H O R I Z O N T E

  

Florjan KALAJA

Gjyqtar pranë Gjykatës

Së Rrethit Gjyqësor,

Vlorë

 

Hyrje

 

Neni 485 i Kodit të Procedurës Civile ka parashikuar eventualitetet e vendimmarrjes së Gjykatës së Lartë pas shqyrtimit të çështjes në seancë gjyqësore. Kështu, pas shqyrtimit të çështjes, Kolegji Civil, ose Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë mund të vendosin:

 

a) lënien në fuqi të vendimit;

b) prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe lënien në fuqi të vendimit të shkallës së parë;

c) prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe dërgimin e çështjes për rishqyrtim në gjykatën e apelit, me tjetër trup gjykues;

ç) prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe dërgimin e çështjes për rishqyrtim në gjykatën e shkallës së parë me tjetër trup gjykues;

d) ndryshimin e vendimit të shkallës së parë dhe të gjykatës së apelit;

e) prishjen e vendimeve dhe pushimin e gjykimit të çështjes.

Njëlloj është edhe dispozita simotër e ligjit për gjykimin administrativ, konkretisht neni 63. Në këto dy ligje procedurale, logjika dhe eventualitetet e disponimit nga ana e Gjykatës së Lartë janë të njëjta.

Kjo do të thotë se dhoma e këshillimit do të jetë forumi gjyqësor nga ku Kolegji Civil dhe Administrativ do të mundet të vendosë mospranimin e rekursit civil apo administrativ dhe kalimin e çështjes civile apo administrative për gjykim në seancë gjyqësore dhe në prani të palëve. Vetëm seanca gjyqësore dhe shqyrtimi plenar mund të shërbejë si forumi gjyqësor i nevojshëm dhe i domosdoshëm për Kolegjin Civil dhe Kolegjin Administrativ të Gjykatës së Lartë për të disponuar respektivisht sipas nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ.

Të dy ligjet procedurale ishin objekt i ndryshimeve ligjore të hartuara si pjesë e paketës së reformës në sistemin e drejtësisë. Problemet e zbatimit të tyre në praktikën gjyqësore të Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë u shfaqën që në vendimet e para të dhëna nga kjo Gjykatë. Me siguri, të tjera probleme do të shfaqen pasi Gjykata e Lartë të ketë mundësi të punojë me të gjithë kapacitetin kushtetues dhe ligjor të saj.

Përmes këtij hulumtimi jam munduar të sjell në vëmendje problematikat e hasura dhe zgjidhjet e sugjeruara për to, pasi është pasqyruar edhe trajtimi që ka gjetur secili problem në praktikën gjyqësore të Gjykatës së Lartë, të formësuar pas ndryshimeve ligjore procedurale. Më tej, në këtë punim trajtohen edhe problematikat ligjore, që me siguri do të shtrohen për zgjidhje në vijim para Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë. Njëlloj edhe për to kam parashtruar zgjidhje.

 

Mospranimi i rekursit në seancë gjyqësore

 

Në praktikën gjyqësore të Gjykatës së Lartë ka pasur debate nëse mundet Kolegji Penal, Civil apo Administrativ, ose edhe Kolegjet e Bashkuara, që në seancë gjyqësore të vendosin mospranimin e rekursit. Qëndrimi i gjyqtarëve ka qenë se kjo lloj vendimmarrje mund të merret vetëm në dhomën e këshillimit dhe se, për rrjedhojë, nëse çështje kalohet për gjykim në seancë gjyqësore nuk mund të vendoset mospranimi në dhomë këshillimi.

Vlerësoj se paprocedueshmëria është universalisht një sanksion procedural ligjor, i cili kur nuk është i konvalidueshëm do të duhet të deklarohet në çdo fazë dhe shkallë gjykimi.[1] Paprocedueshmëria apo papranueshmëria e rekursit mundet të ekzistojë qoftë për shkaqe të mosrespektimit të normale procedurale të ritit të gjykimit në Gjykatën e Lartë dhe qoftë për mungesën e premisave për të ushtruar ankim.[2] Në këtë rast, mospranimi i ankimit do të duhet të jetë çështja paraprake dhe më e para që duhet të zgjidhet dhe si e tillë hyn në kategorinë e çështjeve të cilat duhet të merren parasysh kryesisht (ex officio) për shkak se përbën në vetvete një çështje të rendit juridik publik dhe si e tillë është e padisponueshme nga palët.[3] Për rrjedhojë papranueshmëria e ankimit konsiderohet si shkak nuliteti i pakonvalidueshëm i tij dhe si i tillë i verifikueshëm edhe kryesisht në çdo fazë dhe shkallë gjykimi.[4]

Për rrjedhojë ky shkak procedural pavlefshmërie mundet dhe duhet të konstatohet në çdo fazë dhe shkallë gjykimi, qoftë në seancën në dhomën e këshillimit dhe qoftë në seancë gjyqësore. Në këtë mënyrë konkludoj se si rregull Kolegji Civil, Administrativ apo Penal i Gjykatës së Lartë duhet të vlerësojë dhe të identifikojë menjëherë shkaqet e paprocedueshmërisë apo papranueshmërisë së rekursit. Megjithatë, nëse kjo nuk është vlerësuar në dhomë këshillimi gabimisht apo për shkak të pikëpamjeve të ndryshme të trupës me tre gjyqtarë, asgjë nuk mundet ta ndalojë kolegjin apo Kolegjet e Bashkuara në seancë gjyqësore që të vendosin mospranimin e rekursit, qoftë edhe në përfundim të shqyrtimit.

Në këtë mënyrë do të duhet të vendoset mospranimi i rekursit në çdo fazë dhe shkallë gjykimi,[5] kur kolegji përkatës apo Kolegjet e Bashkuara konstatojnë shkaqe të tilla papranueshmërie si:

-          prekluziviteti;

-          defekti i legjitimimit;

-          parekursshmëria;

-          heqja dorë nga rekursi;

-          pabazueshmëria e hapur e shkaqeve të rekursit të cilat në shumicën e rasteve formulohen në mënyrë gjenerike dhe pa mbështetje konkrete në aktet e fashikullit;

-          emetimi për të parashtruar shkaqet e rekursit;[6]

-          pabazueshmëria në nenin 472 të Kodit të Procedurës Civile;

mungesa e përmbajtjes apo e elementeve të formës.[7]

            Mospranimi i rekursit shkakton shndërrimin automatik të vendimit objekt ankimi në gjë të gjykuar (res judicata). Për rrjedhojë ky moment shënon ezaurimin e pushtetit gjyqësor dhe prekluzivitetin final të mjeteve të zakonshme të ankimit. Sipas nenit 489 të Kodit të Procedurës Civile, rekursi i deklaruar i papranueshëm nuk mundet të paraqitet përsëri, qoftë edhe kur nuk ka mbaruar afati i caktuar nga ligji. Kjo dispozitë është hartuar sipas modelit të nenit 387 të Kodit të Procedurës Civile të Republikës së Italisë. Këto dy dispozita kanë në themelin e tyre parimin e ezaurimit dhe konsumimit të mjeteve të ankimit nga ushtrimi i tyre.[8]

 

Lënia në fuqi e vendimit

 

Lënia në fuqi e vendimit të gjykatës së apelit përbën një vendim përfundimtar të Gjykatës së Lartë, në kuptim të përkufizimit të nenit 126 të Kodit të Procedurës Civile. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë nëpërmjet këtij vendimi ka shqyrtuar në themel bazueshmërinë e vendimit në aspektin e zbatimit të ligjit material dhe procedural të vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe të apelit dhe ka konkluduar se ligji është zbatuar drejtë. Një vendim i tillë shënon fundin e të ezaurimit të pushtetit gjyqësor dhe momentin e krijimit të vendimit gjyqësor gjë të gjykuar (res judicata).

Ndryshe nga vendimi i mospranimit të rekursit, i cili është një vendim jopërfundimtar, vendimi i Gjykatës së Lartë që lë në fuqi vendimin e gjykatës së apelit është vendim përfundimtar dhe nëpërmjet tij jepet drejtësi themeli. Për nga pasojat e shndërrimit të vendimit objekt rekursi në gjë të gjykuar dhe prekluziviteti i mjeteve të zakonshme të ankimit, bashkë me të edhe ezaurimi i pushtetit gjyqësor, të dy këto lloje të vendimeve të Gjykatës së Lartë ngjajnë.

 

Prishja e vendimit të gjykatës së apelit

dhe lënia në fuqi e vendimit të gjykatës së shkallës së parë

 

Prishja e vendimit të gjykatës së apelit dhe lënia në fuqi e vendimit të gjykatës së shkallës së parë përbën gjithashtu një vendim përfundimtar të Gjykatës së Lartë, në kuptimin e përkufizimit të nenit 126 të Kodit të Procedurës Civile. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë nëpërmjet këtij vendimi ka shqyrtuar në themel bazueshmërinë e vendimit në aspektin e zbatimit të ligjit material dhe procedural të vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe të gjykatës së apelit dhe se ka konkluduar se zgjidhja ligjore në themel e mosmarrëveshjes është ajo që ka dhënë gjykata e shkallës së parë dhe se vendimi i gjykatës së apelit është i pabazuar në ligjin material apo procedural. Kjo vendimmarrje e Gjykatës së Lartë shënon fundin e ezaurimit të pushtetit gjyqësor dhe momentin e krijimit të vendimit gjyqësor gjë të gjykuar (res judicata).

 

Prishja e vendimit të gjykatës së apelit dhe dërgimi i çështjes

për rishqyrtim në gjykatën e apelit me tjetër trup gjykues

 

Prishja e vendimit të gjykatës së apelit dhe dërgimi i çështjes për rishqyrtim në po atë gjykatë paraqitet në një këndvështrim të analizës si vendim jopërfundimtar, dhe në një tjetër si vendim i ndërmjetëm. Ka karakteristikat e vendimit jopërfundimtar sepse i jep fund gjykimit të çështjes në Gjykatën e Lartë dhe njëkohësisht nuk e zgjidh çështjen në themel, duke e lënë sërisht për zgjidhje gjyqësore mosmarrëveshjen dhe padinë në kuptimin material. Ka karakteristikat e një vendimi të ndërmjetëm pasi zgjidh vetëm proceduraslisht një çështje gjyqësore duke e lënë akoma atë për gjykim brenda pushtetit gjyqësor dhe duke bërë që të mospranohet se çështja përfundoi së gjykuari. Kjo vendimmarrje e Gjykatës së Lartë merret në të gjitha rastet e parashikuara nga neni 467 i Kodit të procedurës Civile, apo thënë ndryshe për të gjitha rastet kur ligji procedural është shkelur rëndë dhe shkelja ka pasjellë pavlefshmërinë e gjykimit në gjykatën e shkallës së parë dhe/ose në gjykatën e apelit (errores procedendo).

Këto raste janë kur:

a) gjykata e shkallës së parë ka shkelur dispozitat mbi juridiksionin dhe kompetencën;

b) përbërja e trupit gjykues nuk ka qenë e rregullt ose vendimi nuk është nënshkruar nga anëtarët e tij, ose është cenuar parimi i paanësisë;

c) gjykata e shkallës së parë ka vendosur pushimin e çështjes në kundërshtim me rregullat e përcaktuara nga ky Kod;

ç) çështja është gjykuar në mungesë të pjesëmarrësve në proces, pa pasur dijeni për gjykimin;

d) nuk është formuar drejt bashkëndërgjyqësia, sipas nenit 162, paragrafi i dytë, i këtij Kodi;

dh) kur mungojnë ose janë të pavlefshme padia, procesverbali gjyqësor, ankimi, si dhe çdo dokument tjetër që ka ndikuar në dhënien e vendimit;

e) gjykata e shkallës së parë nuk e ka kryer shqyrtimin gjyqësor të të gjitha kërkimeve lidhur me objektin e mosmarrëveshjeve.

Fillimisht vlerësoj se Gjykata e Lartë, në rastet e zbatimit të shkronjës “c” të nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile duhet të ketë parasysh, në bazë dhe për zbatim të nenit 1, paragrafi i dytë, të Kodit të Procedurës Civile, paragrafin e parë të nenit 467 të Kodit, i cili parashikon ndër të tjera se gjykata prish vendimin, tërësisht apo pjesërisht, sipas kufijve të nenin 121 këtij Kodi.[9] Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë në rastet e kësaj vendimmarrje nuk prish në çdo rast të gjithë vendimin, por do të duhet të analizojë dhe të konkludojë nëse paligjshmëria është apo jo e tillë që të shtrihet mbi të gjithë vendimmarrjen.[10]

Për të vlerësuar këtë, Gjykata e Lartë duhet të ketë parasysh nenin 121 të Kodit të Procedurës Civile, që do të thotë:

-          të vlerësojë fillimisht nëse paligjshmëria e një akti procedural ka rëndësi apo jo për aktet e mëparshme apo të mëpasshme procedurale të atij procesi;

-          të vlerësojë nëse paligjshmëria e një pjese e aktit prek apo jo pandashmërisht edhe pjesët e tjera të tij;

-          dhe të vlerësojë nëse paligjshmëria e një akti procedural përqendrohet dhe pengon një efekt të caktuar, efektet e tjera të prodhuara prej tij, për të cilat ai është krijuar, janë të vlefshme.

Lidhur me trupën gjykuese në të cilën do të kthehet çështja ligji ka parashikuar se kthehet në një trupë gjykuese tjetër. Të njëjtin parashikim ka edhe neni 63 i ligjit për gjykimin administrativ. Në praktikën e Gjykatës së Lartë ka pasur dy praktika gjyqësore të zbatimit të kësaj dispozite.

Në të gjitha rastet kur Gjykata e Lartë ka shqyrtuar ligjshmërinë e një vendimi të gjykatës së shkallës së parë apo apeli – si në rastet e ankimeve të veçanta apo parashtresave për juridiksion apo kompetencë apo edhe në rastet e shqyrtimit të rekurseve të zakonshme ndaj vendimeve të gjykatës së apelit ku është vlerësuar kompetenca, juridiksioni apo pushimi i gjykimit – prishja e vendimit të gjykatës më të ulët ka sjellë urdhërimin në dispozitivin e vendimit të Gjykatës së Lartë për të kthyer çështjen për vazhdimin e gjykimit në të njëjtin trup gjykues. Më tej, në të gjitha rastet kur Gjykata e Lartë ka vendosur të prishë vendimet e gjykatës së apelit e investuar nga rekurset e zakonshme, për shkaqe të ndryshme nga ato të treguara më lart, dispozitivi i vendimit të saj ka urdhëruar që në rigjykim çështja të gjykohet nga një tjetër trup gjykues.

Vlerësoj se, pavarësisht se shkronja “c” e nenit 485 Kodit të Procedurës Civile parashikon ngurtësisht se çështja kthehet për rigjykim në gjykatën e apelit, do të duhet të interpretohet dhe të zbatohet pa përjashtime vetëm në rastet kur gjykata e apelit e ka shqyrtuar çështjen në themel, që do të thotë se ajo trupë gjyqësore ka shqyrtuar faktet e çështjes dhe ka dhënë një vendim meritor mbi to. Natyrisht ato gjyqtarë nuk mundet të shqyrtojnë më të njëjtën çështje, pasi parimi i paanësisë dhe trupës së gjyqtarëve natyral është tashmë i pagarantueshëm. Por në rastet kur gjykata e apelit ka dhënë një vendim i cili ka lënë të pashqyrtuara faktet e çështjes, atëherë vlerësoj se nuk ka asnjë kuptim që të urdhërohet nga Gjykata e Lartë ndryshimi i trupës gjyqësore. Ndaj vlerësoj se Gjykata e Lartë do të duhet ta interpretojë dhe ta zbatojë në këtë mënyrë shkronjën “c” të nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile.

Ndryshimet ligjore të vitit 2017 sollën një risi në mënyrën e disponimit të Gjykatës së Lartë në rastet kur ajo konstaton errores in procedendo në vendimin objekt ankimi. Para datës 05.11.2017 Gjykata e Lartë - Kolegji Civil sipas nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe Kolegji Administrativ sipas nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ - kishte tagrin dhe kompetencën që, në rast se errores in procedendo shtriheshin edhe në vendimin e gjykatës së apelit edhe në vendimin e gjykatës së shkallës së parë, të prishte vendimin e gjykatës së apelit dhe vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe çështjen ta kthente për rigjykim në shkallë të parë.

Ky ndryshim nuk kaloi nga mbledhjet e komisionit të ekspertëve që u krijua pranë Kuvendit për draftimin e ndryshimeve të Kodit të Procedurës Civile. Ai ishte ndryshim i momenteve të fundit, që nuk u kuptua se si dhe nga kush u hartua dhe më tej nuk u kuptua dot edhe pse. Aq e nxituar ishte ndërhyrja në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile saqë, edhe pse në këtë dispozitë u shfuqizua kompetenca e Gjykatës së Lartë për të prishur të dy vendimet e gjykatave të faktit dhe për ta kthyer çështjen në shkallë të parë, saqë nuk u morën masa të ndryshohej fjalia e parë e nenit 493 të Kodit të Procedurës Civile, në të cilën që nga viti 2001 përcaktohen norma të detyrueshme për gjykatën e shkallës së parë pasi çështja vjen për rigjykim nga Gjykata e Lartë.[11] Logjikisht, togfjalëshi “Gjykata e shkallës së parë apo” duhet të ishte shfuqizuar në mënyrë që ligjvënësi të arrinte qëllimin e ndryshimit të vitit 2017.

Me ndryshimet e nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile kjo mënyrë disponimi u shfuqizua dhe u la vetëm mundësia që Gjykata e Lartë të shfuqizonte vetëm vendimin e gjykatës së apelit dhe çështjen ta kthente për rigjykim në gjykatën e apelit. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë nuk mundet të kthejë më çështjet civile dhe administrative në gjykatën e shkallës së parë. Ndryshe ka parashikuar neni 441 i Kodit të Procedurës Penale, i cili ka rregulluar se Gjykata e Lartë mundet të prishë vendimet e të dy shkallëve të gjykimit dhe ta kthejë çështjen për rigjykim në gjykatën ku është konstatuar errores in procedendo.

Kjo nënkupton se, edhe në rastet kur i pavlefshëm është vetëm gjykimi në shkallë të dytë edhe në rastet kur i pavlefshëm është edhe gjykimi në shkallë të parë, Gjykata e Lartë mundet të prishë vetëm një vendim dhe çështja do të kthehet për rigjykim vetëm në gjykatën e apelit. Nuk është fjala për një lapsus në ndërhyrjen ligjore apo në hartimin e teknikës legjislative, pasi i njëjti ndryshim ligjor u bë edhe për Kolegjin Administrativ të Gjykatës së Lartë në ligjin për gjykimin administrativ.

Fillimisht ky ndryshim u prit me habi në të dy ligjet procedurale në rrethin e juristëve dhe praktikantëve të së drejtës, aq sa u hamendësohej se ky shfuqizim mundet të ketë qenë pakujdesi e paqëllimshme e ligjvënësit në nxitimin për të përmbyllur perfeksionimin e paketës ligjore të reformës në sistemin e drejtësisë dhe për të miratuar brenda asaj legjislature ligjet me shumicën parlamentare të 84 deputetëve. Sakaq sillej në vëmendje gabimi material i shfuqizimit të disa pjesëve me tepri të nenit 511 të Kodit të Procedurës Civile, ndërkohë që tjetër pjesë e kësaj norme ishte propozuar nga komisioni i ekspertëve pranë Kuvendit për t’u shfuqizuar. Megjithatë, kur u pa se i njëjti rregullim përsëritej edhe në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe në nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ, u kuptua se shfuqizimi i kësaj mënyre disponimi e Gjykatës së Lartë kishte qenë i qëllimshëm.

Në këto kushte një nga tezat e qëndrimeve të artikuluara në debatet në Gjykatën e Lartë ndërmjet gjyqtarëve dhe këshilltarëve në këtë kohë ishte se, pavarësisht shfuqizimit të kësaj pjese të normës në dy dispozitat procedurale, pjesa e munguar formalisht ekziston formalisht. Në këtë qëndrim i jepej rëndësi gjykimit në gjykatën e caktuar me ligj, respektimit të shkallëve të gjykimit sipas nenit 135 të Kushtetutës dhe pamundësisë për të konvaliduar qoftë edhe me ligj aktet procedurale të pavlefshme e akoma më shumë gjykimin e pavlefshëm në një shkallë, konkretisht në gjykatën e shkallës së parë. Ky qëndrim sillte në vëmendje rregullimet e përgjithshme procedurale në Kodin e Procedurës Civile - mbi regjimin juridik të pavlefshmërisë së akteve procedurale[12], duke konkluduar se Gjykata e Lartë mundet të prishë edhe vendimin e gjykatës së apelit dhe vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe sakaq të kthejë çështjen për rigjykim në gjykatën që e ka shkaktuar errores in procedendo në rastet kur shkaku i pavlefshmërisë është i pakonvalidueshëm.

Ky argument mbështetej edhe në nenin 493 të Kodit të Procedurës Civile, me titull “Rigjykimi”, e cila është sot e kësaj dite në fuqi dhe në të cilin ndryshimi i fundit është bërë në vitin 2001. Në paragrafin e parë të nenit 493 të Kodit të Procedurës Civile parashikohet, se: “Gjykata e shkallës së parë apo gjykata e apelit kur dërgohet çështja për rigjykim zbaton të njëjtat rregulla procedurale të parashikuara në atë shkallë gjykimi.”.

Duke qenë se kjo dispozitë rregullon rigjykimin pas prishjes së vendimit dhe dërgimit për rigjykim nga ana e Gjykatës së Lartë, atëherë konkludohej se vetë ligji e parashikon mundësinë që Gjykata e Lartë të prishë vendimin e gjykatës së apelit dhe vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe ta kthejë çështjen sakaq për rigjykim në gjykatë e shkallës së parë me tjetër trup gjykues. Më tej ligji procedural në këtë dispozitë ka parashikuar edhe rregullat e rigjykimit për gjykatën e shkallës së parë.

Nga ana tjetër pati edhe qëndrime praktikantësh të së drejtës që hiqnin paralele të kësaj zgjidhje ligjore procedurale me nenin 467/b të Kodit të Procedurës Civile, dispozitë e cila ndalon gjykatën e apelit të kthejë për rigjykim çështjen për të dytën herë dhe duke e urdhëruar atë sakaq që ta gjykojë vetë çështjen me juridiksion fillestar, duke suprimuar sakaq mundësinë e gjykimit në shkallë të parë për të dytën herë. Sipas këtij qëndrimi nuk kishte asgjë që të mbarte hije antikushtetutshmërie në këtë rregullim, përsa kohë gjykata caktohej me ligj dhe respektoheshin të gjitha garancitë e së drejtës për proces të rregullt ligjor. Aq më tepër që ligji, sipas këtij qëndrimi, në këtë rast ka vlerësuar si thelbësor parimin e ekonomizimit procesual dhe përfundimin e gjykimit brenda një afati të arsyeshëm.

Dhe të tillë shembuj, ku gjykata e apelit merrte me ligj juridiksion fillestar kishte plot: fillimisht nenin 467/b i Kodit të Procedurës Civile, i cili zbatohet edhe për procesin civil dhe atë administrativ; më tej kompetenca funksionale e Gjykatës Administrative të Apelit për gjykimin e padive ndaj akteve normative me karakter nënligjor apo paditë ndaj vendimeve të Agjencisë së Trajtimit të Pronave për mënyrën dhe masën e kompensimit[13] apo edhe masat disiplinore të ndryshme nga shkarkimi ndaj që jepen ndaj gjyqtarëve apo prokurorëve, që do të jepen pas mbarimit të mandatit të Kolegjit të Posaçëm të Apelimit; dhe kompetenca e gjykata e të apelit për të shqyrtuar paditë ndaj Agjencisë së Trajtimit të Pronave me objekt njohjen e pronësisë.

Por asnjë nga këto qëndrime që qarkullonin ndërmjet praktikantëve të së drejtës nuk gjeti përditësim në jurisprudencën e Kolegjit Civil apo Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë. Kolegji Civil dhe Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë mbajti një qëndrim të tretë, të papritur dhe njëkohësisht të parrokshëm.

Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë arsyetoi se, edhe pse konstatohet se ka errores in procedendo të një natyre të pakonvalidueshme në gjykimin në shkallë të parë dhe në këto kushte vendimi i gjykatës së apelit duhet të prishet bashkë me vendimin e gjykatës së shkallës së parë, pas ndryshimeve që janë miratuar në Kodin e Procedurës Civile, me ligjin nr.  38/2017, në nenin 485 të tij, është hequr shprehimisht kompetenca e mëparshme e Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë që, pas shqyrtimit të rekursit në seancë gjyqësore, të mund të disponojë prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe të vendimit të gjykatës së shkallës së parë duke e dërguar çështjen për rishqyrtim në gjykatën e shkallës së parë me tjetër trupë gjykuese. Për rrjedhojë Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë arsyeton se për këtë motiv ligjor, në të gjitha këto raste Kolegji ka vetëm një mundësi procedurale disponimi gjyqësor, konkretisht të disponojë prishjen e vendimit të gjykatës së apelit dhe kthimin për rigjykim në këtë gjykatë me tjetër trup gjykuese. Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë më tej ka mbajtur qëndrimin se, në këto raste i mbetet detyrë gjykatës së apelit që të konstatojë shkakun e pavlefshmërisë së pakonvalidueshme dhe sakaq të vendosë prishjen e vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe kthimin për rigjykim të çështjes në gjykatën e shkallës së parë, por me tjetër trup gjykues.

Ky qëndrim ka edhe mendim pakice. Megjithatë edhe dy gjyqtarët në pakicë janë dakord me zbatimin në këtë mënyrë të nenit 485 të ndryshuar të Kodit të Procedurës Civile, por jo gjatë periudhës tranzitore dhe gjatë kohës kur vepron dispozita tranzitore e ligjit ndryshues, që detyron Gjykatën e Lartë të gjykojë sipas dispozitave ligjore procedurale që kanë qenë në fuqi në momentin e paraqitjes së rekursit në gjykatë.[14]

Ndërkohë Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë ka mbajtur qëndrimin se, për shkak të ndryshimit të nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ, Kolegji Administrativ nuk ka më kompetencë të prishë vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe të kthejë për rigjykim çështjen në gjykatën e shkallës së parë me tjetër trup gjykues, pavarësisht se konstatohet se pikërisht në këtë gjykatë ka ndodhur shkaku errores in procedendo i pakonvalidueshëm. Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë ka vlerësuar se e vetmja mundësi e Gjykatës së Lartë është prishja e vendimit të gjykatës së apelit dhe kthimi i çështjes për rigjykim në këtë gjykatë me tjetër trup gjykues, duke i lënë si detyrë gjykatës së apelit të prishë vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe të dërgojë çështjen për rigjykim në këtë gjykatë por me tjetër trup gjykues.[15]

Vlerësoj se ky qëndrim jurisprudencial i Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë nuk është i duhuri, është interpretim sipërfaqësor dhe njëkohësisht nuk i përgjigjet aspak ratio-s së ndryshimeve kushtetuese dhe ligjore. Ratio e këtyre ndryshimeve ligjore – si në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe në nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ - është sigurisht afati i arsyeshëm i gjykimit dhe ekonomizimi procesual. Duhet sjellë në vëmendje se si rregull gjykata e apelit duhet të ushtrojë juridiksion rishikues, por si përjashtim nga rregulli, nëse ligji vendos kështu, gjykatës së apelit mundet t’i njihet edhe ushtrimi i juridiksionit fillestar. Në këtë përjashtim nga rregulli nuk ka asgjë që t’i shkojë kundër KEDNJ dhe Kushtetutës. E nëse ligji bën këtë zgjedhje të gjykatës së caktuar me ligj, kuptohet se ka pasur parasysh më së pari nevojën publike për shpejtimin e procedurës së gjykimit, duke i dhënë prioritet parimit të ekonomizimit procesual dhe afatit të arsyeshëm të gjykimit.

Ajo që bën Kolegji Civil dhe Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë në këto vendime është pranimi se ato nuk mundet të shpallin akte të pavlefshme dhe njëkohësisht se ato nuk mundet të prishin vendime gjyqësore të një gjykate më të ulët edhe pse konstatojnë se në atë shkallë gjykimi ka shkaqe gabimi në procedim të pakonvalidueshme. Njëkohësisht ato zgjedhin, që të për të zbatuar ligjin procedural pas reformës në sistemin e drejtësisë, duke pasur parasysh çfarrë ka dashur të arrijë ligjvënësi, të prishin vendimin e gjykatës së apelit, ta dërgojnë çështjen aty, duke lënë porosi që gjykata e apelit të shpallë pavlefshmërinë e vendimit të gjykatës së shkallës së parë, të prishi vendimin e kësaj gjykate dhe të dërgojë çështjen për rigjykim në këtë gjykatë, por me tjetër trup gjykues. Sipas Gjykatës së Lartë kjo zgjidhje është e diktuar nga nevoja për të respektuar afatin e arsyeshëm të gjykimit dhe parimin e ekonomizimit procesual.

Përkundrazi, vlerësoj se gjykimet civile dhe administrative para datës respektivisht 05.11.2017 dhe 06.05.2017 ishin më efiçente dhe më të ekonomizuara. Afati i arsyeshëm i gjykimit kishte kuptim kur Gjykata e Lartë në gjykimin civil dhe administrativ, sipas rastit, vendoste drejtpërdrejt prishjen e vendimit të gjykatës së apelit, prishjen e vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe kthimin e çështjes për rigjykim në gjyatën e shkallës së parë, duke lënë porosi sakaq drejtpërdrejt për gjykatën e shkallës së parë dhe duke mos lënë porosi për gjykatën e apelit për të urdhëruar kjo e fundit se çfarë duhet të bëjë gjykata e shkallës së parë në rigjykim. Me këtë praktikë gjyqësore u shtuan shkallët e gjykimit, ndërkohë që dy ndryshimet procedurale synuan të shkurtojnë një shkallë gjykimi. Nëse më parë një shkak errores in procedendo shkaktonte një rigjykim, sot - sipas Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë – një shkak i tillë shkakton dy shkallë rigjykimi, fillimisht në apel e më tej edhe në gjykatën e shkallës së parë.

Megjithëse është një zgjidhje që prezantohet për herë të parë në Kodin e Procedurës Civile në fuqi përsa i përket gjykimit në Gjykatën e Lartë, në të vërtetë ka edhe një rast të ngjashëm, konkretisht ndryshimi ligjor i vitit 2001.[16] Neni 467/a i Kodit të Procedurës Civile ka parashikuar se gjykata e apelit kur vendos të prishë vendimin e gjykatës së shkallës së parë për herë të dytë, atëherë ajo e gjykon çështjen vetë si gjykatë e shkallës së parë. Kjo do të thotë se neni 485 shkronja “c” dhe neni 467/a i Kodit të Procedurës Civile përbëjnë dy rastet kur gjykata e apelit fillimisht e shqyrton çështjen si gjykatë e shkallës së dytë dhe me juridiksion rishikues dhe më tej e zgjidh atë me juridiksion fillestar, që do të thotë si gjykatë e shkallës së parë.

Vlerësoj se mungesa e një parashikimi ligjor eksplicit i prishjes së vendimit të gjykatës së shkallës parë nuk mundet të ndalojë Gjykatën e Lartë që - në rastet kur vlerëson se gjykimi në shkallë të parë është i pavlefshëm – të vendosë prishjen e vendimit të gjykatës së shkallës së parë. Përkundrazi, Gjykata e Lartë detyrimisht që do ta ketë objekt të shqyrtimit gjyqësor indirekt edhe vendimin e gjykatës së shkallës së parë, pasi ajo do të shqyrtojë vendimin e gjykatës së apelit që ka ushtruar më së parë juridiksion rishikues mbi të. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë detyrimisht në pjesën arsyetuese do të konstatojë dhe arsyetojë shkaqet e pavlefshmërisë së gjykimit fillestar.

Ajo që synon ndryshimi ligjor i vitit 2017 nuk është imunizimi i çdo lloj pavlefshmërie e vendimit të gjykatës së shkallës së parë, por eliminimi i mundësisë së kthimit për rigjykim të çështjes në gjykatën e shkallës së parë. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë do ta shqyrtojë ligjshmërinë e vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe do ta shpallë edhe pavlefshmërinë e saj dhe, megjithëse do ta shpallë këtë pavlefshmëri, çështja do të kthehet për rigjykim në gjykatën e apelit, e cila do të gjykojë njëherazi edhe si gjykatë me juridiksion rishikues dhe me juridiksion fillestar.

Ajo që do të mundet të sjellë probleme dhe që vlerësoj se nuk është menduar mirë nga ligjvënësi në vitin 2017 është një eventualitet procedural i cili dikton detyrimisht nevojën e prishjes edhe të vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe kthimit të çështjes në këtë gjykatë. Rasti është kur gjykata e shkallës së parë i ka dhënë fund gjykimit me vendim jopërfundimtar[17] dhe gjykata e apelit e ka lënë në fuqi dhe se gjatë shqyrtimit të rekursit Gjykata e Lartë konkludon se të dy vendimet janë të paligjshme dhe se kanë qenë kushtet kur zgjidhja e çështjes gjyqësore duhet të bëhet meritorisht dhe në themelin e saj. Vlerësoj se në këto raste Gjykata e Lartë do të duhej të kishte një parashikim eksplicit në ligjin procedural civil dhe administrativ që të përcaktonte tagrin e saj për të prishur të dy vendimet dhe për ta kthyer çështjen për rigjykim në gjykatën e shkallës së parë.

Nëse mundet të jetë e kuptueshme dhe e arsyeshme dhe të ndjekë qëllim të ligjshëm dhe kushtetues parashikimi ligjor ndalesë për të kthyer çështjen për rigjykim në shkallë të parë i nenit 485 shkronja “c” e Kodit të Procedurës Civile, në të gjitha rastet kur gjykimi në themel i kësaj shkalle gjykimi vlerësohet i pavlefshëm, nuk ka arsye që të suprimohet me ligj gjykimi në shkallë të parë dhe bashkë me të edhe ushtrimi i juridiksionit fillestar në rastet kur ky pushtet shtetëror nuk është ushtruar fare, pasi gjykata e shkallës së parë në kundërshtim me ligjin ka emetuar nga dhënia e vendimit meritor dhe që zgjidh çështjen në themel.

Vlerësoj se kjo mënyrë e zbatimit të nenit 485 shkronja “c” të Kodit të Procedurës Civile nuk pajtohet me parimin kushtetues të shkallësisë së gjykimit sipas nenit 135 të Kushtetutës dhe me të drejtën kushtetuese të ankimit sipas nenit 43 të Kushtetutës. Ndaj vlerësoj se Gjykatës së Lartë në shqyrtimin e çështjes së parë të tillë do t’i duhet të ndërmarrë një gjykim njësues apo të vendosë precedentin fillestar të interpretimit pajtues me Kushtetutën të nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile, duke vendosur se, në të gjitha rastet kur në gjykatën e shkallës së parë nuk ka pasur gjykim meritor dhe në themelin e mosmarrëveshjes dhe ajo konkludon se të dy gjykimet në të dy shkallët gjyqësore janë të pavlefshme, atëherë do të prishë të dy vendimet dhe çështja do të kthehet për rigjykim në gjykatën e shkallës së parë.

I ngjashëm me atë çka u trajtua më lart mund të jetë rasti edhe kur gjykatat e faktit kanë gjykuar çështjen në kapërcim dhe në shkelje të rregullave ligjore që atribuojnë kompetencën lëndore. Në këto raste nuk mundet që Gjykata e Lartë të detyrohet të zbatojë detyrimisht parimin e taksativitetit të llojeve të vendimmarrjes, sipas nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ, duke prishur vetëm vendimin e gjykatës së apelit dhe duke e kthyer çështjen për rigjykim në gjykatën e apelit kompetente për shkak lënde. Përkundrazi, për hir të parimit kushtetues dhe ligjor të gjykatës së caktuar me ligj, Gjykata e Lartë do të duhet të prishë të dy vendimet e gjykatave dhe të kthejë çështjen për rigjykim në gjykatën e shkallës së parë kompetente për shkak lënde.

Në këtë kuptim vlerësoj se parimi i taksativitetit të disponimeve të Gjykatës së Lartë, sipas nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ, nuk do të duhet të interpretohet detyrimisht si përjashtues i çdo vendimmarrje tjetër kur rrethanat dhe skenaret procedurale diktojnë nevojë ndryshe të zgjidhjes ligjore të çështjes për shkak të vetë rregullimeve të tjera ligjore. Për më tepër ky rregull i përgjithshëm nuk do të mundet të detyrojë Gjykatën e Lartë të moszbatojë të drejtën kushtetuese apo ndërkombëtare të detyrueshme, nëse konstatohet rast pas rasti se pikërisht neni 485 i Kodit të Procedurës Civile apo neni 63 i ligjit për gjykimin administrativ bëhet pengesë ligjore për përditësimin e parimit të supremacisë së normave. Kjo do të thotë se ekziston mundësia e interpretimit pajtues dhe harmonizues të ometimeve ligjore të tyre.

Kodi i Procedurës Civile në nenin 493, nën titullin “Rigjykimi”, ka rregulluar parimisht procedurën e rigjykimit në gjykatën ku kthehet çështja për shqyrtim.[18] Kjo normë ka parashikuar se gjykata e rigjykimit zbaton të njëjtat rregulla procedurale të parashikuara për atë shkallë gjykimi, duke pasur parasysh se detyrat e lëna nga Gjykata e Lartë janë të detyrueshme. Në këto raste gjykata e rigjykimit, pasi zbaton detyrat e lëna nga Gjykata e Lartë në vendimin e prishjes, zgjidh çështjen sipas bindjes së saj. Paragrafi i fundit ka rregulluar se në rigjykim nuk mund të ngrihen pavlefshmëritë e vërtetuara në gjykimet e mëparshme dhe se palët nuk mund të bëjnë pretendime të ndryshme nga ato të pranuara në vendimin e Gjykatës së Lartë, përveç nevojës për të arritur në përfundime që dalin nga vendimi i Gjykatës së Lartë.

Kjo normë është një përsëritje e ngjashme e rregullimeve ligjore të nenit 467 paragrafi i fundit i Kodit të Procedurës Civile. Më tej e nenit 447 të Kodit të Procedurës Penale. Në rastet e kthimit për rishqyrtim neni 447 i Kodit të Procedurës Penale ka parashikuar se në rigjykim nuk lejohet diskutimi i kompetencës së njohur me vendimin e prishjes dhe se gjykata rigjykimit i përmbahet vendimit të Gjykatës së Lartë për çdo çështje të së drejtës që është vendosur me të.

Simotra Italiane e saj është neni 394 i Kodit të Procedurës Civile të Republikës së Italisë[19]. Në këtë dispozitë parashikohet se gjykata e rigjykimit ndjek të njëjtat rregulla gjykimi dhe se palët ruajnë të njëjtën cilësi procedurale. Paragrafi i fundit parashikon se palët nuk mundet të ushtrojnë pretendime të tjera nga çfarë kanë bërë në gjykimin e prishur, përveç nevojës për të ushtruar pretendime të reja që dalin nga vendimi i Gjykatës së Lartë.

Simotrat franceze të kësaj dispozite janë nenet 631, 632 dhe 633 të Kodit të Procedurës Civile të Republikës së Francës.[20] Në këto dispozita parashikohet se, gjykata e rigjykimit ka për detyrë të kufizohet në shkaqet e prishjes dhe se rigjykimi në këto kufij zhvillohet si për çështjet e faktit dhe për çështjet e ligjit. Këto norma ndalojnë gjykatën e rigjykimit të bëjë objekt shqyrtimi gjyqësor çështjet e faktit dhe të ligjit për pjesët e paprekura të vendimit të prishur, duke konsideruar sakaq se për ato vendimi është gjë e gjykuar.

 Nga ky ansambël normash shqiptare dhe të huaja, civile dhe penale, arrijmë të kuptojmë disa të panjohura lidhur me kufijtë e rigjykimit dhe me efektet juridike të vendimit të Gjykatës së Lartë në rigjykimin e çështjeve. Për rrjedhojë vlerësoj se del e nevojshme dhe e domosdoshme që Gjykata e Lartë në këtë vendim me natyrë të ndërmjetme të identifikojë shkeljet procedurale apo materiale të kryera, të identifikojë papërdorshmërinë e provave dhe më tej edhe pavlefshmërinë e akteve, në mënyrë që të përcaktohen kufijtë e saktë të rigjykimit pas vendimit të Gjykatës së Lartë. Kufijtë e rigjykimit mundet të deduktohen në mënyrë të shprehur apo edhe të nënkuptuar gjatë arsyetimit të vendimit të Gjykatës së Lartë, duke pasur parasysh ratio decidendi.[21]

Duhet të kuptohet se, për kundër asaj çka ndodh rëndom në praktikën gjyqësore të gjykatave të shkallës së parë apo të apelit, kthimi i çështjes për rigjykim nga gjykata më e lartë në një gjykatë më të ulët dhe rigjykimi në vetvete nuk është një gjykim i ri, por është faza e fundit dhe përmbyllëse e gjykimit tashmë të nisur më parë. Ndaj duhet që rigjykimi të perfeksionohet vetëm në kushtet dhe hapësirën e përcaktuar në vendimin e gjykatës në më lartë dhe jo të konsiderohet sikur gjykimi ka nisur nga e para.[22]

Për rrjedhojë, edhe shkaqet potenciale të ankimit, apelit apo rekursit nuk do të mund të jenë më shumë nga shkeljet e konstatuara nga gjykata më e lartë më parë dhe të pretenduara tashmë se nuk janë ndrequr gjatë rigjykimit nga gjykata më e ulët. Kjo do të thotë se shkaqe të tjera të apelit apo edhe të rekursit kanë rënë në dekadencë apo nuk mundet më të ngrihen për shkak se janë zgjidhur me një vendim gjyqësor që për këtë pjesë ka fuqinë e gjësë së gjykuar.

Kjo do të thotë se nuk mundet të lejohet që në rigjykim të ndodhë bashkimi i çështjes së rigjykuar me të tjera, sipas nenit 55 apo 157 të Kodit të Procedurës Civile; nuk mundet të ndodhë ndryshimi i objektit apo i shkakut ligjor; nuk mundet të ndryshohet ndërgjyqësia; nuk mundet të ushtrohen prapsimet në kuptimin e ngushtë të rëna në dekadencë dhe nuk mundet të kërkohen të paraqiten prova të cilat vijnë në gjykim vetëm me iniciativë e palës. Sigurisht kur nevoja për zhvillimin e këtyre aktiviteteve të reja procedurale nuk lidhet me zbatimin e vendimit të Gjykatës së Lartë.

Gjithashtu, në rigjykim nuk mundet të vihet më në diskutim kompetenca gjyqësore,[23] për çdo lloj shkaku, juridiksioni[24] dhe çështjet që merren parasysh kryesisht (ex officio) nëse janë zgjidhur përfundimisht nga Gjykata e Lartë. Megjithatë, aktet e disponimit të të drejtave materiale apo procedurale nga palët mundet të bëhen edhe në rigjykim dhe, për rrjedhojë, gjykata e rigjykimit nuk detyrohet t’i përmbahet vendimit të Gjykatës së Lartë për këto raste.

 

Prishja e vendimit dhe pushimi i gjykimit të çështjes

 

Të gjitha rastet kur Gjykata e Lartë vendos prishjen e vendimit të gjykatës së shkallës së parë dhe të gjykatës së apelit dhe vendos pushimin e gjykimit të çështjes përfaqësojnë eventualitetet kur ekzistojnë shkaqe të tilla paprocedueshmërie. Në të gjitha këto raste gjykimi ose nuk duhet të kishte vazhduar ose - nëse ka vazhduar rregullisht - duhet të pushohej dhe gjykatat e faktit nuk kanë vlerësuar drejtë rrethanën e paprocedueshmërisë dhe kanë gjykuar gabimisht themelin e gjykimit. Të tilla rrethana që shkaktojnë paprocedueshmëri janë gjyqvarësia, ekzistenca e gjësë së gjykuar, mungesa e vullnetit të palëve për vazhdimin e gjykimit, lindja e një konflikti mbi titullaritetin e së drejtës në gjykimin gracioz, mungesa e juridiksionit, reklamimi i imunitetit juridiksional apo papaditshmëria, etj. të kësaj natyre.

Përgjithësisht shkaqet e paprocedueshmërisë kanë karakter taksativ dhe ligjor. Megjithatë, ligji - krahas rrethanave drejtpërdrejt të rregulluara të paprocedueshmërisë - ka parashikuar edhe dy rrethana të përgjithshme dhe me karakter pilot që pasjellin mbylljen e procesit me vendim jopërfundimtar.[25]

Këto rrethana para datës 05.11.2017 parashikoheshin në nenin 468 të Kodit të Procedurës Civile. Pas praktikës së paligjshme dhe jokushtetuese të gjykatave të apelit që e interpretonin sikur këto shkaqe disponimi parashikoheshin si kompetenca vetëm për gjykimin në shkallë të dytë, ligjvënësi shfuqizoi nenin 468 dhe dy shkaqet pilot të pushimit të gjykimit u parashikuan në nenin 299 të Kodit të Procedurës Civile, pikërisht në dispozitën e përgjithshme dhe në çdo shkallë e zbatueshme që parashikon shkaqet e pushimit të gjykimit. Këto shkaqe vërtetohen atëherë kur padia nuk mundet të ngrihet apo kur gjykimi nuk mundet të vazhdojë. Të dyja këto shkaqe shërbejnë për çdo gjykatë, pavarësisht fazës apo shkallës së gjykimit, për të marrë dhe për të disponuar nga gjykata me vendim jopërfundimtar, sipas nenit 127 të Kodit të Procedurës Civile, vendim i cili i jep fund gjykimit por nuk e zgjidh çështjen, konfliktin në themel apo nuk disponojnë mbi padinë në kuptimin material.[26]

Shkaku i parë pilot për pamundësimin e zhvillimit të procesit gjyqësor civil apo administrativ, konkretisht “padia nuk mundet të ngrihej”, në vetvete përfaqëson një tërësi shkaqesh procedurale që nuk lejojnë ushtrimin e padisë. Padia nuk mund të ngrihet dhe, rrjedhimisht, procesi gjyqësor nuk mund të ecë për të vlerësuar meritat dhe themelin e saj, në rastet kur nuk plotësohen prezumimet procedurale, apo thënë ndryshe kushtet që ligji procedural mjetit për mbrojtjen e të drejtave subjektive të personit. Këto shkaqe me natyrë procedurale godasin padinë në kuptimin procedural dhe rëndojnë ekskluzivisht mbi aftësinë e padisë për të konstituuar proces gjyqësor të vlefshëm. Ndaj pasoja dhe sanksioni procedural civil është vendimi jopërfundimtar apo pushimi i gjykimit. Këto shkaqe ekzistojnë që para se padia të ngrihet dhe nukmundet të krijohen pasi ajo të ngrihet, pasi nuk mundet të ketë padi që bëhet e pangritshme pas ngritjes së saj.[27]

Të tilla shkaqe që pamundësojnë ngritjen e padisë janë mungesa e juridiksionit, papaditshmëria për shkak të imunitetit parlamentar (shih p.sh. nenin 73 pika 1 të Kushtetutës) apo juridiksional, legjitimiteti aktiv procedural (shih nenin 95 të Kodit të Procedurës Civile), litispendeca (shih nenin 58 të Kodit të Procedurës Civile, litispendetia), vendimi gjyqësor gjë e gjykuar sipas nenit 451/a të Kodit të Procedurës Civile, res judicata) etj. shkaqe procedurale apo materiale me të njëjtën natyrë juridike si ato të përmendura më lart. Kjo është logjika që ishneni 468 dhe sot neni 299 shkronja ”c” i Kodit të Procedurës Civile parashikojnë shkaqe pilot dhe me karakter mbetës dhe të palistuar në mënyrë ezauruese, pasi sipas rrethanave mundet të konkludohet edhe mbi shkaqe të tjera që pengojnë proceduralisht apo materialisht një padi të ngrihet.[28]

Si përjashtim nga rregulli i përgjithshëm, ku shkaqet që passjellin pushimin e gjykimit kanë dhe duhet të kenë universalisht natyrë juridike procedurale, sepse godasin padinë në kuptimin material, mund të ketë raste kur paprocedueshmëria, apo shkaku që pamundëson zhvillimin e gjykimit, mundet të vijë edhe nga fakte të natyrës juridike materiale. Kështu në një detyrim kontraktor apo jashtëkontraktor me natyrë juridike ngushtësisht personale, vdekja e palës së paditur debitore passjell pushimin e gjykimit, pasi kjo e drejtë është e pasuksedueshme sipas rregullave të së drejtës trashëgimore.[29] Ky rast passjell shuarjen e detyrimit dhe bashkë me të shuhet edhe padia në kuptimin material dhe për rrjedhojë bashkë me të shuhet edhe padia në kuptimin procedural, e cila nuk mundet të ekzistojë asnjëherë si një e drejtë e pavarur nga padia në kuptimin material. 

Në ndryshim nga shkaqet që përmbledh në vetvete shkaku pilot padia nuk mundet të ngrihej”, shkaku tjetër pilot gjykimi nuk mundet të vazhdonte” është tërësia tjetër e shkaqeve të cilat shfaqen gjatë gjykimit dhe që pamundësojnë zhvillimin e tij, duke detyruar gjykatën që me vendim jopërfundimtar të shuajë procesin. Të tilla shkaqe janë heqja dorë e paditësit nga gjykimi i padisë (shih nenin 201 të Kodit të Procedurës Civile), mungesa e pajustifikuar e palës paditëse në seancë përgatitore apo në seancë gjyqësore (shih nenin 179 të Kodit të Procedurës Civile), prapsimi i imunitetit diplomatik apo juridiksional (shih nenin 37, 39, 40 të Kodit të Procedurës Civile), lindja e konfliktit në gjykimin gracioz (shih nenin 392 të Kodit të Procedurës Civile), etj. shkaqe ekuivalente dhe natyrë juridike të ngjashme sikurse ato që u individualizuan më lart.[30]

Vlerësoj se shkaqet ligjore: “padia nuk mund të ngrihej” dhe “gjykimi nuk mund të vazhdonte” janë ligjërisht të ndryshëm nga ana konceptuale dhe, si të tilla, përjashtojnë njëra tjetrën, por gjithmonë janë shkaqe komplementare të nenit 299 të Kodit të Procedurës Civile. Ky dallim ligjor konceptual ka rëndësi tek kualifikimi i shkakut ligjor për pushimin e gjykimit të çështjes në vendimet jopërfundimtare të gjykatës, por megjithatë, pasojat ligjore që sjellin këto vendime janë krejt të njëjta.[31]

Vlerësoj gjithashtu se “gjykimi nuk mund të vazhdonte” nuk është vetëm një shkak specifik që shkakton pushimin e gjykimit të çështjes, por është një emërues i përbashkët i disa shkaqeve me një natyrë të njëjtë, që domosdo ndryshojnë nga shkaqet që e bëjnë padinë të pangritshme, e që domosdo sjellin një pasojë ligjore mbi procesin: ai nuk mund të vazhdojë më të ecë dhe si i tillë detyrimisht duhet të pushojë. Në këtë mënyrë vlerësoj shprehja “gjykimi nuk mund të vazhdonte” do të duhet të kuptohet se “gjykimi nuk mund të vazhdojë më”, që do të thotë se ai ka vazhduar krejtësisht në përputhje me ligjin por gjatë zhvillimit të aktivitetit procedural janë shfaqur rrethana ligjore që është e pamundur që procesi të vazhdojë.[32]

 

Dilema kushtetuese për ometimin e zgjidhjes së çështjes në themel

 

Ndryshimet e nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ hoqën mundësinë dhe kompetencën e Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë për të ndryshuar vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe vendimin e gjykatës së apelit dhe në të njëjtën kohë për të zgjidhur vetë çështjen në themel me vendim përfundimtar. Gjatë gjithë analizës strategjike të formës së sistemin e drejtësisë ishte evidentuar si një ndër problemet më të mëdha praktika e zgjerimit të juridiksionit të autoritetit më të lartë gjyqësor në vend, duke u sjellë në praktikë si gjykata e shkallës së tretë me juridiksion rishikues të plotë fakti dhe ligji. Për rrjedhojë një ndër çështjet që u mor përsipër të zgjidhej patjetër, si nga ekspertët kontributor por edhe ligjvënësi, ishte rirregullimi i kuadrit normativ kushtetues dhe ligjor i Gjykatës së Lartë, për ta shndërruar atë në një gjykatë kasacionit, juridiksioni i së cilës do të jetë ekskluzivisht ligjor dhe nomofilatik. Nën këtë kontekst teleologjik dhe politik u ndryshua neni 43 dhe 141 i Kushtetutës dhe pjesa respektive e tre ligjeve procedurale.

Por ndërkohë që ligjvënësi në datë 06.05.2017 hoqi nga ligji për gjykimin administrativ tërësisht të kompetencën e Gjykatës së Lartë për ta zgjidhur çështjen në themel ndryshe nga gjykatat e faktit dhe kjo gjë u bë edhe në Kodin e Procedurës Civile me datë 05.11.2017, i njëjti legjislator këtë çështje e rregulloi ndryshe në nenin 441 të Kodit të Procedurës Penale. Në këtë dispozitë parashikohet ndër të tjera se:

Pas shqyrtimit të çështjes Kolegji Penal ose Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë vendosin në seancë gjyqësore:

...ç) prishjen e vendimit dhe pushimin e çështjes pa e kthyer për rishqyrtim.”.

Për të treguar rastet se kur ndodh kjo mënyrë disponimi, neni 442 i Kodit të Procedurës Penale parashikon, se:

1. Gjykata e Lartë vendos prishjen e vendimit dhe zgjidhjen e çështjes pa e kthyer për rishqyrtim kur:

a) fakti nuk parashikohet si vepër penale, vepra penale është shuar ose ndjekja penale nuk duhet të fillonte e të vazhdonte;

b) shfuqizuar

c) shfuqizuar

ç) ka kontradikta midis vendimit të ankimuar dhe një tjetri të mëparshëm, lidhur me të njëjtin person dhe me të njëjtën vepër penale, të dhëna nga e njëjta ose një tjetër gjykatë penale.

2. Në rastin e parashikuar nga shkronja “a” gjykata vendos pushimin e çështjes, kurse në rastin e parashikuar nga shkronja “ç” vendos që të zbatohet vendimi që ka caktuar dënimin më pak të rëndë.”.

Në të gjitha këto raste kur Gjykata e Lartë jep drejtësi themeli ndryshe nga çfarë kanë bërë gjykatat e faktit, duke e zgjidhur çështjen përfundimisht dhe meritorisht, emëruesi i përbashkët është se nuk ka nevojë për shqyrtim gjyqësor të mëtejshëm apo nuk ka nevojë të përsëritet shqyrtimi gjyqësor. Kjo do të thotë se, Gjykata e Lartë, në rastet kur nuk ka nevojë të ndryshojë bazën faktike të çështjes, të vlerësojë provat ndryshe nga gjykatat e faktit apo të marrë prova të tjera nga çfarë ka fashikulli, mundet të japë vendime përfundimtare ndryshe nga gjykatat e faktit, pasi sërisht ka autoritetin e nevojshëm dhe juridiksionin rishikues të domosdoshëm për të zgjidhur një çështjes gjyqësore në bazë të së drejtës pozitive në fuqi. Pikërisht kjo kompetencë analoge dhe simotër është shfuqizuar tërësisht nga neni 485 i Kodit të Procedurës Civile dhe neni 63 i ligjit për gjykimin administrativ nga i njëjti legjislator në vitin 2017.

Vlerësoj se një qëndrim i tillë nihilist dhe absolutist i ligjvënësit, nuk ka kuptim dhe nuk kontribuon në shndërrimin në gjykatë kasacioni të Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë. Përkundrazi i ka cenuar këtij institucioni juridiksionin natyral dhe kushtetues që ajo ka universalisht në këto raste. Ajo që legjislatori Shqiptar duhet të mbante parasysh është se gjykata e tipit kasacional nuk mundet të kufizohet me ligj për të garantuar uniformitetin e zbatimit të së drejtës pozitive dhe se për rrjedhojë nuk mundet të ndalohet me ligj që të zbatojë ligjin në ushtrim të funksionit të saj kushtetues. Ajo që do të duhet të ndalojë ligjvënësi, kur vendos zgjedhjen e modelit kasacionial për autoritetin më të lartë gjyqësor, është eliminimi me ligji u mundësisë që Gjykata e Lartë nëpërmjet zbatimit të ligjit të shndërrohet në gjykatë rishikuese e shkallës së tretë me juridiksion të plotë fakti dhe ligji.

Sjellim në vëmendje se natyra taksative e nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimit administrativ do të vihet në pikëpyetje sa herë kur nuk arrin të japë zgjidhje kushtetuese. Rasti i parë, sikurse konkluduam në çështjen e parë të trajtimit të kësaj pjese të punimit, është vendimmarrja e mospranimit të rekursit. Edhe pse asnjëra nga këto norma nuk e lejon Kolegjin Civil apo Kolegjin Administrativ të vendosë në seancë gjyqësore mospranimin e rekursit, për shkak të natyrës juridike të nulitetit të pakonvalidueshëm të shkakut procedural që passjell papranueshmëri të rekursit, Gjykata e Lartë do të duhet të vendosë mospranimin e rekursit edhe në këtë fazë të gjykimit. E njëjta logjikë juridike vlen edhe me shkaqet që pasjellin paprocedueshmëri gjatë gjykimit në seancë gjyqësore. Edhe pse neni 485 i Kodit të Procedurës Civile dhe neni 63 i ligjit për gjykimin nuk parashikojnë gjë, Gjykata e Lartë do të duhet të vendosë edhe në seancë gjyqësore pushimin e gjykimit.

E njëjta paraqitet situata ligjore dhe për rrjedhojë e njëjta do të jetë edhe zgjidhja jurisprudenciale kur Gjykata e Lartë vlerëson se të dyja gjykimet e faktit janë realizuar nga gjykata të pacaktuara në ligj dhe në kushtet e shkeljes së rregullave ligjore të shkeljes së kompetencës lëndore. Në këto raste, megjithëse këto dy dispozita nuk e parashikojnë më mundësinë e prishjes së dy vendimeve të gjykatave të faktit dhe kthimit të çështjes për rigjykim në gjykatën e shkallës së parë, atëherë edhe në këtë rast Gjykata e Lartë – për shkak të natyrës juridike të shkakut të nulitetit procedural të të dy gjykimeve, nuk mundet që ta kthejë çështjen për rigjykim në gjykatën e apelit kompetente për shkak lënde por do ta kthejë çështjen për rigjykim në gjykatën e shkallës së parë kompetente për shkak lënde.

Në këtë kuptim vlerësoj se parimi i taksativitetit të disponimeve të Gjykatës së Lartë, sipas nenit 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ, nuk do të duhet të interpretohet detyrimisht si përjashtues i çdo vendimmarrje tjetër kur rrethanat dhe skenaret procedurale diktojnë nevojë ndryshe të zgjidhjes ligjore të çështjes për shkak të vetë rregullimeve të tjera ligjore. Për më tepër ky rregull i përgjithshëm nuk do të mundet të detyrojë Gjykatën e Lartë të moszbatojë të drejtën kushtetuese apo ndërkombëtare të detyrueshme, nëse konstatohet rast pas rasti se pikërisht neni 485 i Kodit të Procedurës Civile apo neni 63 i ligjit për gjykimin administrativ bëhet pengesë ligjore për përditësimin e parimit të supremacisë së normave. Kjo do të thotë se ekziston mundësia e interpretimit pajtues dhe harmonizues të ometimeve ligjore të tyre. 

Sjellim në vëmendje se në shtetet europiane, në të cilat ekzistojnë gjykatat e kasacionit më klasike për nga tradita historike qindravjeçare dhe për nga modeli kushtetues dhe ligjor, sërisht ligjet procedurale parashikojnë mundësinë me karakter përjashtimor se kur autoritetet më të larta gjyqësore të zgjidhin çështjen në themel ndryshe nga çkanë bërë më parë gjykatat dhe shkallët e gjykimit në fakt të çështjes. Për shembull neni 384 i Kodit të Procedurës Civile të Republikës së Italisë parashikon se Gjykata Supreme e Kasacionit mundet të zgjidhë çështjen në themel, ndryshe nga sa kanë bërë gjykatat e faktit, në rastet kur zbatimi i ligjit nuk kërkon ndryshimin e bazës faktike të çështjes dhe në të njëjtën kohë baza faktike e çështjes nuk ka nevojë për hetim të mëtejshëm apo përsëritjen e hetimit gjyqësor.[33] Të njëjtën mundësi të ushtrimit të juridiksionit rishikues dhe kasacional parashikon neni 627 i Kodit të Procedurës Civile të Republikës së Francës.[34] Më tej, neni 619 i Kodit të Procedurës Penale i Republikës së Italisë[35] ka parashikuar të kompetencën e Gjykatës Supreme të Kasacionit për të ndryshuar arsyetimin e vendimeve të gjykatave të faktit mbi zbatimin e të drejtës pozitive, kur nuk është i nevojshëm cenimi i vendimeve. Më tej, neni 620 i këtij Kodi ka parashikuar mundësinë e Gjykatës Supreme të Kasacionit që në çështjet penale objekt rekursi të cenojë vendimet e gjykatave të faktit dhe të zgjidhë vetë çështjen në themel. Pikërisht kjo normë është modeli i legjislatorit Shqiptar në hartimin e nenit 442 të Kodit të Procedurës Penale.

Rastet e para të praktikës gjyqësore të Gjykatës së Lartë në të cilat dolën defektet e para të këtyre dy ndërhyrjeve në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe në nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ nuk vonuan. Ato kishin lidhje me mënyrën se si do të zbatonte Kolegji Civil dhe Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë nenin 201/a të Kodit të Procedurës Civile, konkretisht çfarë do të vendoste Gjykata e Lartë nëse pala paditëse në gjykimin civil apo administrativ do të kërkonte heqjen dorë nga e drejta e padisë.

Të dy kolegjet e Gjykatës së Lartë mbajtën qëndrimin se në këto raste Gjykata e Lartë prish vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe vendimin e gjykatës së apelit dhe e zgjidh vetë çështjen në themel me vendim përfundimtar, duke e rrëzuar padinë, sikurse parashikon neni 201/a i Kodit të Procedurës Civile. Pavarësisht mënyrës së ndërlikuar dhe pa kuptim se si secili nga kolegjet arritën në këtë përfundim, vlerësoj se praktika gjyqësore bëri të konkludohet se legjislatori i vitit 2017 ndërhyri gabimisht në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ, duke shfuqizuar tërësisht kompetencën e Kolegjit Civil, Kolegjit Administrativ apo edhe Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë për të cenuar të dy vendimet e gjykatave të faktit dhe për të zgjidhur meritorisht çështjen me vendim përfundimtar.[36]

Një rast tjetër i kësaj natyre mundet të jetë parashkrimi i padisë civile sipas Kodit Civil, në kushtet kur fatin e çështjes juridikisht e zgjidh vetëm zbatimi i ligjit mbi faktet tashmë të konkluduara nga gjykatat dhe të pakontestuara nga palët. Sipas ligjvënësit të vitit 2017 do të duhet që Kolegji Civil apo Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës në këto raste të prishin vendimin e gjykatës së apelit dhe ta kthejnë çështjen për rigjykim në këtë gjykatë me tjetër trup gjykues, duke i lënë porosi asaj që të rrëzojë padinë për shkak të parashkrimit shues. Kjo zgjidhje ngjan po aq pa kuptim dhe me hije po aq të rënda antikushtetutshmërie sikurse interpretimi jurisprudencial i Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë mbi nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 63 të ligjit për gjykimin administrativ, në pjesën ku ka shfuqizuar disponimin e Gjykatës së Lartë për të prishur vendimin e gjykatës së shkallës së parë dhe për ta kthyer çështjen për rigjykim në këtë shkallë gjykimi.

Njëlloj jokushtetuese ngjan të jetë pamundësia ligjore, për shkak të këtij ometimi në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ, e Kolegjit Civil, Kolegjit Administrativ apo Kolegjeve të Bashkuara që të mos kenë mundësi të ndryshojnë vendimet e gjykatave të faktit dhe të disponojnë zgjidhjen në themel të çështjes, në kushtet kur zbatimi i së drejtës pozitive në fuqi nuk kërkon vlerësim të ndryshëm të provave nga sa ka bërë gjyqtari i faktit në mënyrë të mjaftueshme,[37] prova të reja, ndryshim të bazës faktike të vendimit apo përsëritjen e shqyrtimit gjyqësor.

Këtu nuk kontestohet fakti nëse ka të drejtë që Gjykata e Lartë të merret me vlerësimin e provave apo të ndryshojë faktet e çështjes. Konstatimi nga gjykata i asaj çfarë pretendohet se ka ndodhur nga palët në proces është një çështje fakti dhe se juridiksioni gjyqësor për këtë çështje është dy shkallësh. Ndërkohë çmuarja apo vlerësimi që i bën gjykata asaj që është konstatuar si e provuar dhe si fakt është një çështje që ligjet me mënyrën se si është zbatuar ligji.[38] Nëse në një rast konkret mundet të diskutohet vetëm kjo e fundit atëherë nuk mundet të konkludohet se Gjykata e Lartë nuk e zbaton dot ligjin vetë por se për ta bërë këtë duhet të lërë porosi për gjykatën më të ulët. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë e zbaton ligjin duke detyruar gjykatën e ligjit që ta zbatojë ligjin në kushtet kur nuk ka asnjë pengesë kushtetuese dhe ligjore që ta bëjë vetë. Kjo nuk ka kuptim dhe as ratio kushtetuese dhe ligjore.

Në këtë pjesë të arsyetimit është e nevojshme të sillet në vëmendje edhe jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese mbi juridiksionin rishikues ekskluzivisht ligjor të Gjykatës së Lartë.[39] Gjykata Kushtetuese ka vlerësuar gjithnjë se Gjykatës së Lartë nuk mund të bëjë vlerësim të ndryshëm për të njëjtat fakte nga ato që kanë bërë dy gjykatat më të ulëta, pasi kjo gjë nuk është në përputhje me juridiksionin e asaj gjykate dhe se nxjerrja e një konkluzioni të kundërt nga ana e Gjykatës së Lartë lidhur me provat e marra gjatë gjykimit në dy gjykatat e shkallëve më të ulëta, nuk pajtohet me natyrën e gjykimit të saj. Gjykata Kushtetuese ka vijuar se, Gjykata e Lartë nuk mund të konkludojë a priori nëse është vërtetuar apo jo një fakt i caktuar, ndërkohë që nga përmbajtja e vendimeve të të dyja gjykatave më të ulëta rezulton e provuar e kundërta. Nëse ajo vlerëson se provat e administruara nuk janë të mjaftueshme për arritjen e një konkluzioni apo nëse çmon se nevojitet kryerja e vlerësimeve të mëtejshme të tyre, ajo nuk mund të marrë kompetencat e gjykatës të faktit, por duhet ta kthejë çështjen për rishqyrtim, me qëllim plotësimin e të metave të vendimit, por në asnjë rast nuk mund ta zgjidhë vetë çështjen në themel duke rivlerësuar ndryshe faktet dhe provat e marra gjatë gjykimit në shkallët më të ulëta gjyqësore. Një veprim i tillë bie ndesh me parimin e gjykatës së caktuar me ligj, i trajtuar nga jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese.[40]

Gjykata Kushtetuese ka mbajtur qëndrimin se në ushtrimin e funksionit të saj si gjykatë e ligjit, Gjykata e Lartë mund të vendosë për themelin e çështjes vetëm nëse mosmarrëveshja mund të zgjidhet në bazë të të njëjtave fakte e prova të vlerësuara nga gjyqtari i faktit[41] dhe që përbëjnë bazën e vendimit në të cilin është bërë një interpretim i gabuar i ligjit. Kontrolli i saj duhet të fokusohet vetëm në drejtim të ligjshmërisë dhe bazueshmërisë së vendimeve të ankimuara, pra mbi mënyrën e zbatimit të ligjit nga gjykatat më të ulëta.[42] Gjykata e Lartë nuk mund të anashkalojë apo të lërë pa vlerë prova që janë shqyrtuar dhe vlerësuar nga gjykatat e faktit, si dhe nuk mund të pranojë prova të cilat nuk janë administruar gjatë gjykimit në fakt.[43]

Prandaj konkludoj se, rast pas rasti, Kolegji Civil, Kolegji Administrativ apo Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë, kur do të ndodhen para këtyre skenarëve procedural do të duhet të arrijnë në përfundimin se neni 485 i Kodit të Procedurës Civile dhe neni 63 i ligjit për gjykimin administrativ ka ometim ligjor në këtë pjesë. Më tej, për të zbatuar Kushtetutën përball këtij ometimi legjislativ do të duhet që Gjykata e Lartë të interpretojë ligjin procedural në mënyrë pajtuese, duke zbatuar nenin 1, paragrafi i dytë, të Kodit të Procedurës Civile. Për rrjedhojë, sipas gjithçka arsyetuam më lart, vlerësoj se Gjykata e Lartë në këto raste mund, ndryshe nga dy gjykatat e faktit, të vendosë meritorisht zgjidhjen në themel të çështjes.

 

Konkluzione

 

Ndryshimet kushtetuese dhe ligjore të viteve 2016 – 2017 ishin të nevojshme për të ndrequr gjithçka shkonte keq me mënyrën se si Kolegji Civil dhe Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë e kishte formësuar juridiksionin rishikues të saj nëpërmjet praktikës gjyqësore ndër vite. Megjithatë ato nuk ishin të domosdoshme, pasi edhe nga mënyra se si ishte formuluar neni 141 i pandryshuar i Kushtetutës dhe dispozitat ligjore procedurale mbi shkaqet e rekursit, Gjykata e Lartë mund t’i jepte trajtën e duhur kushtetuese hapësirës së juridiksionit të saj rishikues dhe të posaçëm ligjor.

Mospranimi i rekursit, qoftë për shkaqe paprocedueshmërie dhe qoftë për shkaqe paankimueshmërie është e nevojshme të konstatohet kryesisht nga Gjykata e Lartë, ose (me kërkesën e palëve) në çdo fazë të gjykimit. Kjo do të thotë që Kolegji Civil dhe Kolegji Administrativ i Gjykatës së Lartë më së pari dhe si rregull duhet ta konstatojnë rekursin si të papranueshëm në dhomë këshillimi. Megjithatë, edhe nëse ka kaluar rekursi për shqyrtim në seancë gjyqësore, mospranimi i tij mund të konstatohet sërish, sepse paprocedueshmëria dhe paankimueshmëria janë shkaqe nuliteti procedurale të pakonvalidueshme dhe të panënshtrueshme ndaj institutit të prekluzivitetit.

Shfuqizimi i kompetencës së Kolegjit Civil dhe Kolegjit Administrativ për të prishur vendimin e gjykatës së shkallës së parë nuk do të duhet të interpretohet gjyqësish se Gjykata e Lartë nuk e prish këtë vendim në rastin kur konstatohet që shkaku i pakonvaliduar i nulitetit procedural është shfaqur në këtë shkallë gjykimi. Përkundrazi, Gjykata e Lartë gjatë ushtrimit të juridiksionit rishikues e prish edhe vendimin e gjykatës së shkallës së parë, sepse kjo vendimmarrje është e detyruar të jepet kur akti procedural është nul dhe shkaku i nulitetit është i pakonvalidueshëm. Por risia e ndryshimeve ligjore, konkretisht në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe në nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ të prezantuara në vitin 2017, kanë detyruar Gjykatën e Lartë që pas vendimmarrjes së prishjes së dy vendimeve të gjykatave të faktit çështjen ta kthejë për rigjykim në gjykatën e apelit. Në çdo rast, gjykata civile e apelit apo Gjykata Administrative e Apelit do të ushtrojë juridiksion fillestar.

Gjykata e Lartë, sipas Kushtetutës, ligjit organik dhe ligjeve procedurale është projektuar të jetë një gjykatë e mirëfilltë e modelit kasacional. Por, këtë model nuk e cenon kompetenca e Gjykatës së Lartë për të ndryshuar vendimet e gjykatave të faktit dhe për të zgjidhur çështjen në themel me vendim përfundimtar duke zbatuar sakaq ligjin. “Vija e kuqe” e autoritetit më të lartë gjyqësor është prova dhe fakti. Kjo do të thotë se Gjykata e Lartë, në kushtet kur nuk zgjeron rrethin e provave, nuk vlerëson ndryshe provat dhe nuk prek faktet e pranuara në gjykimet e faktit; ajo mund të ndryshojë vendimet e gjykatave më të ulëta dhe të zgjidhë ndryshe çështjen në themel. Për rrjedhojë, shfuqizimi i kësaj kompetence të Gjykatës së Lartë në nenin 485 të Kodit të Procedurës Civile dhe në nenin 63 të ligjit për gjykimin administrativ duhet të interpretohet si ometim i ligjit në praktikën gjyqësore të Gjykatës së Lartë. Kjo do t’i japë mundësi zbatimit të nenit 1, paragrafi i dytë, të Kodit të Procedurës Civile, duke konkluduar se - ndonëse ligji ka emetuar në parashikimin e kësaj kompetence – Gjykata e Lartë mund të vendosë përfundimisht zgjidhjen në themel të një mosmarrëveshje civile apo administrative në bazë dhe për zbatim të ligjit.

-----------------------------------------------------------

 

            Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Civile të Republikës së Shqipërisë

-          Ligji nr. 49/2012

-          Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë

-          Ligji nr. 49/2012

-          Ligji nr. 8431, datë 14.12.1998

 

Doktrinë

-          Manual i së drejtës procedurale civile Italiane”, Përkthyer në shqip nga Avokat Arben Vani, Botimet Kumi, Tiranë 2016. Titulli në origjinal “Manuale di diritto processuale civile”, në kujdesin e Cesare Taraschi (magjistrat), Botimi XXII, Botimet Juridike ‘Simone’, Napoli 2012;

-          Fausto Izzo, Guido Picciotto, “Manuale di diritto processuale penale”, Manuali Simone, 2017;

-          Jean Vincent, Serge Guinchard, “Procedure Civile”, Droti Prive, ‘Dalloz’, 1996;

-          Sokol Sadushi, “Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën. Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative.”, Botimet ‘Toena’, Tiranë 2014;

-          Flutura Kola Tafaj, Asim Vokshi, “Procedurë Civile Pjesa II”, Botimi I, Tiranë 2014;

-          Alban Abaz Brati, “Procedura Civile”, Botimi I, Botimet ‘Dudaj’, Tiranë 2008;

-          D. Lara (Magjistrat në apel), “Koment mbi procedurën penale”, nën kujdesin e Shkollës së Magjistraturës, Botimet ‘Morava’, 2019;

-          Florjan Kalaja, “Vendimet e ndërmjetme dhe jopërfundimtare të gjykatës së shkallës së parë në procesin civil”, Monografi, Shkolla e Magjistraturës, 2010;

-          Faik Bestrovci, “E drejta procedurale civile II”, Univeristeti i Prishtinës, viti 2006

 

Jurisprudencë

-          Vendimi nr. 6983, datë 05.04.2005 i Seksioneve të Bashkuara të Gjykatës së Kasacionit të Republikës së Italisë;

-          Vendimi Nr. 11115-03021-00-2015 i Regj. Themeltar, Nr. 00-2017-2384 i Vendimit (163), datë 07.12.2017 i Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë;

-          Vendimi Nr. 11243-03276-00-2013 Regj. Themeltar, Nr. 00 - 2017 - 2704 i Vendimit (823), datë 31.10.2017 i Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë;

-          Vendimi Nr. 31001-04141-2014 i Regjistrit Themeltar, datë 03.04.2018 i Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë;

-          Vendimi Nr. 31003-02203-00-2016 i Regj. Themeltar, Nr. 00-2018- 59 i Vendimit (25), datë 06.02.2018 i Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë;

-          Vendimi nr. 7, datë 16.01.2018 i Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë;

-          Vendimet e Gjykatës Kushtetuese: nr. 7, datë 09.03.2009; nr. 27, datë 24.06.2013; nr. 44, datë 19.07.2016; nr. 7, datë 07.02.2017; nr. 17, datë 30.04.2007; nr. 31, datë 01.12.2005; nr. 10, datë 03.04.2018; nr. 83, datë 30.12.2015; nr. 20, datë 20.03.2017; nr. 36, datë 30.06.2014; nr. 87, datë 30.12.2016; nr. 56, datë 25.07.2017.

 

Të tjera

-          https://www.altalex.com/documents/news/2014/11/17/delle-impugnazioni.

-          http://codes.droit.org/CodV3/procedure_civile.pdf.

-          https://www.altalex.com/documents/codici-altalex/2015/01/02/codice-di-proceduracivile

-          http://codes.droit.org/CodV3/procedure_civile.pdf

-          https://www.altalex.com/documents/news/2014/09/19/ricorso-per-cassazione.



[1] Shih: “Manual i së drejtës procedurale civile Italiane”, Përkthyer në shqip nga Avokat Arben Vani, Botimet ‘Kumi’, Tiranë 2016, faqe 538 - 540. Titulli në origjinal: “Manuale di diritto processuale civile”, në kujdesin e Cesare Taraschi (magjistrat), Botimi XXII, Botimet Juridike ‘Simone’, Napoli 2012. Në literaturën juridike procedurale Italiane shkaqet e paprocedueshmërisë quhen ndryshe parakushtet procedurale dhe ndër të tjera përfshihen legjitimiteti i palës ankuese dhe interesi i ligjshëm për të ankuar.

[2] Shih Fausto Izzo, Guido Picciotto, “Manuale di diritto processuale penale”, Manuali Simone, 2017, faqe 628 – 630.

[3] Shih Jean Vincent, Serge Guinchard, “Procedure Civile”, Droti Prive, ‘Dalloz’, 1996, faqe 806.

[4] Shih Vendimin nr. 6983, datë 05.04.2005 të Seksioneve të Bashkuara të Gjykatës së Kasacionit të Republikës së Italisë.

[5] Shih: Sokol Sadushi, “Gjykata Administrative dhe kontrolli ligjor mbi administratën. Një vështrim krahasues mbi drejtësinë administrative”, Botimet ‘Toena’, Tiranë 2014, faqe 303.

[6] Shih: Flutura Kola Tafaj, Asim Vokshi, “Procedurë Civile Pjesa II”, Botimi I, Tiranë, Janar 2014, faqe 360.

[7] Shih, gjithashtu, edhe nenin 420 të Kodit të Procedurës Penale.

[8] Shih: “Manual i së drejtës procedurale civile Italiane”, Përkthyer në shqip nga Avokat Arben Vani, Botimet ‘Kumi’, Tiranë 2016, faqe 558. Titulli në origjinal: “Manuale di diritto processuale civile”, në kujdesin e Cesare Taraschi (magjistrat), Botimi XXII, Botimet Juridike ‘Simone’, Napoli 2012.

[9] Kjo dispozitë parashikon se:

Pavlefshmëria e një akti nuk ka rëndësi për aktet e mëparshme, kur këto janë të pavarura prej tij.

Pavlefshmëria e një pjese të aktit nuk prek pjesët e tjera që janë të pavarura.

Kur e meta e një akti procedural pengon një efekt të caktuar, efektet e tjera të prodhuara prej tij, për të cilat ai është krijuar, janë të vlefshme.”.

[10] Shih Alban Abaz Brati, “Procedura Civile”, Botimi I, Botimet ‘Dudaj’, 2008, faqe 485.

[11] Pika 1 e nenit 493 të Kodit të Procedurës Civile edhe para se pas ndryshimeve ligjore të vitit 2017 parashikon se:

Gjykata e shkallës së parë apo gjykata e apelit kur dërgohet çështja për rigjykim zbaton të njëjtat rregulla procedurale të parashikuara në atë shkallë gjykimi.

[12] Shih nenin 119 – 123 të Kodit të Procedurës Civile.

[13] Shih Ligjin nr. 133/2015.

[14] Shih Vendimin Nr. 11115-03021-00-2015 i Regj. Themeltar, Nr. 00-2017-2384 i Vendimit (163), datë 07.12.2017 të Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë.

[15] Shih Vendimin Nr. 11243-03276-00-2013 Regj. Themeltar, Nr. 00 - 2017 - 2704 i Vendimit (823), datë 31.10.2017 të Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë..

[16] Shih Ligjin nr. 8431, datë 14.12.1998, neni 4, dispozitë e cila formulohet:

Gjykata e apelit kur prish vendimin nuk mund ta kthejë çështjen për rigjykim për të dytën herë por e shqyrton vetë si gjykatë e shkallës së parë.

Kur vendimi prishet për shkak të moszbatimit të detyrave të caktuara nga gjykata më e lartë, pa u marrë vendim i veçantë sipas nenit 467 të këtij Kodi, gjykata e apelit, me kërkesë të palëve ngarkon trupin gjykues përkatës me shpenzimet e bëra për këtë shkak.”.

[17] Si për shembull kthimi i akteve sipas nenit 154/a të Kodit të Procedurës Civile, pushimi i gjykimit sipas nenit 58, 179, 201, 299, 392 të Kodit të Procedurës Civile apo nxjerrja e çështjes jashtë juridiksionit gjyqësor sipas nenit 59 të Kodit të Procedurës Civile.

[18] Kjo dispozitë parashikon se:

Gjykata e shkallës së parë apo gjykata e apelit kur dërgohet çështja për rigjykim zbaton të njëjtat rregulla procedurale të parashikuara në atë shkallë gjykimi.

Detyrat e lëna nga Gjykata e Lartë janë të detyrueshme për gjykatën që rishqyrton çështjen, e cila, pasi zbaton këto detyra, vendos sipas bindjes së saj.

Në rigjykim nuk mund të ngrihen pavlefshmëritë e vërtetuara në gjykimet e mëparshme. Në rigjykim palët nuk mund të bëjnë pretendime të ndryshme nga ato të pranuara në vendimin e Gjykatës së Lartë, përveç nevojës për të arritur në përfundime që dalin nga vendimi i Gjykatës së Lartë.

[19] Shih në web: https://www.altalex.com/documents/news/2014/11/17/delle-impugnazioni. Vizituar me datë 05.05.1994.

[20] Shih në web: http://codes.droit.org/CodV3/procedure_civile.pdf. Vizituar me datë 05.05.2019.

[21] Shih: Fausto Izzo, Guido Picciotto, “Manuale di diritto processuale penale”, Manuali Simone (2017) faqe 634 – 636

[22] Shih: D. Lara (Magjistrat në apel), “Koment mbi procedurën penale”, nën kujdesin e Shkollës së Magjistraturës, Botimet ‘Morava’, Tiranë 2019, faqe 1475 – 1479.

[23] Shih nenin 41 të Kodit të Procedurës Civile.

[24] Shih nenin 36 të Kodit të Procedurës Civile.

[25] Shih: Florjan Kalaja, “Vendimet e ndërmjetme dhe jopërfundimtare të gjykatës së shkallës së parë në procesin civil”, Monografi, Shkolla e Magjistraturës, Tiranë 2010.

[26] Shih Vendimin Nr. 31001-04141-2014 i Regjistrit Themeltar, datë 03.04.2018 i Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë.

[27] Idem.

[28] Idem.

[29] Një rast i tillë mund të jetë marrja përsipër e detyrimit me kontratë porosie apo sipërmarrje për të realizuar një picture, skulpturë apo në përgjithësi një vepër arti nga një person fizik.

[30] Idem.

[31] Idem.

[32] Idem.

[34] Shih në web: http://codes.droit.org/CodV3/procedure_civile.pdf. Vizituar me datë 04.05.2019.

[36] Shih Vendimin Nr. 31003-02203-00-2016 i Regj. Themeltar, Nr. 00-2018- 59 i Vendimit (25), datë 06.02.2018 të Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë. Shih, gjithashtu, edhe Vendimin nr. 7 datë 16.01.2018 të Kolegjit Administrativ të Gjykatës së Lartë.

[37] Shih për analogji qëndrimin që ka mbajtur Gjykata Kushtetuese në Vendimin nr. 7, datë 09.03.2009.

[38] Shih Faik Bestrovci, “E drejta procedurale civile II”, Univeristeti i Prishtinës, viti 2006.

[39] Shih, ndër të tjera, Vendimin nr. 27, datë 24.06.2013 të Gjykatës Kushtetuese.

[40] Shih Vendimin nr. 44, datë 19.07.2016; Vendimin nr. 7, datë 07.02.2017 të Gjykatës Kushtetuese.

[41] Shih Vendimin 17, datë 30.04.2007; Vendimin nr. 7, datë 09.03.2009; Vendimin nr. 31, datë 01.12.2005 të Gjykatës Kushtetuese.

[42] Shih Vendimin nr. 10, datë 03.04.2018 të Gjykatës Kushtetuese. Shih, gjithashtu, Sokol Sadushi, “Gjykata Administrative dhe Kontrolli ligjor mbi administratën. Një vëshrim krahasues mbi drejtësinë administrative”, Botimet ‘Toena’,Tiranë 2014, faqe 323 – 328.

[43] Shih Vendimin nr. 83, datë 30.12.2015 dhe Vendimin nr. 20, datë 20.03.2017 të Gjykatës Kushtetuese. Shih, gjithashtu, Vendimin nr. 36, datë 30.06.2014; Vendimin nr. 87, datë 30.12.2016 dhe Vendimin nr. 56, datë 25.07.2017 të Gjykatës Kushtetuese.