P E N A L E

 

 Bilbil METE

Prokuror në Zyrën

e Prokurorit të Përgjithshëm

Tiranë

 

Hyrje

 

Ndryshimet që janë bërë në Kodin e Procedurës Penale me miratimin dhe hyrjen në fuqi të ligjin nr. 35/2017, datë 30.03.2017 janë të rëndësishme dhe të domosdoshme, sepse ato kanë përafruar legjislacionin tonë procedural penal me ato të vendeve të Bashkimit Evropian, kanë parashikuar garanci dhe të drejta më të plota për të akuzuarit, kanë parashikuar për herë të parë të drejta të detajuara për viktimat e veprave penale dhe trashëgimtarët e tyre etj.

 

Megjithatë, disa nga këto dispozita çmojmë se bien ndesh me parashikimet e Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë dhe Konventës Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut. Ato janë të pazbatueshme në praktikë, vështirësojnë, madje edhe pengojnë zbulimin e veprave penale, rritin dhe burokratizojnë pa shkaqe të arsyeshme hetimin dhe gjykimin e procedimeve penale dhe, si të tilla, duhet të ndryshohen dhe të korrigjohen.

Në këto rradhë do të shprehemi konkretisht për tre dispozita të Kodit të Procedurës Penale, që lidhen me mosfillimin e procedimit penal, marrjen në pyetje të të ndaluarve, ose të të arrestuarve nga oficerët e policisë gjyqësore, si edhe me pushimin e procedimeve penale për shkak të parashkrimit të veprave penale nga gjykata me kërkesë të prokurorit.

 

Afati 15 ditor i përcaktuar në nenin 291 të Kodit të Procedurës Penale

për marrjen e vendimit të mosfillimit është i shkurtër dhe i pazbatueshëm

 

 Në Kodin e Procedures Penale, të ndryshuar me ligjin nr. 35/2017 thuhet: “Kur ekzistojnë rrethanat që nuk lejojnë fillimin e procedimit, prokurori jep vendim të arsyetuar për mosfillimin e procedimit brenda 15 diteve nga regjistrimi i kallëzimit”.[1]

Ky formulim bie ndesh me parashikimet e nenit 42 të Kushtetutes së Republikës së Shqipërisë, sepse, detyrimi i prokurorit për të marrë vendimin e mosfillimit të procedimit penal brenda 15 ditëve nga data e regjistrimit të kallëzimit, atë e vë në pamundësi objektive për të arsyetuar drejt vendimet  e tij dhe nuk garanton një proces të rregullt ligjor. për arsyet  që do të përmenden më poshtë.

- Sqarimi i rrethanave që nuk lejojnë fillimin e procedimit penal dhe arsyetimi i drejtë e ligjor i vendimeve të mosfillimit të procedimit penal nuk është i lidhur vetëm me aktet e kallëzimit të dërguara në prokurori nga autoritetet policore, organet e tjera shtetërore, subjektet private apo qytetarët. Në një numër të konsiderueshëm të rasteve, ky arsyetim është i lidhur domosdoshmerisht dhe detyrimisht me marrjen dhe administrimin më parë të akteve të ekspertimit mjekoligjor, toksikologjik, kimik, teknik, tekniko-balistik, autoteknik, grafik, etj., ose me verifikimin e fakteve të kallëzuara.

Pa u kryer këto ekspertime dhe verifikime, ende nuk janë të sqaruara fakte thelbësore për arsyetimin e vendimit të mosfillimit, si: dëmtimet e shkaktuara te viktima e veprës penale (i dëmtuari) hyjnë në kategorinë e rrahjes apo të plagosjes së lehtë; dëmtimet e shkaktuara hyjnë në kategorinë e plagosjes së rëndë apo në kategorinë e plagosjes së lehtë dhe mund të hiqet dorë nga ankimi e të vendost mosfillimi; a është apo jo i kallëzuari një përdorues i lëndëve narkotike? Përgjigjia e kësaj pyetje është kusht për sqarimin e ekzistencës së elementeve të veprës penale,[2] sepse kur i kallëzuari është përdorues i lëndëve narkotike dhe, njëkohësisht, sasia e lëndës narkotike të kapur është e vogël duhet të vendoset mosfillimi i procedimit penal, përndryshe duhet të vendoset regjistrimi i procedimit penal; arma që i është gjetur të kallëzuarit, teknikisht është apo jo e rregullt, thika që i është gjetur atij plotëson apo jo kushtet  teknike për t’u konsideruar si armë e ftohtë?

Po kështu, marrja e vendimeve të mosfillimit, në mjaft raste është e lidhur me nevojën për administrimin e dokumenteve që duhet të merren, për shembull, në QKR, në zyrat e Gjendjes Civile, në organet tatimore etj.

- Kryerja e ekspertimeve të sipërshënuara kërkon kohë, ndonjeherë deri 30 ditë dhe, në raste të tjera, me tepër se një muaj për t’u përfunduar, bie fjala,  ekspertimet kimike etj.

- Formulimi i mësipërm i kësaj dispozite nxit marrjen e vendimeve të padrejta për regjistrimin e procedimeve penale dhe cënon liritë e të drejtat e qytetareve, sepse prokurorët për të qenë formalisht në rregull me ligjin, do të regjistrojnë procedimet penale edhe kur ato nuk duhen filluar. Kështu, për shembull, ky formulim do të bënte që të regjistroheshin procedime penale ndaj përdoruesve të lëndeve narkotike, kur sasitë e lëndës së kapur janë krejt të vogla, vetëm sepse nuk ka mbërritur ende përpara prokurorit akti i ekspertimit toksikologjik që përcakton shkencërisht nëse individi i kallëzuar është apo jo përdorues i lëndeve të tilla.

- Në prokuroritë e rretheve gjyqësore më të mëdha, numri i kallëzimeve është i konsiderueshëm dhe nevojitet domosdoshmerisht një periudhë kohore prej 5-10 ditësh për regjistrimin e kallëzimeve, hedhjen e shortit, ridepozitimin e tyre në sekretari pas hedhjes së shortit dhe shpërndarjen e tyre tek prokurorët, çka e bën praktikisht të pamundur marrjen e vendimeve të mosfillimit brenda afatit 15 ditor.

- Ky përcaktim (afati 15 ditor) cënon pavarësinë e prokurorëve të parashikuar në nenin 148 të Kushtetutës, sepse prokurorët vihen sistematikisht në kushte trysnie për të respektuar afatin 15 ditor të parashikuar në Kodin e Procedurës Penale për marrjen e vendimeve të mosfillimit, pasi mosrespektimi i këtyre afateve bën që ata të vleresohen negativisht nga drejtuesit e tyre për punën e kryer, vetëm për shkak të mosrespektimit të këtij afati.

- Detyrimi i prokuroreve, sipas kësaj dispozite, që të marrin domosdoshmërisht vendimet e mosfillimit brenda 15 diteve cënon dhe do të cënojë interesat e drejtesisë, sepse, prokurorët, në vend që të ushtrojnë ndjekjen penale me përparësi për krimet dhe veçanërisht për krimet e rënda, do të vleresojnë në radhë të parë me përparësi kallëzimet për vepra penale të thjeshta, ndonëse veprat penale të kallëzuara nuk ekzistojnë ose ekzistojnë shkaqe që nuk lejojne regjistrimin e procedimit penal. Rrjedhjimisht, formulimi i mësipërm i nenit 291 të Kodit të Procedurës Penale prish balancën ndërmjet interesit privat dhe interesit publik në dëm të këtij të fundit, megjithëse marrja e vendimit të mosfillimit në një kohë të arsyeshme nuk cënon aspak interesat e askujt, as të kallëzuesit dhe as të të kallëzuarit.

- Formulimi i mësipërm i nenit 291 të KPrP-së, duke përcaktuar një afat tepër të shkurtër, nuk sjell asnjë dobi, as në interes të kallëzuesit, as të të kallëzuarit dhe as për interesin e përgjithshëm. Përkundrazi, pamundësia objektive e prokurorit për të arsyetuar drejt dhe plotësisht vendimet brenda afatit 15 ditor dëmton interesat e kallëzuesit dhe e të kallëzuarit, e bën dispoziten të pazbatueshme dhe krijon urgjenca të pajustifikuara e artificiale.

- Si përfundim, neni 42 i Kushtetutës parashikon parimin e marrjes së vendimit brenda një afati të arsyeshem, ndërsa Kodi i Procedurës Penale e kufizon, madje e injorion këtë parim, vendos kushte dhe përcakton  një afat tepër të shkurtër, që, në mjaft raste, është krejt i pamjaftueshëm dhe nuk garanton proces të rregullt ligjor, sepse përpara prokurorit nuk mund të mbërrijnë brenda këtij afati dokumentet e nevojshme që t’i krijojë atij mundësinë të marrë vendime të arsyetuara.

Mendojmë se dispozita duhet të parashikonte si afat për marrjen e vendimeve të mosfillimit  30 ditë, aq sa ka qenë caktuar me urdhër të prokurorit të përgjithshëm, përpara ndryshimeve të fundit të Kodit të Procedurës Penale.

 

Oficerët e policisë gjyqësore nuk duhet të ndalohen të marrin

shpjegime shfajësuese nga të ndaluarit dhe të arrestuarit

 

 Në Kodin e Procedurës Penale, të ndryshuar me ligjin nr. 35/2017, ndër të tjera parashikohet, se: “1.Oficeret e policise gjyqesore marrin të dhëna nga personi ndaj te cilit zhvillohen hetimet në praninë e detyrueshme të mbrojtësit të tij, me përjashtim të rasteve të pers

onit të arrestuar në flagrancë ose të ndaluar, të cilët merren në pyetje sipas rregullave të nenit 256...

2. Në vendin e ngjarjes ose menjëherë pas konstatimit të faktit oficerët e policisë gjyqësore, edhe pa praninë e mbrojtësit, mund të marrin nga personi ndaj të cilit zhvillohen hetimet, qoftë edhe i arrestuar në flagrancë ose i ndaluar, të dhënat e nevojshme për vazhdimin e hetimeve. Të dhënat e marra nuk dokumentohen dhe ndalohet përdorimi i tyre si provë.”[3]

Mirëpo, ky formulim bie ndesh me parashikimet e neneve 7, 22, 28, 31, 32, 33 dhe 42 të Kushtetutes së Republikës së Shqipërisë, sepse:

- Cënon parimin e ndarjes dhe balancimit të pushteteve.[4] Policia gjyqësore, si pjesë e pushtetit ekzekutiv, sipas ligjit të saj organik[5] dhe sipas neneve 30-33, 255, dhe 293-303 të Kodit te Procedures Penale ka detyrë funksionale të marrë dijeni për veprat penale dhe kryejë hetime. Formulimi i mësipërm kufizon në mënyrë të pajustifikuar të drejtat  dhe detyrimet ligjore të policisë gjyqesore dhe ia ngarkon ato prokurorit që, më së shumti, ushtron funksione  të pushtetit gjyqësor.

- Kushtetuta parashikon se, askush nuk mund të detyrohet të dëshmojë kundër vetvetes dhe as të pohojë fajësinë.[6] Ndërsa formulimi i mësipërm e pengon të arrestuarin dhe të ndaluarin të shfajësojë veten, duke i mohuar të drejtën për të dhënë shpjegime menjëherë pas ngjarjes përpara policisë gjyqësore, duke shpjeguar, bie fjala, se nuk është ai autori i veprës penale, por një tjetër, dhe të tregojë provat kundër tjetrit.

Pra, i arrestuari dhe i ndaluari nuk duhet të pengohen, në kundërshtim me këtë dispozitë të Kushtetutës, që të japin shpjegime kundër të tjerëve si pjesëmarrës në krim, shpjegime që njëkohesisht mund të jenë shfajësuese për ta. Për më tepër, mund të ketë të arrestuar dhe të ndaluar që janë në gjendje të rëndë shëndetësore, ose në rrezik për jetën, dhe mundësia për të dhënë shpjegime shfajësuese për veten dhe kundër të tjereve mund të jetë e papërsëritshme në të ardhmen.

- Kushtetuta parashikon se, kushdo ka të drejtë të mbrohet vetë.[7] Ndërsa formulimi i mësipërm e pengon të mbrohet vetë. Sigurimi i mbrojtjes është një e drejtë e të arrestuarit dhe e të ndaluarit ndërsa formulimi i mësipërm e parashikon si detyrim. E drejta nuk mund të detyrohet, por duhet të garantohet.

- Bie në kundërshtim me pikën 1, shkronja “ç”, të nenit 34/a të Kodit të Procedurës Penale, ku thuhet: “Personi nën hetim ose i pandehuri ka të drejtë: ... Të mbrohet vetë ose me ndihmën e një mbrojtësi të zgjedhur prej tij”.

- Bie në kundërshtim, gjithashtu, me parashikimet e nenit 255 të Kodit të Procedurës Penale, sepse në këtë dispozitë parashikohet se, oficerët e policisë gjyqësore që kanë kryer një arrestim apo ndalim, ose kanë marrë në dorëzim të arrestuarin, këtij apo të ndaluarit i bëjnë të ditur se nuk ka asnjë detyrim të bëjë deklarata dhe, në qoftë se kërkon të flasë, çfarëdo që ai do të thotë mund të përdoret ndaj tij në gjykim. Po kështu, në këtë dispozitë thuhet se, oficerët dhe agjentët e policisë gjyqësore i bëjnë të ditur të arrestuarit ose të ndaluarit edhe të drejtën që ai ka për të zgjedhur mbrojtës.

- Përkufizimi “të dhënat e marra nuk dokumentohen” është i pakuptimtë dhe abstrakt. Nuk sqarohet se si merren të dhënat pa u dokumentuar dhe si kryhen hetime pa plotësuar dokumente, kur dihet që prokurori dhe gjyqtari duhet të njihen me dokumentet dhe nuk ka si të njihen me të dhëna të padokumentuara!

- Në aspektin praktik, policia gjyqesore kryen funksionet e saj në terren në gjithë territiorin e Republikes se Shqiperise, dhe ka mundesi reale per t’i kryer këto funksione. Ndërsa prokurori, si rregull, nuk kryen funksionet e tij në terren. Përmendim këtu edhe faktin që funksionet e policisë gjyqësore i kryejnë një numër i madh personash, ndërsa numri i përgjithshëm i prokurorëve që kryejnë funskionet pranë gjykatave të shkallës së parë është shumë i kufizuar në raport me numrin e oficereve të policisë gjyqësore, dhe ata nuk kanë mundësi reale të pyesin menjeherë të arrestuarit dhe të ndaluarit, thëniet e të cileve, menjëherë pas kryerjes së veprave penale mund të jenë thelbesore për ecurinë e proceseve penale, madje mund të jenë edhe të papërsëritshme. Policia gjyqësore duhet të mbajë procesverbal për thëniet e të arrestuarve dhe të ndaluarve, kur këta duan të japin shpjegime, dhe thëniet e tyre verifikohen nga prokurori, i cili duhet t’i marrë në pyetje ata sipas kritereve të parashikuara nga neni 256 i Kodit të Procedurës Penale.

- Për një kategori veprash penale kompetenca lëndore i përket një gjykate të specializuar[8] (SPAK) dhe numri i prokuroreve që ushtrojnë funksionet pranë saj është edhe më i vogël, ndërkohë që kompetencat e saj shtrihet në gjithë territiorin e Republikës. Rrjedhimisht, këta prokurorë nuk kanë mundësi reale për të pyetur menjëherë në terren të arrestuarit dhe të ndaluarit, kur këta të fundit kanë të drejtë - sipas Kushtetutës – që të bëjnë deklarime në favor të tyre dhe kundër të tjerëve, në çdo kohë.

 

Cilat janë shkaqet që kanë ndikuar në ndryshimin e neneve 291 dhe 296?

 

Neni 291 ka ndryshuar, sipas formulimit të cituar më lart, me arsyetimin se disa prokurorë zvarritnin marrjen e vendimeve të mosfillimit për periudha të  relativisht të gjata kohore. Ndërsa neni 296 është formuluar, sikurse u shënua më sipër, me arsyetimin se disa oficerë të policisë gjyqësore abuzonin dhe mbanin procesverbale për shpjegimet e të arrestuarve apo të ndaluarve në kundërshtim me thëniet e tyre. Megjithëse këto konstatime mund të qëndrojnë, ato nuk mund të justifikojnë ndryshimet, pra kufizimin për marrjen e vendimit të mosfillimit brenda afatit 15 ditor dhe heqjen e të drejtës që oficerët e policisë gjyqësore t’u  marrin shpjegime të dokumentuara të arrestuarve dhe të ndaluarve, shpjegime këto që mund të jenë  thelbësore, jo vetëm për zbulimin e të vërtetës, por edhe për mbrojtjen e interesave të të arrestuarve dhe të ndaluarve.

Organet kompetente e kanë pasur dhe e kanë detyrë integrale që të merrnin (dhe të marrin) masa disiplinore, deri në largimin nga detyra të oficereve të policise gjyqësore dhe prokuroreve që abuzonin me detyrën. Prandaj, nuk ishte e arsyeshme dhe as e nevojshme që të ndryshoheshin dispozitat e sipërshënuara, çka pengon zbulimin e së vërtetës, shkelen parimet kushtetuese dhe bien ndesh me parashikime të tjera të Kodit të Procedurës Penale.

 

Jo të gjitha çështjet penale të rifilluara për shkak të afateve të parashkrimit

duhet të dërgohen në gjykatë me kërkesë për pushimin e tyre

 

Në Kodin e Procedurës Penale thuhet, se: “Në përfundim të hetimeve paraprake, kur procedohet për krime dhe kur është njëri nga rastet e parashikuara nga paragrafi 1, i nenit 328, të këtij Kodi, prokurori i kërkon gjyqtarit të seancës paraprake pushimin e akuzës ose të çështjes”.[9] Mirëpo, sipas nenit 328 të Kodit të Procedurës Penale, prokurori ka të drejtë të vendosë vetë pushimin e akuzës apo të çështjes veçse kur procedohet për kundërvajtje penale.

Duke respektuar detyrimet e dispozitave të mësipërme, pas kalimit të afatit të parashkrimit të veprave penale[10] prokurori rifillon hetimin për procedimet penale të pezulluara për shkak të moszbulimit të autorëve të veprave penale, dhe i kërkon gjyqtarit të seancës paraprake pushimin e çështjeve. Në një kohë kur numri i çështjeve të pezulluara për këtë shkak dhe që rifillohen me kalimin e kohës së parashkrimit e i dërgohen gjykatës, është aq i madh sa tejkalon numrin e përgjithshëm të procedimeve penale të dërguara në gjykatë për pushim për shkaqe të tjera dhe të dërguara për gjykim me të akuzuar, të marra së bashku.

Kjo gjendje shbalancon veprimtarinë e gjykatës, e angazhon atë me veprimtari të padobishme dhe krijon mbingarkesë të panevojshme. Prandaj, çmojmë se krahas kundërvajtjeve penale, prokurorit duhet t’i jepej e drejta të merrte vetë vendim pushimi për procedimet penale ku bëhet fjalë për vepra penale të parashkruara, sipas  shkronjave “ç”, “d” dhe “dh” të nenit 66 të Kodit Penal, që parashikojnë dënim maksimal më të vogël se 5 (pesë) vjet burgim, çka përbën edhe numrin më të madh të çështjeve që duhet të pushohen për shkak të parashkrimit.

Në këtë mënyrë, do t’i drejtoheshin gjykatës me ankim kundër vendimit të pushimit të prokurorit vetëm viktimat e veprës penale, ose trashëgimtarët e tyre, që nuk pajtohen me vendimin e prokurorit dhe nuk do të thirreshin për t’u paraqitur në gjykatë të gjitha viktimat, sikurse ndodh kur çështjet me vepra penale të parashkruara dërgohen me kërkesë për pushim përpara gjyqtarit. Theksojmë këtu se, pjesa dërrmuse e viktimave të veprave penale të sipërshënuara, pas kalimit të afatit pesëvjeçar të parashkrimit, nuk kanë më interes të ndjekin çështjet e regjistruara vite më parë dhe nuk ka pse të thirren dhe të paraqiten në gjykatë.

--------------------------------------------------------------

           

           

 

 

Literatura:

 

            Akte normative

-          Konventa Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut                                                                                     

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë

-          Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë

-          Ligji 35/2017,datë 05.05.2017

 

Doktrinë

-          Zhan Pradel, Geert Corstens, Gert Vermeulen, E drtejta penale Evropiane

 

Jurisprudencë

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, nr. 14, datë 21.07.2008

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, nr. 5, datë 06.03.2009

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, nr. 16, datë 27.03.2012

-          Vendimi  Unifikues i Gjykatës  së Lartë 5/2003

  



[1] Neni 291, pika 1, i K.Pr. P.

[2] Parashikuar nga neni 283 i Kodit Penal

[3] Neni 296 i K.Pr.P.

[4] Shih nenin 7 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë

[5] Gjithashtu, edhe sipas neneve 30 – 33, 255 dhe 293 – 303 të K.Pr.P.

[6] Shih nenin 32 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë

[7] Shih nenin 31 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë

[8] Fjala është për Strukturat e Posaçme Anti Korrupsion (SPAK)

[9] Pika 1 e nenit 329/a të K.Pr.P.

[10] Përcaktuar në nenin 66 të Kodit Penal