-Mbi kompetencën e re të Gjykatës Kushtetuese-

 

K U S H T E T U T S H M Ë R I

 

Dr. Arta VORPSI[1]

Këshilltare ligjore

pranë Gjykatës Kushtetuese,

Tiranë

Hyrje

 

Një nga pyetjet më tërheqëse që përfshijnë sot të drejtën publike të krahasuar është: A mund të deklarohet antikushtetues një amendament kushtetues? Nëse po, sipas cilave kritere dhe nga kush?[2]

Në disa vende gjykatat e larta apo kushtetuese kanë zhvilluar një doktrinë bazë sipas të cilës ato mund të shpallin të pavlefshëm një amendament kushtetues, bazuar në shkaqe të qenësishme, pavarësisht faktit se janë respektuar të gjitha kërkesat procedurale me qëllim ndryshimin formal të dispozitave kushtetuese.[3] Ka vende ku kontrolli kushtetues shtrihet si ndaj aspekteve substanciale, ashtu edhe ato formale, ashtu siç ka vende që kanë preferuar vetëm kontrollin ndaj aspekteve formale të miratimit të ndryshimeve kushtetuese.[4] Modeli i dytë u zgjodh edhe nga ligjvënësi shqiptar gjatë ndryshimeve kushtetuese të vitit 2016, si një nga risitë e reformës kushtetuese.[5] Diku tjetër, për shembull, në Francë prevalon kultura e ushtrimit të sovranitetit popullor, i cili vleftëson të gjitha amendamentet që i bëhen Kushtetutës nga pikëpamja formale dhe për këtë shkak nuk njeh mundësinë e deklarimit antikushtetues të një amendamenti kushtetues nga gjykata.[6]

Pyetja që u shtrua më lart, megjithëse përmban tri elemente (nëse, sipas cilave kritere dhe nga kush) për studiuesit e së drejtës kushtetuese në rastin tonë fokusohet më së shumti te dy të fundit, pasi e para është në thelb një vendim mirëfilltazi politik. Pyetja mbi kriteret dhe organin që duhet të vlerësojë kushtetutshmërinë e amendamenteve kushtetuese duket sikur bie ndesh me doktrinën e legjitimitetit të pushtetit ligjvënës, i cili mohon mundësinë e deklarimit antikushtetues të vullnetit demokratik.[7] Në thelb, këto pyetje kanë të bëjnë me mundësinë e ruajtjes apo jo të demokracisë kushtetuese, në disa aspekte.

Qëllimi i këtij artikulli është të paraqesë disa refleksione mbi mundësitë dhe mekanizmat që ekzistojnë për kontrollin e amendamenteve kushtetuese, pas miratimit të tyre nga sovrani. Nisur nga fakti se, pas ndryshimeve kushtetuese të vitit 2016 në Shqipëri, tashmë Gjykata Kushtetuese ka juridiksion të ushtrojë një kontroll mbi amendamentet kushtetuese, këtu do të zënë vend edhe disa mendime lidhur me hapësirën e këtij kontrolli.

           

Rëndësia e kontrollit gjyqësor të amendamenteve kushtetuese

 

Përse kontrolli gjyqësor i amendamenteve kushtetuese është i nevojshëm? Si ka mundësi që një ndryshim i kushtetutës të jetë antikushtetues nëse ai është miratuar sipas rregullave të përcaktuara shprehimisht dhe qartë në tekstin kushtetues nga sovrani? Nga pikëpamja e një besniku ndaj kushtetutës, si norma më e lartë, kjo e fundit nuk mund të jetë kurrë antikushtetuese, prandaj kontrolli është i panevojshëm, kushtetuta është e tëra në harmoni dhe nuk mund të pranohet ideja se normat e saj bien ndesh me njëra tjetrën. Sipas pozitivistëve, kushtetutshmëria e normës kushtetuese prezumohet në çdo rast, sepse të gjitha ligjet e tjera burojnë prej saj, pa të nuk mund të ketë ligj autorizues dhe, si i tillë, as burim të së drejtës, gjë që është e pamundur. Në fakt, asnjëra prej këtyre argumenteve, e marrë më vete apo bashkërisht, nuk është mjaftueshmërisht e kënaqshme për t’iu përgjigjur a priori pyetjes nëse një amendament që i bëhet Kushtetutës mund të jetë apo jo antikushtetues. Realiteti ka treguar se një gjë e tillë ndodh.

Rezultati i një procesi vendimmarrës është i pranueshëm vetëm nëse kalon nëpër një proces kushtetues. Kjo vlen si për vendimmarrjet me natyrë të pastër politike, ashtu edhe për ato të natyrës së pastër juridike. Miratimi i një amendamenti kushtetues në fakt ka cilësitë e të dyjave, pra, nuk mund të ketë një proces formal juridik pa kaluar më parë nëpërmjet një procesi politik, formal apo informal. Për këtë arsye, një kontroll i mirëfilltë gjyqësor i vlefshmërisë së amendamentit kushtetues, nga pikëpamja procedurale apo substanciale është i nevojshëm. Pyetja që lind në këtë rast është: A mund të kontrollohet gjyqësisht norma më e lartë juridike? Si për shumë çështje juridike, edhe lidhur me këtë pyetje ka të paktën 2 qëndrime: I pari e ndalon në mënyrë kategorike rishikimin gjyqësor, duke e konsideruar të pamundur shqyrtimin gjyqësor të një vullneti politik tashmë të shprehur dhe të hyrë në fuqi, i cili ka vlerë të njëjtë me aktin më të lartë, vlefshmërinë e të cilit e marrim të mirëqenë.[8] I dyti, i cili është më intrigues dhe gjithnjë e më tepër po gjen terren lidhet me faktin se edhe akti me të cilin ndryshohet kushtetuta është ligj formal dhe si i tillë nuk ka pse të bëjë përjashtim nga kontrolli kushtetues mbi pajtueshmërinë e tij me aktin themelor.[9] Për këtë arsye, mjaft gjykata kushtetuese kanë ndjekur këtë qëndrim, kur në kushtetutat e vendeve të tyre nuk ka pasur një parashikim të shprehur ndalues për kontrollin e amendamenteve kushtetuese. Pra, nëse nuk është shprehimisht e ndaluar, nuk ka ndonjë arsye legjitime për të mos e ushtruar këtë kontroll.[10] Ky është argumenti i përdorur nga Gjykata Kushtetuese Federale gjermane, e cila gjatë interpretimit të saj e ka konsideruar aktin me të cilin ndryshohet Ligji Themelor si “ligj federal”, duke mos e përjashtuar atë nga kontrolli i saj, pavarësisht se kjo e drejtë nuk i është njohur shprehimisht nga Ligji Themelor apo ndonjë ligj tjetër federal.[11]

Çështja që ngrihet pas kësaj është: A ka legjitimitet një organ gjyqësor të vlerësojë vullnetin e kushtetutbërësit? Mundësia e vlerësimit të një ndryshimi kushtetues nga dikush tjetër përveç sovranit ka qenë dhe do të mbetet një veprim i jashtëzakonshëm juridik. Megjithatë, sot vihet re shpeshtësia në rritje e kësaj mundësie, duke u kthyer në një fakt të zakonshëm të realitetit kushtetues. Antikushtetutshmëria është një koncept i cili nuk mund të kuptohet i veçuar nga formaliteti kushtetues, vlerat kushtetuese, demokracia kushtetuese dhe legjitimiteti kushtetues. Për këtë arsye, kur flasim për ndryshim të kushtetutës nuk duhet të fokusohemi vetëm te forma apo procedura e miratimit, por edhe tek vlerat, demokracia dhe legjitimiteti kushtetues ku bazohet ndryshimi. Fakti që një shoqëri e caktuar përkufizohet sipas kushtetutës që ajo ka miratuar, detyrimisht e bën procesin e ndryshimit mjaft të rëndësishëm. Pushteti për të ndryshuar kushtetutën nuk është çështje formale, ose thjesht teknike, por duhet kuptuar si një tërësi normash që përmban detaje të rëndësishme që ndikojnë ose përcaktojnë proceset bazë politike. Kjo është arsyeja që shumica e kushtetutave demokratike parashikojnë shprehimisht rregulla që lidhen me: (i) procedura më të vështira për rishikimin e normave kushtetuese, të tilla si: (ii) dispozita formale; (iii) kufijë materialë; (iv) rregulla të ndryshme që i kanë rrënjët tek zhvillime të caktuara historike.[12]

Nisur nga sa më lartë, e domosdoshme është tashmë që bashkë me mundësinë e ligjvënësit kushtetues për të ushtruar të drejtën e tij legjitime të shprehjes së vullnetit politik, duhet garantuar edhe mbrojtja e kushtetutës gjatë këtij procesi. Sipas Carl Schmitt, shprehja mbrojtje e kushtetutës është një term i gjerë, ajo i referohet çdo veprimi, normal apo të jashtëzakonshëm, kundër një sulmi që i bëhet kushtetutës. Ajo nuk shtrihet vetëm ndaj pjesës “së dëmtuar” të kushtetutës, por edhe ndaj të gjithë sistemit politik, ekonomik, juridik dhe social.[13]

Ndërsa sipas Hans Kelsen, nëpërmjet interpretimit që gjykata kushtetuese u bën parimeve dhe vlerave kushtetuese, jo vetëm realizohet funksioni i saj mbrojtës ndaj kushtetutës, por ajo ofron për organet e pushtetit mjete dhe kritere sipas të cilave ato duhet të sillen. Në këtë mënyrë, gjykata kushtetuese luan jo vetëm rol mbrojtës, por edhe rol krijues të rendit juridik. Roli i dyfishtë mbrojtës dhe krijues bëhet i mundur nga fakti se gjykatat kushtetuese janë organe gjyqësore. Karakteri gjyqësor i tyre nënkupton, mes të tjerave, se ato nuk mund të veprojnë me iniciativën e tyre, por vetëm bazuar në procedura ligjore të iniciuara nga të tjerët, ose në rastet e përcaktuara nga kushtetuta. Ato duhet të ndjekin kriteret e përcaktuara nga kushtetuta dhe jo nga oportuniteti apo konvenienca politike. Pavarësisht nga fakti nëse ato janë apo jo të përfshira në piramidën gjyqësore të sistemit të drejtësisë, natyra juridiksionale e gjykatave kushtetuese u jep atyre legjitimitetin e nevojshëm të marrim vendime me implikime të pakundërshtueshme politike. Ky faktor nuk mund të zbehë faktin se gjykatat kushtetuese jo vetëm zgjidhin konfliktin, por shumë më shpesh se gjykatat e zakonshme krijojnë precedentë të cilët inkorporohen në sistemin juridik respektiv.[14]

 

Kontroll substancial apo formal?

 

Siç dihet, rregullat formale për miratimin e ndryshimeve kushtetuese janë pjesë e garancive që vetë Kushtetuta mbart, me qëllim mbrojtjen e përmbajtjes së tekstit kushtetues. Detajet që ato parashikojnë, duke specifikuar subjektet që kanë të drejtë të propozojnë amendamentet, periudhat kohore dhe kuorumet e nevojshme për propozimet dhe, më pas, ndjekjen e procedurave strikte deri në miratimin përfundimtar të tyre, na bëjnë të qartë dallimin midis ndryshimit të një ligji të zakonshëm dhe ndryshimit të ligjit themelor të vendit, gjë e cila përbën në vetvete një vlerë kushtetuese, që duhet respektuar me çdo kusht për të pasur një shtet të së drejtës, siç parashikon vetë teksti kushtetues.[15]

Rregullat formale për ndryshimin e kushtetutës janë veçanërisht të nevojshme, për të kanalizuar vullnetin popullor në një dialog institucional, më pas transformimin e tij në ndryshime të mëtejshme kushtetuese. Nga natyra e tyre, rregullat formale për amendimin e Kushtetutës pasqyrojnë njëkohësisht besim dhe mosbesim te aktorët politik: ato nga njëra anë autorizojnë aktorët politikë të përmirësojnë kushtetutën, ndërsa nga ana tjetër kufizojnë mënyrën dhe kohën e veprimit të tyre për këtë qëllim. Nisur nga funksionet thelbësore që mishërojnë rregullat formale të miratimit të ndryshimeve kushtetuese, e pritshme është që vetë kushtetuta t’i parashikojë ato në mënyrë sa më shteruese, dhe në fakt shumica e tyre ndjekin këtë linjë.[16] Madje, disa prej tyre shkon më tej, duke parashikuar edhe mekanizmin që do të ushtrojë kontrollin nëse këto funksione janë respektuar në thelbin e tyre, përndryshe amendamenti kushtetues është i pavlefshëm. Pikërisht këtë mision ka gjykata kushtetuese kur shqyrton procedurën e miratimit të amendamentit kushtetues nga parlamenti. Megjithatë, ky shqyrtim nuk mund të mbetet brenda disa kufijve formal procedural. Një ndryshim kushtetues mund të sjellë efekte thelbësore të rëndësishme për kushtetutën edhe kur është bërë në përputhje me rregullat proceduralë për këtë qëllim. Ai mund të afektojë rendin juridik ekzistues dhe parimet e tij bazë, duke i zëvendësuar me të rinj, dhe në këtë mënyrë ndryshon identitetin kushtetues të një vendi, në respektim të plotë të procedurave.  

Mekanizmi procedural i kontrollit të kushtetutshmërisë së amendamentit kushtetues nga gjykatat kushtetuese, megjithëse në rang global nuk është shumë i përhapur, sidoqoftë gjen zbatim në mjaft vende me demokraci të reja, madje në disa prej tyre ai ushtrohet para se të miratohet nga parlamenti.[17] Sjellim në vëmendje që ky kontroll a priori i amendamentit kushtetues nuk duhet ngatërruar me kontrollin a posteriori , i cili është më së tepërmi i përhapur në botë dhe gjatë të cilit vlerësohet nëse është respektuar procedura e miratimit të amendamentit kushtetues. Në disa sisteme kushtetuese, gjykata kushtetuese mund të ushtrojë edhe kontroll kushtetues a posteriori me qëllim vlerësimin nëse amendamenti i miratuar bie ndesh me dispozitat e paprekshme të kushtetutës.[18] Nuk ka ndonjë standard ndërkombëtar të gjithëpranuar se cili është modeli më i mirë apo më efektiv. Në disa vende ideja e kontrollit kushtetues a posteriori është refuzuar bazuar në faktin se gjykatat, pavarësisht juridiksionit të tyre janë gjithashtu organe shtetërore dhe si të tilla nuk mund të jenë mbi ligjvënësin kushtetues apo të veprojnë si pushtet kushtetutbërës.[19] Ky diskutim gjeti vend edhe gjatë procesit të hartimit të dispozitave kushtetuese të ndërmarra gjatë reformës kushtetuese të vitit 2016. Fillimisht në projektin që iu dërgua për mendim Komisionit të Venecias ishte parashikuar varianti ndalues i rishikimit të ndryshimeve kushtetuese nga GJK. Por qëndrimi që mbajti Komisioni i Venecias në Opinionin Interim të datës 21 dhjetor 2015 ofroi mundësinë e kontrollit nga pikëpamja procedurale e miratimit të amendamenteve kushtetuese, si një nga variantet me tendencë në përhapje në Europë. Sipas tij, “...do të ishte e mundur t’i jepej GJK të paktën pushtetin për të verifikuar procedurën në të cilën amendamentet kushtetuese janë miratuar (por jo thelbin e amendamenteve). Në fund të fundit, Projekt Amendamentet nuk prekin pushtetin e GJK për të shqyrtuar kushtetutshmërinë e një referendumi (shih Nenin 131 (ë) i Kushtetutës së tanishme), përfshi referendumin për të ndryshuar Kushtetutën. Gjithsesi, kur Kushtetuta është kaq e hollësishme dhe përfshin çështje që normalisht duhen rregulluar në nivel legjislativ, roli i GJK është tashmë mjaft i kufizuar.”[20]

 Pavarësisht modelit dhe hapësirës së zgjedhur nga kushtetutat e vendeve të ndryshme, një gjë nuk ndryshon në çdo rast: dispozitat kushtetuese që u japin gjykatave kushtetuese juridiksionin për të kontrolluar kushtetutshmërinë e normave kushtetuese janë të një natyre përjashtimore dhe, për këtë arsye, ato duhen interpretuar në përputhje me parimin exceptio est strictissimae interpretationis.

Shqipëria nuk bën pjesë në ato vende, kushtetutat e të cilave kanë parashikuar ndalim të shprehur të nismave rishikuese lidhur mbi dispozita kushtetuese të caktuara. Megjithatë nëse interpretojmë nenin 3 të Kushtetutës shqiptare i cili parashikon vlerat më të larta mbi të cilat bazohet shteti konkretisht, pavarësia e shtetit dhe tërësia territoriale e tij, dinjiteti i njeriut, të drejtat dhe liritë e tij, drejtësia shoqërore, rendi kushtetues, pluralizmi, identiteti kombëtar dhe trashëgimia kombëtare, bashkëjetesa fetare, si dhe bashkëjetesa dhe mirëkuptimi i shqiptarëve me pakicat, mund të arrijmë në një përfundim të tillë që shkon në favor të paprekshmërisë së këtyre parimeve me anë të amendamenteve kushtetuese. Pra, nëse preken bazat e shtetit, atëherë bie dhe kushtetuta e tij, për sa kohë neni 4 i referohet të drejtës si bazë dhe kufij i veprimtarisë së shtetit, duke i dhënë Kushtetutës jo vetëm pozitën më të lartë në tërësinë e akteve normative por edhe privilegjin e zbatimit të drejtpërdrejt të saj si rregull, me përjashtim të rastit kur vetë ajo e ndalon një gjë të tillë. Në këtë kuptim, mund të thuhet se kushtetutbërësi është kujdesur për ngritjen e mekanizmave mbrojtës, të cilët jo domosdoshmërisht duhet të jenë të karakterit ndalues të shprehur por ato mund të jenë të tilla që arrijnë të parandalojnë cenimin e shtetit demokratik dhe të së drejtës.

Ndryshimi i Kushtetutës shqiptare është as i pamundur, por edhe as i lehtë. Neni 177 i saj parashikon paraqitjen e një amendamenti në tri mënyra: së pari, amendamenti duhet të miratohet nga jo më pak se 2/3 e të gjithë anëtarëve të Kuvendit (pika 3); së dyti, Kuvendi mund të vendosë me 2/3 e anëtarëve të tij që projektligji të votohet me referendum (pika 4); së treti, amendamenti kushtetues i miratuar i nënshtrohet referendumit kur këtë e kërkon një e pesta e të gjithë anëtarëve të Kuvendit (pika 5). Nga këto dispozita mund të nxirret përfundimi se Kushtetuta ka krijuar hapësirë për pakicën e anëtarëve të Kuvendit, e përbërë prej një të pestës së anëtarëve të tij që në rastin kur nuk bie dakord me shumicën e anëtarëve prej dy të tretash për amendamentin kushtetues, të kërkojë që ky i fundit t’i nënshtrohet referendumit. Megjithatë, Kushtetuta qartazi nuk synon mbajtjen në çdo rast të një referendumi mbi ndryshimet e Kushtetutës, por e kushtëzon atë vetëm në ato raste kur konsensusi i gjerë politik mungon. Ky ka qenë edhe qëndrimi i Gjykatës Kushtetuese e cila shqyrtoi kërkesën për zhvillimin e një referendumi për ndryshimet kushtetuese të miratuara nga Kuvendi. Sipas saj, Kushtetuta e Shqipërisë lejon thirrjen e një referendumi për amendamentet kushtetuese vetëm brenda kufijve të parashikuar nga neni 177. E drejta e 50 mijë shtetasve me të drejtë vote për të kërkuar shfuqizimin e një ligji, sipas nenit 150, nuk shtrihet në ligjet për rishikimin e Kushtetutës.[21]

Formalisht, çdo dispozitë e Kushtetutës shqiptare mund të ndryshohet, pasi nuk kemi ndalime të shprehura si në rastin e Ligjit Themelor gjerman.[22] Por referuar qëndrimit të shprehur më lartë lidhur me mekanizmat mbrojtës që kushtetutbërësi ka parashikuar, mund të thuhet se një rishikim tërësor i kushtetutës në parim nuk është i ndaluar, për sa kohë nuk preken bazat e shtetit demokratik dhe të së drejtës, sipas nenit 3. Megjithatë, qëndrueshmëria e ligjit themelor varet mjaft nga vullneti i partive politike të përfaqësuara në parlament dhe dakordësisë së tyre për të ndërhyrë në kushtetutë. Ka raste kur situata mund të bëhet e rrezikshme nëse ndërhyrja bëhet për qëllime të pastra partiake, pa marrë parasysh pasojat që mund të vijnë prej saj. Qëndrueshmëria e kushtetutës nuk duhet të përdoret si argument për qëndrueshmëri politike, siç shpesh herë përpiqet të justifikohet. Ndryshimet kushtetuese të vitit 2008 e treguan më së miri këtë. Kur ndryshimi i kushtetutës koincidon me momentin e humbjes së besimit te partitë politike, atëherë çështja është serioze.[23] Me qëllim që të parandalohet apo të kontrollohet aq sa është e mundur pasoja e padëshiruar e një situate të tillë, është parashikuar ndërhyrja me anë të mekanizmit të kontrollit nga ana e Gjykatës Kushtetuese.[24]

 

Çfarë mund të presim nga Gjykata Kushtetuese?

 

Duke iu kthyer modeli të zgjedhur nga ligjvënësi kushtetues shqiptar, i cili ka preferuar të parashikojë kontrollin e amendamentit kushtetues a posteriori vetëm sa i takon respektimit të procedurës së miratimit të tij të parashikuar nga Kushtetuta për këtë qëllim, vlerësojmë se në parim Gjykata Kushtetuese shqiptare nuk ka juridiksion të vlerësojë pajtueshmërinë e amendamentit kushtetues me parimet themelore të Kushtetutës nga pikëpamja substanciale, pasi neni 131/2 e ka parashikuar shprehimisht kontrollin nga pikëpamja procedurale të miratimit të tij. Megjithatë, ky fakt nuk ia zbeh vlerat kësaj kompetence të re, e cila duhet konsideruar një garanci më shumë në mbrojtje të kushtetutshmërisë. Siç na mëson edhe teoria e së drejtës, forma është përcaktuese për përmbajtjen.

Në fakt, kjo kompetencë ndonëse formalisht e re, në thelb është ushtruar nga kjo Gjykatë ndër vite. Madje në një rast, Gjykata shkoi deri në shfuqizimin e një amendamenti kushtetues, duke konstatuar pavlefshmërinë konstitucionale të nenit që ndryshonte ligjin nr.7491, datë 29.04.991 “Për dispozitat kryesore kushtetuese”.[25] Lidhur me këtë vendim të Gjykatës është vështirë të thuhet nëse qëllimi kishte të bënte me mbrojtjen e kushtetutshmërisë në thelb apo me një reagim politik të Gjykatës kundrejt goditjeve politike të parlamentit në atë kohë, i cili me anë të ndryshimit kushtetues, synonte detyrimin e Gjykatës Kushtetuese për të bërë rotacionin e përbërjes së saj me një të tretën brenda 30 ditëve.[26]  Ky rast i shkëputur nuk mund të konsiderohet si praktikë e Gjykatës ose si një qasje proaktive për të ushtruar një kontroll të tillë sa herë që do të lindte nevoja.

Megjithatë, Gjykata në vijimësi dhe në koherencë ka interpretuar dispozita të veçanta të Kushtetutës, duke mos i shkëputur ato nga normat e tjera kushtetuese, por madje duke tërhequr në mënyrë të përsëritur idenë se dispozitat e Kushtetutës nuk mund dhe nuk duhen kuptuar të shkëputura, por në tërësi, sepse ajo është një dokument i tërë, duke përfshirë këtu edhe preambulën e saj, ku shprehen një sërë vlerash themelore.[27] Ky mesazh i saj ka qenë në funksion edhe të mbrojtjes së Kushtetutës nga ndryshimet e mundshme që mund t’i bëhen asaj. Për këtë arsye mendoj se kompetenca e re e saj për të rishikuar amendamentet kushtetuese në aspektin procedural të tyre është një instrument thelbësor dhe i rëndësishëm në funksion të mbrojtjes së kushtetutës, nëse përdoret si duhet.

Si argument për këtë shërben fakti që kjo Gjykatë prej vitesh është përfshirë në procesin e rishikimit kushtetues, kur është shprehur për kushtetutshmërinë e çështjeve që shtrohen në referendum. Ajo ka theksuar se stabiliteti i Kushtetutës është një vlerë kushtetuese, e cila garantohet nga një procedurë e vështirë dhe komplekse e amendimeve të Kushtetutës. Sipas saj, kjo qëndrueshmëri mund të dëmtohet nëse një amendament kushtetues, i miratuar me një shumicë prej dy të tretash dhe për të cilin nuk është kërkuar që t’i nënshtrohet referendumit nga subjektet e parashikuara në nenin 177 të Kushtetutës, mund të shfuqizohet nëpërmjet një referendumi të kërkuar nga 50 mijë zgjedhës. Në këtë kuptim, neni 177 parashikon garanci të mjaftueshme për pakicat (një e pesta e anëtarëve) pa qenë nevoja t’i drejtohet parashikimeve të nenit 150 të Kushtetutës. Sovraniteti i popullit është një parim shumë i përgjithshëm, i cili bëhet i zbatueshëm nëpërmjet dispozitave të veçanta të Kushtetutës dhe nuk mund të përdoret për përjashtimin e këtyre dispozitave. Gjykata ka çmuar se nenet 150-152 dhe 177 të Kushtetutës janë në harmoni me parimin e sovranitetit popullor, siç parashikohet nga neni 2 i saj. Këto nene, sipas saj, nuk vijnë në kundërshtim me parimin, por e konkretizojnë atë duke treguar masën në të cilën sovraniteti ushtrohet nga përfaqësuesit, drejtpërdrejt nga populli apo në mënyrë të kombinuar.

Bazuar në analizën e mësipërme mund të thuhet me pak fjalë se, në këtë vendim Gjykata Kushtetuese ka bërë dallimin midis parimit të demokracisë përfaqësuese dhe sovranitetit popullor, duke arritur në përfundimin se Kushtetuta në rastin e miratimit të ndryshimeve kushtetuese ka preferuar t’i japë përparësi të parit. Në këto kushte, megjithëse në arsyetimin e këtij vendimi gjejnë vend argumente që lidhen me formën dhe procedurën e miratimit të ndryshimeve kushtetuese, kjo nuk e ka penguar Gjykatën të vlerësojë çështje që lidhen me parimet dhe vlerat kushtetuese. Pavarësisht objektit të kërkesës, si edhe argumenteve të përdorura në këtë vendim, ajo që merr rëndësi është mundësia e zgjedhësve për të bërë referendum për ndryshimin e Kushtetutës. Sipas rregullimit aktual kushtetues dhe jurisprudencës së deritanishme të Gjykatës, rezulton se kjo mundësi është mjaft e vogël dhe varet tërësisht nga vullneti i ligjvënësit, rast pas rastit, për ta lejuar një gjë të tillë. Kjo zgjidhje, sipas praktikave të njohura ndërkombëtare, nuk rezulton të jetë në kundërshtim me parimin e demokracisë, por mbështetet më së shumti në sistemin e demokracisë përfaqësuese, tipike për republikat parlamentare. Megjithatë duhet pranuar se kjo zgjidhje kushtetuese kufizon ndjeshëm të drejtën e zgjedhësve për të shprehur vullnetin e tyre në mënyrë të drejtpërdrejt për një çështje të tillë mjaft të ndjeshme, siç është ndryshimi i Kushtetutës. Duke iu referuar natyrës së Kushtetutës si kontratë sociale midis popullit dhe pushtetmbajtësve, rezulton që nëse i pari nuk gjen vullnetin e të dytit, ai nuk mund të realizojë të drejtën e tij si sovran për të miratuar apo hedhur poshtë ndryshimet kushtetues. E vetmja rrugë për të ruajtur kushtetutshmërinë e Kushtetutës mbetet kontrolli i Gjykatës Kushtetuese, e cila nëpërmjet interpretimit brenda hapësirës që do të përcaktojë vetë ajo gjatë ushtrimit të kësaj kompetence të synojë garantimin e qëndrueshmërisë dhe harmonisë kushtetuese, si kusht i domosdoshëm i shtetit të së drejtës.[28] Nisur nga ky qëndrim, e pritshme është që Gjykata Kushtetuese të ushtrojë kontrollin e saj, duke u bazuar te fakti që teksti kushtetues është një i tërë dhe si i tillë imponon interpretimin e amendamenteve kushtetuese në dritën e parimeve të përgjithshme kushtetuese. Ky është thelbi i kuptimit të interpretimit kushtetues, në fund të fundit.[29]

 

Përfundime

 

Si në rastet kur kushtetutat parashikojnë ndalim të ndryshimit të dispozitave të saj, ashtu edhe në rastin kur nuk e bëjnë një gjë të tillë, ndryshimet e tekstit të kushtetutës janë të pamundura për t’u ndaluar në mënyrë absolute. Nëse do të pranonim një gjë të tillë, do të binim ndesh me idenë e pushtetit konstitues që ka sovrani. Ajo që merr rëndësi në raste të miratimit të ndryshimeve kushtetuese është parashikimi dhe përdorimi i mekanizmave garantues që ndryshimet kushtetuese të ndërmarra të jenë në pajtim me tekstin në fuqi të Kushtetutës. E kundërta nënkupton cenim të parimit të kushtetutshmërisë, si rrjedhim mosrespektim të shtetit të së drejtës. Nëse ky mekanizëm është apo jo një gjykatë, formë tjetër kontrolli, kjo është çështje në varësi të modelit të zgjedhur nga ligjvënësi. Megjithatë, nëse Kushtetuta ka parashikuar një gjykatë për kontrollin dhe ruajtjen e kushtetutshmërisë nuk ka asnjë arsye apo shkak juridik që ajo të mos e shtrijë kontrollin e saj edhe ndaj dispozitave të të njëjtit nivel me ato kushtetuese, aq më tepër kur këto dispozita ndryshojnë tekstin e Kushtetutës.

Çështja se deri ku shkon hapësira e kontrollit të amendamenteve kushtetuese nga gjykata kushtetuese, nëse ajo do të kufizohet te aspektet e procedurës apo te elemente të substancës së tyre, kjo sërish është çështje zgjedhjeje e ligjvënësit, deri në momentin që ai zgjedh modelin. Pas këtij veprimi, ajo mbetet çështje vizioni, guximi apo vetëpërmbajtje e gjyqtarëve. Askush nuk mund ta detyrojë gjyqtarin të fokusohet vetëm në rregulla strikte formale të procedurës së miratimit të një ligji dhe të mbyllë sytë apo të injorojë përmbajtjen e mundshme me implikime serioze kushtetuese në raport me tekstin në fuqi të Kushtetutës. Kjo do të ishte në kundërshtim me misionin e kontrollit kushtetues, i cili është krijuar dhe ekziston për të ruajtur dhe garantuar Kushtetutën në tërësinë e saj dhe në çdo kohë. Realiteti politik, sidomos në vendet me demokraci të pakonsoliduar, na ka treguar herë pas here që, nëse do të prezumojmë se ruajtja e thelbit të kushtetutës është detyrë vetëm e ndërgjegjes dhe përgjegjësisë së politikës dhe se asnjë organ tjetër nuk mund ta korrigjojë atë, atëherë rrezikojmë shumë.[30] Është e nevojshme që të ekzistojë dhe të funksionojë një organ kontrolli vendimmarrës jashtë pushtetit konstituues, i cili ndërmerr ndryshimin kushtetues, jo vetëm për të garantuar ndarjen e pushteteve, por edhe për të shtuar nivelin e sigurisë për ndryshime të përshtatshme dhe në funksion të shtetit të së drejtës, jo për interesa politike të çastit dhe kalimtare.[31]

-------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Kushtetutës turke 

-          Kushtetuta franceze

-          Kushtetuta italiane

-          Kushtetuta greke

-          Kushtetuta rumune

-          Ligji Themelor gjerman

-          Kushtetuta austriake 

-          Kushtetuta e Azerbajxhanit

-          Kushtetuta e Kirgiztanit

-          Kushtetuta e Moldavisë

-          Kushtetuta e Ukrainës

 

Doktrinë

-          Richard Albert, The Unamendable Core of the United States Constitution, botuar në:

‘COMPARATIVE PERSPECTIVES ON THE FUNDAMENTAL FREEDOM OF EXPRESSION’, botuar nga Boston College Law School (2015)

-          Richard Albert, The Expressive Function of Constitutional Amendment Rules,

botuar në: McGill Law Review (2013)

-          Rosalind Dixon & David Landau, Transnational Constitutionalism and a Limited

Doctrine of Unconstitutional ConstitutionalAmendment, botuar në: .13 International Journal of Constitutional Law’ (2015)

-          Yaniv Roznai, The Theory and Practice of “Supraconstitutional”, Limits on

Constitutional Amendments, botuar në: ‘62 International Journal of Constitutional Law’ (2013)

-          Arta Vorpsi, Democracy and Constitutionalism – Still a tense relationship in new

democracies”, botuar në: ‘Transformation of Law System in Central, Eastern and Southeastern Europe in 1989-2015’, botuar nga: Gdansk University Press (2016)

-          Arta Vorpsi, Recent Developments in Albanian Constitutional Law, botuar nga

‘Universitaetsverlag Regensburg. Monografi’ (2012)

-          Arta Vorpsi, Rishikimi i Kushtetutës, botuar në: Revista ‘Studime Juridike’, botim i

Fakultetit të Drejtësisë, Universiteti i Tiranës, Nr.1/2012

-          Carl Schmitt, Der Hüter der Verfassung, Tübingen, botuar në revistën: ‘Die Justiz’,

vol.11-12 (1930-1931)

-          Hans Kelsen, Wesen und Entwicklung der Staatsgerichtsbarkeit, botuar në:

‘Veroeffentlichung der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtslehrer’ (1929) Nr.5

-          Jeremy Waldron, The Core of the Case Against Judicial Review, botuar në ‘Yale Law

Journal’ (2006), vol.115

-          Kemal Gozler, Judicial review of constitutional amendments-A comparative study,

(2008)

-          Bjørn Erik Rasch/Roger D. Congleton, Amendment Procedures and Constitutional

Stability, in: ‘Democratic Constitutional Design and Public Policy’ (2006)

-          Kristaq Traja, Parathënia e librit Sokol Sadushi “Kontrolli Kushtetues” (2004)

-          Sokol Sadushi, Drejtësia kushtetuese në zhvillim, Botimet ‘Toena’ (2012)

-          Denis Baranger, The language of Eternity: Judicial Review of the Amending Power in

France (or the Absence Therof), botuar në: ‘Israel Law Review 44’, nr.3/2011

-          Otto Pfersmann, Unconstitutional constitutional amendments: a normativist approach,

botuar në: ‘Zeitschrift für Öffentliches Recht Vol.67’, nr.1/2012

-          Komentari mbi Reformën Kushtetuese në Sistemin e Drejtësisë 2016, botuar nga:

‘Fondacioni për Shoqëri të Hapur’ dhe ‘Instituti për Studime Publike dhe Ligjore’ (2019)

-          Opinion i Komisionit të Venecias për amendamentet kushtetuese të propozuara nga

Kuvendi i Shqipërisë si pjesë e reformës kushtetuese në sistemin e drejtësisë, CDL-AD (2016)009, 11 mars 2016

 

Jurisprudencë

-          Vendimet e Gjykatës Kushtetuese shqiptare: nr. 6/2012; nr. 28/2002; nr. 75/2002;

nr.2/2005; nr.25/2009; nr. 15/2010

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese Federale gjermane  - 1 BvR 2378/98, datë 03 mars

2004

-          Vendimi n. 92-312 DC, 2 shtator 1992 i Këshillit Kushtetues francez

-          Vendimet e Gjykatës së Lartë të Indisë  në çështjet: Minerva Mills Ltd. k. Union of

India, 1980 AIR 1789, 1981 SCR (1) 206, SCC (2) 591; Sripadagalvaru k. Kerala, 1973 SCC (4) 225; Golaknath k. State of Punjab, 1967 AIR 1643, 1967 SCR (2) 762.

 

 

 



[1] Autorja është gjithashtu lektore e së drejtës kushtetuese dhe e të drejtave të njeriut. Çdo opinion i shprehur prej saj në këtë artikull nuk përfaqëson qëndrimin e institucionit ku ajo punon, përveç rasteve kur citohen vendime të Gjykatës Kushtetuese

[2] Richard Albert, The Unamendable Core of the United States Constitution, botuar në:COMPARATIVE PERSPECTIVES ON THE FUNDAMENTAL FREEDOM OF EXPRESSION’, botuar nga Boston College Law School (2015), fq.13-40; Rosalind Dixon & David Landau, Transnational Constitutionalism and a Limited Doctrine of Unconstitutional Constitutional Amendment, botuar në: 13 ‘International Journal of Constitutional Law’ (2015), fq. 606; Yaniv Roznai, The Theory and Practice of “Supraconstitutional” Limits on Constitutional Amendments, botuar në: 62 ‘International Journal of Constitutional Law’ (2013), fq. 557

[3] Shih për më tepër vendimet e Gjykatës së Lartë të Indisë  në çështjet: Minerva Mills Ltd. k. Union of India, 1980 AIR 1789, 1981 SCR (1) 206, SCC (2) 591; Sripadagalvaru k. Kerala, 1973 SCC (4) 225; Golaknath k. State of Punjab, 1967 AIR 1643, 1967 SCR (2) 762

[4] Neni 147/1 i Kushtetutës turke

[5] Neni 131, pika 2,  Kushtetutës shqiptare

[6] Vendimi n. 92-312 DC, 2 shtator 1992 i Këshillit Kushtetues francez

[7] Arta Vorpsi, Democracy and Constitutionalism – Still a tense relationship in new democracies, botuar në: ‘Transformation of Law System in Central, Eastern and Southeastern Europe in 1989-2015’, botuar nga: Gdansk University Press (2016), fq. 538

[8] Jeremy Waldron, The Core of the Case Against Judicial Review, botuar në Yale Law Journal (2006), vol.115, fq.1346

[9] Kemal Gozler, Judicial review of constitutional amendments-A comparative study, (2008), fq.20

[10] Shih për më tepër nenin 93 të Ligjit Themelor gjerman; nenin 140(1) të Kushtetutës austriake dhe nenet 147 të Kushtetutës turke

[11] Shih vendimin e GJKF gjermane  - 1 BvR 2378/98, datë 03 mars 2004, në të cilin ajo Gjykatë mori në shqyrtim dispozitat e ndryshuara të nenit 13 të Ligjit Themelor si nga pikëpamja formale ashtu edhe ajo substanciale, i cili parashikon paprekshmërinë e banesës dhe rastin përjashtimor të kontrollit të saj kur dyshohet se ekziston një rrezik potencial për cenimin e rendit publik nga vepra të rënda penale

Shqyrtimi i këtyre dispozitave u bë në rrugën e ankimit kushtetues individual. GJKF gjermane arriti në përfundimin se dispozita e ndryshuar ishte në pajtim me nenin 79 pika 3, i cili parashikon klauzolat e paprekshme nga amendamentet kushtetuese. Pra, vlerësimi i gjykatës u bë në lidhje me ndalimet që i janë vënë ndryshimeve kushtetuese të cilat në fakt kanë të bëjnë me parimet themelore kushtetuese

[12] Neni 146 i Ligjit Themelor gjerman parashikon që ky Ligj e humb fuqinë e tij ditën kur populli gjerman me vullnet të lirë miraton një Kushtetutë të re.

[13] Carl Schmitt, Der Hüter der Verfassung, Tübingen, botuar në revistën: ‘Die Justiz’, vol.11-12 (1930-1931), fq.576-628. Autori nuk ka qenë përkrahës i idesë së kontrollit kushtetues, por e mbronte idenë e garantimit të parimeve kushtetuese në forma të tjera, përveç organeve gjyqësore, që sipas tij u mungon legjitimiteti i nevojshëm për të vlerësuar kushtetutshmërinë e ligjeve në përgjithësi.

[14] Hans Kelsen, Wesen und Entwicklung der Staatsgerichtsbarkeit, botuar në:Veroeffentlichung der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtslehrer (1929) Nr.5, fq. 30-88

[15] Richard Albert, The Expressive Function of Constitutional Amendment Rules, botuar në: McGill Law Review (2013) fq.225-236

[16] Bjørn Erik Rasch/Roger D. Congleton, Amendment Procedures and Constitutional Stability, in: Democratic Constitutional Design and Public Policy’ (2006), fq.319-325

[17] Neni 153 i Kushtetutës së Azerbajxhanit; neni 98 i Kushtetutës së Kirgiztanit; neni 141/2 i Kushtetutës së Moldavisë; neni 159 i Kushtetutës së Ukrainës

[18] Si shembull mund të përmendim kompetencë e Gjykatës Kushtetuese Federale gjermane. Sipas nenit 79, pika 3, të Ligjit Themelor gjerman paprekshmëria e dinjitetit njerëzor dhe e të drejtave themelore të njeriut, parimi i shtetit të së drejtës dhe i shtetit social, demokracia, sovraniteti i popullit, federalizmi, parimi i ligjshmërisë janë dispozita të paprekshme nga amendamentet kushtetuese në çdo rrethanë. Gjithashtu, edhe Kushtetuta franceze (neni 89), italiane (neni 138), greke (Pjesa IV, Kreu II), rumune (neni 18) parashikojnë klauzola të ndalimit të ndryshimit të dispozitave kushtetuese kryesisht kur bëhet fjalë për parimet kushtetuese, pa të cilat një shtet demokratik dhe i së drejtës nuk mund të kuptohet.

[19] Shih Opinionin Final të Komisionit të Venecias për amendamentet kushtetuese të propozuara nga Kuvendi i Shqipërisë si pjesë e reformës kushtetuese në sistemin e drejtësisë CDL-AD (2016)009, 11 mars 2016

[20] Shih Opinionin Interim të Komisionit të Venecias për amendamentet kushtetuese të propozuara nga Komisioni ad hoc CDL-AD (2016)009, 21 dhjetor 2015, pg.19-21.

 

[21] Vendimi nr.25/2009 i Gjykatës Kushtetuese shqiptare

[22] Arta Vorpsi, Recent Developments in Albanian Constitutional Law, botuar nga Universitaetsverlag Regensburg. Monografi (2012), fq.23-24

[23] Arta Vorpsi, Rishikimi i Kushtetutës, botuar në: Revista ‘Studime Juridike’, botim i Fakultetit të Drejtësisë, Universiteti i Tiranës, Nr.1/2012

[24] Shih për më tepër Komentarin mbi Reformën Kushtetuese në Sistemin e Drejtësisë 2016, botuar nga: Fondacioni për Shoqëri të Hapur dhe Instituti për Studime Publike dhe Ligjore (2019), fq.103

[25] Shih vendimin nr.57, datë 5.12.1997 të GJK.

[26] Sokol Sadushi, Drejtësia kushtetuese në zhvillim, Botimet ‘Toena’ (2012), fq. 221.

[27] Vendime të Gjykatës Kushtetuese shqiptare: nr.6/2002; 28/2002; 75/2002; 2/2005; 25/2009; 15/2010

[28] Kristaq Traja, Parathënia e librit të Sokol Sadushi Kontrolli Kushtetues (2004), Tiranë

[29] Sokol Sadushi, Drejtësia kushtetuese në zhvillim, Botimet ‘Toena’ (2012), fq. 222

[30] Denis Baranger, The language of Eternity: Judicial Review of the Amending Power in France (or the Absence Therof), botuar në: ‘Israel Law Review 44’, nr.3/2011, fq.389-428. Për ilustrim mund të sjellim rastin e ndryshimeve me implikime të forta kushtetuese në dëm të shtetit të së drejtës në Poloni dhe Hungari.

[31] Otto Pfersmann, Unconstitutional constitutional amendments: a normativist approach, botuar në: ‘Zeitschrift für Öffentliches Recht’ Vol.67, nr.1/2012, fq.43