P E N A L E

  

Spiro SPIRO

Ish Anëtar i Gjykatës së Lartë,

Tiranë

 

Hyrje

 

Në legjislacionet penale bashkëkohore, me ndonjë përjashtim, sikurse në Angli,[1] rishikimi i vendimeve penale të formës së prerë parashikohet si mjet i jashtëzakonshëm ankimi kundër këtyre vendimeve. Rishikimi parashikohet edhe në Kodin e Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë, miratuar me ligjin nr.7905, datë 21.03.1995.[2] Qëllimi nuk është gjë tjetër, veçse garantimi maksimalist i të drejtave  të të pandehurit. Dhe në vendet ku pranohet rishikimi edhe në dëm të të pandehurit, qëllimi është garantimi i të drejtave të viktimës. Në fund të fundit, në të dy rastet synohet vendosja e drejtësisë.

 

Arsyet kushtetuese, ligjore dhe më gjerë të njohjes dhe pranimit të këtij mjeti juridik të jashtëzakonshëm ankimi janë të shumta dhe të ndryshme, në varësi të vullnetit të ligjvënësit të çdo vendi. Si emërues të përbashkët kanë ndreqjen apo korigjimin e gabimeve të lejuara nga gjykatat e niveleve të ndryshme (përfshirë edhe gjykatat e Larta apo të Kasacionit, sipas rastit), deri në fazën përfundimtare të gjykimit, kur vendimi merr formë të prerë dhe bëhet i ekzekutueshëm.

Gabimet dhe pasaktësitë e lejuara nga gjykatat mund të jenë faktike (të procesit të të provuarit ), ose ligjore (të interpretimit apo zbatimit të gabuar të ligjit material, ose atij procedural penal). Shkaqet e këtyre gabimeve, në të dy rastet, mund të jenë si të karakterit subjektiv, po ashtu edhe të karakterit objektiv. Njëlloj sikurse janë edhe shkaqet e gabimeve për lejimin edhe të mjeteve të zakonshme të ankimit (apelit dhe rekursit).

Mangësitë apo paplotësitë e lejuara në procesin e të provuarit, sa i përket konstatimit dhe administrimit të provave rreth objektit të të provuarit në çështjet penale konkrete (rast pas rasti) kanë të bëjnë kryesisht me masën e kujdesit dhe, jo rrallë, edhe me shkallën e profesionalizmit të gjyqtarit/ve (të gjykatës). Me masën e kujdesit dhe me shkallën e profesionalizmit të tyre kanë të bëjnë edhe paqartësitë apo pasaktësitë përsa i përket kuptimit, interpretimit dhe zbatimit të gabuar të ligjit material dhe atij procedural penal, si gjatë procesit të shqyrtimit gjyqësor, ashtu edhe në momentin e vendimmarjes përfundimtare. E njëjta ndodh edhe në rastet e mosthellimit apo të nënvlerësimit të rolit të praktikës gjyqësore të deriatëhershme në përgjithësi dhe, sidomos, të përcaktimeve unifikuese (sentencave) të vendimeve Unifikuese të Gjykatës së Lartë (me ndryshimet e vitit 2017 të Kolegjit Penal për njësimin dhe zhvillimin, si edhe të Kolegjeve të Bashkuara për ndryshimin e praktikës gjyqësore).

Sa i përket shkaqeve të karakterit subjektiv, nuk mund të mos merret në konsideratë fakti që edhe te gjyqtarët (pavarësisht detyrimit kushtetues  e ligjor të objektivitetit dhe paanësisë në procesin e vendimmarjes) mbase ndikojnë faktorë të ndryshëm, jo profesionalë.

Të tillë, përveç përjetimit normal e të natyrshëm të ngjarjes gjatë shqyrtimit gjyqësor, nuk duhen përjashtuar edhe përshtypjet, emocionet dhe pse jo, edhe mendësitë individuale të secilit prej anëtarëve të trupit gjykues.

Krejtësisht ndryshe duhet parë, trajtuar dhe vlerësuar, subjektivizmi i gjykatës në vendimmarje për shkak të faktorëve të tjerë të jashtëm, të cilët me një term të përgjithshëm do t’i emërtoja :faktorë abuzivë. Të tillë do të quaja jo vetëm korrupsionin në kuptimin juridiko-penal (korrupsion pasiv dhe aktiv), por edhe kompromentimin e gjykatës, për shkak të nepotizmit, ndikimit politik[3] apo interesave të çfarëdollojshme, për vete apo për të tjerë, të cilat, kur sjellin pasoja, sikurse është dhënia e një vendimi të padrejtë, përbëjnë veprën penale të shpërdorimit të detyrës.

Sa i përket shkaqeve të karakterit objektiv, veç vështirësive  me të cilat ndeshen gjykatat në procesin e të provuarit, për shkak të kompleksitetit dhe natyrës së vështirë dhe të ndërlikuar të çështjes konkrete rast pas rasti, si edhe faktorëve të pavarur prej saj për të zhvilluar gjykim të pandërprerë, ose dëshmive apo ekspertimeve të rreme, të mirëmenduara etj, faktorë objektivë mund të konsiderohen edhe disa nga rastet e rishikimit që parashikohen në nenin 450 të K.Pr.Penale (për mendimin tim, faktorët që parashikohen në shkronjën : a, b dhe pjesërisht “c” të kësaj dispozite), të cilët do të shtjellohen posaçërisht më poshtë.

 

Kuptimi  dhe  rastet e vendimit penal të formës së prerë    

 

Si në doktrinën e së drejtës procedurale penale, ashtu edhe në  jurisprudencë, shpesh hasen mendime të ndryshme dhe diskutime për kuptimin e nocionit (termit) juridiko-procedural penal “Vendim i formës së prerë”. Ky term përdoret edhe në Kodin e Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë, në 32 raste.[4] Diskutohet shpesh se a do të barazohet termi “Vendim i formës së prerë” me terma të tjerë procedural-penalë, si “gjë e gjykuar (res juricatia); “vendim i ekzekutueshëm”; “vendime përfundimtare” dhe “vendim final”, për efekt të pasojave juridike që sjell.

Për ta thjeshtësuar sado pak përgjigjen e kësaj pyetjeje, fillimisht dëshiroj të sjell në vëmendje që, pavarësisht se kur flitet  për vendim “perfundimtar” dhe vendim “final”, duket sikur bëhet fjalë për të njëjtën gjë (sikurse janë përkthim i njëra tjetrës), bazuar në aktet ndërkombëtare  dhe në jurisprudencë e në doktrinë (përfshirë dhe në atë shqiptare), ato nuk mund  dhe nuk kanë se si të konsiderohen i njëjti nocion juridik. Kështu, sipas kuptimit që i jepet nocionit “vendim final” në Raportin Shpjegues të Konventës Evropiane për Vlefshmërinë Ndërkombëtare të Vendimeve Penale,[5] si edhe në Raportin Shpjegues të Protokollit nr.7 të K.E.D.NJ,[6] një vendim është final, nëse sipas shprehjes tradicionale, ai ka fituar fuqinë e res judicatia. Ky është rasti, vazhdon Raporti, kur vendimi është i parevokueshëm, që do të thotë se nuk ka mjete të mëtejshme të zakonshme ankimi në dispozicion, ose kur palët i kanë konsumuar mjete të tilla apo së fundi kane lejuar që afati të mbarojë pa ushtruar ankim.

Përsa i përket doktrinës dhe jurisprudencës shqiptare dëshiroj të sjell në vëmendje dy momente. Momenti i parë ka të bëjë me terminologjinë që përdoret në jurisprudencën edhe të gjykatave shqiptare ku dallimi midis tyre (vendimit përfundimtar dhe vendimit final) kuptohet më lehtë. Kjo pasi dihet që, veç vendimit “final” që gjykatat e dy shkallëve të gjykimit (gjykata e faktit dhe gjykata e apelit) marrin pas përfundimit të shqyrtimit gjyqësor, gjatë vetë procesit të shqyrtimit gjyqësor, ende pa u përfunduar (mbyllur) ky proces, kërkesave të palëve gjatë dinamikës së gjykimit u japin përgjigje me vendim. Këto vendime shënohen në procesverbalin e seancës. Për t’u dalluar nga vendimi që japin në mbyllje të shqyrtimit gjyqësor (fajësi, pafajësi, pushim i çështjes apo gjykimit – për gjykatën e faktit dhe lënie në fuqi, prishje të vendimit dhe kthimin për rigjykim, ndryshimin e vendimit dhe zgjidhjen prej saj të pjesëve që ndryshohen apo dhe pushim të çështjes), veçse të quhen “përfundimtare”, për secilën prej dy shkallëve të gjykimit lloj tjetër emërtimi nuk mund të gjëndet për to.

Kurse moment i dytë ka të bëjë me trajtimin e këtij dallimi (edhe pse fare pak), sidomos në doktrinën e së dretjtës procedurale penale shqiptare. Për hir të së vërtetës, sa i përket doktrinës, duhet thënë që trajtimi i këtij dallimi gjëndet i shprehur  qartësisht në literaturën juridike të para viteve 90. Konkretisht gjëndet i trajtuar në tekstin universitar të së drejtës procedurale penale, ku thuhet: “Vendimi përfundimtar është vendimi që jepet nga gjykata pas shqyrtimit gjyëqsor….. dhe është forma e vetme procedurale me anën e së cilës në mënyrë përfundimtare zgjidhet çështja nëse një person është ose jo fajtor për kryerjen e veprës penale”.[7] Dhe në vazhdim thuhet : “Përveç vendimeve përfundimtare në të cilat gjykata zgjidh çështjen e fajësisë ose të pafajësisë së të pandehurit, gjykata ose gjyqtari i vetëm përpara ose gjatë shqyrtimit gjyqësor të çështjes mund të japin vendime që quhen jo përfundimtare që nuk zgjidhin  çështjen e fajësisë por çështje të tjera….[8]  

Shumë i detajuar, pavarësisht ndonjë rezerve që ruaj personalisht, trajtimi i kuptimit të “vendimit të formës së prerë”, “vendimit final”, “vendimit të ekzekutueshëm” dhe “res judicatia”, gjëndet në Vendimin Unifikues nr.2, datë 03.11.2014 të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë (më poshtë edhe me emërtimin e shkurtuar: K.B.GJ.L.). Kështu, kuptimi që i jepet raportit ndërmjet vendimit “final” dhe “res judicatia” trajtohet sipas Raportit Shpjegues të Konventës Evropiane për Vlefshmërinë Ndërkombëtare të Vendimeve Penale. Kurse, sa i përket pyetjeve të tjera që u shtruan më sipër, Kolegjet e Bashkluara.të Gjykatës së Lartë ( më poshtë: KBGJL) i përgjigjen se, me shprehjen “vendim i formës së prerë” do të kuptohen rastet, kur Gjykata e Lartë vendos mospranimin e rekursit (neni 433 i K.Pr.P.), si edhe kur në zbatim të nenit 441 të këtij Kodi vendos: ose lënien në fuqi të vendimit ndaj të cilit është bërë rekurs, ose ndryshimin e vendimit vetëm për ndryshimin e cilësimit juridik të veprës penale, ose prishjen e vendimit dhe zgjidhjen e çështjes pa e kthyer për rishqyrtimin, si edhe kur vendos prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe lënien në fuqi të vendimit të gjykatës së shkallës së parë. KBGJL më tej përfundojnë duke u shprehur se, në çdo rast tjetër me shprehjen “formën e prerë” do të kuptohet vendimi i ekzekutueshëm i gjykatave të apelit.[9]

Nga sa u referua kuptohet që Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë konsiderojnë  vendim të formës së prerë” vetëm vendimet e Gjykatës së Lartë, të marra në rastet e sipërcituara. Kurse vendimet e gjykatës së apelit, kundër të cilave nuk është ushtruar rekurs, i konsiderojnë vendime të “ekzekutueshme” dhe jo edhe “të formës së prerë”, për rrjedhojë, nuk i konsiderojnë as si “res judicatia”, vlerësim ky, për mendimin tim, jo i saktë.

Mendimin e mbështes jo vetëm në qëndrimin koherent të mëparshëm të Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, që jo në pak raste ka pranuar si “res judicatia” edhe vendimet e gjykatave të apelit (shqiptare dhe të huaja) kur kundër tyre nuk është bërë rekurs, por edhe në ndryshimet e rëndësishme që iu bënë në këtë rast, me ligjin nr.35/2017, dispozitës së nenit 462 të K.Pr.Penale. Në pikën 3 të kësaj dispozite renditen në formë qartësisht të shprehur (eksplicite) rastet se, kur vendimet e gjykatave janë vendime të formës së prerë. Kështu, sipas kësaj dispozite janë “vendime të formës së prerë” jo vetëm vendimet e gjykatës së apelit kur zgjidh përfundimisht çështjen në rastet tek lë në fuqi dhe ndryshon vendimin e ankimuar, si edhe kur prish vendimin e ankimuar dhe pushon çështjen (kur janë rastet që nuk lejojnë fillimin ose vazhdimin e procedimit),[10] por është vendim i formës së prerë edhe vendimi i gjykatës së shkallës së parë kur nuk ankimohet nga palët brënda afatit ligjor, se është vendim i paankimueshëm, ose kur nuk pranohet ankimi për shkaqet e parashikuara nga neni 420 i këtij Kodi (mospranimi i ankimit[11]).

Ndalova në këtë sqarim se, duke patur parasysh sa më sipër dëshiroj të theksoj faktin që kërkesë për rishikim mund të bëhet jo vetëm kundër vendimeve që janë shqyrtuar nga Gjykata e Lartë, sikurse qartazi lë të kuptohet vendimi i K.B.GJ.L i sipërcituar, por edhe ndaj vendimeve të apelit kundër të cilave nuk është ushtruar rekurs ose rekursi nuk është pranuar, për shkaqet e parashikuara në nenin 433 të K.Pr.Penale. Madje, kërkesë për rishikim mund të bëhet edhe kundër vendimeve të gjykatës së shkallës së parë, pasi edhe ato ligji procedural penal *i sipërcituar) i konsideron vendime të formës së prerë, kur përmbushin kushtet që parashikohen në shkronjën “a” të pikës 3, të nenit 462 të K.Pr.Penale, sikurse u citua më lart.

Lidhur me vendimet, që pas ndryshimeve ligjore të vitit 2017 konsiderohen “vendime të formës së prerë”, duhet theksuar fakti që në dispozitën e nenit 462 të K.Pr.Penale është shtuar si “vendim i formës së prerë” edhe vendimi i gjykatës së shkallës së parë në çështjet me bashkëtëpandehur, për të pandehurin që nuk ka bërë ankim, pavarësisht ankimit të bashkëtëpandehurve të tjerë, me kusht që prokurori të mos ketë bërë ankim. “Kur prokurori - thuhet në nenin 462/3-a të K.Pr.Penale, në fuqi - nuk ka ushtruar ankim dhe çështja shqyrtohet mbi bazën e ankimit të bashkëtëpandehurve të tjerë, për të pandehurin që nuk ka ushtruar ankim në një gjykim me bashkëtëpandehur, vendimi mer formë të prerë” (theksimet janë të mijat - S.S.). Që do të thotë se këtij (bashkë) të pandehuri (pavarësisht bashkëtëpandehurve të tjerë, çështja e të cilëve  do të gjykohet në apel vetëm mbi bazën e ankimit të tyre), që nuk ka bërë ankim, i lind e drejta për të paraqitur kërkesë për rishikimin e vendimit të gjykatës së shkallës së parë, pasi ky vendim, vetëm për atë si person në këtë fazë të procesit, ka marë formë të prerë.

Mirëpo, për shkak të boshllëkut ligjor, në raste të tilla krijohen disa vështirësi procedurale dhe natyrshëm lindin disa pyetje, ndër më kryesoret e të cilave janë:

a.       A mund të lejohet në praktikë rishikimi edhe për të bashkëtëpandehurin që nuk ka bërë ankim të zakonshëm, në një kohë kur çështja penale për bashkëtëpandehurit e tjerë ndodhet në proces shqyrtimi (në apel ose në Gjykatën e Lartë)?

b.      Nëse gjykata lejon rishikimin, a do të përfitojnë edhe të bashkëtëpandehurit e tjerë nga ky proces (pavarësisht se çështja e tyre është duke u shqyrtuar në apel apo në Gjykatën e Lartë)?

Sa i përket përgjigjes që duhet dhënë për pyetjen e parë, jam i mendimit se fakti që i/të bashkëtëpandehuri/t kanë paraqitur ankim (apel apo rekurs, sipas rastit), edhe pse teknikisht mund të mos jetë pengesë  që i bashkëpëndehuri tjetër, për të cilin vendimi i gjykatës së shkallës së parë ka marrë formë të prerë, praktikisht mund të krijojë probleme, të cilat duhen vlerësuar, rast pas rasti, nga vetë ai dhe mbrojtësi i tij. Kjo sepse ai, edhe pse nuk ka paraqitur ankim të zakonshëm kundër vendimit të gjykatës së shkallës së parë, bazuar në nenin 425/1 të K.Pr.Penale,[12] mund të përfitojë në rast të një vendimi në favor të bashkëtëpandehur/it/ve të tjerë, nga vendimi i gjykatës së apelit. Kjo mund të ndodhë kur jemi përpara rasteve të çështjeve të ligjit që duhet të shqyrtohen kryesisht dhe shkaqet e ngritura nga i/të bashkëtëpandehuri/t nuk bazohen në motive personale. Për shkak të mungesës të një parashikimi analog në dispozitat e K.Pr.Penale, për gjykimin në Gjykatën e Lartë, bazuar edhe në praktikën e Kolegjit Penal të saj, nuk mund të thuhet e njëjta gjë.

Ndërsa, në lidhje me pyetjen e dytë, paraprakisht duhet thëne se, si në doktrinë, ashtu edhe në legjislacionin procedural-penal të disa vendeve, këtyre pyetjeve (për bashkëtëpandehurin që nuk ka bërë ankim), nëse përmbushen disa kushte, u jepet përgjigje pozitive. Kjo mundësohet përmes realizimit të një përfitimi  nga bashkëipandehuri që, emërtohet “beneficium cohaesionis” (përfitim i bashkëngjitjes).[13] Një mundësi e tillë përfitimi në legjislacionin procedural penal të Republikës së Shqipërisë. nuk ekziston e shprehur në asnjë dispozitë të K.Pr.Penale në fuqi.

Ndryshe ndodh në disa vënde të tjera, përfshirë edhe Kosovën.[14] Kushtet që duhet të plotësohen për t’u realizuar një përfitim i tillë kanë lidhje, së pari, me faktin që kërkesa e rishikimit duhet të jetë bërë në favor të të pandehurit dhe, së dyti, që shkaqet e vendimit të rishikimit në favor të tij të ekzistojnë edhe për të bashkëtëpandehurin, i cili nuk ka paraqitur kërkesë rishikimi. Kur gjatë shqyrtimit gjyqësor që zhvillohet mbi bazën e kërkesës për rishikim të njërit prej të pandehurve konstatohen rrethana që plotësojnë këto kushte, gjykata vendos kryesisht edhe në favor të bashkëtëpandehurit që nuk ka paraqitur kërkesë. Veprohet njëlloj  sikurse veprohet në procesin penal shqiptar, sipas parashikimeve të nenit 425/1 të K.Pr.Penale lidhur me shqyrtimin kryesisht për çështjet e ligjit, si edhe shkaqet e ngritura në ankim që nuk bazohen në motive personale për shqyrtimin e çështjes edhe për pjesën që u takon bashkëtëpandehurve, të cilët nuk kanë bërë ankim (siç u përmendën edhe më lart).

Beneficium cohaesionis”, përfshihet në ato që në literaturë[15] janë emërtuar “privilegje të të pandehurit në procesin e rishikimit të vendimit penal të formës së prerë” Të kësaj kategorie janë  edhe dy parime të rëndësishmë të procesit penal: a) parimi i mosrëndimit të pozitës (reformatio in peius) dhe b) parimi i dyshimit në favor të të pandehurit (in dubio pro reo).

Dëshiroj të sjell në vëmendje se, edhe pse parimi benefitio cohaesionis nuk parashikohet shprehimisht në ndonjë nga dispozitat e kreut IV (nenet 449-461) të K.Pr.Penale, të cilat i përkasin vendimeve që mund të rishikohen, rasteve të rishikimit, kërkesës së rishikimit dhe momenteve të tjera procedurale në lidhje me të, duke u bërë interpretim sistematik dhe logjik këtyre dispozitave në lidhje me dispozita të tjera të këtij Kodi, mund të arrihet në përfundimin se ka bazë ligjore edhe në Kodin e Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë ku mund dhe duhet mbështetur për zbatimin e këtij parimi gjatë procesit të rishikimit.

Sikurse do të trajtohet edhe më poshtë, pas fazës së shqyrtimit të kërkesës për lejimin ose jo të rishikimit të vendimit të formës së prerë, në rast lejimi të rishikimit gjykata vendos dërgimin e çështjes për rigjykim nga një tjetër trup gjykues i së njëtjës gjykatë, ose në gjykatën e apelit kur kërkesa është bërë vetëm kundër vendimit të saj.[16] Dhe kundër vendimit të këtij trupi gjykues, si në çdo rast gjykimi të rregullt, mund të bëhet ankim.[17] Në rastet kur kërkesa e rishikimit shqyrtohet nga gjykata e shkallës së parë, dihet që ankimi kundër vendimit të saj do të shqyrtohet nga gjykata e apelit. Dihet gjithashtu që, sikurse u përmend edhe më lart, gjykata e apelit në zbatim të nenit 425/1 të K.Pr.P detyrohet që, gjatë shqyrtimit të ankimit, veç shkaqeve që përmban ky ankim, të shqyrtojë edhe çështjet e ligjit që duhet të shqyrtohen kryesisht. Është e detyruar, gjithashtu, të shqyrtojë edhe pjesën që u takon bashkëtëpandehurve të tjerë që nuk kanë bërë apel, nëse shkaqet e ngritura në ankimin e paraqitur nga të tjerët nuk bazohen në motive personale. Si përfundim, realizohet parimi i cohaesionis.

Mirëpo, a mund të bëhet ky lloj interpretimi edhe në rastet kur kërkesa e rishikimit është bërë vetëm kundër vendimit të gjykatës së apelit dhe ankimi (rekursi) kundër tij shqyrtohet nga Gjykata e Lartë? Kjo pyetje shtrohet në një kohë kur ndër dispozitat e K.Pr.Penale (nenet 436-448/1), që normojnë gjykimin në Gjykatën e Lartë, nuk ka asnjë parashikim analog me parashikimin që përmban pika 1 e nenit 425 të këtij Kodi, që i përket gjykimit në apel dhe që u përdor si argument për përfundimin që u arrit menjëherë më lart?

Pavarësisht kufizimit ligjor lidhur me kufijtë e shqyrtimit në Gjykatën e Lartë mospërfshirja në dispozitën e nenit 434 të K.Pr.Penale[18] dhe për këtë Gjykatë, edhe të parashikimeve të pikës 1, të nenit 425/1 të këtij Kodi, për mendimin tim nuk duhet parë si pengesë e pakapërcyeshme për realizimin e beneficio cohaesionis në shqyrtimin e çështjes edhe në këtë gjykatë.

Dihet që, ndryshe nga gjykatat e dy shkallëve të gjykimit që administrojnë dhe marrin në shqyrtim faktet dhe provat ( gjykata e apelit, sipas rastit), Gjykata e Lartë është vetëm Gjykatë ligji. Është Gjykatë që kontrollon mënyrën e respektimit dhe zbatimit të ligjit material dhe procedural në çështjen konkrete, me qëllim njësimin ose zhvillimin e praktikës gjyqësore.[19] Dhe si e tillë, mendoj dhe besoj se nuk ka pengesë që, në procesin e shqyrtimit dhe arsyetimit të çështjeve, të cilat i përkasin çështjes konkrete rast pas rasti, që me metodën e interpretimit sistematikologjik e logjik që u përmend edhe më lart, t’i referohet një dispozite ekzistuese në K.Pr.Penale, sikurse është neni 425/1 i tij ( që iu referuam më lart). Në vend të termit “referim” mund të përdorej edhe  shprehja: deri në plotësimin e boshllëkut legjislativ, Gjykata e Lartë nuk ka pengesë ligjore që të zbatojë nenin 425/1 të K.Procedurës Penale. Kjo, pasi dihet që në të drejtën procedurale penale përdorimi i analogjisë nuk ndalohet. Aq më tëpër kur bëhet fjalë për rritjen e standardit të gjykimit, sikurse në këtë rast do të ishte realizimi i beneficio cohesionis, si një e drejtë e bashkëtëpandehurit që nuk ka kërkuar rishikimin edhe në gjykimin në Gjykatën e Lartë.

 

Pozita procedurale (statusi) i personit që paraqet kërkesën për rishikim          

 

Ka disa çeshtje që kanë lidhje me pozitën procedurale të personave, të cilët sipas legjislacionit  procedural penal    fuqi  janë  pjesmarrës të procesit  të rishikimit të vendimeve penale të formës së prerë. Mendoj se këta persona mund të grupohen në tre kategori. Në kategorinë e parë përfshihen personat, të cilët sipas nenit 451 të K.Pr.Penale kanë të drejtën të kërkojnë rishikimin. Në të dytën përfshihen personat që përfitojnë nga pranimi apo jo i kërkesës, dhe në kategorinë e tretë, personat që marrin pjesë në fazën e dytë të këtij procesi, në atë të shqyrtimit në themel të kërkesës, nga gjykata.

Bazuar në ndarjen si më sipër, mund të përcaktohet lehtësisht pozita procedurale e tyre. Kështu, kërkesa e rishikimit mund të paraqitet: ose nga i dënuari, ose nga mbrojtësi i autorizuar posaçërisht prej tij (i pajisur me prokurë të posaçme); ose nga kujdestari i tij; dhe kur i dënuari ka vdekur, kërkesa mund të paraqitet nga trashëgimtari (pa përcaktuar rradhën e trashëgimtarëve) apo nga një i  afërm i tij.[20] Meqënëse as në këtë dispozitë, as në ndonjë nga dispizitat e tjera të kreut të rishikimit, nuk përcaktohet rrethi i personave që përfshihen në kategorinë e të afërmëve të të dënuarit, mendoj që për ta përcaktuar atë duhet t’i referohemi dispozitës së nenit 16 të K.Pr.Penale (papajtueshmërinë me pjesmarrjen e gjyqtarit në procedim).

Veç këtyre tre kategorive personash, kërkesa për rishikim mund të paraqitet edhe nga prokurori pranë gjykatës që ka dhënë vendimin.

Nga personat e tre kategorive të mësipërme, për status procedural, mund të bëhet fjalë veç të dënuarit, edhe për mbrojtësin e tij. Kurse të tjerët, edhe pse kanë të drejtën e paraqitjes së kërkesës të rishikimit, nuk përfitojnë status procedural. Statusi i përket në këto raste mbrojtësit të tyre. Edhe i “dënuari” e fiton statusin procedural në fazën e dytë të procesit, në atë të shqyrtimit të kërkesës, fazë në të cilën, pas prishjes së vendimit të formës së prerë merr statusin e të pandehurit. Këtë status ai e ruan edhe gjatë gjykimit në apel. Me përfundimin e gjykimit në apel, në rast deklarimi fajtor dhe dënohet me vendimin e saj, ai merr përsëri statusin e të dënuarit,[21] status që e ruan, si gjatë shqyrtimit të rekursit në Gjykatën e Lartë në dhomën e këshillimit dhe, në rast kalimi të çështjes në seancë, gjatë seancave të shqyrtimit në Kolegjin Penal. Dhe, kur çështja shqyrtohet nga Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë, edhe gjatë gjykimit në këtë instancë gjyqësore. Të drejtat e tij procedurale, përfshirë edhe përfaqësimin në seancë, në këtë fazë të procesit realizohen nga mbrojtësi i caktuar, sipas dispozitave të neneve 48-57 dhe 437/3 të K.Pr.Penale.

Lidhur me garancitë dhe të drejtat, gjatë procesit të rishikimit të vendimit të formës së prerë, i pandehuri gëzon të drejtat dhe garancitë që gëzon edhe  i pandehuri në procesin penal të zakonshëm. Duke filluar që me parimin e prezumimit të pafajësisë (përveç fazës së pranimit apo mospranimit të kërkesës) dhe parimet e tjera.

Edhe pse mungon praktika gjyqësore në këtë fushë, jam i mendimit që gjatë procesit të rishikimit, i pandehuri mund të përfitojë edhe nga e drejta e bashkëpunimit me drejtësinë.[22] Kjo, pasi sipas dispozitës së nenit 449/1 të K.Pr.P., rishikimi lejohet në çdo kohë (madje edhe kur dënimi është ekzekutuar). Po kështu, sipas dispozitës së nenit 37/a të këtij Kodi, marrëveshja që përmban kushtet e bashkëpunimit mund të lidhet në çdo gjëndje dhe fazë të procedimit, edhe pasi vendimi ka marrë formë të prerë, madje, edhe pasi ky vendim është vënë në ekzekutim. Mjafton që të plotësohen kushtet e parashikuara në këtë dispozitë:  I pandehuri të jetë akuzuar (jo dënuar) për një krim që dënohet në maksimum jo më pak se shtatë vjet burgim; vepra të jetë kryer në bashkëpunim, ose për një nga veprat penale të parashikuara nga shkronja “a” e paragrafit 1 të nenit 75/a të K.Pr.P. (i pandehuri në këto raste fiton statusin e bashkëpunëtorit të drejtësisë). Dhe, duke marrë këtë status, në rast se në përfundim të gjykimit të rishqyrtimit deklarohet fajtor, mund të ketë përfitimet, që parashikohen në dispozitën e nenit 52/a të K.Pr.Penale (përjashtimi, ose ulja e dënimit për bashkëpunëtorët e drejtësisë dhe viktimat).

Lidhur me statusin e personit të dënuar me vendim të formë ssë prerë, kundër të cilit paraqitet kërkesë rishikimi, Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë, në Vendimin nr.3, datë 08.07.2013 shprehen, se: “Pranimi i kërkesës për rishikim nuk e ndryshon pozitën procedurale nga ajo e të dënuarit, në atë të pandehurit”, si edhe “Në rast se Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë i hap rrugë rishikimit dhe në gjykimin rishikues në gjykatën e shkallës së parë i gjykuari deklarohet i pafajshëm, pozicioni  procedural i subjektit nuk është ai i të dënuarit, por i të pandehurit. Kjo gjëndje (statusi i të pandehurit) vazhdojnë përcaktimet unifikuese të K.B.GJ.L.,do të vazhdojë derisa vendimi i ri i pafajësisë i dhënë mbas rishikimit të marrë formë të prerë”. Ky qëndrim, për mendimin tim është sa i paplotë, aq edhe i pasaktë.

I paplotë është për faktin se, K.B.GJ.L. shprehen për ndryshimin e statusit të personit (nga i dënuar, në i pandehur) në rastin e deklarimit të pafajshëm të tij, në përfundim të shqyrtimit në themel të kërkesës së rishikimit. Ndërsa, lë të kuptohet që, në rast rideklarimi fajtor të personit në përfundim të këtij procesi, ai do të mbetet me statusin e të dënuarit, përfshirë dhe gjykimin në apel, ashtu sikundër, sipas këtij Vendimi, ai është trajtuar si i dënuar edhe gjatë shqyrtimit në themel të kërkesës së rishikimit të paraqitur prej tij. Po me të drejtat dhe garancitë procedurale të këtij personi gjatë procesit të rishikimit në themel të kërkesës, ç’farë bëhet? Përderisa, sipas këtij Vendimi Unifikues, procesi i rishikimit të themelit (në rast deklarimi fajtor të tij) do të zhvillohet, duke qënë kërkuesi me statusin e të dënuarit, a mund të bëhet fjalë për respektimin dhe zbatimin në çështjen konkrete, të parimit të prezumimit të pafajësisë, kur gjykata vazhdon ta konsiderojë atë person të dënuar?

I pasaktë, është për faktin, se është e vërtetë që edhe para ndryshimeve të vitt 2017 procesi i inicuar me kërkesën e rishikimit kalonte në dy faza (sipas ligjit të kohës kur është marrë ky Vendim Unifikues), kërkesa për rishikim shqyrtohej nga Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë në dhomën e këshillimit, i cili, kur pranonte kërkesën, në të njëjtën kohë vendoste edhe prishjen e vendimit të formës së prerë (kundër të cilit ishte bërë kërkesa e rishikimit), si edhe dërgimin e çështjes për rigjykim (shqyrtimin e themelit të kërkesës) nga një tjetër trup gjykues në gjykatën e shkallës së parë që kishte dhënë vendimin, ose në gjykatën e apelit, kur kërkesa ishte bërë vetëm kundër vendimit të saj. Kështu, gjykatës së shqyrtimit të themelit të kërkesës së rishikimit i dërgohej për t’u gjykuar çështja penale që i përkiste një personi me gjëndjen procedurale si ish i dënuar, pra, me statusin e të pandehurit, sepse vendimet gjyqësore të dhëna më parë ishin prishur tashmë. Por, sikurse do të trajtohet më poshtë, ndryshe ndodh me procedurën e rishikimit, pas ndryshimeve të vitit 2017. Tashti, kur pranohet kërkesa, gjykata e fazës së parë të rishikimit nuk prish asnjë vendim të mëparshëm. Ajo vetëm vendos pranimin e kërkesës dhe dërgimin e çështjes për rigjykim nga një tjetër trup gjykues. Kërkuesi vaxhdon të jetë me statusin e të dënuarit, status i cili, sipas pikës 4 të nenit 453 të K.Pr.Penale vazhdon të mbetët deri në dhënien e vendimit nga gjykata e rigjykimit të themelit të rishikimit.

Në këto kushte, natyrshëm lind pyetja: a mund të përfitojë nga parimi i prezumimit të pafajësisë dhe ai i mosrëndimit të pozitës kërkuesi i rishikimit, i cili vazhdon të mbetet person i dënuar dhe gjatë shqyrtimit të themelit të kërkesës së tij?  Po me personin që është duke vuajtur dënimin me burgim, në zbatim të vendimit të formës së prerë që goditet nga kërkesa e rishikimit, si do të veprohet (deri në përfundim të shqyrtimit në themel të saj në shkallën e parë dhe në apel)?

Sipas dispozitë së nenit 454/1 të K.Pr.Penale (pas ndryshimeve), në këto raste gjykata që pranon kërkesën mund të vendosë pezullimin e ekzekutimit të dënimit, pa saktësuar faktin që, nëse kjo gjykatë e ka të të drejtën e pezullimit vetëm për të pezulluar vënien në ekzekutim të vendimit të dënimit (domethënë, pezullimin e fillimit të procesit të ekzekutimit të vendimit) apo edhe për pezullimin e vazhdimit të dënimit që është duke u vuajtur tashmë nga i dënuari, dënim ky i caktuar me vendimin e formës së prerë, i cili kërkohet të rishikohet.  

Megjithatë, ky parashikim ligjor (“gjykata mund të vendosë pezullimin e ekzekutimit të dënimit”) në rastin kur personi është duke e vuajtur dënimin me burgim, nuk e zgjidh problemin  që u shtrua në formë pyetje më lart. Kjo, sepse pezullimi është lënë nga ligjvënësi në çmimin (diskrecionin) e gjykatës që pranon kërkesën, pa garanci të shprehur në ligj për lirinë e privuar nga shteti të personit të dënuar me vendimin e formës së prerë, që do t’i nënshtrohet procesit të rishikimit deri në përfundimin e tij.

Kjo mungesë garancie ka të bëjë me qëndrimin që mbajnë gjykatat (sikurse edhe K.B.GJ.L. në çështjen e sipërtrajtuar) rreth pozitës procedurale të personit gjatë procesit të shqyrtimit të themelit të kërkesës së rishikimit, por edhe gjatë gjithë fazave të gjykimit të çështjes. Në të njëjtën kohë është edhe boshllëk legjislativ.

Megjithatë, jam i mendimit se, deri në plotësimin e mundshëm të këtij boshllëku, gjykata e rishikimit (jo thjesht zbatuese, por edhe interpretuese, sipas parimeve themelore të së drejtës, të ligjit të zbatueshëm, rast pas rasti), bazuar edhe në praktikën gjyqësore të shqyrtimit të ankimeve të zakonëshme, kur vendimi i dënimit me burgim prishet dhe çështja kthehet për rigjykim, mund të kapërcejë boshllëkun, pa cënuar dhe pa vënë në dyshim ligjshmërinë dhe drejtësinë e vendimit të saj.

Në këtë proces, gjykata duhet të bëjë dallimin midis rasteve kur i dënuari me burgim (me vendimin e formës së prerë që goditet me kërkesë rishikimi) është gjykuar në gjëndje të lirë dhe rasteve kur është gjykuar me masë sigurimi arrest në burg.

Në rastin kur personi është dënuar në gjëndje të lirë dhe vendimi i dënimit me burgim është ekzekutuar pasi vendimi ka marrë formë të prerë, me prishjen, për rishikim, të këtij vendimi bie automatikisht baza ligjore e vazhdimit të vuajtjes së pjesës së mbetur të dënimit. Nuk ekziston më vendim gjyqësor që ai të mbahet në vendet e vuajtjes së dënimit me burgim. Madje, mbajtja e mëtejshme e tij pa vendim gjyqësor është vendim abuziv, i cili për personin e ngarkuar me detyrën e administratorit të burgut, përbën kundravajtje penale.[23] Ndërsa, kur kërkesës për lirimin e personit që ishte dënuar me burgim, me vendimin e formës së prerë, për të cilin është pranuar kërkesa për rishikim (në rastet kur është gjykuar në gjëndje të lirë), gjykata i përgjigjet negativisht, atëhere minimalisht  duhet t’i prishet vendimi i rrëzimit të kësaj kërkese.

Sidoqoftë, me këtë nuk duhet kuptuar që gjykimi i themelit të kërkesës së rishikimit duhet të zhvillohet doemos duke qënë personi në gjëndje të lirë. Kur çmon se janë kushtet për caktimin e masave të sigurimit personal,[24] në zbatim të kritereve të veçanta për caktimin e masës së arrestit në burg që parashikon ky Kod[25] dhe është brënda afateve të kohëzgjatjes së paraburgimit,[26] duke ndjekur procedurat e zakonshme, prokurori mund të bëjë kërkesë për caktimin e masës së sigurimit ndaj personit, i cili sikuse u trajtua më lart, në këtë fazë të procesit mban statusin e të pandehurit.

Po nga gjykimi i shkurtuar, a mund të përfitojë i pandehuri, të cilit i është pranuar kërkesa e rishikimit dhe çështja është dërguar për rigjykim?

Megjithëse me ndryshimet e vitit 2017, neni 406 i K.Pr.Penale (për pranimin e gjykimit të shkurtuar) si kusht themelor kishte që gjykata të çmonte se çështja mund të zgjidhej në gjëndjen që ishin aktet - fashikulli i hetimit - ky kusht është hequr, përsëri jam i mendimit se kërkesa e të pandehurit për gjykim të shkurtuar, në rastin e rishikimit, nuk duhet pranuar. Kjo, sepse gjykata e rishikimit, veç provave të fashikullit të gjykimit të mëparshëm, me të cilin është marrë vendimi i formës së prerë, i ankimuar, bashkë me to do të çmojë edhe provat e reja apo të zbuluara rishtas që ka paraqitur kërkuesi, dhe të cilat janë administruar prej saj gjatë rishikimit, kusht ky sine cua non në këtë lloj procesi. Nga ana tjetër, çështja penale së cilës i përket vendimi i formës së prerë që kërkohet të rishikohet, zakonisht ka kaluar të gjitha fazat e gjykimit, përfshirë në shumicën e rasteve edhe Gjykatën e Lartë. A do të kishte kuptim dhe sens drejtësie penale aplikimi i gjykimit të shkurtuar në këtë rast?!

 

  Shtrirja e kërkesës për rishikimin e vendimeve   

 

 Edhe pse rishikimi i vendimit penal të formës së prerë bie ndesh me parimin “ne bis in iden”, pranimi i tij argumentohet si në legjislacionet kombëtare, po ashtu edhe në aktet ndërkombëtare, me thelbin e qëllimit të procesit penal që udhëhiqet nga parimi i zbulimit të së vërtetës. Argumentohet, gjithashtu, edhe me interesin e çdo shoqërie bashkëkohore, qëllimi i së cilës është që përmes procesit penal të dënohen fajtorët dhe të lirohen nga akuza penale dhe dënimi të pafajshmit. Në këtë kontekst, rishikimi shihet si një ndër mjetet juridike, madje i fundit, për ndreqjen e atyre që më lart u quajtën “gabime gjyqësore”. Në këtë mënyrë, në balancë vihet raporti midis parimit të sigurisë juridike, që instalohet përmes vendimit të formës së prerë (res judicatia), për palët e procesit nga njëra anë, dhe interesit të drejtësisë, thelbi i të cilit është zbulimi i së vërtetës, nga ana tjetër. Bazuar në debatet se nga do të anojnë, shtete të ndryshme mbajnë edhe qëndrime të ndryshme lidhur me përparësinë që duhet t’i jepet njërës apo tjetrës anë të këtij raporti. Ka shtetet të cilat kanë përcaktuar se në legjislacionet e tyre do të pranojnë kërkesën për rishikimin e vendimeve penale të formës së prerë, si mjet i jashëzakonshëm ankimi kundër tyre, vetëm në favor të të pandehurit apo edhe në disfavor të tij. Por ka shtete si Franca, Holanda, Polonia, Serbia, Shqipëria etj, ku legjislacioni penal procedural i tyre lejon rishikimin vetëm në favor të të pandehurit. Edhe në Statutin e Gjykatës Ndërkombëtare Penale, miratuar në Romë, më 17 korrik të vitit 1998, ratifikuar nga Kuvendi i Shqipërisë më 23 dhjetor 2002 parashikohet rishikimi vetëm në favor të të pandehurit.[27] Në këtë Statut parashikohet edhe mundësia e rishqyrtimit të dënimit.[28]

Bazën juridike ku mbështetet ky qëndrim në këto shtete e gjejmë te Pakti Ndërkombëtar i të Drejtave Civile dhe Politike.[29] Megjithatë, nëse lexohet me vëmendje dispozita konkrete (neni 14/7 i Paktit) së cilës i referohen, për mendimin tim duhet pranuar e kundërta. Në këtë dispozitë bëhet fjalë për detyrueshmërinë e “ne bis in idem”, jo edhe për ndalimin e rishikimit të pafajësisë. Shpesh i referohen edhe Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, qëndrim për të cilin, përsëri nuk ndaj të njejtin mendim. Neni 4/1 i Protokollit shtesë nr.7 i Konventës, të cilit i referohen, që në titull: “E drejta për të mos u gjykuar ose dënuar dy herë”, por edhe në përmbajtje[30] flet qartë për detyrueshmërinë e ne bis in idem dhe jo për rishikimin në favor të të pandehurit. Përkundrazi, në paragrafin e dytë të kësaj dispozite (ku parashikohet rishikimi) bëhet fjalë vetëm për përjashtimin nga ne bis in idem, përmes rihapjes së procesit (rishikimit) në përputhje më ligjin dhe procedurën penale të Shtetit përkatës, në rast se fakte të reja apo të zbuluara rishtas, ose një ves themelor në procedurën e mëparëshme janë të një natyre të tillë që mund të cënojnë vendimin e dhënë. Domethënë, Konventa shprehet vetëm për cënimin e vendimit te formës së prerë, pa specifikuar nëse cënimi i tij bëhet në favor apo në dëm të të pandehurit. Prandaj mendoj se, duke mos lejuar rishikimin e vendimit, edhe në disfavor të të pandehurit, në vend të balancimit krijohet disbalancim i raportit që u përmend më lart.

Kështu, sa i përket garantimit dhe ruajtjes së sigurisë juridike, e vërtetë është që moslejimi i rishikimit edhe në dëm të të pandehurit garanton moscënimin e vendimit res judicatia, por nga ana tjetër, duke mos i shkuar deri në fund procesit të zbulimit të së vërtetës që duhej të përmbante, ky vendim cënon thelbin e tij. Cënon një parim tjetër të rëndësishëm të këtij procesi, parim që ka të bëjë me kuptimin real të bindjes së brëndëshme, në të cilën gjykata, tej çdo dyshimi të arsyeshëm duhet të mbështesë vendimin përfundimtar, në çdo fazë të gjykimit të çështjes.

E vërteta që duhet të përmbajë vendimi gjyqësor, për të qënë reale, veç të drejtave dhe interesave të të pandehurit duhet të përfaqësojë edhe të drejtat dhe interesat e ligjëshme të viktimës në veçanti, dhe të shoqërisë në përgjithësi. Në fund të fundit duhet të jetë në interes edhe të Drejtësisë. Vetëm kështu mund të vendoset siguria juridike dhe të garantohet stabiliteti në shoqëri. Për të krijuar bindjen për të kundërtën, mjafton të imagjinohen pasojat juridike dhe sociale që prodhon vendimi i formës së prerë i një pafajësie që merret, jo thjeshtë dhe vetëm i ndikuar nga të quajturat “gabime gjyqësore reale”, por një vendim gjyqësor pafajësie i formës së prerë, kur pas dhënies së tij zbulohen fakte dhe  prova që  tregojnë se  ai  është  marrë  për  shkak të korrupsionit (aktiv apo pasiv), ose veprimeve apo qëndrimeve abuzive të llojeve dhe natyrave të ndryshme, nga ana e gjykatës. A mund të thuhet se, veprime të tilla garantojnë “sigurinë juridike dhe stabilitetin”?. Po të drejtat e shpërfillura të viktimës, si mund të rivendosen sadopak, në rastet kur dalin prova të reja se vendimi i pafajësisë është i padrejtë, sepse është marrë në kundërshtim me ligjin, qoftë apo jo për shkak të korrupsionit?

Në një kohë kur me ndryshimet e vitit 2017 “viktimau përfshi në llojet e subjekteve të procesit penal, a mund të quhet koherent qëndrimi i ligjvënësit, i cili me po atë ligj që viktimën e konsideron subjekt të procesit, ndalon rishikimin, si të vendimit të pafajësisë, ashtu edhe të vendimit të dënimit, kur me kërkesën për rishikim synohet rëndimi i pozitës së të dënuarit?[31] A nuk është paradoksal sanksionimi ligjor i ndalimit të rishikimit të vendimeve të pafajësisë, sidomos kur dalin prova që janë marrë për shkak të korrupsionit apo veprimeve të tjera abuzive, në një kohë kur ndryshimi me të cilin u vendos ky ndalim u bë menjëherë pas miratimit të ndryshimeve kushtetuese dhe ligjeve të reja, posaçërisht për të luftuar korrupsionin në gjyqësor ( gjykatë dhe prokurori )?!

Sikurse u përmend edhe më lart, eksperienca ligjore edhe për shtete të demokracive të  përparuara apo ato të BE, të cilat rishikimin e vendimeve penale të formës së prerë e lejojnë edhe në dëm të të pandehurit, tregon për një vlerësim ndryshe të kuptimit të rolit të rishikimit në raport me sigurinë juridike dhe interesat e drejtësisë penale. Në Gjermani, për shembull, në të njëjtën dispozitë të Kodit të Procedurës Penale (neni 362), në të cilin janë parashikuar rastet e rishikimit në favor të të pandehurit, në formë eksplicite parashikohen edhe rastet e rishikimit në dëm të tij. Sipas kësaj dispozite, rishikimi në dëm të të akuzuarit lejohet: a) kur dokumenti i paraqitur në favor të të akuzuarit si origjinal dhe i rregullt është i rremë ose i falsifikuar; b) kur dëshmitari apo eksperti janë deklaruar fajtorë për shkak se gjatë dëshmisë, ose ekspertimit në favor të të akuzuarit, me dashje apo nga pakujdesia kanë shkelur detyrimet që lindin nga betimi, ose ngaqë pa u betuar, me dashje, kanë bërë thënie të rreme; c) kur në dhënien e vendimit ka marrë pjesë gjyqtari profesionist, ose gjyqtari laik,[32] i cili ka kryer vepër penale për shkak të detyrës, që lidhen me objektin e procedimit; ç) kur personi i liruar nga akuza ka pranuar veprën penale, në mënyrë të besueshme, para gjykatës apo jashtë saj.

    

Kërkesa e rishikimit dhe procedura e evadimit të saj          

 

Çështjet    kanë  lidhje me kërkesën e rishikimit  i  referohen personave, të cilët legjitimohen për ta paraqitur atë, dokumentacionit shoqërues, gjykatës ku depozitohen afatet e paraqitjes, si edhe procedurës që ndiqet për evadimin e saj Sikurse u përmend edhe më lart, sipas dispozitës së nenit 451 të K.Pr.Penale, të drejtën për të paraqitur kërkesë për rishikimin e vendimit penal të formës së prerë e kanë: a) i dënuari; b) mbrojtësi i autorizuar posaçërisht prej tij; c) kujdestari i tij; ç) kur i dënuari ka vdekur, trashëgimtari apo një i afërm i tij. E ka dhe prokurori pranë gjykatës që ka dhënë vendimin.

Meqënëse, sikundër dihet, në pjesën dërmuese të rasteve, derisa vendimi i dënimit të marrë formë të prerë, veç gjykatës së shkallës së parë, çështja shqyrtohet edhe në instancat e tjera gjyqësore (apeli dhe Gjykata e Lartë). Dhe meqënëse në nenin 451 të K.Pr.Penale nuk specifikohet, bazuar në nenin 453/1 të këtij Kodit është e kuptueshme që kërkesa paraqitetsekretarinë e gjykatës së shkallës së parë.

Para ndryshimeve, në nenin 452 të K.Pr.Penale parashikohej se kërkesës i bashkëlidheshin edhe dokumentet eventuale. Kurse pas ndryshimeve, sipas nenit 42/1 të K.Pr.Penale, veç dokumenteve eventuale, kërkesa duhet të përmbajë edhe “provat që e përligjin atë.

Edhe pse nuk përcaktohet se cilat mund të jenë konkretisht dokumentet eventuale, në këtë rast mendoj se të tilla, veç vendimit të formës së prerë të dënimit duhet të konsiderohet, gjithashtu, gjithë dokumentacioni origjinal, ose i fotokopjuar dhe i legalizuar, që i përket fashikullit (hetim dhe gjykim) të mëparshëm. Kurse me provat që përligjin kërkesën në rastet e rishikimit, kur “faktet e vëna ne themel të vendimit nuk pajtohen me ato të një vendimi tjetër” dhe “kur vendimi është bazuar  në një vendim të gjykatës civile ose administrative, i cili është revokuar më pas”,[33] kuptohet që kërkesa duhet të shoqërohet edhe me vendimet e formës së prerë të gjykatave të përmendura në dispozitën e K.Pr.P. Ndërkohë, përfshihet edhe  çdo provë tjetër që është marrë prej burimeve të parashikuara në ligjin procedural penal në përputhje me rregullat e caktuara në këtë ligj,[34] përfshirë dhe provat atipike.

Sa i përket procedurës që ndiqet për vënien në lëvizje dhe ecurinë (evadimin) e kërkesës së rishikimit, në dispozitën e nenit 453 të K.Pr.Penale (pas ndryshimeve të vitit 2017) parashikohet që ajo “shqyrtohet nga gjykata e shkallës së parë që ka dhënë vendimin në dhomën e këshillimit, pa pjesmarrjen e palëve”. Dhe, “Kur kërkesa pranohet, gjykata vendos dërgimin e çështjes për rigjykim nga një tjetër trup gjykues i së njëjtës gjykatë ose në gjykatën e apelit kur kërkesa është bërë vetëm kundër vendimit të saj”.[35]

Nga kjo mënyrë formulimi e kësaj dispozite mbeten pa zgjidhje çështje thelbësore të procesit  të shqyrtimit të kërkesës së rishikimit.

Së pari, mbetet pa përgjigje pyetja se, në rast pranimi të kërkesës dhe urdhërimit ligjor që çështja t’i dërgohet për rigjykim nga një trup gjykues i së njëjtës gjykatë (ose i gjykatës së apelit kur kërkesa është bërë vetëm kundër vendimit të saj), çështja do t’i dërgohet kësaj të fundit pa u prishur vendimi i formës së prerë që goditet, rast pas rasti?

Së dyti, sikurse u tha, në pjesën dërrmuese të rastëve vendimi merr formë të prerë në apel. Gjithashtu, pjesa më e madhe e çështjeve shkon me rekurs edhe në Gjykatën e Lartë ku përfundojnë me vendim, ose të dhomës së këshillimit, ose të shqyrtimit në seancë. Natyrshëm lindin të tjera pyetje: çfarë bëhet me këto vendime? A do të prishet vetëm vendimi i formës së prerë (i gjykatës së apelit, ose i gjykatës së shkallës së parë, sipas rastit[36])  apo do të prishet edhe vendimi i Gjykatës së Lartë? Në ç’moment dhe cila gjykatë do t’i prishë këto vendime?

A mund të pranohet me logjikë juridike dhe në parim prishja nga një instancë më e ulët e vendimeve të instancave më të larta gjyqësore, sikurse është raporti midis gjykatave të shkallës së parë dhe atyre të apelit nga njëra anë, dhe këtyre të dyjave me Gjykatën e Lartë nga ana tjetër?

Pasaktësi të tilla në formulim, veç inkoherencës parimore dhe paradoksale në raport me hierarkinë gjyqësore, edhe pse në një kohë relativisht të shkurtër pas ndryshimeve të vitit 2017, kanë krijuar keqinterpretime dhe premisa të gabuara për zgjidhje të gabuara nga gjykatat.

Po t’i referohemi formulimit të dispozitës së nenit 453 të K.Pr.P, dhe praktikës gjyqësore para ndryshimeve, konstatohet se ecuria e procesit të rishikimit, edhe atëhere kalonte përmes dy fazave. Faza e parë ishte ajo që quhej faza e lejimit ose moslejimit të rishikimit. Faza e dytë ishte faza e shqyrtimit në themel të kërkesës. Në këtë fazë merrej edhe vendimi i ri për zgjidhjen përfundimtare të çështjes. Kompetent për lejimin apo moslejimin e rishikimit ishte Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, i cili shqyrtonte fillimisht në dhomën e këshillimit, (pa pjesmarrjen e palëve) në se ishin plotësuar apo jo kushtet formale – juridike të kërkesës. Në rast mosplotësimi, ai vendoste mospranimin e kërkesës. Ndërsa, kur në dhomën e këshillimit konstatohej se plotësoheshin kushtet formale – juridike të kërkesës, pa i hyrë shqyrtimit të themelsisë së tyre, merrte vendim për kalimin e çështjes në seancë. Në seancë bëhej verifikimi i themelsisë së kërkesës dhe kur konstatohej se, ajo ishte bërë për shkak të ndonjërit prej rasteve të rishikimit të nenit 450 të K.Pr.Penale, atëhere vendoste prishjen e vendimeve të mëparshme, të të gjitha instancave gjyqësore nëpër të cilat kishte kaluar çështja dhe dërgimin e çështjes për rigjykim, sipas rastit: ose në gjykatën e shkallës së parë, ose në gjykatën e apelit, në se ishte konstatuar që gabimi ishte bërë prej saj. Në të dy rastet, në vendim urdhërohej që rigjykimi të bëhej nga një trup gjykues tjetër, i ndryshëm nga ai që e kishte gjykuar më parë këtë çështje. Me të njëjtin vendim, Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, kur e çmonte të nevojshme mund të urdhëronte edhe pezullimin e ekzekutimit të vendimit.

Edhe pas ndryshimeve të vitit 2017, procesi i rishikimit përsëri kalon në dy faza. Por të dy fazat, ky proces tashmë realizohen nga gjykata e shkallës së parë, edhe në rastet kur vendimi që goditet me kërkesën e rishikimit mund të jetë vendim i gjykatës së apelit. Fillimisht, (faza e parë) konstatohet plotësimi apo jo i kushteve formale – juridike si më sipër dhe, në rast plotësimi, gjykata (trupi gjyqësor konkret) vendos pranimin e kërkesës dhe dërgimin e çështjes për rigjykim nga një trup tjetër gjykues, i së njëjtës gjykatë.

Kur kërkesa nuk plotëson kushtet formale – juridike (është bërë jashtë rasteve të përcaktuara nga neni 450 i K.Pr.Penale ose nga ata që nuk e kanë këtë të drejtë apo rezulton haptazi e pambështetur), gjykata vendos mospranimin e kërkesës.

Nga sa sipër, kuptohet që të dy fazat e procesit të rishikimit realizohen në të njëjtën gjykatë të shkallës së parë, në atë ku çështja ishte gjykuar më parë. Trupat gjyqësore të të dy fazave këtë herë, edhe pse të së njëjtës gjykatë, janë të ndryshëm nga trupi gjyqësor i mëparshëm. Të ndryshëm nga njëri tjetri janë edhe trupat gjyqësorë të dy fazave të rishikimit.[37].

Mangësi serioze e dispozitës së nenit 453 të K.Pr.Penale në fuqi (pas ndryshimeve) është edhe fakti i mosrregullimit të duhur ligjor të çështjes së prishjes së vendimeve të mëparëshme. Vetëm në një dispozitë tjetër, në atë të nenit 456 të këtij Kodi, ligjvënësi shprehet se, kur pranohet kërkesa e rishikimit, gjykata prish vendimin. Le të kuptohet që prish vendimin e formës së prerë. Po me vendimet e tjera, ato të apelit dhe të Gjykatës së Lartë ç’farë ndodh? A do të vazhdojnë të qëndrojnë në fuqi?!

 

Rastet e rishikimit dhe gjykimi i themelit të kërkesës     

 

Me  togfjalëshin  raste të rishikimit  do   kuptohen  shkaqet  ligjore  për të cilët mund të kërkohet  rishikimi.  Ashtu  si    legjislacionet  e  vendeve te tjera, edhe në K.Pr.Penale të Republikës së Shqipërisë, në një dispozitë më vete parashikohen rrethanat faktike dhe ligjore, të cilat përbëjnë shkak për rishikimin e vendimit të formës së prerë.[38]

Që në fillim duhet thënë se, rastet e parashikuara në këtë dispozitë, sikurse u përmend edhe më lart janë raste rishikimi vetëm të vendimeve të fajësisë. Ndërsa, sipas paragrafit të dytë të dispozitës përkatëse, nuk lejohet rishikimi i vendimit të pafajësisë. Gjithashtu, nuk lejohet as rishikimi i vendimit kur synohet rëndimi i pozitës së të dënuarit, sikurse mund të ishte kërkesa për ndryshimin e cilësimit ligjor të veprës dhe konstatimi i rrethanave të reja rënduese, që do të shkaktonin ashpërsimin e llojit dhe masës së dënimit.

Veç kësaj, duhet thënë që rastet e rishikimit që parashikohen në këtë dispozitë janë shterruese. Gjykata nuk mund të pranojë si të tilla, veç rasteve që parashikohen në formë eksplicite, edhe pse ato mund të jenë në favor të të dënuarit.

Disa prej rasteve të rishikimit që parashikohen në nenin 450, kanë të bëjnë me rrethana faktike, konstatimi dhe administrimi i të cilave nga gjykata shpie në cënimin e vendimit  të formës së prerë të dënimit të kërkuesit. Të tilla janë rastet që parashikohen në shkronjën : “a”, “c”, dhe “ç” të kësaj dispozite Ndërsa të tjerat kanë të bëjnë: ose kur vendimi i formës së prerë që kërkohet të rishikohet është bazuar në një vendim të gjykatës (shqiptare) civile apo administrative, vendim ky i revokuar më pas (shkronja “b”), ose kur shkaku për rishikimin e vendimit të formës së prerë rezulton nga një vendim i Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, që e bën të dommosdoshëm rigjykimin e çështjes (shkronja “d”).

Dy rastet e tjera të rishikimit kanë të bëjnë me gjykimin në mungesë të personit që kërkon rishikimin. Kështu, në shkronjën “dh” të nenit 450 të K.Pr.P. parashikohet rishikimi i detyrueshëm i vendimit të formës së prerë të gjykatave shqiptare, marrë në përfundim të gjykimit të zhvilluar në mungesë të kërkuesit dhe kur ekstradimi i të dënuarit nga një shtet tjetër në Shqipëri jepet me kushtin e shprehur të rigjykimit të çështjes. Ky rast rishikimi parashikohet edhe në nenin 51, në lidhje me nenin 42 të ligjit nr. 10198, datë 3.12.2009 “Për marrëdhëniet juridiksionale me autoritetet e huaja në çështjet penale”.

Përveç të ekstraduarve që sapo u përmendën, sa i përket personave të gjykuar në mungesë, rishikimi i vendimeve të dënimit të formës së prerë të tyre parashikohet për çdo person që është gjykuar në mungesë (sipas nenit 352 të K.Pr.P.) nga gjykatat shqiptare. E veçanta e këtyre dy rasteve të rishikimit për shkak të gjykimit në mungesë konsiston në faktin, se personat e dënuar duhet ta paraqesin kërkesën brenda 30 (tridhdjetë) ditëve: të ekstraduarit nga data e ekstradimit, kurse të tjerët nga data e marrjes dijeni për ekzistencën e vendimit të formës së prerë në disfavor të tyre.

Sa i përket rrethanave faktike, rasti i parashikuar në shkronjën “a”, pra, kur faktet e vëna në themel të vendimit të formës së prerë që kërkohet të rishikohet nuk pajtohen me ato të një vendimi tjetër të formës së prerë, ka lidhje me aspekte të veçanta të parimit të “ne bis in idem”. Edhe pse nuk ka praktikë gjyqësore lidhur me rishikimin, për këtë shkak teorikisht do të ndodheshim përpara një rasti të tillë, si në rastet kur vendimi tjetër gjyqësor është dhënë para, ashtu edhe kur është dhënë pas vendimit gjyqësor të formës së prerë, që kërkohet të rishikohet.

Kushti që duhet të përmbushet është edhe ai që vendimi të jetë i formës së prerë, në kuptimin që u trajtua më lart. Faktet e vendimit tjetër, të cilat nuk pajtohen me faktet e vendimit që goditet me kërkesën e rishikimit, nxirren nga pjesa arsyetuese e vendimit të formës së prerë. Si të tilla merren ato fakte që i janë nënshtruar procesit të çmimit të provave nga gjykata tjetër, dhe që më parë janë vlerësuar të vërteta prej saj.

Kurse rrethana e shkronjës “ç” – kur vërtetohet se vendimi është dhënë si pasojë e falsifikimit të akteve, ose të një fakti tjetër të parashikuar nga ligji si vepër penale, konsiderohet ”faktike” vetëm sa i përket ekzistencës së një dokumenti, i cili, me një vendim tjetër të formës së prerë është vërtetuar se është i falsifikuar. Ky dokument, i provuar si i falsifikuar më vonë, duhet të jetë përdorur si provë fajësie në vendimin e formës së prerë që kërkohet të rishikohet. Kurse pjesa e dytë e përmbajtjes së shkronjës “ç”, pra, kur vërtetohet se vendimi eshtë dhënë si pasojë e një fakti tjetër të parashikuar nga ligji si vepër penale, ka të bëjë me rastet kur, pas marrjes së vendimit të formës së prerë që kërkohet të rishikohet, rezulton që ky vendim është marrë nën ndikimin e korrupsionit apo veprimeve abuzive të anëtarëve/it të trupit gjykues, të cilat përbëjnë veprën penale të shpërdorimit të detyrës.

Sjell në vëmendje që, edhe pse në të dy këto raste rrethanat që shërbejnë si shkak rishikimi kanë lidhje me veprime apo mosveprime që përbëjnë vepër penale (falsifikim, korrupsion, ose shpërdorim detyre) as në dispozitën e nenit 451, as dhe në ndonjë dispozitë tjetër të K.Pr.Penale nuk gjen zgjidhje çështja, nëse këto rrethana që të konsidehohen shkak për rishikim duhet ose jo të jenë provuar me vendim të formës së prerë, me të cilin të jenë deklaruar fajtorë autorët e këtyre veprimeve ose mosveprimeve. Ndryshe ndodh në K.Pr.Penale të Kosovës, në nenin 423 të të cilit parashikohet: “...me akt gjykim të formës së prerë duhet vërtetuar se personat e tillë janë shpallur fajtorë për veprat penale përkatëse”. Ndërsa procedurat kundër këtyre personave nuk mund të zbatohen për shkak se kanë vdekur, ose ekzistojnë rrethana që përjashtojnë veprën penale. Faktet  nga paragrafi 1, nënparagrafi 1.1 dhe 1.2, ose paragrafi 2 i këtij neni mund të vërtetohen edhe me prova të tjera.[39]

Kjo zgjidhje për mendimin tim është edhe përgjigjia për çështjen që u shtrua më lart. Përndryshe, vendimi i formës së rishikimit mbetet i paargumentuar me prova të bazuara në ligj dhe, si i tillë, i cënueshëm lehtësisht.

Nga rrethanat faktike që mund të jenë shkak rishikimi, në praktikën gjyqësore ajo që ndeshet rëndom është rrethana e shkronjës “c” të nenit 450 të K.Pr.Penale: “Kur pas vendimit kanë dalë ose janë zbuluar prova të reja, të cilat vetëm ose së bashku me ato që janë vlerësuar një herë, tregojnë se vendimi është i gabuar”. Konsiderohen “prova të reja” për efekt të zbatimit të kësaj dispozite faktet dhe rrethanat që, edhe pse kanë ekzistuar në kohën e marrjes  së vendimit, gjykata nuk ka qënë në dijeni për ekzistencën e tyre. Në kategorinë e provave të reja, në literaturë shihen edhe ato, të cilat në disa legjislacione të tjera njihen me termin “prova të zbuluara rishtas”.[40]

Që prova të konsiderohet “e re” për efekt të rishikimit të vendimit duhet të përmbushen dy kushte: a) fakti apo rrethana të ketë ekzistuar në kohën e marrjes së vendimit dhe b) gjykata të mos ketë qënë në dijeni për ekzistencën e saj. Po në rastin kur ndonjëra prej palëve, me gjithë se ka qënë në dijeni të ekzistencës së provës, duke e ditur ose kujtuar se paraqitja do të ishte në dëm të saj, ia ka fshehur gjykatës? Mendoj se, edhe në këtë rast, për gjykatën e rishikimit prova duhet të konsiderohet provë e re. Kjo, sepse në këtë rast nuk ka rëndësi dijenia apo jo e palëve të procesit, përfshirë edhe vet të pandehurin. Në këtë përfundim arrihet, bazuar në dispozita të tjera të K.Pr.Penale. Konkretisht, bazuar në nenin 459 të K.Pr.P., sipas të cilit, personi që ka marrë pafajësinë gjatë rishikimit ka të drejtën e kompesimit. Përjashtohet nga kjo e drejtë personi, i cili me dashje, ose nga pakujdesia e e rëndë ka dhënë shkak për gabimin gjyqësor. Prandaj e gjej të gabuar arsyetimin e Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Durrës në vendimin e sipërcituar, sipas të cilit, gjykata vlerëson se për kërkuesin Ruzhdi Z. prania e dëshmitarit në vendin e ngjarjes ishte një fakt i ditur që në momentin e ngjarjes dhe “kërkuesi i ka patur të gjitha mundësitë që të kërkonte shqyrtimin e kësaj prove në gjykimet e zhvilluara për këtë çështje”. Prandaj - vazhdon gabimi në arsyetimin e gjykatës - “kjo është një provë që dihej e jo e zbuluar pas vendimit, e nuk mund të konsiderohet provë e re”.

Sa i përket rastit kur shkaku për rishikimin rezulton nga një vendim i Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut,[41] kushtet që duhet të përmbushen janë: a) shkaku i  rishikimit, që burimin e ka te një vendim i GJ.E.D.NJ. dhe b) duhet të konsistojë në mosrespektimin, gjatë gjykimit të të pandehurit nga gjykatat shqiptare, të ndonjërës prej të drejtave që parashikohen në pikën 3/d të nenit 6 të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, respektimi i të cilave garanton të drejtën për një proces të rregullt ndaj tij. Si edhe a) me mosrespektimin e detyrimeve që burojnë nga neni 7 i Konventës, në të cilën parashikohet ndalimi i dënimit pa ligj, si dhe mosdënimi me një dënim më të rëndë se ai që do të zbatohej në çastin (kohën) e kryerjes së veprës penale, për të cilën personi është deklaruar fajtor; b) kërkesa e rishikimit në këto raste duhet të paraqitet brënda gjashtë muajve nga njoftimi i vendimit të Gj.E.D.NJ.

Edhe në rastin e shkronjës “dh” të nenit 450 të K.Pr.P. kërkesa e rishikimit duhet të paraqitet nga personi i ekstraduar. Madje, në ligj është vënë afat tridhjetë ditor nga data kur personi është ekstraduar. Me këtë duhet kuptuar që, për shqyrtimin e kërkesës ndiqet rruga e zakonshme që parashikohet në nenin 453 të K.Pr.Penale.

Procedura e zakonshme ndiqet edhe për shqyrtimin e kërkesës së personit që është gjykuar në mungesë.[42] Kushti i vetëm edhe në këtë rast është që kërkesa duhet të paraqitet brënda tridhjetë ditëve nga data e marrjes dijeni. Megjithëse kjonë ligj nuk përcaktohet, e kuptueshme që tridhjetëditëshi fillon nga data kur i dënuari ka marrë dijeni për vendimin e formës së prerë.

Si në rastin që parashikohet në shkronjën “dh”, ashtu edhe në rastin që parashikohet në shkronjën “e” të nenit 450 të K.Pr.Penale, kërkesa e paraqitur brënda afatit nuk mund të refuzohet. Kuptohet që nuk mund të refuzohet, nëse është bërë në përputhje me kërkesat e nenit 452 të K.Pr.Penale, që titullohet “Forma e kërkesës”.

Për sqarim të mëtejshëm , theksoj se, me togfjalëshin nuk mund të refuzohet, duhet kuptuar që, nëse kërkesa përmbush kushtet  që parashikohen në këtë dispozitë ( neni 452 i K.Pr.P.), nga ana formale, gjykata e shkallës së parë në të cilën është paraqitur, është e detyruar që ta pranojë atë. Dhe sipas urdhërimeve  të pikës 3 të kësaj dispozite, detyrohet të vendos dërgimin e çështjes për rigjykim nga një tjetër trup gjykues i së njëjtës gjykatë ose në gjykatën e apelit kur kërkesa është bërë vetëm kundër vendimit të saj, kërkesa këto, të cilat, për shkak të mungesës së praktikës gjyqësore, mendoj se nuk janë kuptuar si duhet.

Për shkak të këtij moskuptimi mendoj se është vepruar ndryshe nga sa më sipër, p.sh. në rastet e mospranimit të kërkesave për rishikim të paraqitura në gjykatën e rrethit gjyqësor Durrës nga të dënuarit Ruzhdi Z. dhe Erion T , për të cilët u vendos mospranimi (për të parin, me vendimin nr.Regj.Them (71029 – 00263) 110, datë 19.03.2018, kurse për të dytin me vendimin me vendimin Nr.Regj.Them.(71029 – 00476) 152, datë 20.03.2018, për shkak jo të kërkesave formale, që i përkasin formës së kërkesës.[43] Por, në të dy këto raste u vendos mospranimi i kërkesave, duke shqyrtuar dhe hyrë në analizë për mbështetshmërinë ligjore të tyre, kusht ky që - sikurse u trajtua - duhet përmbushur në fazën e dytë të rishikimit gjatë gjykimit të themelit të kërkesës.

Edhe në rastet e tjera, mospranimi - sipas pikës 3 të dispozitës së mësipërme - vendoset kur kërkesa është bërë jashtë rasteve të përcaktuara në ligj, ose kur është bërë nga ata që nuk e kanë këtë të drejtë (kërkesa këto formale), si edhe kur rezulton haptazi e pambështetur. Me shprehjen “kur rezulton haptazi e pambështetur” mendoj se duhen kuptuar rastet kur nga leximi (i kërkesës dhe dokumentacionit eventual, bashkëlidhur) konstatohet mospërputhje haptazi ndërmjet objektit të gjykimit dhe vendimit përfundimtar, nga njëra anë,  dhe përmbajtjes së kërkesës e të dokumenteve eventuale, bashkëlidhur, nga ana tjetër. Në të dy këto raste ndodhemi para situatave ligjore suigeneris. Në rastin e shkronjës “dh” ndodhemi para faktit që detyrimi rrjedh nga një marrëveshje ndërkombëtare, kurse në rastin e dytë ndodhemi përpara faktit që vendimi gjyqësor është marrë në mungesë të kërkuesit.

Kështu që mendoj se nuk ka se ç’farë të shqyrtohet në fazën e parë të rishikimit.

 

Rishikimi i çështjes pas pranimit të kërkesës së rishikimit dhe vendimit përfundimtar

 

Për rigjykimin e çështjes nga gjykata e rishikimit, në Kodin e Procedurës Penale (neni  455)  parashikohen vetëm dy momente: a) gjykata e caktuar për rigjykimin e çështjes cakton datën e seancës gjyqësore dhe urdhëron thirrjen e palëve (paragrafi 1); b) respektohen dispozitat e gjykimit të shkallës së parë brënda kufijve të shkaqeve të parashikuara në kërkesën e rishikimit (paragrafi 2). Nuk përcaktohet mundësia që në praktikën e gjykimit të këtyre çështjeve të lindi nevoja edhe për aspekte të tjera procedurale, që kërkojnë zgjidhje në rigjykim. Sa i përket disave prej tyre (sikurse gjykimit të shkurtuar, ose përfitimit nga zbatimi i parimit të dyshimit në favor të të pandehurit apo i përfitimit nga parimi beneficio cohaesionis dhe ne bis in idem) mendoj se, deri në njëfarë mase kanë marrë përgjigje gjatë trajtimit të deritanishëm të aspekteve të tjera, që i përkasin rishikimit.

Veç këtyre, gjithashtu mendoj se meritojnë përgjigje edhe disa momente të tjera të kësaj faze të rishikimit. Moment i tillë, për shembull, mund të jetë e drejta që ka gjykata, që nëse është e nevojshme të mund të bëjë pyetje shtesë dhe të disponojë, edhe kryesisht, me marrjen e provave të reja, veç atyre që i janë bashkëlidhur kërkesës së rishikimit[44]. Po a mund të merren prova të tjera shtesë, të paraqitura nga palët, veç atyre që përmban kërkesa?

Sa i përket pjesës së parë të kësaj pyetjeje mendoj se përgjigja gjëndet në vet pikën 2 të nenit 455 të K.Pr.P. Përderisa në të thuhet që gjatë rigjykimit të çështjes respektohen dispozitat e gjykimit të shkallës së parë, kuptohet që gjykata nuk pengohet të procedojë, duke zgjeruar edhe kryesisht rrethin dhe numrin e provave. Kjo përgjigje vlen edhe për rigjykimin në apel, në rastet kur kërkesa e rishikimit është bërë vetëm kundër vendimit të gjykatës së apelit.

Në lidhje me pjesën e dytë të pyetjes, mbetet për t’u sqaruar çështja e marrjes ose jo të provave të reja, kur ato, përveç që janë të reja, shtojnë apo ndryshojnë edhe shkakun e rishikimit. A mund të konsiderohet absolut kufizimi i rigjykimit “brenda kufijve të shkaqeve të parashtruara në kërkesën e rishikimit”, që parashikohet në pikën 2 të nenit 455 të K.Pr.Penale?

Rikujtoj që, meqënëse pas ndryshimeve të vitit 2017 nuk lejohet rishikimi i vendimit të formës së prerë në dëm të të pandehurit, edhe trajtimi i pyetjes së mësipërme do të bëhet për rastet kur provat shtesë mund të ndryshojnë shkakun e rishikimit, gjithmonë në favor të të pandehurit.

Pra, absolutizimi i kufizimit që sapo u përmend do të ishte jo vetëm në dëm të vendimit përfundimtar të drejtë, por edhe non sens juridik në raport me përparësinë që i duhet dhënë në përgjithësi parimit të rritjes së standardeve të procesit penal, përfshirë edhe atë të rishikimit. Në vijim, mendoj se nuk do të ishte në dobi të drejtësisë penale që të refuzohej nga gjykata, ose të mos administrohej qoftë edhe kryesisht prej saj, në zbatim të nenit 367 të K.Pr.P. Per shembull, një vendim i GJ.E.D.NJ., që për shkak padijenie apo pakujdesie të kërkuesit nuk ishte përfshirë në dokumentacionin e kërkesës.

Sa i përket vendimit përfundimtar të rishikimit, veç atyre që përmban vet dispozita e posaçme[45] mendoj se meritojnë trajtim edhe disa aspekte të tjera, që i përkasin këtij vendimi.

Fillimisht duhet theksuar që vendimi përfundimtar i gjykatës së rishikimit është vendim i ri. E theksoj këtë, për të sjell në vëmendje se kundër tij mund të ndiqet vetëm rruga e zakonshme e ankimit (apel dhe rekurs). Kurse, pasi ai merr formë të prerë mund të goditet me kërkesë për rishikim në rast mosrespektimi nga gjykata e rishikimit të vendimit të pozitës së të pandehurit.[46]

Aspekte të tjera të vendimit (që mendoj se meritojnë trajtim) kanë të bëjnë me objektin e provueshmërisë, si edhe me disponimet e vendimit përfundimtar të rishikimit.

Sa i përket provueshmërisë, gjykata e themelit të rishikimit nuk e bazon vendimin vetëm në faktet apo provat e reja. Vendimin e pafajësisë apo të lehtësimit të pozitës së të gjykuarit e bazon në provat dhe faktet e reja, duke i vlerësuar ato së bashku me rrethanat e tjera të vlerësuara më parë nga gjykatat që kanë marrë vendimin përfundimtar të goditur me rishikim. Procesit të çmuarjes së provave, në rastin e rishikimit i nënështrohen vetëm provat, faktet dhe rrethanat e reja që u administruan gjatë shqyrtimit të kërkesës së rishikimit. Kurse çmuarja  e provave të procesit të mëparshëm merret e mirëqenë. Si të tilla, nëse përputhen edhe me provat e procesit të ri, ato përfshihen në objektin e të provuarit, që përbën pjesën arsyetuese të vendimit përfundimtar të rishikimit. Faktet dhe provat e pranuara të vërtetuara në vendimin që goditet përmes rishikimit, shprehet autori i sipërcituar R.Murati, mund të rrëzohen apo të përgënjeshtrohen vetëm atëhere kur gjatë procesit të rishikimit provohet me siguri ekzistenca e fakteve dhe provave të reja në favor të të pandehurit.[47]

Fakti, sipas të cilit, provat dhe rrethanat e pranuara në vendimin e formës së prerë që goditet me kërkesën e rishikimit konsiderohen të mirëqëna, domethënë, nuk mund t’i nënështrohen çmuarjes edhe një herë tjetër, shprehje thuajse eksplicite gjen edhe në K.Pr.Penale të Republikës së Shqipërisë në fuqi.[48]

Çështjet e fundit të fazës së dytë të procesit të rishikimit kanë të bëjnë me disponimet e gjykatës së rigjykimit (dispozitivit) dhe pasojat e mospranimit apo të rrëzimit të kërkesës së rigjykimit.

Sa i përket disponimeve,  gjykata që shqyrton themelin e kërkesës së rishikimit mund të vendosë ose: a) deklarimin e pafajshëm të të pandehurit; b) rideklarimin fajtor të të pandehurit për veprën penale për të cilin ishte akuzuar në procesin e mëparshëm; c) rideklarimin fajtor dhe ndryshimin e cilësimit ligjor të veprës, në drejtim të lehtësimit të pozitës; ç) pushimin e akuzës për një apo më shumë vepra penale; d) pushimin e çështjes.

Në rast pafajësie, përveç deklarimit të pafajshëm të të pandehurit, gjykata disponon edhe për aspekte që parashikohen në nenin 457 të K.Pr.Penale. Ndonëse nuk parashikohet shprehimisht në këtë dispozitë, mund të them që të njëjtat disponime duhet të përmbajë edhe vendimi i pushimit të çështjes.

Në rastin e deklarimit përsëri fajtor të të pandehurit, në vendimin e fajësisë, duhet të përfshihet edhe e drejta e ankimit, kundër tij.[49]

Ndërsa, në rast të mospranimit të kërkesës (në fazën e parë) dhe rrëzimit të kërkesës (në fazën e dytë ), vendimi duhet të përfshijë të drejtën që ka personi për paraqitjen e një kërkese të re rishikimi, të bazuar në prova të reja nga ato të kërkesës që nuk u pranua, ose që u rrëzua.

 

Konkluzione

 

Rishikimi i vendimit penal të formës së prerë, si mjet i vetëm i jashtëzakonshëm ankimi kundër tij, për nga rëndësia përbën institut më vete, që dallohet edhe në legjislacionin procedural penal (në fuqi) në Republikën e Shqipërisë.

Si mjet i fundmë procedural në dorë të të dënuarit, ai shërben si garanci maksimaliste e të drejtave kushtetuese të personave të dënuar nga gjykatat. Gjithashtu, ai shërben edhe si një prej formave dhe rrugëve, që shoqëritë bashkëkohore u diktojnë gjykatave për të vetëkorrigjuar gabimet apo tejkalimet ligjore gjatë procesit të dhënies së drejtësisë penale. Në vendet ku lejohet edhe në disfavor të të pandehurit, rishikimi shërben si mjet garancie plus edhe për mbrojtjen e të drejtave të viktimave, përfshirë këtu edhe rikuperimin e dëmeve (materiale dhe morale), pasoja të kryerjes së veprës penale në dëm të tyre.

Me këtë rast dëshiroj të sjell në vëmendje që edhe pse në mjaft vende të sistemit kontinental të së drejtës rishikimi lejohet edhe në disfavor të të pandehurit, me ndryshimet e bëra në Kodin e Procedurës Penale më 2017 u vendos paradoksalisht moslejimi (ndalimi) i rishikimit të vendimeve penale të formës së prerë në dëm të të pandehurit. Përmes këtij hapi jo vetëm që procesi i korrigjimit të gabimeve gjyqësore (rivendosja e drejtësisë penale) mbetet gjysmak, pra, vetëm në favor të të dënuarve, por edhe privohet tërësisht nga e drejta për ta çuar deri në fund procesin penal një kategori tjetër personash, sikurse janë viktimat nga vepra penale. Dhe kjo ndodh: së pari, kur me ndryshimet e vitit 2017 fitoi statusin procedural të subjektit të procesit penal; së dyti, kur sapo ishte miratuar korpusi qëndror i legjislacionit të Reformës në Drejtësi. Kjo e diktuar nga gjendja shqetësuese (jo vetëm për shoqërinë shqiptare) e gjyqësorit dhe e organeve të ndjekjes penale, veç të tjerash, për shkak të korrupsionit.

Përsa i përket institutit të rishikimit, mund të theksohet se, duke trupëzuar në legjislacionin tonë procedural penal disa prej detyrimeve që burojnë nga aktet ndërkombëtare, ndryshimet e vitit 2017 sollën si risi pozitive një farë rritje të nivelit të përafrimit të këtij legjislacioni me atë të pjesës më të madhe të Shteteve të Evropës.   

------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Konventa Evropiane e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut, teksti origjinal i së

është miratuar në Strasburg më 1950, ratifikuar nga Republika e Shqipërisë më 1995

-          Protokolli Nr. 7 i KEDNJ, miratuar në Strasburg më 22. 01.1988, ratifikuar nga

Republika e Shqipërisë me ligjin 8137/1996

- Pakti Ndërkombëtar i të Drejtave Civile dhe Politike, miratuar nga Kombet e bashkuara më 1966, ratifikuar nga Republika e Shqipërisë më 1991

- Konventa Evropiane për Vlefshmërinë e Vendimeve Penale, miratuar në Hagë më

28.05.1970, ratifikuar nga Republika e Shqipërisë me ligjin nr. 9068, datë 15.05.2003

            - Statuti i Gjykatës Penale Ndërkombëtare, miratuar në Romë më 17..07.1988, miratuar nga Republika e Shqipërisë më 23.12.2002

- Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë, në fuqi

            - Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë, ndryshuar së fundmi në 2017

            - Kodi i Procedurës Penale të federatës Ruse, në fuqi

 

            Doktrinë

-          Jonathan Hering, E drejta penaleteori, kazuse dhe material, përkthimi shqip më 2013

-          Carlo Guarnieri & Patricia Pederzoli, Magjistratura në demokracitë bashkëkohore,

(2002), botimi në shqip 2004

-          Grigor Gjika, Procedura Penale, Tiranë 1988

-          Rexhep Murati, Rishikimi i procredurës penale për shkak të provave të reja, Prishtinë

2006

 

            Jurisprudencë

- Vendimi Unifikues i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë, nr.1, datë 31.01.2006

            - Vendimi i Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Tiranë, nr. 687, datë 06.09.2018

            - Vendimi i Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Durrës, nr. 10, datë 19.03.2018  



[1] Argumenti kryesor që përdoret kundër rishikimit të vendimeve të form së prterë në literaturën juridike të Britanisë së madhe konsiston në faktin , se gjykimi i çështjeve penale bëhet me juri, çka rrit ndjeshëm shkallën e besueshmërisë të vendimit të formës së prerë

[2] Në Kodet e mëparshme të procedurës penale nuk parashikohej rishikimi. Por si rrugë e jashtëzakonshme, parashikohej kontrolli i vendimeve të formës së prerë me mënyrën e rishqyrtimit në themel të çështjes, përmes mjetit juridik të kërkesës për mbrojtje të ligjshmërisë. Ky mjet mund të ushtrohej vetëm nga Kryetari i Gjykatës së Lartë, ose Prokurori i Përgjithshëm. Çështja rishqyrtohej nga Gjykata e Lartë

[3] Gjykata, sipas Heringut duhet të udhëhiqet nga parimi i përputhshmërisë me ligjin dhe të drejtën, jo nga dobishmëria politike. (Jonathan Hering, E drejta penale-teori, kazuse dhe material, fq. 20, përkthim shqip, 2013)

[4] Shiko nenet : 4/1; 7/2; 21/2; 34/2; 70/1; 71/2; 75/b-1; 103/3; 156/1-b; 192/1; 193/2,7; 217/3; 291/1; 224/1; 268/1,2; 271/4; 273/1; 268/2; 343/1; 449/1; 450/1-a; 459/3; 462/1,3; 472/2; 482/a; 483/2-b; 498/1; 499/1; 514/1-a,d; 513/3

[5] Miratuar në Hagë më 28.05.1970, ratifikuar nga Kuvendi i Shqipërisë, me ligjin nr. 9068, datë 15.05.2003

[6] Miratuar në Strasburg, më 22.1.1988, ratifikuar nga Kuvendi i Shqipërisë me ligjin nr. 8137/1996

[7] Grigor Gjika, Provedura Penale, Tiranë 1988, fq. 239

[8] Po aty, fq. 298

[9] Dispozita e nenit 441, së cilës i referohet V.U.GI.L është dispozitë e pandryshuar me ndryshimet e bëra me ligjin 35/2017

[10] Neni 462 i Kodit të Procedurës Penale

[11] Po aty, gërma “a”

[12] Neni 425/1 i K.Pr.P.: “Gjykata e apelit shqyrton çështjen brënda shkaqeve të ngritura në ankim. Për çështje të ligjit që duhet të shqyrtohen kryesisht, si dhe për shkaqet e ngritura në ankim dhe për shkaqe të ngritura që nuk bazohen në motive personale, gjykata e apelit shqyrton edhe pjesën që i takon bashkëtëpandehurve që nuk kanë bërë apel”.

[13] Në nenin 427/2 që titullohet: “Vendimet e Kolegjit lidhur me kërkesën për rishikimparashikohet: Kur gjykata çmon  se shkaqet për të cilat ka lejuar rishikimin e procedurës janë edhe në dobi të një bashkëtëpandehuri i cili nuk ka paraqitur kërkesë të procedurës , vepron sipas detyrës zyrtare sikur kërkesa e tillë të ishte paraqitur

[14] Rexhep Murati, Rishikimi i procedurës penale për shkak të provave të reja, Prishtinë 2006,  faqe 94-99

[15] Po aty, faqe 81-94 dhe 99-104

[16] Neni 453/3 i Kodit të Procedurës Penale

[17] Neni 458 i Kodit të Procedurës Penale

[18] Neni 434/1 i K.Pr.P.: “Gjykata e Lartë shqyrton çështjen brënda kufijve të shkaqeve të ngritura në rekurs

[19] Perifrazim i përmbajtjes së pikës 1-a të nenit 432 të K.Pr.Penale

[20] Shih nenin 451 të Kodit të Procedurës Penale

[21] Neni 34/2 i K.Pr.P: cilësia e të pandehurit ruhet në çdo gjëndje dhe shkallë të procesit deri sa të ketë marrë formë të prerë vendimi i pushimit, i pafajsisë ose i dënimit

[22] Shih nenin 37/a të Kodit të Procedurës Penale

[23] Neni 252 i Kodit Penal

[24] Neni 228 i Kodit të Procedurës Penale

[25] Neni 230

[26] Neni 263 i K.Pr.P.

[27] Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale, neni 84: “Rishikimi i fajësimit dhe i dënimit”

[28] Po aty, neni 10

[29] R Murati, reforma, më lart, fq.48

[30] Në nenin 14/7: “Askush nuk mund të ndiqet apo të dënohet për shkak të veprës penale për të cilën ka qënë i liruar ose i dënuar me vendim të formës së prerë në përputhje me ligjin dhe procedurën penale të shtetit përkatës

Neni 4/2 i Prot.Shtesë të K.D.NJ : Askush nuk mund të ndiqet ose të dënohet penalisht nga gjykatat e të njëjtit Shtet për një vepër në të cilën është deklaruar  më parë i pafajshëm ose dënuar me vendim gjyqësor përfundimtar në përputhje me procedurën penale të këtij Shteti.

[31] neni 449/2 i K.Pr.P. : “Nuk lejohet vendimi i pafajësisë dhe as rishikimi i dënimit kur synohet rëndimi i pozitës së të dënuarit”

[32] Në Gjermani, gjykatat e apelit (oberlandesgericht) gjykojnë në shkallë të dytë ankimet kundër vendimeve penale të dy llojeve të gjykatave më të ulta (Amtsgeriche dhe Landgeriche). Për krimet veçanërisht të rënda, si ato të tradhëtisë ndaj atdheut dhe terrorizmit, gjykojnë edhe si gjykata të shkallës së parë. Kur gjykojnë si gjykata të shkallës së parë dhe, në disa raste, në çështjet penale komplekse, kur gjykojnë në shkallë të dytë, në trupën gjyqësore marrin pjesë edhe gjykatës popullorë (jo profesionist). Meqënëse përbërja e Kolegjeve ndryshon, me ndryshimin e llojeve të çështjeve, në vartësi të llojit të veprës dhe shkallës së kompleksitetit të çështjes, numri i gjykatësve popullorë është i ndryshëm nga çështja në çështje. Ata zënë vend përkrah gjykatësve profesionistë dhe, së bashku, vendosin për të gjitha çështjet që dalin gjatë gjykimit (ndryshe nga juria anglo-saksone), vendosin si për faktet, ashtu edhe për çështjet e ligjit ( të së drejtës), marrin pjesë në dhënjen e vendimit, përfshirë edhe llojin dhe masën e dënimit (Magjistratura në demokracitë  bashkëkohore, Carlo Guarnieri &Patrizia Pederzoli, 2002, përkthim shqip. 2004, faqe 25 dhe 98

[33] Neni 450, gërmat ‘a’ dhe ‘b’, i Kodit të Procedurës Penale

[34] Shih Vendimin Unifikues Nr. 1, datë 31.01.2006 të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

[35] Përkatësisht, paragrafët 1 dhe 3 të nenit 453 të Kodit të Procedurës Penale

[36] Neni 462/3 – a i Kodit të Procedurës Penale

[37] a) Ndalova posaçërisht në këtë moment të procesit të rishikimit, sepse konstatoj që në praktikën gjyqësore, për shkak të moskuptimit si duhet të dallimit të nocioneve procedurale: “gjykatë” dhe “trup gjykues”, Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë, me vendimin nr. 687 AKTI, datë 06/09/2018 vendos pezullimin e gjykimit me kërkues A.M, me objekt rishikimin e vendimit penal nr.1418, datë 02.11.2010, të Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Tiranë dhe dërgimin e çështjes në Gjykatën Kushtetuese për të shfuqizuar si antikushtetues shprehjen “nga gjykata e shkallës së parë që ka dhënë vendimin në dhomën e këshillimit”, parashikuar në pikën 1 të nenit 453 të K.Pr.P,. dhe togfjalëshin “i së njëjtës gjykatë”, parashikuar në pikën 3 të po këtij neni. Jam i mendimit se, në këtë rast nuk ndodhemi para ndonjë pakushtetueshmërie, por duke lexuar arsyetimin e vendimit konstatohet keqkuptimi në lidhje me terminologjinë e përdorur nga ligjvënësi: “gjykatë “ dhe “trup gjykues”. Kuptimi i termit “gjykatë” që përdoret në pikën 3 të nenit 453 “gjykata vendos dërgimin e çështjes “ ka nocionin: “trup gjykues” i po asaj gjykate, së cilës i përket edhe “trupi gjykues”,  që i është dërguar çështja për rigjykim nga trupi gjykues, i cili u shpreh vetëm për pranimin e kërkesës dhe jo edhe për shqyrtimin e themelit të saj. Gjykata, në këtë rast nuk ka kuptimin e gjykatës si institucion, por kuptimin si subjekt i procesit penal që në fakt janë trupat gjykues, që krijohen nga gjyqtarë të vet gjykatës si institucion.

   b) Nga paqartësitë e ligjit të ndryshuar është vepruar në kundërshtim me parimet themelore të procedurës penale edhe në çështjen penale me vendimin nr.(11-202018-1286)110, datë 19.03.2018 të Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Durrës, me çështjen penale që i përket kërkuesit Ruzhdi Z. Kërkesa e rishikimit, në fazën e pranimit apo jo të saj u shqyrtua nga po ata gjyqtarë që kishin gjykuar në shkallën e parë çështjen në të cilën ishte dhënë vendimi i dënimit të Ruzhdi Z., rast ky flabrant papajtueshmërie për shkak të pjesmarrjes në procedim (neni 15/1 i K.Pr.P.).

[38] Neni 450 i Kodit të Procedurës Penale që titullohet “Rastet e rishikimit”

[39] 1.1. Provohet se akt - gjykimi është mbështetur në dokument të falsifikuar, ose deklarim të rremë te dëshmitarit, ekspertit apo përkthyesit

    1.2. Provohet se akt - gjykimi është pasojë e veprës penale të kryer nga gjyqtari, ose personi që ka kryer veprimet hetimore

[40] (----) neni 413/3 i K.Pr.P. të Federatës Ruse, (2001) parashikon se, rrethana të zbuluara rishtas janë:
1. Kur vërtetohet se vendimi është mbështetur në thëniet e rreme të të dëmtuarit, apo të dëshmitarit, mendimin e ekspertit, si dhe provat materiale  të falsifikuara, procesverbalet e veprimeve hetimore ose përkthimi i rremë që sollën si pasojë marrjen e vendimit të paligjshëm dhe të padrejtë.

2. Kur vendimi i formës së prerë është rezultat i shpërdorimit të detyrës  të hetuesit, gjyqtarit hetues ose prokurorit publik

[41] Shih nenin 450/d të Kodit të Procedurës Penale

[42] Neni 450/e i Kodit të Procedurës Penale

[43] Neni 452 i Kodit të Procedurës Penale

[44] Shih nenin 367 të Kodit të Procedurës Penale

[45] Neni 456 i Kodit të Procedurës Penale

[46] Interpretim i nenit 449/2 të Kodit të Procedurës Penale

[47] Perifrazuar nga R. Murati, Rishikim i Procedurës Penale, Prishtinë 2006, fq. 105

[48] Shih nenin 450/c të Kodit të Procedurës Penale

[49] Neni 458 i Kodit të Procedurës Penale