndetësor.[29] Para kësaj Karte dhe efekteve të saj, rregullimi i marrëdhënies së indivitëve/pacientëve me mjekun/ët-institucionin/et e ofrimit të shërbimit shëndetësor i ka mbuluar Kodi i Etikës dhe Deontologjisë Mjekësore,[30]  që vazhdon të ketë funksionin e tij.

 

Garancitë e Kartës së të Drejtave të Pacientëve në kontekstin teorik dhe praktik

 

Dallimi midis Kartës Evropiane të të Drejtave të Pacientëve dhe Kartës Shqiptare të të Drejtave të Pacientëve ka të bëjë me referimin e subjektit si mbartës i të drejtave: në rastin e parë i referohet “çdo individi” dhe në rastin e dytë “çdo pacienti”. Megjithatë, arsyet mund të jenë të ndryshme, përshtatur vetë emërtimit të Kartës, e cila u referohet pacientëve ose për t’u qëndruar uniform përcaktimeve që mban edhe Kodi i Etikës dhe Deontologjisë Mjekësore,[31] të cilit i referohen me “i sëmuri” ose “pacienti”. E rëndësishme është që të kuptohet qartë fryma universale që Karta ofron duke mbrojtur “çdo individ”,[32] që ka të drejtë për kujdes shëndetësor, pavarësisht statusit të tij klinik, nëse është diagnostikuar apo është në trajtim mjekësor.

Karta e të Drejtat të Pacientëve[33] shpall katërmbëdhjetë të drejtat e individëve/pacientëve, të cilat synojnë të garantojnë nivelin më të lartë të shëndetit të njeriut.[34] Sikurse cituam më lart, subjektet që kjo Kartë mbron janë pa dallim të gjithë individët, ndërsa dallimet të tilla si: mosha, gjinia, feja, statusi social-ekonomik dhe arsimor nuk përbëjnë në asnjë moment kufizim të garancive, këto dallime mund të ndikojnë vetëm në nevojat individuale të përshtatjes së kujdesit shëndetësor.[35]

Metodologjia e preferuar për të sjellë një pasqyrë të këtyre të drejtave është një përqasje e Kartës, ku çdo e drejtë ka rëndësi të padiskutueshme, por disa prej tyre kanë marrë hapësirë më të gjerë në këtë punim duke i analizuar në kontekstin evropian dhe dokumentave përkatëse; një qasje e praktikës kombëtare[36] dhe e praktikës gjyqësore të KEDNj-së, për të zbërthyer parimet dhe efektivitetin e këtyre të drejtave; parë në këndvështrimin e zbatueshmërisë së tyre, me aq sa mundemi të evidentojmë. 

E drejta për masa parandaluese dhe e drejta për inovacion.[37]Këto të drejta, edhe pse në Kartë janë trajtuar më vete, megjithatë kanë një përqasje që plotësojnë njëra-tjetrën. Parandalimi ka të bëjë me rritjen e ndërgjegjësimit të njerëzve duke garantuar procedura shëndetësore në intervale të rregullta pa pagesë për grupe të ndyshme të popullatës në rrezik, ku rezultatet e kërkimit shkencor dhe novacioni teknologjik të jenë në dispozicion të individëve. Për rrjedhojë, çdo individ ka të drejtën e qasjes në procedurat inovative të diagnostikimit sipas standardeve ndërkombëtare, pavarësisht kushteve ekonomike e financiare.[38]

E drejta për akses. E drejta për akses në shërbimin shëndetësor është një e drejtë kushtetuese dhe e patjetërsueshme. Garancia që kjo e drejtë kërkon të ofrojë ka të bëjë me qasjen e barabartë të individëve në kujdesin e shërbimin shëndetësor, pavarësisht patologjive të lehta apo të rënda, të ardhurave financiare, vendit të banimit, kohës së qasjes në shërbim. Për më tepër, kjo garanton të drejtën e çdo individi që kërkon trajtim, por nuk është në gjendje të paguajë shpenzimet e shërbimit, prandaj ka të drejtën ta marrë falas atë.[39]

E drejta për informim.[40] E drejta për informim është një e drejtë komplekse. Çdo individ ka të drejtën për akses ndaj çdo informacioni mbi gjendjen e tij shëndetësore dhe respektimin e jetës private në lidhje me informacionin për shëndetin,[41]për shërbimet shëndetësore dhe mënyrën e përdorimit të tyre, si edhe për çdo kërkim shkencor apo novacion teknologjik që mund të jetë i përdorshëm.

Shërbime të kujdesit shëndetësor, ofruesit dhe profesionistët duhet t’i sigurojnë një informacion të posaçëm individit/pacientit duke marrë në konsideratë specifikat e veçanta individuale të tij, pra ato fetare, etnike apo gjuhësore.[42] Shërbimi shëndetësor ka për detyrë ta bëjë sa më lehtësisht të kuptueshëm informacionin që shpërndan tek individi/pacienti duke hequr pengesat burokratike dhe duke përgatitur e shpërndarë materiale informative.[43]

Përsa u takon individëve, të cilët pranohen në një institucion shëndetësor, këta kanë të drejtën të informohen rreth identitetit dhe statusit profesional të personelit të shërbimit, me të cilët do të kenë kontakt gjatë qëndrimit dhe kurimit të tyre.

E drejta e informimit ka karakter sa të përgjithshëm, po aq edhe individual, për rrjedhojë individi/pacienti ka të drejtë të njihet me kartelën e tij mjekësore, ta fotokopjojë atë, të pyesë rreth përmbajtjes së saj[44] dhe të marrë korrigjimet e çdo gabimi që mund të ketë në dosje apo kartelë.[45] Në çështjen KH dhe të tj. k. Sllovenisë,[46] GjEDNj gjeti shkelje të nenit 8 të KEDNj-së për shkak se aplikantet, të trajtuara në departamentin gjinekologjik, gjatë qëndrimit të tyre në dy spitale të ndryshme dyshonin se ishin sterilizuar gjatë këtij qëndrimi. Ato u ankuan se nuk mund të merrnin fotokopje të të dhënave të tyre mjekësore, për të bërë verifikimet e mundshme. Edhe pse u vu re që legjislacioni vendas kishte përmirësuar të drejtën e pacientëve në qasje të dokumentacionit të tyre mjekësor, tepër vonë ishte për aplikantet.

Përpos qasjes në kartelën mjekësore, kur individi është hospitalizuar (ka marrë kujdes shëndetësor me shtretër në spital) ka të drejtë të marrë një përmbledhje të shkruar të diagnozave të tij, trajtimit dhe kujdesit shëndetësor që ka marrë, në momentin që del nga institucioni.

Përsa i takon informimit të individëve/pacientëve në praktikën shqiptare na vjen në ndihmë raporti i Institutit Suedez, që mat indeksin e shëndetit konsumator (EHCI). Midis 35 vendeve të Evropës edhe Shqipërinë,[47] rezulton që pacientët shqiptarë nuk kanë akses tek të dhënat e tyre mjekësore. Gjithashtu, ndërveprimi i pacientit me mjekun kufizohet vetëm në paraqitjen fizike të inividit pranë qëndrës më të afërt shëndetësore. Ndërkohë vihet re një mungesë e bashkëveprimit duke mos u shfrytëzuar mjetet e tjera, si përmes telefonit apo internetit për një shërbim më të shpejtë dhe më të shpeshtë, qoftë edhe vetëm për t’u informuar.[48] Ndërsa qasja në dokumentacion në disa vende të Evropës duket sikur është përmirësuar ndjeshëm, ende ka vende që kërkojnë burokracira (si plotësimi i disa formularëve) dhe vende të tjera që e kufizojnë qasjen e individit/pacientit në dokumentacionin e tij mjekësor.[49]

Gjithashtu, individi gëzon të drejtën për të marrë një mendim të dytë nga një tjetër specialist apo institucion tjetër shëndetësor. Në praktikën shqiptare ekziston një qasje e tillë e individëve për të kërkuar një mendim të dytë mbi gjëndjen e shëndetit të tyre, megjithatë duket se Shqipëria bën pjesë në ato vende ku burokracirat, vështirësia në akses për shkak të një informimi të keq apo negativizmi i mjekut, vendin tonë e klasifikon jo në vijën e gjelbër të garantimit të kësaj të drejte.[50]

 E drejta për pëlqim. Udhërrëfyesi për orientimin drejt pacientit ka mbajtur një përkufizim mbi marrëdhënien mjek-pacient dhe vendit që zë në këtë marrëdhënie e drejta për “konsent”, pëlqim. Ky udhërrëfyes shprehet se : ‘çdo trajtim mjekësor është një kontratë midis pacientit dhe mjekut, çdo terapi e kryer pa pëlqimin e pacientit është një trajtim mjekësor i paautorizuar, që në princip përbën një shkelje penale.’[51]

Pëlqimi i informuar është parakusht për pjesmarrjen në kërkimin shkencor[52] apo eksperimet mjekësor. Pëlqimi i informuar konsiderohet si garanci e individit për t’u trajtuar me dinjitet, kjo pikëpamje vlen edhe për atë kategori individësh që nuk kanë mundësi të vendosin vetë, por vetëm me pëlqimin e kujdestarit ligjor, dhe vetëm nëse trajtimi mjekësor, apo studimi shkencor ku ata kërkohen të përfshihen është në interes të pacientit.[53]

Në thelb të kësaj të drejte qëndron mundësia e pacientit për të marrë pjesë aktivisht në zgjedhjet terapeutike, pasi të jetë informuar për gjendjen e tij shëndetësore, llojet e trajtimeve apo ndërhyrjeve operative, si edhe përfitimet dhe pasojat e zgjedhjes së çdonjërës prej tyre për t’i aplikuar. Megjithatë e drejta për pëlqim mund të kufizohet vetëm në rastet kur pacienti nuk është në gjendje për të marrë vendim (gjendja e pavetëdijes) apo kur një vonesë në trajtim do të ishte me rrezik serioz për jetën e tij.[54] Këto janë situata kur individi me zotësi të plotë për të vepruar gjendet para kushteve kur nuk ka mundësi për të marrë një vendim aty për aty. Ndërsa, në situatat kur individit i mungon zotësia juridike për të vepruar, si rasti i të miturve ose personave që vuajnë nga shëndeti mendor apo me aftësi të veçanta, rast pas rasti, pëlqimin në emër të tyre e jep kujdestari ligjor.[55]

Në çështjen Glass vs. the UK, GjEDNj vlerësoi se kur pacienti e ka të pamundur të japë pëlqimin apo të refuzojë një trajtim mjekësor, marrja e pëlqimit nga përfaqësuesi ligjor është e domosdoshme, përveç rasteve të emergjencës. Gjykata vërejti me tej, se në këtë çështje nuk ishte provuar ekzistenca e gjendjes së emergjencës që do të aktivizonte rrethanën e nevojës ekstreme, mbi bazën e së cilës mund të justifikohej administrimi i trajtimit mjekësor pa pëlqimin paraprak të pacientit apo kujdestarit të tij.[56]

Pacienti ka të drejtën e refuzimit të trajtimit ose të ndërhyrjes mjekësore dhe të ndryshojë mëndje gjatë trajtimit, duke refuzuar vazhdimin e mëtejshëm të tij.[57] E drejta për të dhënë pëlqim shkon deri aty sa pacienti mund të refuzojë të informohet për gjendjen e tij shëndetësore.[58]

Çështja e pëlqimit të informuar, si aspekt i marrëdhënies mjek-pacient duket se nuk përbën objekt interesi të veçantë në praktikën gjyqësore penale shqiptare.[59] Elementi i pëlqimit zë një vend të izoluar në praktikën penale, kryesisht në dispozitat që trajtojnë “veprat penale kundër jetës dhe shëndetit” të Kodit Penal, ku në mënyrë specifike përmendet në veprën penale të ndërprerjes së shtatzanisë pa pëlqimin e gruas[60] dhe ndërprerja e shtatzanisë në vende dhe nga persona të paautorizuar.[61] Të dyja këto dispozita kanë karakter te kundravajtjes penale. Më së shumti, mungesa e pëlqimit të informuar vlerësohet si një problem që lidhet me të drejtën për të kërkuar kompensim,[62] si edhe përgjegjësinë disiplinore të mjekut që ka vepruar duke shkelur dispozitën e Kodit të Etikës mbi konsentin e informuar. Por, mjeku nuk mund të merret në përgjegjësi penale pa ardhur pasoja, pra, kur ndërhyrja e tij pa autorizim ka sjellë si rezultat përmirësimin e shëndetit të pacientit.[63]

Ekziston një konkluzion nga jurisprudenca, se: “nënshkrimi i pacientit mbi një akt, i cili përfaqëson vullnetin e tij të lirë, ku merr dijeni mbi përmbajtjen e aktit dhe pranon trajtimin, ndërhyrjen e rekomanduar, në praktikën gjyqësore si shqiptare dhe të huaj të përgjegjësisë profesionale të mjekut, ka marrë vlerën e një mjeti provues të dhënies së konsentit e mbivlerësuar në raport me ekspertimin apo thëniet e dëshmitarëve”. Lidhur me të, jurisprudenca sqaron, se: “pëlqimi me shkrim që pasqyrohet në kartelën klinike ka karakter të përgjithshëm ndaj nuk mund të provojë marrjen e pëlqimit të pacientit për t’iu nënshtruar procedurave të posaçme mjekësore, përsa informacioni në të është i paplotë. Për këtë arsye pëlqimi i përmbajtur në kartelën klinike të pacientit nuk mund të konsiderohet i informuar, e rrjedhimisht është i pavlefshëm për trajtimet e posaçme mjekësore”.[64]

E Drejta për zgjedhje të lirë. Kjo e drejtë shkon përkrah të drejtës për t’u informuar dhe të drejtës për të dhënë pëlqim. Shërbimet shëndetësore e kanë për detyrë që pasi të kenë informuar pacientin, ky i fundit ka lirinë të japë pëlqimin dhe të zgjedhë se cilat analiza diagnostike dhe terapi do të kryejë, të zgjedhë me vullnet të lirë se nga cili specialist, mjek dhe spital dëshiron të ndiqet. Në rastet e mosbesimit ndaj mjekut që po e trajton, pacienti ka të drejtë të kërkojë caktimin e një mjeku tjetër.[65] Kjo është një e drejtë e dyanshme, edhe mjeku ka të drejtë të mos marrë përsipër pa vullnetitn e tij të lirë trajtimin apo ndjekjen e një pacienti, duke e referuar atë pranë një mjeku tjetër specialist apo institucioni që do t’i ofrojë shërbimin më të mirë shëndetësor pacientit.

E drejta për privatësi dhe konfidencialitet. Karta e të Drejtave të Pacientëve është mjaft preçize në trajtimin e të drejtës së ruajtjes së privatësisë dhe konfidencialitetit të të dhënave të pacientit për gjendjen e tij shëndetësore, si edhe të trajtimeve mjekësore-kirurgjikale ku ai ka qenë subjekt, të cilat duhet të konsiderohen private. Për më tepër, Deklarata e Amsterdamit shkon më tej duke e cilësuar informacionin shëndetësor të çdo idividi konfidencial edhe pas vdejkes së tij.[66] Informacioni konfidencial mund të dalë vetëm nëse pacienti jep pëlqimin e tij, ose ligji e lejon shprehimisht.[67]

Në rastin Panteleyenko k. Ukrainës[68] aplikanti u ankua se të dhënat e kartelës së tij mjekësore, që përmbante informacion konfidencial mbi shëndetin mendor dhe trajtimit psikiatrik të tij, u zbuluan në një seancë gjyqësore publike, duke pretrenduar ndërhyrje në të drejtën për respektim të jetës private. Gjykata konstatoi shkelje të jetës private të aplikantit pasi gjeti që ky informacion nuk do të ndryshonte rrjedhën e procesit gjyqësor dhe nuk përbënte një provë të domosdoshme për procesin në fjalë, ndaj nxërrja e këtij informacioni kofidencial ishte e tepërt.[69]

Por jo vetëm informacioni i zotëruar për gjendjen shëndetësore të pacientit post-mortem, kjo vlen edhe për rastet e zhvillimit të studimeve shkencore, eksperimenteve apo marrjes së indeve apo transplantit të organeve të individit post-mortem. Konkretisht, rasti Elberte k. Letonisë [70] ka të bëjë me heqjen e indeve të trupit nga burri i vdekur i aplikantes, nga ekspertët mjeko-ligjorë pas vdekjes së tij, pa dijeninë apo pëlqimin e saj. Pas vdekjes së bashkëshortit të ankueses në një aksident me makinë, indi u hoq nga trupi i tij gjatë autopsisë në një qendër mjekoligjore dhe u dërgua në një kompani farmaceutike në Gjermani, me synimin për të krijuar bio-implantet, në përputhje me një marrëveshje të miratuar nga shteti. Ajo mësoi për rrjedhën e ngjarjeve vetëm dy vjet pas vdekjes së bashkëshortit të saj, kur filloi një hetim penal në Letoni me dyshime për largimin e paligjshëm të organeve dhe indeve nga kufomat.[71]

E drejta për respektimin e kohës së pacientit. Rasti Passannate k. Italisë[72], në të cilin aplikuesit iu deshën 5 muaj pritje për të rezervuar një takim vizite me specialistin në një spital publik Italian, akses ndaj të njëjtit specialist në të njëjtin institucion do të kishte patur mundësi ta siguronte brenda 4 ditësh, në qoftë se do të kishte mundësinë të paguante 150.000 Lira italiane. Në rastin në fjalë Komisioni konsideroi që në rrethana të tilla, kur Shteti ka detyrimin për të ofruar kujdes mjekësor, vonesa e tepërt e shërbimit shëndetësor publik në ofrimin e një shërbimi mjekësor, për të cilin ka të drejtë pacienti dhe fakti që një vonesë e tillë ka (ose ka gjasa të ketë) një ndikim serioz në shëndetin e pacientit, mund të ngrejë një çështje sipas nenit 8 parag.1 të KEDNj-së. [73]

Përsa i takon praktikës shqiptare, gjatë tre viteve të fundit janë arritur rezultate të spikatura në uljen e kohës së pritjes për shërbimet dhe ekzaminimiet diagnostikuese. Kohëpritja për provën e ngarkesës së zemrës (tapet/biçikletë) është ulur nga 60 ditë më 2013, në 45 ditë më 2016. Për të njëjtat periudha, kohëpritja për provën e kontrollit të enëve të gjakut ëshë ulur nga 180 ditë, në 35 ditë; kohëpritja për rezonancën magnetike ëshë ulur nga 90 ditë, në 35 ditë; kohëpritja për skanerin ëshë ulur nga 60 ditë, në 25 ditë.[74] Kjo statistikë pozitive është konfirmuar dhe nga EHCI ku Shqipëria renditet në nivele të kënaqshme përsa i takon kohës së pritjes së pacientëve për akses direkt tek mjeku i familjes, mjeku specialist, për ndërhyrjet kirurgjikale apo për akses në skaner.[75]

E drejta për Ankim është një nga të drejtat e njeriut për të arritur një zgjidhje të kënaqshme të problematikës së tij ndaj subjekteve të caktuara në marrëdhënie të caktuara. Konkretisht, shërbimet shëndetësore duhet t’i garantojnë pacientit ushtrimin e kësaj të drejte, duke i ofruar (qoftë edhe me ndihmën e palëve të treta) informacionin për të drejtat e tyre, si edhe duke i aftësuar për të njohur shkeljet dhe si të formalizojnë ankesat e tyre. Ankesat duhet të pasohen nga një përgjigje në formë formale nga ana e autoriteteve të shërbimit shëndetësor, brenda një periudhe kohore fikse. Sipas Kartës duhet të ekzistojë një procedurë e mirëfilltë e ankimimit nga trupa të pavarur që do t’i shqyrtojnë ato ose organizata të qytetarëve, por kjo nuk kufizon të drejtën e individit për të ndërmarrrë edhe vetë iniciativa ligjore gjyqësore.

E drejta për sigurinë dhe e drejta për kompensim. Çdo individ ka të drejtë të jetë i lirë nga dëmet e shkaktuara prej funksionimit të dobët të shërbimit shëndetësor, nga gabimet dhe keqpërdorimet mjekësore, si edhe të drejtën e aksesit në shërbimet shëndetësore dhe trajtimet që plotësojnë standardet e larta të sigurisë.[76] Ofruesit e shërbimit shëndetësor duhet të ofrojnë garanci të së drejtës së kompensimit për çfardolloj dëmi dhe pasojave të ardhura prej tij (nga një pritje e pa justifikuar deri te rastet e kequshtrimit të profesionit). Kjo dispozitë lidhet me monitorimin e faktorëve të rriskut, mirëmbajtjen dhe menaxhimin e aparaturave mjekësore për mirëfunksionimin dhe shmangien e rreziqeve që mund të vijnë prej tyre, si dhe monitorimin e pacientit gjatë trajtimit nga stafi mjekësor apo ndihmës. Në të njëjtën kohë, për të garantuar sigurinë nuk mjafton vetëm monitorimi dhe kujdesi ndaj aparaturave, por edhe trajnimi i përdoruesve të tyre. Ofruesit e shërbimit shëndetësor dhe profesionistët duhet të jenë plotësisht përgjegjës për sigurinë e të gjitha fazave të trajtimit mjekësor.

Në Gjykatën e Shkallës së Parë ka qenë si palë e paditur “Spitali ‘Nënë Tereza’” dhe spitali ‘Koço Glozheni’ për çështje me objekt gjykimi “Shpërbim dhe kompesim i dëmeve pasurore dhe jopasurore të shkaktuara në shëndet si pasojë e mjekimit të pakujdesshëm.[77]

Rasti Otgon k. Republikës së Moldavisë[78] ka të bëjë me ankesën e aplikantit në lidhje me shumën e dëmshpërblimit që iu akordua nga Gjykata për shkak të dëmeve si pasojë e pirjes së ujit të infektuar. Si rezultat, aplikuesi kishte kaluar dy javë me dizenteri në spital. GjEDNj u shpreh se kishte patur shkelje të nenit 8 të KEDNj, duke gjetur se, edhe pse gjykatat vendase kishin vendosur përgjegjësinë dhe shpërblimin e dhënë në procedurat e ngritura kundër Shtetit, shuma e dhënë në formën e kompensimit ishte e pamjaftueshme në raport me shkallën e dëmit që i ishte shkaktuar shëndetit të aplikuesit.

Ndërsa në rastin Codarcea k. Rumanisë,[79] alikantja u ankua në mënyrë të veçantë për kohëzgjatjen e procedurës penale që ajo kishte iniciuar si një palë civile kundër një mjeku, për shkak të pasojave të pafavorshme të një seri operacionesh që kishte kryer. Gjykata u shpreh se kishte pasur shkelje të nenit 8 (e drejta për respektimin e privatësisë), për shkak të paaftësisë së kërkuesit për të marrë kompensimin, që i është dhënë asaj me vendim gjyqësor për pasojat e neglizhencës mjekësore në të cilën ajo kishte qenë viktimë.

Në këndvështrim të praktikës që ndjekin vende të ndryshme të Evropës lidhur me kompensimin jo vetëm në rrugë gjyqësore, për shkak të gabimeve apo neglizhencës së ofruesve të shërbimit shëndetësor, vihet re se ka qasje dhe përkufizime të ndryshme ligjore në vende të ndryshme. Për këtë shkak nuk ka elementë të mjaftueshme për të dalë me një konkluzion mbi zbatueshmërinë e të drejtës për kompensim.[80]

 

Mbrojtja e të drejtave të pacientëve dhe qasja në politikëbërjen

dhe procesin e vendimarrjes në fushën e shëndetësisë

 

E drejta për t’u organizuar aktivisht në shoqata jo-qeveritare që të bësh avokatin/mbrojtësin e të drejtave të pacientëve. Nisur nga përmbajtja e Kartës për të drejtat e pacientëve, roli i mbrojtësit apo avokatit për të drejtat e tyre nuk gjen shprehi të “avokatit klasik”; dimensioni dhe karakteristikat e avokatit të të drejtave të pacientëve në fushën e kujdesit shëndetësor nuk zotërojnë tiparet e një subjekti me karakter pasiv, i cili vihet në mbrojtje të një të drejte apo një grupi të drejtash me kërkesë të të interesuarit, por mbart një rol aktiv. Parë kjo në dy momente si në rastin kur ngjarja nuk ka sjellë pasoja konkrete dhe qëllimi është të parandalojë ardhjen e tyre, edhe në rastin më të zakonshëm të mbrojtjes së të drejtës pasi ka ndodhur shkelja e saj.

Subjekti i mbrojtjes së të drejtave të pacientëve nuk përbën domosdoshmërisht një avokat me cilësitë që parashtron ky profesion;[81] roli i avokatit mund t’i “vishet” organizatave aktive qytetare, konsumarore, OJQ, Shoqata, Institucione, trupa si Avokati i Popullit, Komunitete etnike etj., si edhe organeve të gjyqësorit, të cilët mbartin kauzën e promovimit dhe pjesëmarrjes aktive në garantimin e të drejtave të pacientëve. Thënë ndryshe, çdo individ ka të drejtën të ketë “zë” në promovimin, aksesimin, mbrojtjen, mbikëqyrjen dhe vendimarrjen për çështje të shëndetit.[82]

Roli i tyre kërkon aktivizimin në çdo strukturë të ofruesit të shërbimit shëndetësor, duke marrë pjesë aktivish, me të gjitha të drejtat, në çështje që i takojnë kujdesit shëndetësor.

Konkretisht, kjo e drejtë ka të bëjë me qarkullimin e lirë të personave dhe informacionit në shërbimet shëndetësore publike dhe private, brenda kufirit të respektimit të të drejtave të privatësisë.

Por, cilat janë mënyrat dhe format që avokati i të drejtave të pacientit do të mundësojë jetëzimin e rolit të tij dhe mbrojtjen e çdo individi jo vetëm për të parandaluar apo ndëshkuar praktika që cënojnë shëndetin e tyre, por edhe mundësinë që të gëzojnë nivelin më të lartë të shërbimit shëndetësor? Karta e të drejtave të pacientëve e ka përcaktuar më së miri misionin e avokatit/mbrojtësit të të drejtave të pacientit, duke i njohur rol tepër aktiv, i cili bëhet i realizueshëm përmes:

- aktiviteteve kontrolluese dhe verifikuese, në mënyrë që të matet respektimi efektiv për të drejtat e shtetasve në sistemin shëndetësor;[83]

- aktiviteteve për të parandaluar shkeljen e të drejtave në fushën e kujdesit shëndetësor;

ndërhyrjes drejtpërdrejtë në në situatë të shkeljeve ose të mbrojtjes jo adekuate të këtyre të drejtave;

- dorëzimit të informacioneve e propozimeve, dhe detyrimet pasuese, edhe nga ana e autoriteteve përgjegjëse për administrimin publik dhe privat të shërbimit shëndetësor.

Këto të drejta duhet të zbatohen në të gjitha aspektet e sistemeve të kujdesit shëndetësor, në nivele kombëtare, rajonale dhe lokale, si edhe duhen respektuar nga të gjithë operatorët e sistemit shëndetësor, përfshi profesionistët, siguruesit dhe autoritetet. Kjo do të thotë që vetë Shteti do të jetë një “avokat” për të drejtat e pacientëve. Për të realizuar këtë nevojitet ndërmarrja e politikave ligjore dhe krijimi i strukturave që mbështesin promovimin e të drejtave të pacientëve dhe pjesëmarrjes së qytetarëve.[84] Disa prej detyrimeve dhe sfidave që i lindin shtetit në kuptim të mbrojtjes së të drejtave të pacientëve janë:

·         Shtrirja e aktiviteteve të advokatisë në mbështetje të komuniteteve vulnerabël (përfshirë zonat rurale, grupet e diskriminuara, gratë etj).

·         Krijimi në nivel rajonal i rrjetit të institucioneve dhe organizatave të shoqërisë civile në mbështetje të komuniteteve vulnerabël.

·         Organizimi i fushatave periodike në nivel kombëtar për çështje të rëndësishme shëndetësore të lidhura me grupet më vulnerabël të shoqërisë shqiptare.[85]

Në vendin tone është themeluar Rrjeti i Shoqatave të Pacientëve nga një bashkim i shoqatave të pacientëve, që synon mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të pacientëve, edukimin e popullsisë mbi çështjet shëndetësore, avokimin dhe lobimin për të drejtat e pacientëve. Rrjeti synon me anë të këtij hapi forcimin e mëtejshëm të organizatave të tilla në Shqipëri dhe rritjen e ndikimit të tyre në sistemin shëndetësor, njësoj si organizatat simotra në të gjithë botën.[86] Por, këtu ende nuk kemi një praktikë të mirëfilltë të mbrojtjes së të drejtave të pacientëve, ekziston veprimtaria e Avokatit të Popullit për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, por praktika e këtij institucioni kushtetues, të pavarur është i limituar kryesisht mbi çështje të së drejtës së jetës, mbrojtjes nga trajtimi çnjerëzor apo degradues dhe trajtimit shëndetësor të personave të vënë në paraburgim apo që vuajnë dënim me heqje lirie.[87]

           Avokati i Popullit dhe KShH-it në mbrojtje të të drejtave të njeriut kanë luajtur një rol proaktiv mbi prononcimin e të drejtave të pacientëve dhe të monitorimit të sistemit të kujdesit shëndetësor në përgjithësi. Konkretisht nga Avokati i Popullit në 2016 janë shqyrtuar 92 ankesa dhe 45 ankesa në 2017[88] në sektorin shëndetësor. Kryesisht objekt i ankesave dhe situatave të monitoruara ndaj kujdesit shëndetësor adresojnë çështje të fluksit të pacientëve pranë QSUT-së të cilët vijnë nga e gjithë Shqipëria dhe për pasojë kemi zvarritje të trajtimit mjekësor[89] si shkak kanë edhe mungesën e specialistëve në spitalet rajonale dhe të aparaturave specifike mjekësore; ankesa për trajtim mjekësor jo konform strandardeve; mungesë medikamentesh dhe të rimbursimit të tyre; një infrastrukturë e cila nuk i përgjigjet kritereve të ofrimit të një shërbimi shëndetësor cilësor[90]; mungesa e një skeme trajtimi për pacientët me HIVetj. [91]

          Pavarësisht investimeve në sptitalet rajonale të ofrimit të kujdesit shëndetësor në shërbimin ortopedik, onkologjik dhe të urgjencës evidentohen mangësi në garantimin e një shërbimi mjekësor cilësor. Nga ana tjetër, situata e mungesës së implantit koklear që mundëson dëgjimin e fëmijëve, mungesa e mjeteve specifike ortopedike dhe të barnave mjekësore kanë detyruar pacientët ti sigurojnë në mënyrë private[92] duke cënuar të drejtën tyre efektive për kujdes shëndetësor. Avokati i Popullit në bazë të ankesave të drejtuara dhe nga shoqatat e pacientëve me patologji të caktuara ka luajtur rolin e ndërmjetësit midis tyre dhe institucioneve shëndetësore shtetërore si Ministria e Shëndetësisë dhe me organizata ndërkombëtare si rasti i UNICEF për të garantuar marrjen e një shërbimi shëndetësor efikas për fëmijët dhe të rinjtë me diabet.[93]

           KShH-it me qëllim mbrojtjen e shëndetit të fëmijëve me probleme me dëgjimin, së bashku me Together for Life ka vënë në lëvizje Komisioneri për të Drejtën e Informimit  dhe ka vazhduar ndjekjen ligjore të çështjes në Gjykatën Administrative të Shkallës së Parë Tiranë, për të mundësuar informacionin e nevojshëm mbi problemin e mungesës së pajisjes mjekësore.[94]

           Si shihet individi/pacienti preferon që ankesat t’ia drejtojë Institucioneve të tilla, sesa t’i drejtohet gjykatës. Në një monitorim të bërë “Gjykatës së Shkallës së Parë”, Tiranë [95] në periudhën e tremujorit të parë të vitit 2019-të, në 164 objekt padie për çështje penale, për nenin 96, (ishte vetëm 1 padi e mbartur) dhe  96/1 ’Mjekim  pakujdesshëm’ (1 padi e re). Shpesh ankesat për moszgjidhjen e çështjes apo mosdënimin e mjekut apo personelit mjekësor (infermierë/mami’/anestezistë), individët/pacientë preferojnë t’i drejtohet institucionit të ‘Avokatit të Popullit’.

              E drejta për të marrë pjesë aktivisht në politikëbërjen në fushën e shëndetësisë dhe përmirësimin e cilësisë në sistemin shëndetësor. Individi/pacienti duhet të jetë pjesë përbërëse e sistemeve të kujdesit shëndetësor dhe, si i tillë, një komponent i domosdoshëm në reformën e kujdesit shëndetësor,[96] që udhëhiqet nga:

·         Parimi i komunikimit dypalësh në lidhje me vendosjen e rendit të ditës, ose, me fjalë të tjera, shkëmbimi i vazhdueshëm i informacionit midis qytetarëve dhe institucioneve në përcaktimin e rendit të ditës;

·         Parimi i konsultimit në dy fazat e planifikimit dhe vendimit të politikave, me detyrimin e institucioneve për të dëgjuar propozimet e organizatave të qytetarëve, për të dhënë komente mbi këto propozime, për t'u konsultuar para se të marrin çdo vendim dhe për të arsyetoni vendimet e tyre nëse dallojnë nga opinionet e shprehura;[97]

·         Parimi i partneritetit në aktivitetet zbatuese, që do të thotë se të gjithë partnerët (qytetarët, institucionet dhe partnerët e tjerë privatë apo të korporatave) janë plotësisht përgjegjës dhe veprojnë me dinjitet të barabartë;

·         Parimi i vlerësimit të përbashkët, që nënkupton se rezultatet e aktiviteteve të organizatave qytetare duhet të konsiderohen si mjete për vlerësimin e politikave publike.

Bazuar në burimet e disponueshme të të dhënave, këtu ende nuk ka organizma aktivë profesional të mjekëve, infermierëve apo profesioneve të tjera të kujdesit shëndetësor në Shqipëri, të cilët deri më tani të jenë bërë avokatë për shëndetin publik më të mire;[98] ende nuk bëhet njohja ligjore që informacionet e prodhuara nga qytetarët dhe organizatat e pacientëve të përdoren për vlerësimin e politikës shëndetësore;[99] ende nuk vihet re që llogaridhënia ndaj niveleve të larta të menaxhimit, por sidomos ndaj qytetarëve, të jetë çelësi për efikasitetin e qeverisjes në sistemin shëndetësor.[100]

-          A ekzistojnë politika apo legjislacion për të adresuar sigurinë e pacientit dhe cilësinë

e kujdesit bazuar në cilësinë e të dhënave, standardet e transmetimit të të dhënave, ose kriteret e kompetencës klinike? Me këtë tematikë të trajtuar nga OBSH, ende nuk njihet në hartën e Shteteve Anëtare të kësaj organizate të Kombeve të Bashkuara rezultati për Shqipërinë.[101] Në një kohë, kur ky vend ka ende rrugë përpara për t’u përpjekur me të gjitha mekanizmat e veta që t’i bëjë efektive të drejtat që implementohen këtu, për të siguruar një statistikë bindëse se po shkohet drejt reformimit të sistemit shëndetësor.

Megjithatë, iniciativat e para konkrete janë ndërmarrë, kjo reflektohet edhe në draft strategjinë 2016-2020 ku parashikohet zbatimi i E-Health, i cili do të integrojë programet ekzistuese dhe modulet aktuale me modele të reja: Themelimi i Qendrës Kombëtare të Informacionit Shëndetsor; Themelimi i një sistemi dixhital unik të përqendruar te pacienti, me fokus dosjen shëndetsore elektronike të pacientit; Një sistem gjurmimi dhe një regjistër elektronik për barnat; Zbatimi i programit të recetës elektronike[102] në të gjithë Shqipërinë, zhvillimi, pilotimi dhe shtrirja e moduleve të e-vizita e-ekzaminime, sisteme informacioni për menaxhimin e spitaleve.[103]

 

Konkluzione

 

Reforma e kujdesit shëndetësor është evidente jo vetëm në sistemin e brendshëm, por edhe në atë ndërkombëtar. Marrja e iniciativave të përbashkëta për krijimin dhe miratimin e instrumenteve ligjore në fushën e shëndetit dhe në veçanti në kodifikimin e të drejtave të pacientëve është tregues i vullnetit të mirë të vendeve anëtare të BE-së dhe atyre që aspirojnë të bëhen pjesë e saj apo më gjerë, për të harmonizuar praktikat e tyre, duke synuar që çdo inivid, në çdo kohë, në çdo vend të trajtohet dhe të gëzojë të njëjtat të drejta mbi kujdesin shëndetësor e cila parashikohet edhe në dispozita të Kushtetutës së Shqipërisë

Të drejtat për individët/pacientët në vetvete përbëjnë parime të pakontestueshme, si: e drejta për parandalim, akses, informim, dhënie e pëlqimit, e drejta për ankim, për kompensim etj, për të cilat edhe në rast kufizimi me ligj, ky i fundit duhet të shprehet qartë pa lënë vend për konfuzion.

Krijimi i mekanizmave mbrojtës jo vetëm gjyqësor, i jep një shtrirje përfaqësie rolit të avokatit mbrotjes të të drejtave të pacientëve në një aspekt shumë të gjerë. Kjo risi, e cila e përfshin individin në një raport të ri me sistemin shëndetësor është motivuese për sa i takon një qasje aktive me “kompetenca” bashkëvepruese si në aspektin e promovimit të kujdesit shëndetësor, mbrojtjen e individëve konsumatorë, deri edhe te pjesmarrja në të drejtën e vendimarrjes mbi bazën e propozimeve për miratimin e ligjeve, strukturave me qëllim përmirësimin e kujdesit shëndetësor. Po ashtu është edhe sfiduese për shtetet, se sa do të jenë ato në gjëndje për të investuar në sistemin shëndetësor dhe për të mos dështuar.

Në Shqipëri mund të thuhet se ka tregues pozitivë mbi përmirësimin e kujdesit shëndetësor përmes reformës e sistemit në këtë fushë dhe implementimit midis objektivave të tjeravë që përmban Karta Shqiptare e të Drejtave të Pacientëve.

Por, nisur nga praktika e deritanishme duket se bëhen përpjekje të mira në adaptimin e legjislacionit, ndërsa shpesh pothuajse dështohet në zbatimin e tij dhe këtu ndoshta është me vend të shprehet nevoja për të krijuar mekanizma realë, konkretë, që do të promovojnë të drejtat e pacientëve, mënyrat konkrete të adresimit të ankimit mbi raste që kërkojnë zgjidhje të konfliktit, format gjyqësore dhe jo gjyqësore apo ad hoc, që do të jenë në dispozicion të çdo individi për të iniciuar pretendimet e tyre dhe për të marrë një zgjidhje reale. Sot për sot pak organizma të qytetarëve apo konsumatorëve, OJF apo shoqata të tjera veprojnë dhe aksesojnë për mbrojtjen e të drejtave të pacientit dhe nevoja që këto të shtohen jo vetëm në numër, por në cilësi dhe profesionalizëm është evidente.

Paralel me Institucionin e Avokatit të Popullit, krijimi i një mekanizmi të ngjashëm si “Avokati i të Drejtave të Pacientëve”, nisur nga fusha e gjerë e të drejtave që konkurojnë brenda sistemit shëndetësor do të siguronte një zbatim më të mirë të legjislacionit në fushën e shëndetësisë, duke kontribuar për gëzimin e shoqërisë në një sistem më pak abuzues dhe më shumë përfaqësues.

------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

­   Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

­   Konventa Evropiane e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut

­   European Social Charter (Revised), Strasbourg, 3.V.1996

­   International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, 16 December 1966

­   Karta e të Drejtave Themelore të BE-së (Karta e Nicës)

­   Karta e Ljubljanës, Reformimi i kujdesit shëndetësor, 18 qershor 1996

­   Konventa për të Drejtat e Njeriut dhe Biomjekësia, Këshilli i Evropës, 1997

­   Karta Europiane e të Drejtave të Pacientëve, Bruksel, 15 Nëntor 2002

-          Marrëveshja e Stabilizim – Asociimit ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe

Komuniteteve Evropiane e Shteteve të tyre Anëtare, miratuar me ligjin Nr. 95990, 27.6.2006

-          Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë

­   Ligji Nr.10 107, datë 30.3.2009, “Për Kujdesin Shëndetësor në Republikën e Shqipërisë

­   Karta Shqiptare e të Drejtave të Pacientit, miratuar nga Ministria e Shëndetësisë e Shqipërisë, 31 Janar 2011

­   Kodi i Etikës dhe Deontologjisë Mjekësore

-          Ligji Nr. 48/2012 “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 9887, datë 10.3.2008

"Për mbrojtjen e të dhënave personale”

­   Ligji Nr.8045, datë 7.12.1995 “Për ndërprerjen e shtatzanisë”

 

Doktrinë

-          Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut

-          Deklarata mbi Promovimin e të Drejtave të Pacientëve në Evropë, Amsterdam 1994

-          Deklarata e Xhakartës, Konferenca IV Ndërkombëtare mbi Promovimin e Shëndetit,

Korrik 1997

-          Recomandation nr. R (2000)5 i Komitetit të Ministrave për Shtetet Anëtare të

Këshillit të Evropës mbi zhvillimin e strukturave për qytetsri dhe pjesmarrjen e pacientit në procesin e vendimarrjes që ndikpjnë kujdesin shëndetësor, Shkurt 2000

­   Rekomandim (2006) 5 “Për pjesëmarrjen e plotë të personave me aftësi të kufizuara në shoqëri: përmirësimin e cilësisë së jetës së personave me aftësi të kufizuara në Europë”, 2006-2015

-          Qendra kombëtare e cilësisë, sigurisë dhe akreditimit të instuticioneve shëndetësore,

Udhërrëfyes për orientimin drejt pacientit, Tiranë, Dhjetor 2006

­   Plani i Veprimit të Promocionit Shëndetësor 2017-2021, Ministria e Shëndetësisë

­   Health-related issues in the case-law of the European Court of Human Rights, Report from European Court of Human Rights, June 2015

­   Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index, 2017 and 2018 report

­   Rezarta Demneri, “Përgjegjësia penale e mjekut. Aspekte krahasuese me normativën penale italiane”, Tiranë 2014

­   Marochini, M., Council of Europe And the Right to Healthcare- Is the European Convention on Human Rights Appropriate Instrument for Protecting the Right to Healthcare?, Zb. Prav. fak.

­   Plani i Veprimit të Promocionit Shëndetësor 2017-2021. Ministria e Shëndetësisë

­   Albania Health Reform Project, Health System Recovery and Development Project (Credit 3067-Alb) Component I: National Capacity Building

­   European patient’s rights day 5th, The EU Charter of Patients’ Rights. Civic Assessment, Active citizenship network

­   Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë 2016-2020 (draft), shkurt 2017

 

Jurisprudencë

-          Çështje të gjykuara nga GjEDNj: Roche k. Mbretërisë së Bashkuar, 19 tetor 2005

(Dhoma e Madhe); Sentges k. Hollandës; KH dhe të tj. k. Sllovenisë, 28 prill 2009, aplikimi nr.32881/04;LH k. Letonisë, 29 prill 2014; Panteleyenko k. Ukrainës, 29 qershor 2006; LL k. Francës, nr.7 7508/02; Avilkina dhe të tjerë k. Rusisë, 6 qershor 2013; Elberte k. Letonisë, 13 janar 2015; Konovalova k. Rusisë, 9 tetor 2014; Giuseppina Passannante against Italy, Application No. 32647/96, 1 July 1998; Otgon k. Republikës së Moldavisë, 25 tetor 2016;Codarcea k. Rumanisë, 2 qershor 2009; Sveuč. Rij. (1991) v. 34, br. 2, 729-760 (2013)

-          Çështje të gjykuara nga Gjykatat shqiptare

 

Referenca nga web:

­   https://www.echr.coe.int/ 

­   https://www.avokatipopullit.gov.al

­   https://www.who.int/

­   https://www.coe.int/

­   http://www.activecitizenship.net/

­   http://www.qsut.gov.al/

­   https://ww.fsdksh.com.al/

­   www.gjykatatirana.gov.al

­   http://www.urdhrimjekeve.org.al/

­   http://propacientit.com/rreth-nesh/ Copyright @ 2017

­   https://gateway.euro.who.int/

­   https://www.tlas.org.al

­   http://www.qsut.gov.al/index.php/per-pacientet-dhe-familjaret/pritshmeria-e-pacientit/karta-

­   https://ww.fsdksh.com.al/images/stories/baza_ligjore/Karta%20Shqiptare%20e%20te%20Dre 

­   http://www.urdhrimjekeve.org.al/images/dokumenta/Kodi%20i%20Etikes%20dhe%20Deontologjise%

 

 

 

 



[1] Qendra kombëtare e cilësisë, sigurisë dhe akreditimit të instuticioneve shëndetsore, Udhërrëfyes për orientimin drejt pacientit, Tiranë, Dhjetor 2006, fq.19-20

[2] Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut, Neni 3, Neni 5, neni 25; Kjo Deklaratë prek në një qasje të përgjithshme sa i takon të drejtës së jetës, të drejtës për t’u trajtuar me dinjitet dhe për t’u mbrojtur nga trajtimet çnjerëzore apo degraduese, si edhe e drejta për të gëzuar një nivel të mirë jetese në aspektin shëndetësor dhe trajtimi mjekësor

[3] Plani i Veprimit të Promocionit Shëndetësor 2017-2021, Ministria e Shëndetësisë, fq.16. Këtë standard e gjejmë të shprehur edhe në Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut

[4] European Social Charter (Revised), Strasbourg, 3.V.1996

[5] European Social Charter (Revised), Strasbourg, 3.V.1996, neni 11-12-13-14

[6] International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, 16 December 1966, neni 11-12; për më tepër shih Health-related issues in the case-law of the European Court of Human Rights, Report from European Court of Human Rights, June 2015

[7] Neni 2 – ‘E drejta për jetën’; Neni 3 –‘ Ndalimi i torturës dhe trajtimit çnjerëzor e degradues’; Neni 6 ‘E drejta për një proces të rregullt ligjor’; Neni 8 – ‘E drejta për privatësi dhe mbrojtja e jetës familjare’[7]; Neni 13 – ‘Për mjete efektive’; Neni 14 – ‘Mosdiskriminimi’[7] etj.

[8] Health-related issues in the case-law of the European Court of Human Rights, Report from European Court of Human Rights, June 2015, pg. 4 

[10] Deklarata mbi promovimin e të drejtave të pacientëve në Evropë, Këshilli Evropian për të drejtat e pacientëve, Amsterdam 1994, fq.8: “Gjithkush ka të drejtën e një mbrojtjeje të tillë shëndetësore, siç janë masat për parandalimin e sëmundjes dhe kujdesi shëndetësor, si dhe mundësia për të siguruar nivelin më të lartë të mbrojtjes së shëndetit

[11] Karta e Ljubljanës, “Reformimi  kujdesit shëndetësor”, 18 qershor 1996, fq. 1

[12] Deklarata e Xhakartës, Konferenca IV-rt Ndërkombëtare mbi Promovimin e Shëndetit, korrik 1997, fq. 2

[13] Po aty

[14] Cittadinanzattiva-Active Citizenship Network group

[16] Karta Evropiane e të Drejtave të Pacientëve, Preambula; Shqipëria si vend aspirant për t’u anëtarësuar në strukturat e Bashkimit Evropian ka detyrimin për të harmonizuar legjislacionin e saj të brendshëm me aquis të BE-së, në rastin konkret në fushën e shëndetësisë, sipas kriteretve të përcaktuara në Nenin 99 të Marrëveshjes së Stabilizim-Asocimit ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Komuniteteve Europiane e shteteve të tyre anëtare, miratuar me ligjin Nr.95990, datë 27.7.2006

[17] Karta Evropiane e të Drejtave të Pacientëve, Preambula, Bruksel, 15 Nëntor 2002

[18] Po aty

[19] Karta e të Drejtave Themelore të BE-së

[20] Karta e të Drejtave Themelore të BE-së, neni 35 “E drejta për qasje në kujdesin shëndetësor parandalues dhe e drejta për të përfituar nga trajtimi mjekësor nën kushtet e krijuara nga ligjet dhe praktika kombëtare”

[21] Karta Europiane e të Drejtave të Pacientëve, Preambula, Bruksel, 15 Nëntor 2002, Pjesa e Parë: Të Drejtat Themelore

[22] Karta e të Drejtave Themelore të BE-së, neni 31

[23] Karta Europiane e të Drejtave të Pacientëve, Pjesa e Dytë: 14 të Drejtat e Pacientëve

[24] Po aty, Pjesa e Tretë: Të drejtat aktive të qytetarëve

[25] Po aty, Pjesa e Katërt: Udhërrëfyes për implementimin e Kartës

[26] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë sanksionon të drejtën për kujdes shëndetësor si një e drejtë ekonomike e sociale “Shtetasit gëzojnë në mënyrë të barabartë kujdesin shëndetësor të shtetit”. Kushtetuta shpall edhe të drejtat që lidhen me aspekte të tjera të shëndetit si mbrojtja me ligj e jetës së personit, mbrojtja nga tortura dhe trajtimi mizor, mbrojtja shoqërore në punë, e drejta për sigurime shoqërore, mbrojtja e veçantë për fëmijët, të rinjtë dhe gratë shtatzëna, etj. Neni 23, 35, 46, 52, 55

[27] Ligji Nr.10 107, datë 30.3.2009, “Për Kujdesin Shëndetësor në Republikën e Shqipërisë”, neni 2 dhe neni 6 parag.2/d

[28] Karta e të Drejtave të Pacientit reflekton një dokument zyrtar ndërkombëtar të miratuar edhe nga Ministria e Shëndetësisë e Shqipërisë më 31 Janar 2011; për më tepër shih http://www.qsut.gov.al/index.php/per-pacientet-dhe-familjaret/pritshmeria-e-pacientit/karta-e-te-drejtave-te-pacientit/

[31] Kodi i Etikës dhe Deontologjisë Mjekësore

[32] Më tej gjeni të emërtuar të drejtat e individëve/pacientëve

[33] Karta e të Drejtave të Pacientëve do të jetë një emërues i perbashkët në kuptim të Kartës Evropiane për të Drejtat e Pacientëve” dhe “Kartës Shqiptare për të Drejtat e Pacientëve, përmbajtja e të cilave është e njëjtë përsa i takon çdo parimi dhe garancie që këto instrumenta ofrojnë. Në fund të fundit, Karta Shqiptare për të Drejtat e Pacientëve është një implementim pa asnjë “rezervë” e Kartës Evropiane.

[34] Karta e të Drejtave të Pacientëve, Pjesa e dytë

[35] Karta e të Drejtave të Pacientëve, Pjesa e Dytë: 14 të Drejtat e Pacientëve, këtu me dallim duhet referuar momentit diagnostikimit dhe përzgjedhjes së trajtimit, sepse kriteret e tyre mund të lidhen me kritere specifike që përbëjnë historikun dhe qënien e individit

[36] Me një qasje të praktikës kombëtare, nuk i referohemi praktikës gjyqësore, e cila pothuajse nuk ekziston përsa i takon zbatimit të Kartës së të Drejtave të Pacientëve, me përjashtim të rasteve të praktikës penale referuar Kodit Penal të Republikës së Shqipërisë për krimet kundër shëndetit, por do mbajmë në vëmendje konstatimet gjatë raporteve të nxjerra mbi sistemin shëndetësor, Strategjitë Kombëtare mbi shërbimin shëndetësor dhe së fundi do t’u përmbahemi statistikave të dy viteve të fundit mbi progresin e Shqipërisë përsa i takon zbatimit të të drejtave të pacientëve në rang evropian

[37] Karta e të Drejtave të Pacientëve, pika 1 dhe 10

[38] Rasti Sentges k. Hollandës, aplikanti i përfaqësuar nga nëna e tij, vuante nga një sëmundje që karakterizohej nga degjenerimi progresiv i muskujve. Aplikanti nuk ishte në gjendje të qëndronte në këmbë apo të lëvizë krahët e tij. ai qëndronte në një karrige me rrota elektrike për të lëvizur jashtë shtëpisë e për të vajtur në shkollë. Prindërit e tij kërkonin fondin e tyre të sigurimeve shëndetësore për t’i ofruar atij në “Manipulator MANUS”, krah robotik i projektuar posaçërisht për të. Fondi i sigurimeve shëndetësore e kishte rrëzuar kërkesën pasi nuk përfshihej në skemën që mbulohej nga sigurimet shëndetësore. Prindërit u ankuan se veprimi i refuzimit të kërkesës së tyre shkelte të drejtën e respektimit të drejtës private sipas nenit 8 të KEDNj-së. GjEDNj-ja pohoi ekzistencën e lidhjes shakësore, por siç u shpreh, shtetet gëzojnë të drejtën për vlerësimin e marzhit përsa u takon mënyrës së funksionimit dhe mbulimit të sigurimeve shëndetësore. Ndërsa e drejta e çdo individi për të përfituar nga novacionet në fushën e mjekësisë e teknologjisë, të cilat sjellin përmirësimin e shëndetit të tyre është një e drejtë legjitime

[39] Karta e të Drejtave të Pacientëve, pika 2

[40] Kjo e drejtë është mbrojtur dhe nga Deklarata e Amsterdamit 1994, fq. 11

[41] Konventa për të Drejtat e Njeriut dhe Biomjekësia, Këshilli i Evropës, 1997, fq.1

[42] Karta për të Drejtat e Pacientëve, pika 3

[43] Referim që e gjejmë edhe në Kodin e Etikës së Deontologjisë Mjekësore, neni 25

[44] Karta për të Drejtat e Pacientëve, pika 3

[45] Kjo e drejte mbrohet edhe nga Ligji Nr. 48/2012 ‘Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 9887, datë 10.3.2008’, Për mbrojtjen e të dhënave personale”, pika 24: “Pëlqim i subjekteve të të dhënave është çdo deklaratë me shkrim, e dhënë shprehimisht me vullnet të plotë e të lirë dhe duke qenë në dijeni të plotë për arsyen pse të dhënat do të përpunohen, çka nënkupton që subjekti i të dhënave pranon që të përpunohen të dhënat e tij.”

[46] Rasti KH dhe të tj. k. Sllovenisë, 28 prill 2009, aplikimi nr.32881/04

[47] Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index, 2017 and 2018 report, Shqipëria u përfshi në këtë indeks me kërkesën e Ministrisë së Shëndetësisë në vitin 2017, fq. 17

[48] Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index, 2018 report, fq. 53

[49] Po aty

[50] Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index 2018 report, fq.24 dhe 45

[51] Qendra kombëtare e cilësisë, sigurisë dhe akreditimit të instuticioneve shëndetsore, Udhërrëfyes për orientimin drejt pacientit, Tiranë, Dhjetor 2006, fq. 21-22

[52] Deklarata e Amsterdamit 1994, fq. 12-13

[53] Rekomandim (2006)5, Për pjesmarrjen e plotë të personave me aftësi të kufizuara në shoqëri: përmirësimin e cilësisë së jetës së personave me aftësi të kufizuara në Evropë”, 2006-2015, fq.31

[54] Konventa për të Drejtat e Njeriut dhe Biomjekësia, Këshilli i Evropës, Oviedo 1997, parag. 6 “Mbrojtja e personave që nuk janë në gjendje të pranojnë” dhe parag. 7-8 “Mbrojtja e personave që kanë çrregullime mendore dhe situate emergjente”

[55] Karta për të Drejtat e Pacientëve, pika 4

[56] Rezarta Demneri, disertacion për doktoraturë, me temë Përgjegjësia penale e mjekut. Aspekte krahasuese me normativën penale italiane, Tiranë 2014, fq. 21

[57] Karta për të Drejtat e Pacientëve, pika 4

[58] Konventa e të Drejtave të Njeriut dhe Biomjekësia, KE 1997, Kapitulli III, fq.3

[59] Rezarta Demneri, “Përgjegjësia penale e mjekut. Aspekte krahasuese me normativën penale italiane”, Tiranë 2014, fq. 5

[60] Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë, neni 96

[61] Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë, neni 97

[62] Ligji Nr.8045, datë 7.12.1995 “Për ndërprerjen e shtatzanisë”, ka sanksionuar se shkelja e parimit të informimit dhe dhënies së pëlqimit apo autorizimit me shkrim, nuk përbëjnë vepër penale por trajtohen si kundravajtje administrative të ndërshkueshme me gjobë. Shih për më tepër nenin 17

[63] Rezarta Demneri, “Përgjegjësia penale e mjekut. Aspekte krahasuese me normativën penale italiane”, Tiranë 2014, fq.5

[64] Po aty, fq. 8

[65] Karta për të Drejtat e Pacientëve, pika 5

[66] Deklarata e Amsterdamit, 1994, fq. 14

[67] Po aty fq. 14

[68] Rasti Panteleyenko k. Ukrainës, 29 qershor 2006

[69] Raste të ngjashme: LL k. Francës, nr.7 7508/02, rasti Avilkina dhe të tjerë k. Rusisë, 6 qershor 2013

[70] Në çështjen Elberte k. Letonisë, 13 janar 2015, Gjykata konstatoi se kishte pasur shkelje të nenit 8 (e drejta për respektimin e privatësisë dhe jeta familjare) dhe shkelje e nenit 3 (ndalimi i trajtimit çnjerëzor apo degradues) të Konventës

[72] Giuseppina Passannante against Italy, Application No. 32647/96, 1 July 1998

[73] Marochini, M., Council of Europe And the Right to Healthcare- Is the European Convention on Human Rights Appropriate Instrument for Protecting the Right to Healthcare?, Zb. Prav. fak. Sveuč. Rij. (1991) v. 34, br. 2, 729-760 (2013), fq. 740; Giuseppina Passannante against Italy, Application No. 32647/96, 1 July 1998, për më tepër shih http://echr.ketse.com/doc/32647.96-en-19980701/view/

[74] Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë 2016-2020 (draft), shkurt 2017, fq.13

[75] Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index, 2018, report 2017 fq. 25 dhe 2018 report, fq. 24; fq. 59-61

[76] Karta e të Drejtave të Pacientëve, pika 9

[77] Çështjet janë fituar në Gjykatën e Shkallës së Parë, Tiranë nga av. Erlir Puto  dhe av. Anisa Metalla si përfaqësues të Qendrës TLAS (Tirana Legal Aid Society). Për më tepër shih: Fondacioni ‘Shoqëria e Hapur për Shqipërin’,  www.tlas.org.al

[78] Rasti Otgon k. Republikës së Moldavisë, 25 tetor 2016

[79] Codarcea k. Rumanisë, 2 qershor 2009

[80] Health Consumer Powerhouse, Euro Health Consumer Index 2017 report, fq. 60

[81] Referuar ligjit për Profesionin e Avokatit në Republikën e Shqipërisë

[82] Karta e Ljubljanës, pika 6.2

[83] Shteti Shqiptar me iniciativën e Ministrisë së Shëndetësisë në dy vitet e fundit është bërë pjesë e grupit të shteteve të përfshira në indeksin e organizatës suedeze për statistikat mbi kujdesin shëndetësor në Evropë

[84] Recomandation nr. R (2000)5

[85] Plani i Veprimit të Promocionit Shëndetësor 2017-2021. Ministria e Shëndetësisë, fq.35

Objektivi specifik 3.1: Nxitja dhe mbështetja e përfshirjes së komunitetit në planifikim, zbatim dhe monitorim të aktiviteteve të promovimit të shëndetit • 100% e Qarqeve kanë të paktën një komunitet te perfshirë ne aktivitetet e promovimit të shëndetit • 30% institucioneve qëndrore dhe lokale që bashkëpunojnë me komunitetet dhe

Objektivi specifik 3.2: Shtrirje e aktiviteteve të advokatisë në mbështetje të komuniteteve vulnerable (përfshirë zonat rurale, grupet e diskriminuara, gratë, etj)   • 100% e Qarqeve kanë ndërtuar të paktën një rrjet (nivel qëndror, lokal, shoqëri civile, etj) • 5 (pesë) Fushata Kombëtare (një në cdo vit) dhe 5 (pesë)  fushatave advokuese dhe sensibilizuese në nivel qarku për çështje të ndryshme. • 100% e Qarqeve kanë ndërtuar të paktën një rrjet (nivel qëndror, lokal, shoqëri civile, etj) • 5 (pesë) Fushata Kombëtare (një në çdo vit) dhe 5 (pesë) fushatave advokuese dhe sensibilizuese në nivel qarku për çështje të ndryshme. Referuar tabelave të planit të veprimit 2017-2021, fq.54-55

[86] http://propacientit.com/rreth-nesh/ Copyright @ 2017; Si nismëtare Shoqata “Together for Life”, -Shoqata e Diabetit në Shqipëri, -Shoqata e Pacientëve të Hemodializës, -Shoqata e Pacientëve me Hepatite, -Shoqata e Talasemisë, -Europa Donna Albania, -Shoqata Kombëtare e Kujdesit Paliativ.

[87] https://www.avokatipopullit.gov.al sq/index/home, Shih për më tepër Raportet e nxjerra nga Institucioni i Avokatit të Popullit, dhe çështjet e adresuara kundër Shqipërisë për shkelje të nenit 3 të KEDNj Grori k. Shqipërisë 07.07.2009 dhe Dybeku k. Shqipërisë 18.12.2007, të dyja kanë referencë në kushtet apo papërshtatshmërinë e trajtimit mjekësor ndaj aplikantëve të cilët gjenden në kushtet e paraburgimit apo në burg.

[88] Raport vjetor për veprimtarinë e Avokatit të Popullit 2016 dhe 2017,

[89] Raport vjetor për veprimtarinë e Avokatit të Popullit, 1 janar - 31 dhjetor 2016, Tiranë, Prill 2017, fq. 11

[90] Raport vjetor për veprimtarinë e Avokatit të Popullit, 1 janar - 31 dhjetor 2017, Tiranë, Prill 2018, fq. 51-52

[91] Raport vjetor për veprimtarinë e Avokatit të Popullit, 2016,  fq. 58

[92] Komiteti Shqiptar i Helsinkit, Raport mbi Situatën e Respektimit të të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Shqipëri për Vitin 2016 , Tiranë, Prill 2017, fq.13 dhe Avokati i Popullit, Raporti vjetor 2016,  fq. 57

[93] Raport vjetor për veprimtarinë e Avokatit të Popullit, 1 janar - 31 dhjetor 2016, Tiranë, Prill 2017, fq. 11

[94] Komiteti Shqiptar i Helsinkit, Raport mbi Situatën e Respektimit të të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Shqipëri për Vitin 2016 , Tiranë, Prill 2017, fq.14

[95] Evidenca statistikore për çështje penale( 01.01.2019-14.04.2019). Për më tepër shih : www.gjykatatirana.gov.al

[96] Recomandation nr. R (2000)5

[97] Kjo pikë është pasqyruar dhe te Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë 2016-2020 (draft), Ministria e Shëndetësisë krijon një mekanizëm për konsultime publike në nivel lokal dhe komunitar; Konsultimi me publikun dhe grupet e interesit do të mbështetet nëpërmjet përdorimit të teknologjisë së informacionit e komunikimit.

[98] Albania Health Reform Project, Health System Recovery and Development Project (Credit 3067-Alb) Component I: National Capacity Building, fq. 62

[99] European patient’s rights day 5th, The EU Charter of Patients’ Rights. Civic Assessment, Active citizenship network, pg.96

[100] Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë 2016-2020 (draft), shkurt 2017, fq.14

[101]https://gateway.euro.who.int/en/indicators/ehealth_survey_16-policies-to-address-patient-safety-and-qoc/visualizations/#id=31695

[102] https://www.fsdksh.com.al/images/stories/receta_elektronike/Sisitemi_recetës_elektronike.pdf

[103] Strategjia Kombëtare e Shëndetësisë 2016-2020 (draft), shkurt 2017, fq.34