O P I N I O N E

 

Prof. Dr. Ismet ELEZI

Studiues i së drejtës,

Tiranë

 

Hyrje

Ideja madhore e reformës kushtetuese në drejtësi, posaçërisht në drejtësinë penale ka qenë dhe mbetet në qendër të vëmendjes së gjyqtarëve, prokurorëve, avokatëve, operatorëve të tjerë ndihmës, të politikanëve, gazetarëve, analistëve dhe të mbarë opinionit publik shqiptar.

 

Kjo ide u mbështet fuqishëm nga politika, kultura juridike, me mjete teknike, financiare dhe me pjesëmarrje aktive të ekspertëve të Bashkimit Evropian dhe të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në përgatitjen dhe zbatimin e saj në praktikë.

Ky fakt dëshmon për rëndësinë jetike të shumanshme të kësaj reforme, në interes të popullit shqiptar, të shtetit të së drejtës që duam të ndërtojmë, si edhe për çeljen e negociatave me Bashkimin Evropian.[1]

Roli i kulturës juridike profesionale të ekspertëve shqiptarë, në bashkëpunim të ngushtë me kulturën juridike të standardeve evropiane të ekspertëve të BE dhe SHBA, ka qenë i pakufishëm në përcaktimin e objektivit strategjik dhe të planit të veprimit në përgatitjen dhe zbatimin e saj.

Në këtë punim nuk synohet dhe as pretendohet për një analizë të përgjithshme e të hollësishme të procesit të përgatitjes, sepse kjo u takon ta bëjnë pjesëmarrësit aktivë të saj.[2] Por, qëllimi i autorit në rradhët e mëposhtme është që të shprehë mendime për rolin e kulturës juridike profesionale rreth disa problemeve kryesore, siç janë: faktorët që e përcaktuan nevojën e reformës, problematikat më të rëndësishme me të cilat ajo u ndesh, që nga kundërshtitë politike dhe ato juridike, deri në miratimin e bazës juridike (Kushtetutës së ndryshuar, paketës së ligjeve të posaçme në zbatim të reformës), reformimin e strukturave organizative të sistemit ekzistues të drejtësisë dhe krijimin e institucioneve të reja të Vetingut (Prokuroria e Posaçme, Byroja Kombëtare e Hetimit, Gjykata e Posaçme, Këshilli i Emërimeve, Inspektori i Lartë i Drejtësisë).

Pjesa e dytë e punimit, që përbën objekt të veçantë studimi i kushtohet rolit të kulturës juridike profesionale për zbatimin në praktikë të reformës në drejtësi, përballimi me shumë problematika, vështirësi, pengesa dhe kundërshtime të vazhdueshme të politikës dhe të grupeve të caktuara juristësh. Të gjitha këto janë objekt diskutimi dhe debati, për t’i shërbyer sa më shumë e më mirë zbatimit të plotë dhe me sukses të reformës në drejtësi. Kryesorja është që nëpërmjet Vetingut të pastrohet sistemi i drejtësisë nga gjyqtarë dhe prokurorë të korruptuar, me figurë jo të pastër morale dhe të paaftë, të rritet niveli i kulturës juridike profesionale, dhe populli shqiptar të fitojë besimin te drejtësia, të luftohet korrupsioni dhe krimi i organizuar.

 

 

Faktorët që përcaktuan reformën kushtetues në drejtësi,

posaçërisht në drejtësinë penale

 

Këta faktorë janë të shumtë dhe të ndryshëm, por më kryesorët, sipas mendimit tonë, mund të përmenden konkretisht disa prej tyre.

Së pari, faktor kryesor për të kryer reformën kushtetuese ishte kriza e thellë në të cilën kishte rënë sistemi i drejtësisë, shkaktuar nga politika e ndjekur ndaj tij gjatë periudhës së tranzicionit. Fenomeni negativ i korrupsionit, i përqendruar në pushtetin politik, në qeverisjen e vendit dhe në atë legjislativ, lëshoi metastazat e tij edhe në sistemin e drejtësisë, të gjyqtarëve dhe prokurorëve, të ngarkuar për dhënien e drejtësisë. Korrupsioni i tyre tronditi thellë opinionin publik, sepse u prekën drejtpërdrejt interesat e shtetasve.

Gjyqtarët, prokurorët dhe operatorët e tjerë ndihmës, që ishin të detyruar të luftonin kundër korrupsionit, duke zbatuar ligjin në mënyrë të barabartë, u bënë mburojë e funksionarëve të lartë publikë të korruptuar, të cilët i kishin emëruar në ato funksione. Kështu që u krijua një aleancë e heshtur e të korruptuarve në mes tyre.

Natyrisht, nuk mund të përgjithësohet, ashtu siç flitet, se të gjithë gjyqtarët dhe prokurorët janë të korruptuar. Këto deklarata nuk kanë bazë, sepse gjyqtarët e prokurorët e ndershëm janë ata që luftojnë përditë kriminalitetin në tërësi dhe korrupsionin në veçanti. Realitetin objektiv po e nxjerr dhe do ta nxjerrë në dritë gjithnjë e më shumë verifikimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve nga institucioni i posaçëm i Vetingut, i monitoruar nga Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit, institucione të kualifikuara e të specializuara të Bashkimit Evropian.

Ligji i Vetingut nr. 84/2016[3] është  gur themeli i reformës kushtetuese në drejtësi, mjeti më efikas për të verifikuar dhe pastruar sistemin e drejtësisë nga gjyqtarët e prokurorët, të cilët do të verifikohen e skualifikohen nga komisionet e posaçme.

Zbatimi korrekt i ligjit të Vetingut së bashku me atë të dekriminalizimit dhe të paketës së ligjeve të posaçme në zbatim të Kushtetutës së ndryshuar[4] do të sigurojnë funksionimin normal të sistemit të drejtësisë, posaçërisht të drejtësisë penale, në dhënien e drejtësisë dhe ndëshkueshmërinë e veprave penale, sidomos kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar.

Së dyti, faktor kryesor i reformës kushtetuese në drejtësi, posaçërisht në drejtësinë penale është të sigurohet pavarësia e tij në dhënien e drejtësisë. Kuptimi i pavarësisë së sistemit të drejtësisë në përgjithësi dhe të pushtetit gjyqësor në dhënien e drejtësisë është i gjerë dhe i sanksionuar me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë.[5] E vërteta historike është se edhe gjatë këtyre 29 viteve të pluralizmit politik ka vazhduar tradita e së kaluarës dhe sistemi i drejtësisë është komanduar apo ka qenë në varësi të politikës në pushtet. Kjo ka emëruar, transferuar, promovuar, nëpërmjet Këshillit të Lartë të Drejtësisë, gjyqtarët dhe prokurorët, ose ka pushuar e përndjekur ata që nuk u bindeshin urdhrave të udhëheqësve politikë. Kjo varësi e sistemit të drejtësisë nga politika filloi që në vitet ‘90 me emërimin e juristëve të Plepave, siç i quan populli, të kursantëve 6 mujorë në Plepa të Durrësit, në gjykata e prokurori, duke hequr ata që ishin profesionistë të karrierës me motivacionin se ishin të monizmit. Disa nga këta kursantë arritën të jenë drejtues të gjykatave e prokurorive, madje edhe anëtarë të Këshillit të Lartë të Drejtësisë, që vazhduan deri në qershor 2018.

Politika shkarkoi nga detyra për mosbindje ndaj drejtuesve prokurorë të përgjithshëm (Maksim Haxhia, Arben Rakipi etj), Kryetarin e Gjykatës së Kasacionit, Zef Brozi, i cili u përndoq derisa nën mbrojtjen e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës u detyrua që të largohej dhe të shkonte atje për të jetuar. Ka edhe plot shembuj të tjerë. Por më të dukshme dhe të vazhdueshme kanë qenë presionet apo ndërhyrjet e politikës në pushtet mbi sistemin e drejtësisë, për të mos ndjekur penalisht, për të mos filluar ndjekjen penale, ose për të pushuar çështjet në hetuesi e në prokurori për ata funksionarë të lartë të korruptuar e të inkriminuar, ndonëse krimet e tyre ishin parë e dëgjuar nga publiku nëpërmjet televizionit e shtypit.

Po këto metoda presioni të përdorura ndaj prokurorisë janë vënë në veprim nga politika për të mbajtur në varësi edhe pushtetin gjyqësor, për t’u dhënë pafajësinë funksionarëve të lartë të korruptuar e të inkriminuar, të njohur botërisht për këto krime. Dhënia e mjaft pafajësive, sidomos nga Gjykata e Lartë, për funksionarë partiakë apo shtetërorë është dëshmi e gjallë e presionit gjyqësor nga pushteti politik. Kjo gjendje ka vazhduar e vazhdon edhe në vitin e fundit, deri me fillimin e reformës së drejtësi, krijimin e procesit të Vetingut dhe ndryshimet në Kushtetutë e në ligjet e posaçme.

Fakti është se deri në këto momente që ka filluar Vetingu të veprojë për pastrimin e sistemit të drejtësisë nga gjyqtarët e prokurorët dhe korruptuar, me figurë jo të pastër dhe të paaftë, i gjithë sistemi i drejtësisë ka në përbërjen e tij ata që ka emëruar politika shtetërore.

Kushtetuta e ndryshuar dhe ligjet e posaçme në zbatim të saj, mbi të cilat mbështetet reforma në drejtësi kanë për objektiv kryesor sigurinë dhe pavarësinë e sistemit të drejtësisë nga politika. Në këto shfaqet qartë kultura juridike profesionale e standardeve evropiane.

Natyrisht me këto ndryshime, nuk mund të thuhet se kjo pavarësi e sistemit të drejtësisë nga pushteti politik është arritur plotësisht. Gjurmë të së kaluarës ndeshen edhe në aktet juridike të reformës në drejtësi, duke filluar nga Kushtetuta ku sanksionohet formimi i Komisionit ad hoc të Kuvendit për përzgjedhjen e kandidatëve të Vetingut, i përbërë nga tre deputetë të mazhorancës dhe tre të opozitës.[6] Krijimi i këtij komisioni, sipas formulës së kompromisit shpuri në bllokimin e krejt reformës së drejtësi për tre muaj, për shkak se tre anëtarët e opozitës nuk morën pjesë në të. Këto ishin pasojat e rënda të këtij formulimi.

Ndikimet dhe presionet e politikës ndaj sistemit të drejtësisë do të vazhdojnë edhe pas reformës, sepse politika do të emërojë drejtuesit kryesorë të institucioneve qendrore. Me votat e politikanëve zgjidhen kandidatët për Kryetar dhe anëtarë të Gjykatës së Lartë, ata të Gjykatës Kushtetuese, Prokurori i Përgjithshëm, si edhe funksionarë të tjerë etë lartë të sistemit. Çështja nuk qëndron që për institucionet e reja vendos politika, se kjo është e njohur në të gjitha shtetet, por se klasa politike në Shqipëri është e korruptuar dhe e inkriminuar. Prandaj do të ishte shumë më e arsyeshme dhe e dobishme që sidomos pas Vetingut në drejtësi, gjyqtarët dhe prokurorët e vlerësuar dhe të konfirmuar në detyrë të mos bëhen mbrojtës të politikanëve të korruptuar; midis tyre të kishte raporte në kuadër të kushtetutës dhe të ligjeve, jo varësi e nënshtrim. Pra, në kushtet aktuale, pas Vetingut gjyqtarët dhe prokurorët të luftojnë me forcë korrupsionin dhe krimin e organizuar të klasës politike ekzistuese.

Pavarësisht nga këto qëndrime, çështja më kryesore është se pa ndryshim rrënjësor të mentaliteteve të së kaluarës, dhe formimin e koncepteve evropiane ndaj sistemit të drejtësisë, duke respektuar pavarësinë e tij, nuk realizohen objektivat e kësaj reforme kyçe për integrimin e vendit në Bashkimin Evropian.

Pa u kuptuar thellë nevoja e harmonizimit të kulturës politike me kulturën juridike profesionale të profilit të caktuar, rezultatet e reformës në drejtësi nuk mund të sigurohen, nuk mund të përmbushen ato që priten nga populli dhe as qeverisja e vendit nuk mund të funksionojë normalisht. Për rrjedhojë, as sistemi i drejtësisë dhe vetë shteti i së drejtës nuk mund të realizojnë funksionet e tyre.

Veç ndryshimeve rrënjësore të mentaliteteve e koncepteve të politikanëve e funksionarëve të lartë të shtetit ndaj sistemit të drejtësisë, faktor i rëndësishëm dhe garanci për zbatimin e kësaj politike është ndihma dhe kontrolli i Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit, dhe interesimi i vazhdueshëm i BE dhe SHBA, që qëndrojnë të patundur në mbrojtje e kontroll të zbatimit të reformës në drejtësi, të pavarësisë së pushtetit gjyqësor në dhënien e drejtësisë.

Pavarësia e sistemit të drejtësisë sigurohet edhe kur shmangen ndërhyrjet e presionet e tjera, që janë tepër të përhapura në vendin tonë të vogël. Këtu është fjala për ndërhyrjet nga të afërmit, miqtë, shokët e të pandehurit te prokurori që të mosfillojë ndjekja penale ose ta pushojë ose të ndryshojë cilësimin juridik të veprës penale.

Në Shqipëri ruhen ende të forta lidhjet shoqërore tradicionale të farefisnisë, krushqisë, miqësisë, të krahinizmit, të cilat veprojnë në çdo rast për të shpëtuar nga përgjegjësia penale e burgimi njerëzit e tyre të akuzuar apo kur ndodhen në gjyq. Ndikimi e ndërhyrjen mbi gjyqtarët veç atyre korruptivë, janë të shumta për ta pushuar çështjen apo për të dhënë pafajësi, ose ndryshuar cilësimin juridik të veprës penale, siç veproi gjyqtari në vitin 2018, i cili e ndryshoi cilësimin juridik nga vrasje me dashje (neni 76) në plagosje të rëndë me pasojë vdekjen (neni 88) që parashikon dënim më të lehtë.

Pikërisht për këto arsye, për të siguruar pavarësinë e tërë sistemit të drejtësisë (gjykatës, prokurorisë, policisë gjyqësore) baza juridike e reformës në drejtësi (Kushtetuta dhe ligjet e posaçme) parashikojnë rregulla, të cilat janë të detyrueshme për t’u zbatuar nga gjyqtarët e prokurorët si në ndjekjen penale, ashtu dhe në dhënien e dënimit nga gjykata. Kodi i Procedurës Penale në të cilin shprehet kultura juridike penale është udhërrëfyes që udhëheq tërë veprimet procedurale korrekte në prokurori e në gjykatë, në dhënien e drejtësisë në bazë të ligjit të barabartë, larg çdo ndërhyrje të jashtme.

Respektimi rigoroz i parimit kushtetues të pavarësisë së sistemit të drejtësisë është zbatimi korrekt edhe i reformës në drejtësinë penale.

Së treti, faktor tjetër që përcaktoi nevojën e reformës kushtetuese në drejtësi ishte reformimi i sistemit dhe i strukturave të tij, të cilat nuk u përgjigjeshin kërkesave të kohës, forcimi i luftës kundër korrupsionit e krimit të organizuar, nuk kishin efektivitetin e duhur.

Roli i kulturës juridike dhe të ekspertëve ndërkombëtare të angazhuar në përgatitjen e reformës në drejtësinë penale gjeti shprehjen konkrete në dy drejtime kryesore, në krijimin e institucioneve të rinj në sistemin e drejtësisë (Vetingu, Prokuroria e Posaçme Antikorrupsion, Byroja Kombëtare e Hetimit, Gjykata e Posaçme,  Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit).

Karakteristikat kryesore dalluese të këtyre institucioneve janë: 1. Këto institucione janë krejt të rinj, të panjohur më parë në historinë e sistemit të drejtësisë shqiptare; 2. Misioni i tyre i posaçëm, kompetencat, përbërja me ekspertë ndërkombëtarë dhe shqiptarë, nën drejtimin e atyre ndërkombëtarë; 3. Karakteri i përkohshëm (disa vjeçar) i veprimtarisë së tyre për spastrimin e sistemit të drejtësisë nga gjyqtarë e prokurorë (Vetingu) si dhe politikanë të korruptuar (Prokuroria e Posaçme); 4. Baza juridike e veprimtarisë së tyre – Kushtetuta e ndryshuar e Republikës së Shqipërisë dhe ligjet e posaçme në zbatimin e saj, si dhe vendimet e Kuvendit të Shqipërisë; 5. Ankimi i vendimeve të tyre në Kolegjin e Apelimit pranë Gjykatës Kushtetuese.

Bashkëpunimi i kulturës juridike të ekspertëve të huaj me kulturën juridike të ekspertëve të nivelit të lartë shqiptar dhe të Komisionit të Posaçëm për Reformën arriti në drejtimin e dytë: reformimin e institucioneve qendrore ekzistuese me krijimin e Këshillit të Lartë të Prokurorisë dhe Këshillin e Lartë Gjyqësor që zëvendësuan Këshillin e Lartë të Drejtësisë, duke kaluar nga drejtimi i përqendruar në drejtim kolegjial e demokratik, me procedurën e përzgjedhjes së kandidatëve – kriteret formale ligjore. Pjesëmarrja e avokatëve në Këshillin e Lartë të Prokurorisë e demokratizon edhe më shumë atë, ndërsa pjesëmarrja në KLGJ paraqet konflikt interesi dhe nuk kishte pse të pranohej.

Me krijimin e institucioneve të rinj dhe reformimin e institucioneve qendrore ekzistuese, të shoqëruara me ligjet e posaçme, në zbatim të Kushtetutës së ndryshuar, u hodhën themelet për reformimin e sistemit të drejtësisë, me qëllim që të jetë sa më eficent e demokratik.[7]

Së katërti, faktor kryesor që diktoi reformën kushtetuese në drejtësi ishte niveli i ulët profesional i atyre gjyqtarëve dhe prokurorëve, të emëruar nga politika. Paaftësia profesionale e tyre, është pasqyruar në veprimtarinë hetimore, mosndjekja penale për krime të denoncuara nga institucionet e tjera të specializuara si Kontrolli i Lartë i Shtetit, Inspektorati i Lartë i Deklarimit dhe Kontrollit të Pasurive dhe Konfliktit të Interesit, Agjencia e Pastrimit të Parave etj.

Në vitin 2017 rezultoi se Prokuroria e Përgjithshme nuk kishte bërë ndjekje penale për më shumë se 500 denoncime të tilla, pa llogaritur pushimet e pabazuara të çështjeve të tjera penale.

Gjendja e paaftësisë profesionale karakterizon edhe sistemin gjyqësor nga i cili janë pushuar pa baza juridike ose është dhënë pafajësia e padrejtë dhe e pabazuar në ligj për çështje penale të rëndësishme, si psh. në procesin e Gërdecit apo të 21 janarit. Paaftësia profesionale e nivelit të kërkuar është shfaqur edhe në gjykatat e Apelit deri në Gjykatën e Lartë, ku përveç mijëra dosjeve që kanë mbetur pa u shqyrtuar për dhënien e pafajësisë për korrupsion të funksionarëve të lartë, kanë munguar përgjithësimet e praktikës gjyqësore, si një nga detyrat themelore të saj.

Gjatë verifikimit në Komisionin e Kualifikimit paraqitja e 2500 ankesave për abuzime në vendimet gjyqësore detyroi ONM të kontrollojë vendimet gjyqësore dhe të nxjerrë përgjegjësitë.

Për vlerësimin e aftësisë profesionale të gjyqtarëve dhe prokurorëve sipas neneve 41, 42 dhe 43 të ligjit të Vetingut, hapen vendimet e dokumentet e performancës, raportet e KLD-së dhe vlerësimet  që ai ka bërë për gjyqtarët e prokurorët e kontrolluar, si dhe do të shqyrtohet çdo ankesë apo dëshmi nga qytetarët e ndryshëm. Në të gjithë këtë proces verifikimi, roli i ONM është tepër i rëndësishëm në vlerësimin përfundimtar të aftësive profesionale të tyre, i bazuar në prova e fakte. Njëkohësisht organet ndërkombëtare kanë nisur të mbledhin të dhëna dhe fakte nga qytetarët, regjistrime dhe materiale të tjera, të cilat shërbejnë si prova gjatë rivlerësimit.

Tregues tjetër që dëshmon nivelin e ulët profesional të gjyqtarëve dhe prokurorëve të të gjitha niveleve është mungesa e shkrimeve profesionale në revistat juridike, me përjashtim të avokatëve dhe të disa juristëve të rinj, të cilët kërkojnë të fitojnë titullin e masterit apo të doktoraturës.

Zgjidhja e këtij problemi themelor lidhur me kualifikimin e gjyqtarëve e prokurorëve ishte e domosdoshme të bëhej nëpërmjet reformës në drejtësi në tërësi dhe asaj penale në veçanti.

Krijimi i Komisionit të Kualifikimit dhe të Kolegjit të Apelimit, që kanë për objekt vlerësimin e gjyqtarëve e të prokurorëve për aftësinë profesionale, forcimi i kërkesave ndaj Shkollës së Magjistraturës si dhe trajnimet e detyrueshme të atyre që do qëndrojnë pas rivlerësimit në gjykata dhe prokurori.

Pa reformimin e plotë teorik, pa analizën e dijeve doktrinave të së drejtës penale dhe procedurale penale si dhe të kriminologjisë, nuk mund të ndërtohet as strategjia dhe as taktika e politikës penale të shtetit. Pikërisht për këtë arsye edhe verifikimi i aftësisë profesionale të gjyqtarëve dhe prokurorëve nga Vetingu, për të qenë sa më efektiv, mendojmë se këtë pikësynim do të ketë për të arritur qëllimin – objektivin strategjik të reformës në drejtësinë penale, duke marrë parasysh shtesat e ndryshimet në Kushtetutë, në Kodin Penal dhe sidomos në Kodin e Procedurës Penale.

Rol të veçantë luan Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit, ekipi i të cilit përbëhet nga vëzhgues ndërkombëtarë, gjyqtarë të nivelit të lartë nga gjyqësori i shteteve anëtare të Bashkimit Evropian dhe nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Këtë mision ai e kreu që në fillim të reformës kur bëri verifikimin e 193 kandidatëve për organet e Vetingut. Përfundimisht nga verifikimet e bëra u përzgjodhën dhe u miratuan nga Kuvendi gjithsej 27 kandidatë, sa kërkoheshin për Vetingun Komisionin e Kualifikimit dhe Kolegjin e Apelimit.

Ky është tregues kuptimplotë se sa rëndësi ka kontrolli i ONM-së për plotësimin e kritereve formale përfshi aftësinë profesionale të kandidatëve në mënyrë që të mos bëhet riciklimi, duke hequr disa të paaftë dhe të zëvendësohen nga kolegët e tyre të një niveli ose edhe më të ulët.

Kështu rritet niveli i kulturës juridike profesionale drejt standardeve të kulturës juridike evropiane e bashkëkohore dhe kapërcehen sfidat e mëdha që dalin përpara. Në këtë mënyrë vihen themele të forta të meritokracisë në sistemin e drejtësisë dhe shërben si model për administratën publike.

Së pesti, faktor kryesor për reformën kushtetuese në drejtësi shërben forcimi i ekonomisë, mbrojtjes së të drejtës së pronësisë, siguria e interesave të ligjshme të investitorëve vendas dhe të huaj. Me zbatimin e ligjit të dekriminalizimit dhe krijimin e Prokurorisë së Posaçme Antikorrupsion, Byrosë Kombëtare të Hetimit, Gjykatës së Posaçme,  si dhe të bazës juridike Kodit Penal e ligjeve të posaçme, reforma në drejtësinë penale bëhet shtyllë e fuqishme e shtetit në zhvillimin e ekonomisë dhe në mbrojtjen e interesave të shtetasve, vendas dhe të huaj.

Së gjashti, veç faktorëve kryesorë të brendshëm, për reformën kushtetuese në drejtësi, veproi edhe faktori ndërkombëtar. Vënia e kushtit kryesor për çeljen e negociatave të integrimit nga Bashkimi Evropian për realizimin e reformës në drejtësi dhe posaçërisht të Vetingut ka luajtur rol vendimtar.

Në unitet me Bashkimin Evropian, po aq vendimtar ka qenë edhe këmbëngulja e Shteteve të Bashkuara për reformën kushtetuese në drejtësi si dhe angazhimi i tyre në maksimum me anë të ekspertëve të kualifikuar, për të cilën bashkëpunuan me ekspertët shqiptarë në përgatitjen e reformës, të ndryshimeve dhe shtesave në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë e të ligjeve të posaçme në zbatim të saj dhe krijuan kushtet për zbatimin e saj në praktikë. Pa mbështetjen e gjithanshme të tyre ideja e reformës në drejtësi do të mbetej ëndërr e popullit shqiptar.

Faktori ndërkombëtar mbetet faktor vendimtar për kapërcimin e pengesave, vështirësive të shumta të krijuara nga politika dhe gjyqtarë e prokurorë të frikësuar nga reforma për përgjegjësinë penale për krimet e kryera gjatë ushtrimit të detyrës. Por sado pengesa të vihen ato do të kapërcehen, zbatimi i reformës është i garantuar nga ndërkombëtarët.

 

Disa problematika të rëndësishme në procesin

e përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi

 

Që në fillimet e punës dhe gjatë gjithë procesit të përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi u shfaqën problematika të shumta dhe të rëndësishme. Ato mund të kategorizohen në këto drejtime kryesore: 1. Problematika konceptuale me karakter politik, ideologjik dhe juridik. 2. Problematika me karakter organizativ – krijimi i strukturave organizative të reja dhe reformimi i strukturave organizative të institucioneve ekzistuese. 3. Problematika në lidhje me bazën juridike të reformës në drejtësi, duke prekur Kushtetutën dhe përgatitjen e paketës ligjore të posaçme në zbatim të reformës.

Analiza e hollësishme e këtyre problematikave del tej qëllimit të autorit, sepse ato mund të trajtohen më me kompetencë nga pjesëmarrësit aktivë në procesin e përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi.

Në këtë punim parashtrohen ato problematika, të cilat, sipas pikëpamjes së autorit, sollën pasoja negative në përgatitjen e reformës.

1. Problematika e parë kryesore ka të bëjë me forcimin e përbërjen së ekspertëve të nivelit të lartë në bashkëpunim me ekspertët e BE (Euralius) dhe SHBA (Opdat), qoftë edhe pa pjesëmarrjen e ekspertëve të nivelit të lartë të opozitës, e cila - për hir të së vërtetës – urdhëroi specialistët e saj që të braktisnin pjesëmarrjen në Komisioin e Ekspertëve të Nivelit të Lartë. Ky veprim tregonte se kultura politike në rafsh të brendshëm nuk po gjeneronte plotësisht kulturën juridike profesionale shqiptare, duke e konsideruar përgatitjen e reformës sikur të ishte partiake dhe jo si reformë e shtetit shqiptar.

Reforma nuk bëhej për të kënaqur ambiciet politike dhe për të marrë të gjitha meritat njëra apo tjera palë, por në interes të popullit shqiptar, në mbrojtje të lirive dhe të drejtave të shtetasve, për forcimin e shtetit të së drejtës në interes të shoqërisë, ekonomisë, si dhe për të plotësuar kushtet për çeljen e negociatave për integrimin në Bashkimin Evropian.

Njëanshmëria politike solli si pasojë mosmiratimin dhe kundërshtimet e projektit të parë, të paraqitur nga Komisioni i posaçëm për Reformën, i përgatitur në bashkëpunim nga ekspertët e mazhorancës, dhe ekspertët e huaj, duke iu drejtuar fillimisht Komisionit të Venecias.

Kundërshtimet e pengesat nga opozita vazhduan edhe pas opinionit të Komisionit të Venecias. Ky qëndrim ishte i kuptueshëm dhe i justifikuar derisa nuk kishte marrë pjesë në projektin e paraqitur dhe si rrjedhojë sundonte politika konfliktuale midis mazhorancës dhe opozitës, si refleks i trashëgimisë së politikës së kaluar.

Me ndërhyrjen e fuqishme dhe presionin e ndërkombëtarëve u arrit fryma e bashkëpunimit në miratimin e Kushtetutës së ndryshuar (ligj nr. 276/2016) me unanimitet 140 vota pro, ku hidheshin bazat juridike të reformës kushtetuese në drejtësi. Ky veprim politik tregoi bashkëpunimin e kulturës politike me kulturën juridike profesionale të standardeve evropiane.

Ky ishte një hap i madh pozitiv, që u prit mirë e u përshëndet nga opinioni publik shqiptar dhe ai ndërkombëtar. Mirëpo, kjo frymë bashkëpunimi nuk vazhdoi gjatë për miratimin e ligjeve të posaçme në zbatim të Kushtetutës së ndryshuar, posaçërisht për ligjin themelor të reformës – ligjin e Vetingut. Përsëri u shfaqën kundërshtitë politike e juridike së bashku në një bllok me gjyqtarët dhe prokurorët, të cilët ishin kundër këtij ligji.

Këto koncepte anti-reformë dhe veprime konkrete të kundërshtimit të ligjeve, sollën pengesa e zvarritje të mëdha, krejtësisht të pajustifikuara.

Padia e dytë kundër ligjit të Vetingut në Gjykatën Kushtetuese dhe prej andej përsëri në Komisionin e Venecias, ndonëse ky e mbështeti ligjin, dhe Gjykata Kushtetuese bazuar në opinionin e tij e la në fuqi, kundër reformës u vu në veprim Komisioni ad hoc i Kuvendit për Vetingun duke mos marrë pjesë tre anëtarë, deputetë të opozitës, që shkaktoi bllokimin e reformës për tre muaj. Vetëm më 17 maj 2017, ligji u miratua nga Kuvendi dhe çeli rrugën për zbatimin e Vetingut, pavarësisht se Shoqata e Gjyqtarëve dhe Unioni i Gjyqtarëve, bënë përsëri padi kundër tij në Gjykatën Kushtetuese, e cila pasi e shqyrtoi, më 22 tetor 2017 e la atë në fuqi.

Nga këto fakte del një konkluzion kryesor se sa rëndësi themelore ka për reformën kushtetuese në drejtësi, për shtetin e popullin shqiptar, të luftohen mentalitetet e së kaluarës e të forcohet kultura politike dhe juridike e bashkëpunimit, e tolerancës dhe e kompromisit për ligje me rëndësi kombëtare, në dobi të popullit shqiptar, të qytetërimit e përparimit të shoqërisë shqiptare, të reformës kushtetuese në drejtësi, të zbatimit të kushteve kryesore të integrimit në Bashkimin Evropian.

Natyrisht, kërkohet më shumë vëmendje, kujdes dhe përgjegjësi në lidhje me ligjin për Vetingun. Ky ligj, veç normave pozitive që përmban, dhe këto mbizotërojnë në të, paraqet edhe norma tepër të ashpra dhe burokratike, që lejojnë hapësira për të shkelur të drejtat e gjyqtarëve dhe të prokurorëve, subjekte të rivlerësimit. Ekzistenca e këtyre normave, që kanë qenë objekt kundërshtimi në Gjykatën Kushtetuese (me përjashtim të atyre kundërshtive që kishin karakter politik ose për të mbrojtur interesat personale të gjyqtarëve e prokurorëve të korruptuar) meritojnë të tregohet kujdes e drejtësi në zbatimin e tyre, derisa janë në fuqi.

2. Problematika tjetër e madhe e reformës kushtetuese në drejtësi qëndron në krijimin e strukturave të reja dhe reformimin e strukturave organizative të institucioneve ekzistuese. Krijimi i mjaft strukturave organizative të reja paralele në një shtet të vogël dhe me buxhet të varfër paraqet problematika serioze organizative dhe financiare. Veç kësaj, procedurat e stërzgjatura të krijimit dhe marrëdhëniet e ndërlikuara midis tyre, të krijojnë përshtypjen se janë huazuar në mënyrë mekanike nga shtete të huaj, jashtë realitetit objektiv shqiptar.

Me shumë të drejtë Prof. Giorgio Spanger pranë Universitetit “La Sapienza” në Romë, në Konferencën Shkencore të organizuar pranë atij Universiteti nga Fakulteti i Drejtësisë Tiranë, pasi u njoh nëpërmjet referateve të ekspertëve shqiptarë mbi përmbajtjen e reformës shprehu disa konsiderata të shkurtra, por thelbësore, të tilla se “janë parashikuar norma strikte, jashtë realitetit historik e shoqëror të Shqipërisë, shumëfishimi i institucioneve dhe strukturave organizative është mjaft i rrezikshëm”.[8]

Kjo gjendje mund të shpjerë, të paktën nga pikëpamja abstrakte juridike, deri në situata për të cilat mund të jetë të vështira ndërmjetësimi dhe zgjidhja. Po kështu, mund të gjendeshin zgjidhje të tjera më të thjeshta dhe më pak të kushtueshme edhe në reformimin e strukturave organizative të institucioneve ekzistuese.

Shkrirja e Këshillit të lartë të Drejtësisë ishte e padiskutueshme, sepse ai nuk e kishte justifikuar ekzistencën, ishte kthyer në vegël e politikës partiake dhe nuik zhvillonte luftimin e korrupsionit në sistemin e drejtësisë.

Zëvendësimi i tij me Këshillin e Lartë të Prokurorisë dhe Këshillin e Lartë Gjyqësor i demokratizon këto institucione, duke u dhënë mundësi për një kulturë politike dhe juridike profesionale të përshtatshme për qëllimet e reformës në drejtësi.

Praktika do vërtetojë saktësinë dhe dobinë e këtij riorganizimi. Rëndësi ka që këto struktura të funksionojnë normalisht, sepse vetëm kështu do provohet efikasiteti i tyre dhe i krejt reformës në drejtësi. Përgjithësimi i përvojës së tyre do të shërbejë që në të ardhmen të bëhen ose jo përmirësime apo ndryshime të nevojshme.

3. Problematikë e madhe e reformës kushtetuese në drejtësi, që solli pasoja të shumta në zbatimin e reformës është përcaktimi i kritereve formale strikte me Kushtetutë dhe me ligje, për pranimin e aplikantëve për kandidatë në strukturat organizative të sistemit të drejtësisë. Se sa larg qëndrojnë këto kritere formale ligjore nga realiteti objektiv shqiptar, këtë e vërtetoi praktika e kohëve të fundit në përzgjedhjen e kandidatëve, duke filluar nga Këshilli i Emërimeve, te kandidatët për Vetingun, që pas shumë zvarritjesh dhe vështirësish u arrit të verifikoheshin dhe miratoheshin kandidatët.

Këto problematika u paraqitën në përzgjedhjen e kandidatëve për Këshillin e Lartë të Prokurorisë dhe Këshillin e Lartë Gjyqësor, të cilët tani janë ngritur dhe funksionojnë. Pasojat ishin tepër të rënda, sepse tërë sistemi gjyqësor dhe i prokurorisë ishte paralizuar në pritje të funksionimit të tyre.

Nuk dihet se sa problematika të reja do të dalin me plotësimin e kritereve formale për kandidatët që do të përzgjidhen në institucionet e reja (Prokuroria e Posaçme, Byroja e Hetimit, Gjykata e Posaçme). Këtu nuk vëmë në diskutim domosdoshmërinë e vendosjes së kritereve formale për aplikantët që kandidojnë në sistemin e drejtësisë, por fjala është se sa i është dhënë përparësi nivelit të kulturës juridike profesionale të tyre. Sidoqoftë, në përshtatje me kushtet konkrete të sistemit të drejtësisë dhe të juristëve në Shqipëri, kjo problematikë është e kapërcyeshme dhe mund të gjejë zgjidhje të arsyeshme në të ardhmen.

4. Problematikë që ngjall diskutime dhe dyshime lidhet me formimin e Gjykatës Kushtetuese. Në Kushtetutën e ndryshuar thuhet shprehimisht, se: “Pushteti gjyqësor ushtrohet nga Gjykata e Lartë, si dhe nga gjykatat e apelit e gjykatat e shkallës së parë të cilat krijoheshin me ligj”.[9] Po në Kushtetutë theksohet, se: “ Gjykata Kushtetuese i nënshtrohet vetëm Kushtetutës”.[10] Është e qartë për këdo që Gjykata Kushtetuese nuk hyn në sistemin gjyqësor. Megjithatë, për çudinë e të gjithëve, kur vjen puna për përbërjen e saj, po në Kushtetutë thuhet, se: “Gjykata Kushtetuese përbëhet nga 9 anëtarë. Tre anëtarë emërohen nga Presidenti i Republikës, tre anëtarë zgjidhen nga Kuvendi dhe tre anëtarë zgjidhen nga Gjykata e Lartë”.[11]

Autorët e Komentarit të Reformës në Sistemin e Drejtësisë e mbështesin këtë zgjidhje me justifikimin, se: “Norma ka për qëllim vendosjen e kritereve objektive... për përzgjedhjen e kandidatëve për anëtarë të GJK me integritet të lartë moral dhe profesional të shkëputur nga politika dhe që fokusohen kryesisht te meritat”.[12]

Praktika shumë vjeçare ka qenë e stabilizuar me zgjedhjen e Gjykatës Kushtetuese nga Kuvendi, por jo e ndarë në tre organe të ndryshme, që e kanë të lehtë të zgjedhin njerëzit e tyre të besuar apo edhe të afërt, dhe t’ia paraqesin Kuvendit për miratim. Zgjidhja ndoshta më e arsyeshme do të ishte që kandidatët, pasi miratohen nga Vetingu, të përzgjidhen nga një komision ad hoc i përbërë nga profesorë, avokatë, gjyqtarë të dalluar, juristë të shquar të profileve të ndryshme dhe t’i dërgohen Këshillit të Emërimeve, i cili do t’ia përcillte drejtpërdrejt Kuvendit, dhe ky i fundit të jepte vendimin përfundimtar me tre të pestat, ose nëpërmjet konkurseve të posaçme.

5. Problematika e reformës kushtetuese në drejtësi, që ka sjellë jo pak konfuzion dhe bllokim të saj, është vendosja e afateve fikse të hyrjes së fuqi të Kushtetutës dhe të ligjeve për çdo strukturë organizative dhe institucion të ri. Mungesa e vizionit dhe e njohjes së realitetit objektiv të Shqipërisë dhe të drejtësisë, pa parashikuar pengesat e vështirësitë e shumta që do krijoheshin nga politika e krahu anti reformë gjatë procesit të zbatimit, solli pasoja tepër negative, sepse vazhduan të funksiononin ligjet e vjetra dhe strukturat e institucionet ekzistuese, ndonëse kishin hyrë në fuqi Kushtetuta dhe ligjet e reja.

Sipas ligjeve të mëparshme funksionoi Këshilli i Lartë i Drejtësisë, me Presidentin në krye, që vazhdonte të merrte vendime anti-reformë për emërime të gjyqtarëve, si edhe të mos miratonte propozimet e Ministrisë së Drejtësisë për marrjen e masave disiplinore e administrative ndaj gjyqtarëve që kanë lejuar shkelje të rënda procedurale. Kjo praktikë antikushtetuese vazhdoi edhe deri në qershor të vitit 2018, dhe u bë objekt kritike nga Euralius në një raport të posaçëm për shkeljen e afateve nga ana e Komisioneve të Vetingut.

Po kështu veproi Prokurori i Përgjithshëm me emërime dhe transferime prokurorësh deri në emërimin e Prokurores së Përgjithshme të përkohshme. Kodi i Procedurës Penale që hyri në fuqi më 1 gusht 2017 solli kaos në Gjykatën e Krimeve të Rënda, mbasi mjaft kompetenca të saj me ligj i kishin kaluar në kompetencë Prokurorisë së Posaçme dhe Gjykatës së Posaçme, të cilat janë duke u krijuar.

Për shkak të përcaktimit të afateve jo të sakta janë lejuar shkelje të rënda të tyre, që kanë krijuar një farë mosbesimi në zbatimin e reformës, madje edhe kritika të shumta ndaj procesit të Vetingut dhe komisioneve të tij.

Kjo problematikë mund të ishte mënjanuar qysh në hartimin e projektkushtetutës së ndryshuar, duke mos përcaktuar afate konkrete, si edhe në ligjet e posaçme me një formulim të përgjithshëm, sipas të cilit, i gjithë sistemi i drejtësisë do të vazhdonte të funksiononte rregullisht, derisa strukturat organizative dhe institucionet e reja do të hynin në funksionim.

Gjithsesi, bllokimi i Gjykatës Kushtetuese dhe i Gjykatës së Lartë përbën problemin më kryesor dhe pasojat janë tepër të rënda të veprimeve që janë kryer me dispozitat në Kushtetutë e në ligje lidhur me afatet e hyrjes së fuqi të tyre.

6. Problematika e reformës kushtetuese në drejtësi që lidhen me bazën juridike të sistemit të drejtësisë, veçanërisht të asaj penale. Këto problematika kërkojnë një analizë të veçantë, duke filluar nga shtesat e ndryshimet në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë e deri te ligjet në zbatim të saj. Duke qenë shumë akte dhe secili me problematikat e veta, më poshtë do të prekim shkurtimisht disa prej tyre, sidomos për Kushtetutën dhe kodet e ligjet kryesore.

1. Shtesat dhe ndryshimet në Kushtetutë, që kanë të bëjnë me përmbajtjen dhe parimet sjellin elemente të reja e të dobishme për reformën në drejtësi. Për sa i përket strukturës dhe teknikës ligjore të formulimit të normave të Kushtetutës, ato japin pamjen e një rregulloreje apo udhëzimi administrativ. I tërë Aneksi i Kushtetutës bashkë me shtesat dhe ndryshimet e vitit 2008 diktojnë nevojën, siç shprehet edhe ish-Kryetari i Gjykatës Kushtetuese, studiuesi Fehmi Abdiu, për të përgatitur një Kushtetutë të re, me të cilin pajtohem plotësisht.[13]

2. Duke përjashtuar kundërshtimet që kanë bërë politika në bllok me Shoqatat e Gjyqtarëve e të Prokurorëve, që janë kundër reformës, ligjet që shoqërojnë Kushtetutën kanë problematika, siç vërtetohet nga ato që ka kthyer Gjykata Kushtetuese, që kërkojnë të përmirësohen e saktësohen nga Kuvendi i Shqipërisë.

3. Shtesat dhe ndryshimet në Kodin e Procedurës Penale ishin domosdoshmëri objektive, derisa pritet të krijohen Prokuroria e Posaçme dhe Byroja Kombëtare e Hetimit, si edhe struktura të tjera. Mirëpo është e domosdoshme që cilësia apo niveli i kulturës juridike në këto ndryshime të mos bëhen objekt kundërshtimi në Gjykatën Kushtetuese.

4. Nga reforma në drejtësi pritej që të paraqitej edhe Kodi Penal i ri, sepse në Kodin ekzistues janë bërë më shumë se 65-70% e shtesave dhe ndryshimeve të neneve e paragrafëve, që kanë sjellë rrëmujë në zbatimin në praktikë dhe probleme për teorinë e së drejtës penale. Në fakt, reforma solli disa shtesa dhe ndryshime në kreun për sistemin e zgjedhjeve, që kanë karakter politik, dhe për dekriminalizimin e depenalizimin e të miturve, të cilat rritën numrin e shtesave dhe të ndryshimeve, por përkeqësojnë zbatimin e tërë Kodit në praktikë.

Në disa shkrime prej kohësh kam propozuar për përgatitjen e Kodit Penal të ri, sepse kjo rrugë që po ndiqet sjell pasoja të rënda në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive të njeriut.

7. Problematika që mund të prekte autoritetin e ekspertëve të nivelit të lartë, të Komisionit të Posaçëm për Reformën, si edhe prestigjin e kulturës juridike profesionale shqiptare, ka lidhje me paraqitjen e draftit të Kushtetutës së ndryshuar dhe të disa ligjeve të posaçme për miratim nga Kuvendi. Pa vënë në diskutim apo në dyshim meritat dhe vlerat kulturore të këtyre ekspertëve në përgatitjen e bazës juridike të reformës kushtetuese në drejtësi, fakti që ekspertët ndërkombëtarë e paraqitën direkt në Kuvend ishte pa precedent në historinë e Kuvendit dhe të shteteve të tjera.

Angazhimi i tyre në përgatitjen e reformës ishte kontribut i madh, dhe pa ndihmën e tyre as që mund të konceptohet krijimi i institucioneve të reja, reformimi i institucioneve ekzistuese dhe as shtesat e ndryshimet në Kushtetutë dhe ligjbërje. Por, megjithatë, kur projektet e paraqiturën për miratim në Kuvend, ato u konsideruan të mirëqëna pa debat dhe diskutime të deputetëve.

Vërtet që meritë e madhe e Kuvendit ishte se i miratoi 58 amendamentet e Kushtetutës me unanimitet. Por procedura që u ndoq në paraqitjen për miratim, dhe kalimi i drafteve pa debat ishin të papranueshme, sepse tregoi që pothuajse nuk funksionoi as kultura politike dhe as kultura juridike. Ky akt i pashembullt le të shërbejë për të mos u përsëritur më kurrë në të ardhmen.

 

Roli i kulturës juridike profesionale në zbatimin e reformës në drejtësi

 

Roli i kulturës juridike profesionale si në përgatitjen, ashtu edhe për zbatimin në praktikë të reformës kushtetuese në sistemin e drejtësisë është shumë i rëndësishëm. Ajo udhëheq ekspertët e angazhuar me këtë detyrë, që të kuptojnë drejt e thellë normat e Kushtetutës së ndryshuar me ligjin nr. 76/2016, të ligjeve që e shoqërojnë, për të krijuar koncepte të qarta rreth përmbajtjes, qëllimit të tyre, si edhe për metodologjinë që do të përdoret deri në arritjen e objektivit strategjik të reformës në drejtësi: spastrimin e sistemit nga gjyqtarë dhe prokurorë të korruptuar, me figurë jo të pastër morale dhe të paaftë nga ana profesionale.

Çdo mendim, veprim apo sjellje dhe qëndrim që i kundërvihet zbatimit të reformës në drejtësi është haptazi në kundërshtim me interesat e popullit shqiptar, me shtetin e së drejtës dhe me plotësimin e kushteve për çeljen e negociatave për integrimin në Bashkimin Evropian.

Përgatitja dhe zbatimi i reformës kushtetuese në drejtësi nuk është meritë dhe as pronë apo në interes të një partie politike të caktuar, por u shërben të gjithëve për të mbrojtur të drejtat dhe liritë themelore si dhe për zbatimin e barabartë të ligjit dhe dhënien e drejtësisë nga gjykata.

Konceptet dhe propaganda e gabuar se me zbatimin e reformës në drejtësi, “drejtësia do të kapet nga partia politike në pushtet”, në kushtet kur ajo (reforma) drejtohet e kontrollohet nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, janë jo vetëm absurde në përmbajtje, por edhe të dëmshme.

Bashkëpunimi i kulturës juridike profesionale të ekspertëve shqiptarë me kulturën juridike të ekspertëve të BE dhe SHBA përbën garancinë e zbatimit të reformës. Kjo është rikonfirmuar edhe një herë nga përfaqësuesit e tyre në fillim të prillit 2019 se ata ndihmojnë e mbështesin me të gjitha format e mjetet zbatimin e reformës, se “reforma nuk dështon”, “nuk kthehet pas”.

Që pas fillimit të funksionimit të Vetingut u dhanë shenjat e para pozitive e inkurajuese me zhvillimin normal të seancave dëgjimore dhe vendimet e marra për spastrimin e sistemit të drejtësisë nga gjyqtarë e prokurorë të papërshtatshëm. U hodhën hapat e para për luftimin e korrupsionit dhe arritjen e objektivit kryesor strategjik të reformës në drejtësi.

Por, ashtu si gjatë përgatitjes, ku u ndeshën vështirësi e pengesa të shumta nga politika dhe nga një grup juristësh, me fillimin e zbatimit të reformës, pengesat, vështirësitë u shumëfishuan dhe sollën pasoja të rënda e problematika të mëdha në zvarritjen e zbatimit të saj.

Shqipëria në këtë fazë kishte nevojë urgjente që kultura juridike profesionale të harmonizohej e të bashkëpunonte me vullnetin dhe kulturën politike, të standardeve evropiane dhe me përmbajtje kombëtare për zbatimin sa më shpejt të reformës kushtetuese në drejtësi. Mirëpo, praktika tregoi se gjatë zbatimit të reformës nuk u arrit mirëkuptimi e marrëveshja politike dhe u krijuan pengesa e vështirësi që ndikuan drejtpërdrejt në mosrespektimin e afateve dhe të ritmeve e kritereve të vendosura me Kushtetutë, ndonëse ishin miratuar me unanimitet nga deputetët e Kuvendit.

Pa u ndalur në të gjitha problematikat mendojmë të përmendim disa prej tyre nga më kryesoret, që janë bërë pengesë serioze.

1. Problematika me karakter politik, që shkaktojnë mosrespektimin e afateve e të kritereve në krijimin e institucioneve të reja dhe reformimin e atyre ekzistuese të sistemit të drejtësisë. Pasojat e kundërshtitë filluan që me mosmiratimin e ligjit kryesor të Vetingut, brenda afateve të caktuara. Ndër institucionet e reja të Vetingut me rëndësi të jashtëzakonshme që duheshin krijuar në afatet e caktuara ishin: Këshilli i Lartë i Prokurorisë, Këshilli i Lartë Gjyqësor, Këshilli i Emërimeve që lozin rol të veçantë në garantimin e pavarësisë së sistemit të drejtësisë në tërësi dhe të atij gjyqësor në veçanti për dhënien e drejtësisë, në drejtimin dhe funksionimin normal të sistemit të prokurorisë dhe atij gjyqësor. Institucionet e lartpërmendura kanë kompetenca të gjera për të çelur rrugën e krijimit të institucioneve të reja të larta, siç janë Prokuroria e Posaçme (SPAK), Byroja Kombëtare e Hetimit dhe Gjykata e Posaçme, si dhe Kolegji i Apelimit.

Pas shumë vështirësish e pengesash u arrit që në dhjetor 2018 të krijohej Këshilli i Lartë i Prokurorisë dhe Këshilli i Lartë Gjyqësor. Ndonëse këto organe u krijuan me vonesë, përsëri kanë meritën se e filluan punën me një metodologji të studiuar mirë. Pasi hartuan dhe miratuan rregulloret e brendshme, menjëherë çelën kandidaturat për organet më të larta dhe tepër të rëndësishme. Kështu Këshilli i Lartë i prokurorisë shpalli listën e apelimit me 25 kandidatë për SPAK, duke vënë si kriter themelor nivelin e lartë profesional të kandidatëve që do apelonin. Ky është një tregues tepër pozitiv, sepse i jepet përparësi kulturës juridike profesionale të nivelit të lartë, për të qenë anëtar i SPAK-ut apo i Byrosë Kombëtare të Hetimit dhe të Gjykatës Speciale, që do të mund ta kryejnë detyrën me dinjitet e profesionalizëm.

Kultura juridike profesionale e nivelit të lartë do u shërbejë juristëve që punojnë në këto organe për të njohur, përvetësuar e zbatuar me korrektësi detyrat, lidhjet dhe marrëdhëniet me organet e tjera, si dhe do të rrisë përgjegjësitë që ata kanë për të goditur korrupsionin e krimin e organizuar të funksionarëve të lartë të politikës, të inkriminuar.

Natyrisht kjo kulturë juridike e nivelit të lartë që u nevojitet atyre, nuk fitohet menjëherë, por nëpërmjet bashkëpunimit të ngushtë me ekspertët ndërkombëtarë që do jetë efektivë në këto institucione, si dhe nëpërmjet studimit e njohjes së praktikës së vendeve ku janë zhvilluar procese të tilla, si në Kroaci e Rumani.

Këshilli i Lartë i Prokurorisë ka kompetenca ligjore që të hapë aplikimin e kandidatëve dhe të verifikojë e të ndjekë procedurën deri në miratimin e tyre.

E njëjta procedurë ndiqet edhe nga Këshilli i Lartë Gjyqësor në lidhje me kandidatët për Gjykatën  e Posaçme. Kërkesat për kulturë juridike profesionale të nivelit të lartë janë të detyrueshme njëlloj si për kandidatët e Prokurorisë së Posaçme. Po kështu veprohet edhe për kandidatët e Byrosë Kombëtare të Hetimit deri në miratimin e tyre.

Me krijimin dhe funksionimin e Këshillit të Lartë të Prokurorisë do të zgjidhet problemi i emërimit të Prokurorit të Përgjithshëm, duke i paraqitur kandidaturat Kuvendit për miratim dhe kështu do të marrë fund zgjedhja shumë e kontestuar e Prokurores së Përgjithshme të përkohshme, që nuk pajtohej me Kushtetutën.

Me këto veprime procedurale u jepet fund zvarritjeve të mëdha të shkaktuara nga platforma e Vetingut, e cila ndoqi me përgjegjësi kërkesat e domosdoshme të sistemit të drejtësisë, por shkaktoi paralizimin e plotë të Gjykatës Kushtetuese dhe të Gjykatës së Lartë, sepse me kalimin në Veting të kryetarëve e anëtarëve të këtyre institucioneve nuk u mendua dhe nuk u zbatua rregulli që menjëherë pas heqjes nga detyra të tyre të bëhej zëvendësimi, pa krijuar këtë situatë që të mbetej shteti pa Gjykatë Kushtetuese dhe bllokim të Gjykatës së Lartë, ku presin të shqyrtohen mbi 30 mijë dosje, ankesa e kërkesa të shtetasve.

2. Krahas problematikave me karakter politik që kanë shkaktuar zvarritje të mëdha në respektimin e afateve e të kritereve, problematika të ndryshme u shfaqën edhe në vete institucionet e Vetingut, veçanërisht në Komisionin e Pavarur të Kualifikimit. Fillimi i mirë i punës së tij nuk vazhdoi gjatë, sepse u shfaqën zvarritje në seancat dëgjimore dhe sidomos në marrjen e vendimeve pas tyre, kjo edhe për mungesë përvoje dhe mungesë dokumentacioni, moszbatimi i standardeve të njëllojta për raste të përafërta etj. Në këtë drejtim u shprehën kritika nga publiku dhe nga organet ndërkombëtare (EURALIUS) etj.

Ndërkaq, pozitiv ishte fakti që procesin e verifikimit e ndoqën dhe e kontrolluan edhe ndërkombëtarët (ONM), inspektorët e posaçëm, të cilët u treguan aktivë dhe patën raste që kundërshtuan vendimet e Komisionit të Pavarur të Kualifikimit në Kolegjin e Apelimit, i cili i pranoi ankesat e tyre të bazuara dhe largoi nga detyra prokurorë e gjyqtarë.

Roli i ONM mbetet gjithmonë me rëndësi të veçantë, sepse ai ushtron kontrolle të plota e të bazuara në ligj.

3. Problematikë tjetër e Vetingut, posaçërisht e Komisionit të Pavarur të Kualifikimit është mosrespektimi i kriterit kryesor të kualifikimit të të verifikuarve. Praktika e punës ka treguar se me të drejtë i jepet përparësi absolute verifikimit të pasurisë, për të vërtetuar nëse i verifikuara ka kryer apo jo korrupsion. Verifikimet e deritanishme në përgjithësi kanë qenë të sakta dhe janë pranuar edhe nga Kolegji i Apelimit.

Mirëpo, në praktikë, duke u përqendruar thuajse krejtësisht në verifikimin e pasurisë duket se është lënë më një anë, ose nënvlerësuar kriteri i tretë kryesor i Vetingut – kualifikimi profesional. Ndërkohë që kërkesa themelore për të gjithë juristët që do të jenë me detyra në prokurori dhe gjykata është që të kenë kulturë juridike profesionale të nivelit të lartë, sepse ndryshe nuk mund të marrin vendime apo të kryejnë veprime procedurale të bazuara në ligj. Këtë e ka vërtetuar praktika, se mangësitë në kulturën juridike shpien në gabime të rënda të cilësimeve juridike ose të pafajësive a fajësive të pabazuara në ligj.

Në mjaft vendime të KPK në fund gjendet edhe një fjali, se për të verifikuarin ka pengesa të jetë në detyrë. Kjo zgjidhje formale e ka burimin në vetë kriterin e kërkesave për kualifikim, duke u bazuar në ndonjë vendim apo pretencë, në vend që të kërkoheshin dijet dhe kultura për të drejtën penale, procedurale penale, politikën penale apo në fushën civile.

4. Problematika e lidhur ngushtë me kualifikimin është se nuk është menduar dhe nuk janë zgjidhur nga reforma, format dhe mënyrat e kualifikimit të mëtejshëm, rritja e kulturës juridike profesionale pas Vetingut.. Kjo është fazë e kapërcyer dhe do menduar e vendosur kritere të reja për të arritur standardet e kulturës juridike profesionale evropiane e botërore, të vlerësohen më shumë titujt e gradat shkencore. Vetëm kështu do të mund të kryhen detyrat shtetërore, posaçërisht nga organet drejtuese të sistemit të drejtësisë. Kriteret është e arsyeshme të jenë të diferencuara, sipas shkallëve, të sistemit gjyqësor e të prokurorisë.

5. Problematika tjetër ka të bëjë me njohjen e kulturës juridike profesionale, në radhë të parë me shtesat e ndryshimet në Kushtetutë, për të cilat tani ka një botim të posaçëm nga specialistë të kualifikuar[14] dhe me ligjet që e shoqërojnë, si edhe me marrjen e masave shtetërore, për edukimin ligjor të shtresave të ndryshme të popullsisë me trajnime apo kurse të posaçme dhe me përdorimin e rrjetit social.

6. Problematikë me karakter urgjent ishte ajo e zëvendësimit të gjyqtarëve e prokurorëve të pushuar nga detyra. Kontingjenti i Shkollës së Magjistraturës është tepër i kufizuar dhe duhen vite që të zëvendësojë ata që janë larguar. Rreziku i riciklimit, duke zëvendësuar ata që u larguan me kolegët e tyre, që kanë kaluar Vetingun, nuk është zgjidhje racionale sepse fenomeni i korrupsionit ka prekur në masë jo vetëm juristët, por edhe politikanët e zyrtarë të ndryshëm.

 

Disa konkluzione

 

1. Ideja dhe iniciativa për reformën kushtetuese në drejtësi ishin domosdoshmëri historike për reformimin e sistemit të drejtësisë, të rënë në krizë, në papajtueshmëri me shtetin e së drejtës, të varur nga politika, të korruptuar, të paaftë për të luftuar korrupsionin dhe krimin e organizuar, si edhe për të mbrojtur të drejtat e liritë e njeriut. Reformimi i sistemit të drejtësisë ishte kusht kryesor për çeljen e negociatave për integrimin në Bashkimin Evropian.

2. Përgatitja e reformës në drejtësi, përcaktimi i objektivit kryesor strategjik dhe i planit të veprimit, rezultat i bashkëpunimit e bashkëveprimit të kulturës juridike profesionale të ekspertëve shqiptarë me kulturën juridike të ekspertëve të BE dhe SHBA ishte faktor vendimtar.

3. Pengesat, vështirësitë e shumta, kundërshtitë gjatë përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi, burim i mungesës së mirëkuptimit dhe i bashkëpunimit të vullnetit e të kulturës politike me kulturën juridike profesionale të forcave politike brenda vendit.

Fitore e madhe ishte arritja e marrëveshjes për miratimin me unanimitet të ndryshimeve në Kushtetutë (140 vota pro). Por ky bashkëpunim nuk vazhdoi gjatë dhe u zëvendësua me padi e kundërshti ndaj reformës në drejtësi.

4. Veç faktorit politik (më kryesori) vepruan edhe faktorë të tjerë objektivë dhe subjektivë që u pasqyruan në bazën juridike të reformës (ndryshimet e shtesat në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë) që morën karakterin e rregullores, si dhe në ligjet që e shoqërojnë, me norma të diskutueshme, me procedura burokratike, krijimin e hallkave të shumta organizative tej mundësive të buxhetit të varfër të shtetit tonë etj. të cilat rrodhën për shkak të mosnjohjes së realitetit historik e objektiv të Shqipërisë nga ekspertët e huaj dhe të pranimit pa debate të projekteve nga ekspertët shqiptarë dhe deri nga Kuvendi.

5. Problematikat që u shfaqën gjatë përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi ishin të shumta dhe disa prej tyre janë prekur në këtë punim.

6. Problematika serioze për mosarritjen e rezultateve pozitive ishte mosrespektimi i afateve, ritmeve e standardeve të vendosura, nga organet e Vetingut sidomos Komisioni i Pavarur i Kualifikimit. Ndonëse në fillim pati disa seanca dëgjimore të organizuara me kulturë juridike dhe marrje të vendimeve të shpejta e me cilësi, duke shkarkuar nga detyra drejtues të sistemit të prokurorisë e të gjyqësorit, që nuk plotësonin kriteret e caktuara, kjo gjendje nuk vazhdoi gjatë dhe pati zvarritje të shumta.

7. Si rezultat i këtyre mangësive, u ngadalësua së tepërmi krijimi i institucioneve kryesore të Vetingut, sidomos moskrijimi i Këshillit të Lartë të Prokurorisë (neni 149/6), i Këshillit të Lartë Gjyqësor, Kolegjit të Apelimit, Këshillit të Emërimeve etj.

Këto mosrealizime dhe zvarritje të mëdha, shkaktuan kolapsin në Gjykatën Kushtetuese, në Gjykatën e Lartë dhe deri në tërë sistemin e drejtësisë.

8. Moskrijimi me kohë i këtyre organeve kryesore të reformës, solli si pasojë zvarritje në krijimin e organeve të larta e të Prokurorisë së Posaçme antikorrupsion, Byrosë Kombëtare të Hetimit, Gjykatës së Posaçme, Inspektorit të Lartë të Drejtësisë, që u bënë objekt kritikash edhe nga Misioni i Posaçëm i BE (EURALIUS) në një raport të veçantë.

9. Kultura juridike profesionale e juristëve që do të angazhohen në këto organe kërkohet të jetë në nivelet më të larta, e standardeve evropiane, se vetëm kështu mund të kapërcehen sfidat e mëdha që dalin përpara dhe të arrihet në realizimin e objektivit strategjik të reformës kushtetuese në drejtësi.

10. Krahas përhapjes së kulturës juridike profesionale, veç botimit të Komentarit të Reformës në Drejtësi (2019) kërkohet edhe organizimi i punës për edukimin ligjor në shtresat e ndryshme të popullsisë për t’i ndërgjegjësuar mbi rezultatet e reformës në drejtësi.

11. Si në procesin e përgatitjes së reformës kushtetuese në drejtësi, ashtu edhe gjatë zbatimit të saj, faktori vendimtar mbetet bashkëpunimi i ngushtë, ndihma dhe mbështetja e shumanshme e Bashkimit Evropian dhe e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

-----------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Ligji nr. 76/2016 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Kushtetutën e Republikës së

Shqipërisë”

-          Ligji nr. 84/2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në

Republikën e Shqipërisë“

-          Ligji nr.96/2016 “Për Statusin e Gjyqtarëve dhe Prokurorëve në Republikën e

Shqipërisë“

-          Ligji  nr.98/2016“Për organizimin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë“

-          Ligji nr.97/2016 “Për organizimin dhe funksionimin e Prokurorisë në Republikën e

Shqipërisë”

-          Ligji nr.95/2016 “Për organizimin dhe funksionimin e institucioneve për të luftuar

korrupsionin dhe krimin e organizuar“

-          Ligji nr. 99/2016 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të

Republikës së Shqipërisë.

 

Doktrinë

-          Abdiu, F., Intervistë në Albanian Free Press, 11 korrik 2017

-          Spanger, S., Brevissime considerazioni sulle codifiche del sistema giuridico in Albania,

Jus international, N.2, 2016

-          Komentar për Reformën Kushtetuese në Drejtësi (2016), botuar nga një grup

specialistësh: Arta Vorpsi, Aurela Anastasi, Gent Ibrahimi, Sokol Berberi, Sokol Sadushi, Tiranë 2019

 



[1] Për nevojën e reformës në drejtësi edhe autori është shprehur në një shkrim të posaçëm në gazetën “Ndryshe” në në datën 18 shtator 2007.

[2] Komentar për reformën kushtetuese në drejtësi (2016) botuar nga një grup specialistësh: Arta Vorpsi, Aurela Anastasi, Gent Ibrahimi, Sokol Berberi, Sokol Sadushi, Tiranë 2019

[3] Ligji nr. 84/2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”

[4] Ligji Nr. 76/2016 “Për disa shtesa e ndryshime në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë”.

[5] Shih nenin 145 të Kushtetutës

[6] Kushtetuta, Aneksi, Neni C, p.8: Kuvendi krijon një komision ad hoc me gjashtë anëtarë të ndarë në mënyrë të barabartë midis shumicës dhe pakicës parlamentare. Komisioni, me të paktën katër vota, mund të kalojë një kandidat nga lista e kandidatëve, të cilët nuk i plotësojnë kriteret formale tek lista e kandidatëve, të cilët i plotësojnë kriteret formale.

[7] Ligj nr. 76/2016 Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998, “Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë”, të ndryshuar

Ligj nr. 84/2016 Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë

Ligj nr. 95/2016 Për organizimin dhe funksionimin e institucioneve për të luftuar korrupsionin dhe krimin e organizuar

Ligj nr. 96/2016 Për statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë

Ligj nr. 97/2016 Për organizimin dhe funksionimin e prokurorisë në Republikën e Shqipërisë

Ligj nr. 98/2016 Për organizimin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë

Ligj nr. 99/2016 Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 8577, datë 10.2.2000, “Për organizimin dhe funksionimin e gjykatës kushtetuese të Republikës së Shqipërisë

Ligj nr.35/2017 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Kodin e Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë”

[8] Spangher G., Brevissime considerazioni sulle modifiche del sistema giuridica in Albania, ‘Jus International Law’, N.2/2016, fq. 25

[9] Neni 135/1 i Kushtetutës

[10] Neni 124 i Kushtetutës

[11] Neni 125/1 i Kushtetutës

[12] Grup autorësh, Komentar mbi Reformën Kushtetuese në sistemin e drejtësisë, Tiranë 2019, fq. 64

[13] Abdiu, F. Intervistë në Albanian Free Press, 11 korrik 2017

[14] Komentar mbi Reformën Kushtetuese në Drejtësi, përgatitur për botim nga Genti Ibrahimi dhe Arta Vorpsi dhe autorët e tjerë: Aurela Anastasi, Genti Ibrahimi, Sokol Berberi dhe Sokol Sadushi