H A R M O N I Z I M E

  

Niazi JAHO

Studiues në fushën e së drejtës,

Tiranë

 

            Hyrje

 

Duke shqyrtuar në vazhdimësi efektet e dispozitave të Kodit Penal të Republikës së Shqipërisë, për këtë numër të revistës ‘Avokatia’ mendova të trajtoj disa çështje që kanë të bëjnë kryesisht me burgimin e përjetshëm, të cilat nuk di që gjatë kyre viteve të fundit ato të jenë bërë objekt diskutimesh dhe debatesh, ndonëse këtij Kodi i janë bërë ndër vite jo pak shtesa dhe ndryshime.

 

            Dihet se në shumë shtete, në zbatim të Protokolleve Nr. 6 dhe 13 të Konventës Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut (më poshtë: KEDNJ)[1] është hequr dënimi me vdekje, si në kohë paqeje, ashtu edhe në kohë lufte. Këto Protokolle të KEDNJ i ka miratuar, megjithëse pak me vonesë, edhe Shqipëria. Fillimisht, dispozitat që parashikonin në Kodin tonë Penal dënimin me vdekje u trajtuan nga Gjykata Kushtetuese,[2] e cila u vu në lëvizje nga Gjykata e Lartë, dhe paskëtaj u bënë në Kodin Penal rregullimet përkatëse prej Kuvendit të Shqipërisë.

            Pas heqjes së këtyre sanksioneve, dënimi më i rëndë mbeti burgimi i përjetshëm. Konkretisht, në 20 dispozita të Kodit Penal (në fuqi) parashikohen dënime deri në burgim të përjetshëm, ndërsa tërheq vëmendjen fakti se në 2 dispozita ky lloj dënimi është e vetmja akternativë.[3] Por përpara se të vijmë te dënimet fikse do të ndalemi te kuptimi dhe kriteret e lirimit me kusht nga vuajtja e dënimit me burgim, te afatet dhe përjashtimet e vendosura në legjislacion nga kjo masë lehtësuese, te praktika me këtë temë e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut me seli në Strasburg dhe te juridiksioni i Republikës Federale të Gjermanisë, për ta mbyllur këtë trajtesë me disa konkluzione.

 

            Lirimi me kusht

 

            Për këtë masë bëhet fjalë në nenin 64 të Kodit Penal (i ndryshuar 5 herë). Në paragrafin e parë të këtij neni jepen kriteret e përgjithshme kur i dënuari me burgim mund të lirohet me kusht: për arsye të veçanta, nëse me sjelljen dhe punën e tij tregon që me dënimin e vuajtur i është arritur qëllimit për edukimin e personit. Por, në po këtë nen thuhet, se: “Nuk lejohet lirimi me kusht për të dënuarit përsëritës për krime të kryera me dashje, si dhe për të dënuarit për kryerjen e veprave penale të parashikuara në nenet 78/a, 79/a, 79/b, 79/c apo paragrafi i tretë i neneit 100” (theksimet – të mijat).

            Për arsye metodike më duhet të trajtoj formulimin e nenit 65 të Kodit Penal, për t’iu kthyer më pas nenit 64 të këtij Kodi. Pra, e rëndësishme është të sqarohet fillimisht nëse personat e dënuar me burgim të përjetshëm kanë apo jo të drejtën e lirimit me kusht. Këtë e gjejmë të shprehur në pikën 2 të neneit 65 ku thuhet se i dënuari me burgim të përjetshëm vetëm në raste të jashtëzakonshme mund të lirohet me kusht. Por, ai duhet të ketë vuajtur “jo më pak se tridhjetë e pesë vjet burgim dhe gjatë vuajtjes së dënimit ka mbajtur sjellje shëmbullore dhe çmohet se i është arritur qëllimit të dënimit për edukimin e tij” (theksimet – të mijat).

Lidhur me këtë çështje përmendim se ky afat më parë ka qenë 25 vjet, ndërsa në vitin 2017 u rrit në 35 vjet.[4] Megjithëse një rritje e tillë pas katër viteve (2013 – 2017) mendojmë që është relativisht jo e gjatë, nuk dimë të jenë paraqitur argumente bindëse përse ka qenë e domosdoshme që ky afat të rritej edhe me 10 vjet të tjera, kur prirja e legjislacionit të shteteve që parashikojnë afate të tilla është më i ulët. Për shembull, në Gjermani afati pas të cilit të dënuarit me burgim të  përjetshëm mund të kërkojnë lirimin me kusht është 15 vjet, , në Itani - 25 vjet etj. Afatin më të lartë e ka Kosova me 40 vjet, ndërsa pas Kosovës, Shqipëria me 35 vjet. Sigurisht që duhet të kemi parasysh se çdo vend ka veçorite e veta, se dinamika e kriminalitetit është e ndryshme nga një vend në tjetrin. Ndërkohë që ka edhe shtete, legjislacioni penal i të cilave nuk e kanë parashikuar lirimin me kusht për personat e dënuar me burgim të përjetshëm, por që përdorin mekanizma të tjerë, si: falja, reduktimi i dënimit etj.

Në të vërtetë, deri tani nuk disponojmë të dhëna se gjatë periudhës që nga hyrja në fuqi e  ligjit 36/2017 në prill 2017, deri në gusht 2019, sa persona janë dënuar me burgim të përjetshëm dhe nëse ata janë vënë në dijeni se u lind e drejta për të kërkuar lirimin me kusht, pasi të kenë vuajtur jo më pak se 35 vjet burgim. Por, derisa në Kodin tonë Penal pranohet mundësia e lirimit me kusht edhe për të dënuarit me burgim të përjetshëm, 25 vitet e vuajtjes së dënimit mund të konfirmonin apo jo atë që thuhet në ligj, se gjatë asaj kohe i dënuari ka mbajtur apo jo sjellje shëmbullore dhe nëse i është arritur qëllimit të dënimit për edukimin e tij. Në fund të fundit, për përmbushjen e kërkesave të ligjit shprehet gjykata; është ajo që do të vendosë pranimin apo refuzimin e kërkesës.

Rritja e këtij afati nga 25 vjet në 35 vjet mendojmë se objektivisht do të vështirësonte realizimin e kësaj të drejte. Praktika ka vërtetuar se persona të moshave të ndryshme kryejnë edhe vepra penale mjaft të rënda dhe mizore. Në këto raste është e natyrshme dhënia e dënimit me burgim të përjetshëm. Por, cila mund të ishte mundësia reale për të përfituar të drejtën e kërkesës për lirim me kusht të këtij apo atij personi që është dënuar me burgim të përjetshëm në moshën 60 apo 70 vjeçare? Kjo e drejtë, sipas nenit 65 të Kodit tonë Penal do të lindëte në moshën 95 apo 105 vjeçare. Sa të dënuar të këtyre moshave gjenden sot në burgjet tona, dhe sa të tjerë në gjendje të lirë?

Nëse dikush mund të mendojë që i moshuari i dënuar me burgim apo me masën e burgimit të përjetshëm paraqitet me sëmundje të rëndë, që mund t’i rrezikojë jetën, prandaj duhet t’i jepet lirimi me kusht, sqarojmë se kështu veprohej përpara se sa t’i bëheshin Kodit Penal ndryshimet e fundit. Ndërsa tani jo! Neni 478 i Kodit të Procedurës Penale lejonte lirimin e të dënuarit nëse vërtetohej (sigurisht, nga mjekë specialistë), se ai vuante nga një sëmundje e rëndë, që ia rrezikonte jetën. Konkluzioni i ekspertimit, si çdo provë tjetër, nga gjykata vlerësohej. Mirëpo ky nen, pra, neni 478 u shfuqizua. Mund të ketë arësye përse legjislatori vendosi kështu. Ne nuk i dimë ato, sepse kjo çështje (nëse nuk gabohem) s’u bë atëhere objekt diskutimi apo debati gjithëpërfshirës.

Në këto kushte, logjikisht mund të shtrohet pyetja: si do të veprohej nëse mjekë ekspertë do të diagnostikonin një të dënuar me kancer agresiv? Ajo që është thënë dhe që unë nuk dua ta besoj, se shfuqizimi i nenit 478 të Kodit të Procedurës Penale u bë mbi bazën e disa të dhënave, sipas të cilave ka pasur mjekë që abuzonin me lëshimin e raporteve të tilla, për mendimin e autorit të këtyre rradhëve nuk mund të jetë argument.

 

Moslejimi i lirimit me kusht (përjashtimet)

 

Për të dënuarit me burgim të përjetshëm, që kanë kryer veprat penale të parashikuara nga nenet 78/a, 79/a, 79/b, 79/c dhe nga paragrafi i tretë i nenit 100, nuk lejohet lirimi me kusht. Këtu tërheq vëmendjen fakti se në nenin 64 të Kodit Penal, veç në dispozitatave të mësipërme, përfshihen edhe personat e dënuar si përsëritës në kryerjen e veprave penale me dashje. Atëhere, përse në nenin 65 të Kodit Penal nuk bëhet fjalë për personat që kanë kryer vepra me dashje? Të jetë ky një ometim? Madje nuk kuptohet përse në të dyja këto nene përmenden të njëjtat dispozita?!

Përjshtimi nga e drejta për të kërkuar lirim me kusht mendojmë se ka probleme të natyrës kushtetuese, ose të paktën mjaft të diskutueshme. Për të arritur në këtë konkluzion jam ndikuar nga përmbajtja e disa dokumenteve ndërkombëtare, si Rezoluta të Komisionit të Bashkimit Evropian, praktika e Gjykatës Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut (më tej, GjEDNj) dhe, pjesërisht, jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese të Gjermanisë, çka do të përmenden më poshtë.

Ndërkohë që jam i ndërgjegjshëm se mund të ketë edhe nga ata që nuk do të pajtohen me këtë mendim, ndoshta me “arsyetimin” se edhe kjo çështje është në diskrecionin e organit legjislativ. Por, në fund të fundit, mendimet apo qëndrimet e ndryshme, kur shoqërohen me argumente i shërbejnë gjallërimit të mendimit juridik, i cili në bindjen time këtu në Shqipëri nuk është ende në nivelin e duhur.

            Po cilat janë veprat penale, për të cilat gjatë vuajtjes së dënimit të dhënë nuk lejohet ushtrimi i së drejtës për të kërkuar lirimin me kusht? Le t’u hedhim një sy dispozitave përkatëse.

-          Neni 78/a: Vrasja me paramendim, që dënohet me burgim jo më pak se 30 vjet, ose me

burgim të përjetshëm.

-          Neni 79/a: Vrasja e funksionarëve publik, që dënohet me burgim jo më pak se 30 vjet,

ose me burgim të përjetshëm.

-          Neni 79/b: Vrasja e punonjësve të Policisë së Shtetit, që dënohet jo më pak se 30 vjet,

ose me burgim të përjetshëm.

-          Neni 79/c: Vrasja për shkak të marrëdhënieve familjare, që dënohet me burgim jo më

pak se 20 vjet, ose me burgim të përjetshëm.

-          Neni 100, paragrafi i tretë: Marrëdhënie seksuale apo homoseksuale me të mitur, kur

ka sjellë si pasojë vdekjen apo vetëvrasjen e fëmijës, dhe që dënohet me burgim jo më pak se 30 vjet, ose me burgim të përjetshëm.

            Pas njohjes me këto sanksione të parashikuara, natyrshëm të lindin disa pyetje apo të krijohen disa dilema, siç mund të jenë:

a)      Në Kodin Penal renditen disa nene për vepra penale, të cilat në mos kanë rrezikshmëri

më të madhe se sa ato të parashikuara në dispozitat e mësipërme, së paku kanë të njëjtën rrezikshmëri, siç janë për shembull veprat terroriste!?

b)      Nëse një person vret, bie fjala, për motive të dobëta 3 persona dhe për kryerjen e këtij

krimi dënohet me burgim të përjetshëm, mbas 35 viteve të vuajtjes së këtij dënimi mund të kërkojë lirinë me kusht. Ndërsa kur vritet një funksionar publik, ose kur vrasja kryhet për shkak të rrethanave familjare, nuk mund të kërkohet lirim me kusht as mbas 35 viteve të vuajtjes së atij dënimi!?

c)      Kur personi që kryen një nga veprat e parashikuara nga nenet 78/a, 79/a, 79/b, 79/c apo

nga paragrafi i tretë i nenit 100 të Kodit Penal, edhe pse mund të dënohet me  30 vjet apo me 20 vjet burgim (neni 79/c) përjashtohet nga e drejta e kërkesës për lirim me kusht!?

            Neni 64 i Kodit Penal përjashton nga e drejta për lirim me kusht edhe përsëritësit në kryerjen e veprave. Mirëpo, meqë nuk përcaktohen dispozitat, na lejohet të themi se kjo kategori personash mund të dënohet me burgim të përjetshëm, por edhe me 5, 10 apo 15 vjet burgim. Pra, siç mund të kuptohet, si mund të arsyetohet që të dënohesh, të themi, si përsëritës për vepra penale të kryera me dashje me 10 vjet burgim dhe të mos kesh të drejtën të kërkosh lirim me kusht, ndërsa kur dënohesh me burgim të përjetshëm sipas nenit 65 të Kodit Penal të kesh të drejtën e kërkesës për lirim me kusht, pasi të kesh vuajtur të paktën 35 vjet burgim!?

            Në këtë rast mund të ketë interpretime të ndryshme, por unë do të parapëlqeja që t’i qëndroja strikt formulimit të ligjit. Interpretimet janë të lejueshme, kur nuk cënojnë thelbin e ligjit; interpretimet ekstra ligjore nuk janë të pranueshme.

            Përsa u përket të dënuarve me burgim të përjetshëm sipas legjislacionit tonë, as që mund të bëhet fjalë për ndonjë falje apo për ulje dënimi në referim të ligjit për faljen dhe atij për amnistinë.[5] Siç dihet, falja është një akt human i jashtëzakonshëm mëshire, me natyrë individuale, që është atribut i Presidentit të Republikës.[6] Sipas nenit 6 të këtij ligji, falja nuk lejohet për vepra penale të parashikuara nga nenet 73, 74, 75, 78/2, nga neni 100, nga nenet 114/a, 114/b, 128/b, 230, 234/a, 333, të parashikuara nga nenet 73, 74, 75, 78/2, nga neni 100, nga nenet 114/a, 114/b, 128/b, 230, 234/a, 333, për personat e dënuar me burgim të pë pjetshëm, si edhe në rastet kur personi është dënuar për disa vepra penale dhe njëra prej tyre përfshihet në kriteret ndaluese të këtij neni.

            Përsa i përket ligjit “Për amnistinë”, sipas nenit 5 të tij përjashtohen personat e dënuar për vepra të parashikuara qoftë edhe nga një prej 165 neneve të Kodit Penal dhe Kodit Penal Ushtarak.

            Më sipër përmenda se përjashtimi i së drejtës për lirim me kusht, sipas dispozitave të parashikuara në nenet 64 dhe 65 të Kodit Penal përbën problem të natyrës kushtetuese, ose është objekt i diskutimeve të gjera në rradhët e juristëve.

1.      Të mos harrojmë se Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë përmend që në Preambul dinjitetin njerëzor si një çështje thelbësore, ndërsa në pikën 5 të neneit 28 të saj thuhet, se: “Çdo person, të cilit i është hequr liria sipas nenit 27, ka të drejtën e trajtimit njerëzor dhe respektimit të dinjitetit të tij”. Po kështu, sipas nenit 17 të Ligjit Themelor, në kushte dhe rrethana të caktuara mund të kufizohen të drejtat e njeriut, por dinjiteti i tij është i pacënueshëm. Personi, edhe pse mund të dënohet me burgim të përjetshëm, vazhdon ta ruajë dinjitetin e tij. Në jurisprudencën e disa shteteve demokratike, dinjiteti konsiderohet si një e drejtë njerëzore që nuk dhurohet, pa respektimin e saj nuk do të kishin kuptim të drejtat e tjera. Kur bëhet fjalë për një të dënuar, respektimi i dinjitetit është i lidhur ngushtësisht me përpjekjet (synimin) për rehabilizimin e tij, pavarësisht nga masa e dënimit.

2.      Në ligjin “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me paraburgim dhe të paraburgosurve”, të ndryshuar, në paragrafin e parë të nenit 5 thuhet: “Të burgosurit dhe të dënuarit  trajtohen me dinjitet, duke respektuar të drejtat njerëzore të tyre”. Ligji nuk bën dallimin nëse personi është dënuar me burgim të lehtë, të rëndë apo me burgim të përjetshëm.Ndërsa në nenin 9 të këtij ligji, nen i titulluar “Rreabilitimi social dhe riintegrimi” thuhet, se: “Trajtimi i të paraburgosurve dhe të dënuarve synon rehabilitimin dhe riintegrimin e tyre në jetën familjare, shoqërore dhe ekonomike. Përgastitja për riintegrimin fillon me paraburgimin, vazhdon gjatë kryerjes së dënimit dhe pas lirimit nga burgu. Indikacionet e ekzekutimit të vendimeve penale në basjkëpunim me shërbimin e provës, shërbimet e mirëqenies sociale, organet vendore dhe organizatat jofitimprurëse hartojnë programe ririntegruese në prag lirimi” (theksimet – të mijat).

            Nëse do t’u përmbaheshim kërkesave të ligjit të mësipërm dhe do t’u referoheshim dispozitave të Kodit Penal, në të cilat përjashtohet e drejta e lirimit me kusht, atëhere përse do të duheshin bërë përpjekje për rehabilitimin dhe riintegrimin e tyre? I dënuari i informuar se nuk mund të lirohet me kusht, sa do të ishte i predispozuar që të pranonte dhe t’i nënshtrohej  trajtimeve të mësipërme, që kanë synim rehabilitimin dhe riasocimin?

            Në Memorandumin shqpjegues lidhur me Rekomandimin Rec (2003) 22 të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës, miratuar më 9 Tetor 2003 për zbatimin e lirimit me kusht thuhet, se: “Me qëllim që të zvogëlohen efektet e dënimit me burg dhe të garantohet rivendosja e të burgosurve në kushtet e sigurimit të jashtëm, ligji duhet të parashikojë lirimin me kusht për të gjithë të dënuarit me burgim, përfshirë edhe të burgosurit me burgim të përjetshëm”.[7] Duke iu referuar Rekomandimit të mësipërm, Komiteteti kundër Torturës është shprehur, se: “…është çnjerëzore të burgoset dikush me burgim të përjetshëm pa shpresë të vërtetë për lirim”.[8] 

            E shoh të nevojshme të përmend, gjithashtu, përmbajtjen e një Raporti të delegacionit të Komitetit Evropian për Parandalimin e Torturës ( më tej: KPT), i cili ka kryer në Shqipëri më 20-30 Nëntor 2018 një monitorim në institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale. Në Raportin përfundimtar të hartuar pas këtij monitorimi, që i është dërguar Qeverisë shqiptare, midis të tjerash shprehet edhe shqetësimi për ndryshimet që i janë bërë nenit 65 të Kodit tonë Penal më 2017 lidhur me disa vepra penale që nuk lejojnë lirimin me kusht. Në këtë Raport evidentohet edhe praktika e GjEDNj, duke iu referuar çështjes Vinter dhe të Tjerë kundër Britanisë së Madhe etj., duke arritur në përfundimin se, që dënimi me burgim të përjetshëm të jetë në përputhje me nenin 3 të KEDNj, ai duhet të ketë perspektivën e lirimit. Dhe, më tej rekomandohet që: “legjislacioni penal të ndryshohet, në mënyrë që të mundësojë lirimin me kusht për të dënuarit me burgim të përjetshëm”.[9]

Ndërkohë që në Statutin e Gjykatës Ndërkombëtare Penale (ICC) parashikohet, se: “ kur një person ka kryer 25 vjet nga burgimi i përjetshëm, ICC do të shqyrtojë dënimin për të përcaktuar nëse ai (burgimi) duhet zvogëluar. Për këtë janë caktuar kriteret”.[10] Nëse do të kihet parasysh juridiksioni i kësaj Gjykate, mendoj se do të vlerësoheshin në mënyrë më objektive edhe përjashtimet që parashikohen në nenet 64 dhe 65 të Kodit Penal të Republikës së Shqipërisë.

           

Praktika e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

 

Për shpjegime rreth kësaj praktike do të kufizohem vetëm në çështjet e mëposhtme:

a)      Çështja Kafkaris kundër Qipros.[11] Në vitin 1987 ankuesi u dënua me burgim të

përjetshëm. Në vendimin e Gjykatës së Strasburgut  thuhet, se dhënia e dënimit me burgim të përjetshëm nuk është në vetvete i ndaluar, ose i papajtueshën me nenin 3 të Konventës,[12] por vendosja e një dënimi që nuk ka asnjë mundësi të zbutet apo të zvogëlohet mund të hapë diskutime. Sepse vetëm kur dënimi me burgim të përjetshëm bëhet objekt shqyrtimi për “lirim me kusht”, atëhere nuk mund të thuhet se këta të burgosur janë privuar nga shpresa për lirim.

b)      Në çështjen Vinter dhe të Tjerë  kundër Mbretërisë së Bashkuar, Gjykata është shprehur

se dënimi me burgim të përjetshëm mund të jetë në përputhje me nenin 3 të Konventës vetëm nëse ekziston mundësia e lirimit. Në Vendimin e kësaj çështjeje thuhet, gjithashtu, se: “Burgimi i përjetshëm pa mundësinë e lirimit është në kundërshtim me dinjitetin njerëzor”.[13] Pra, përjashtimet që parashikohen në nenet 64 dhe 65 të Kodit tonë Penal, a mund të jenë në përputhje me nenin 3 të Konventës Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut?

c)      Në çështjen Marcele Viola kundër Italisë, Gjykata ka theksuar se dinjiteti njerëzor është

në thelb të sistemit të Konventës dhe është e padrejtë të privosh personin nga liria, pa u përpjekur

për rehabilitimin e tij, pa synuar mundësinë për ta fituar ai atë liri në një kohë të ardshme.[14]

d)      Në çështjen Bick kundër Gjermanisë, Gjykata ka theksuar, se: “Thelbi i Konventës

është respekti për dinjitetin njerëzor. Ajo që shteti konsideron se është në interesin e tij më të mirë, jo domosdoshmëriasht është edhe në të mirë të të drejtave të njeriut”.[15]

Sipas vendimeve të mësipërme të GjEDNj dhe vendimeve të tjera me këtë temë bëhet e qartë se, kur një të dënuari me burgim, qoftë edhe me burgim të përjetshëm i mungon shpresa për lirim (çka sanksionohet në nenet 64 dhe 65 të Kodit tonë Penal) ka arsye dhe argumente për të konkluduar që ndodhemi para kushteve të nenit 3 të Konventës Evropiane. Mungesa e shpresës për lirim me kusht të të dënuarve me burgim të përjetshëm është trajtuar gjerësisht edhe nga kriminologë, sociologë dhe psikiatër të njohur në botë, të cilët kanë arritur në përfundimin se piukërisht mungesa e kësaj shprese mund të çojë në depresion, çrregullime mendore, agresivitet ndaj të tjerëve, tentativa për vetdëmtime apo vetëvarasje. GjEDNj, siç përmendëm edhe më lart, nga ana e saj ka identifikuar si trajtim çnjerëzor edhe mungesën e çdo shprese për lirim të të dënuarve me burgim të përjetshëm, madje ka mbajtur të njëjtin qëndrim edhe në disa raste të mbipopullimit të burgjeve, që kanë shkaktuar pasoja të rënda në shëndetin e të dënuarve.

Këtu vlen të përmendet edhe neni 122 (pika 2) i Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë ku thuhet, se: “Një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj ka epërsi mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me të”, ndërkohë që sipas nenit 46 të Konventës Evropiane për të Drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut: “Shtetet janë të detyruara të zbatojnë vendimet përfundimtare të Gjykatës në të gjitha çështjet ku janë palë”.   

            Për vendimet e GjEDNj, studiuesi i njohur polak, Marek Antony Nowicki shkruan se, edhe këto vendime kanë jo vetëm karakter deklarativ, por gjithashtu janë edhe detyruese. Sipas tij: “Nuk ekziston asnjë pengesë që jo vetëm ankuesi, por edhe persona të tjerë të ngrenë para organeve të vendit argumente që burojnë nga interpretimi i vendimeve të Gjykatës. Nga kjo buron edhe autoriteti i vendimeve të saj në të gjitha Shtetet e Konventës dhe jo vetëm në Shtetet kundër të cilëve është dhënë një vendim konkret. Në ligjin Britanik për të drejtat e njeriut të vitit 1998, që përbën bazën juridike të përfshirjes së Konventës në sistemin e atjeshëm juridik ekziston një dispozitë e qartë, e cila detyron gjykatat t’i referohen jurisprudencës së organeve të Strasburgut”.[16]

 

Jurisprudenca gjermane për burgimin e përjetshëm.

 

Kur vendosa të trajtoja këtu çështjen e burgimit të përjetshëm m’u kujtua një libër me autor Donald P. Kommers.[17] Ai i referohet në atë vëllim një vendimi të Senatit të Parë të Gjykatës së Lartë Federale ku arsyetohet, se: “Një vendim me burgim të përjetshëm përfaqëson një shkelje jashtëzakonisht të rëndë të të drejtave themelore të njeriut…Në aplikimin e këtij dënimi, shteti jo vetëm kufizon të drejtën themelore të garantuar nga Neni 2 (2) të Ligjit Themelor, por gjithashtu – në varësi të çështjes konkrete – prek një numër të drejtash të tjera, të garantuara nga Ligji Themelor. Për pasojë, pyetja e shtruar në këtë çështje është e një peshe dhe rëndësie të konsiderueshme”. Dhe më poshtë: “Në ushtrim të pushtetit të tij, organi legjislativ duhet të mbajë parasysh nga njëra anë paprekshmërinë e dinjitetit njerëzor (Neni 1 (1), që është vlera më e lartë e rendit kushtetues, dhe nga ana tjetër parimet kushtetuese të tilla, si parimi i barazisë (Neni 20 (1)…Çdo privim i përjetshëm i lirisë kërkon një shqyrtim veçanërisht të hollësishëm nëpërmjet standardit të parimit të proporcionalitetit”.[18] Megjithatë, Senati i Parë i Gjykatë së Lartë Federale është shprehur, se: ”…burgimi i përjetshëm për vrasje është në pajtim me Kushtetutën…”.[19]

Në një vendim tjetër të Gjykatës Kushtetuese gjermane thuhet, se: “Një dënim me burgim të përjetshëm duhet të shoqërohet, siç kërkohet në aspektin kushtetues, nga një trajtim kuptimplotë i të burgosurit”. Dhe më poshtë: “… për të burgosurit me burgim të përjetshëm, burgjet kanë gjithashtu detyrimin të përpiqen për riasocimin e tyreKjo detyrë gjen justifikimin e saj në vetë Kushtetutënnga garancia e paprekshmërisë së dinjitetit njerëzor në kuptim të Nenit 1 (1) të Ligjit Themelor” (theksimi – i imi).[20]

Sipas autorit të këtij libri: “Gjykata në një sërë rastesh ka shprehur qëndrimin, se rehabilitimi është një kërkesë kushtetuese në çdo komunitetet që vendos dinjitetin njerëzor në epiqendrën e tij… të dënuarit duhet t’i jepet mundësia, pasi ka paguar për krimin e tij, të rihyjë në shoqëri” (theksimi – i imi).[21]

Ai i referohet gjithashtu një vendimi mjaft të rëndësishëm, që tërheq vëmendjen e lexuesit. Kjo është çështja War criminal (1986),[22] që lidhej me një ish anëtar të trupave SS dhe i dënuar me burgim të përjetshëm kur ishte në moshën 66 vjeç. Ai akuzohej për vdekjen e 50 personave, duke përfshirë fëmijë dhe gra shtatzëna, në dhomat e gazit të kampeve të Ausxhwitz-it dhe Birkenaut-it.  Lidhur me këtë çështje, Senati i Dytë vendosi unanimisht lirimin e tij me arsyetimin, se: “… të dënuarit nuk mund t’i mohohen të gjitha shpresat për lirim, sepse qëllimi përfundimtar i çdo dënimi, duke përfshirë edhe burgimin e përjetshëm është rehabilitimi dhe riasocimiE drejta e dinjitetit njerëzor nuk mund të mohohet, pavarësisht nga rrezikshmëria dhe barabaria e krimit…” Senati i Dytë e mbyllte vendimin e tij, duke theksuar, se: “… ai ka arritur moshën 89 vjeç se gjykata duhet t’i jepte një peshë shumë më të madhe se më parë personalitetit, moshës dhe dosjes personale të vuajtjes së dënimit nga i dënuari”.

Me këtë vendim – shkruan Donald. P. Kommers – Senati i Dytë vendosi parimin, se çdo i dënuar me burgim të përjetshëm, cilado qoftë natyra e krimit të tij, duhet të jetojë me shpresën realiste të rifitimit të lirisë së vet.[23]

Gjithashtu, në një vendim (Urtest) të Senatit të Parë të Gjykatës Kushtetuese gjermane, dhënë më 21 Qershor 1977 1 Bvl 14/76 thuhet, se: “Thelbi i dinjitetit njerëzot do të konsiderohet i cënuar kur i dënuari do të duhej të hiqte dorë nga çdo shpresë për ta fituar atë… Për sigurimin e saj nuk mjafton vetëm instituti i faljes së dënimit”.[24]

 

Dy dispozita të Kodit Penal në fuqi vetëm me një dënim: burgim të përjetshëm

 

Historia e dënimeve fikse te ne fillon para afro 23 vjetëve, saktësisht 1 vit pas miratimit të Kodit Penal.[25] Ndërsa në Janar të vitit 1997, Komiteti Shqiptar i Helsinkit (më tej: KShH) – ndonëse nuk ishte subjekt i legjitimuar për të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese – iu drejtua këtij organi me kërkesën për shqyrtimin dhe shpalljen antikushtetuese të një sërë dispozitash ligjore që parashikonin dënime fikse.[26]

Gjykata Kushtetuese e vlerësoi këtë kërkesë të KShH dhe e shqyrtoi me nismën e saj.[27] Ishin 22 dispozita që parashikonin dënime fikse. Dhe, Gjykata Kushtetuese në vendimin e saj u shpreh, se ato qenë në kundërshtim me dispozitat e neneve 38 dhe 40 të Ligjit kushtetues nr. 7692, datë 31.3.1993 “Të drejtat dhe Liritë Themelore të Njeriut”, ndërkohë që në to nuk merreshin parasysh as dispozitat e Pjesës së Përgjithshme të Kodit Penal dhe as roli i mbrojtjes ligjore. Pas këtij vendimi, Kuvendi i Shqipërisë bëri rregullimet përkatëse.

Mirë, po aktualisht cilat janë 2 dispozitat penale që në Kodin Penal në fuqi parashikojnë vetëm një lloj dënimi, pa alternativë? Konkretisht, në paragrafin 3 të nenit 109/b që titullohet “Shtrëngimi me anë të kanosjes ose dhunës për dhënien e pasurisë: thuhet, se: “Kur vepra ka sjellë si pasojë vedekjen dënohet me burgim të përjetshëm” (theksimi – i imi), ndërsa në paragrafin 2 të nenit 221 të titulluar “Kryengritja” lexojmë, se: “Marrja pjesë si udhëheqës apo organizator në veprimet e mësipërme dënohet me burgim të përjetshëm” (përsëri theksimi – i imi).

Për ta përforcuar dhe bërë më të qartë pëmbajtjen e këtyre 2 dispozitave që cituam më sipër e shohim të nevojshme t’i referohemi edhe pikës 4 të nenit 334 të Kodit Penal (në fuqi) ku thuhet, se: “Kur dispozitat përkatëse referuese përmbajnë vetëm dënim me burgim të përjetshëm, dënohet me burgim të përjetshëm” (theksimi – i imi).

 Tërheq vëmendjen fakti që, megjithëse në ligjin nr. 144/2013 “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 7895, datë 21.1.1995 “Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë””, i ndryshuar, nenit 109/b i është shtuar neni 109/c, nuk kuptohet përse paragrafi 3 i këtij neni është lënë po ai që ishte dhe që parashikon vetëm masën e burgimit të përjetshëm?!

 

 

Disa konkluzione

 

1.      Çështjet që ngrihen në këtë trajtesë kanë të bëjnë me respektimin e të drejtave dhe

lirive të njeriut. Në këtë kuadër nuk përjashtohen edhe të drejtat e të dënuarve me burgim (përfshirë të dënuarit me burgim të përjetshëm), me kufizimet përkatëse që parashikon ligji.

2.      Vlen të rishikohet e drejta e të dënuarve me burgim të përjetshëm për lirim me kusht,

mbasi të kenë vuajtur 35 vjet burgim. E diskutueshme është zgjatja e këtij afati: nga 25 vjet që ishte më parë, aktualisht në 35 vjet.

3.      Moslejimi i lirimit me kusht të personave të dënuar sipas neneve 64 dhe 65 të Kodit

Penal, mendojmë se ka probleme të natyrës kushtetuese. Këto dispozita parashikojnë si dënim me burgim edhe burgimin e përjetshëm. Do të ishte e pakuptimtë dhe e padrejtë nëse i akuzuari sipas këtyre dispozitave do të dënohej me burgim dhe nuk do të lejohej lirimi i tij me kusht. Në mënyrë të veçantë, e pajustifikueshme dhe e padrejtë është moslirimi me kusht i personave që janë përsëritës për vepra penale të kryera me dashje.

4.      Vendimet e Gjykatës së Strasburgut, përfshi edhe ato ku është trajtuar lirimi me kusht

i të dënuarve me burgim të përjetshëm, duhet të jenë për ne jo vetëm orientuese, por edhe detyruese. Është fjala jo vetëm për gjykatat, por edhe për organin legjislativ (Kuvendin). Të mos harrohet se ankesat në Gjykatën e Strasburgut u referohen neneve përkatëse të Konventës Evropiane të të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut, Palë e së cilës është edhe Shqipëria.

5.      Nëse çështjet e fokusuara në këtë trajtesë do të vlerësoheshin si të rëndësishme, edhe

pse mund të jenë të debatueshme, do të ishte e nevojshme të bëhen objekt shqyrtimi nga Kuvendi, nga subjekte që kanë legjitimitet të pakushtëzuar për të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese, si edhe nga persona të dënuar me burgim të përjetshëm apo mbrojtësit ligjorë të tyre nëpërmjet kërkesës së drejtuar gjykatës në një proces të natyrës incidentale, kur çështja që pretendohet mund të vihet nën optikën kushtetuese.

6.      Në kuadër të zbatimit të detyrimit ligjor për rehabilitimin dhe riasocimin e të dënuarve

me burgim, mund t’u sugjerohet Ministrisë së Drejtësisë dhe Drejtorisë së Përgjithshme të Burgjeve (IEVP – të), që administrojnë institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale dhe që për realizimin e kësaj detyre të tregojnë vëmendje të veçantë në përzgjedhjen e personave, të cilët do të angazhohen me riedukimin, rehabilitimin dhe riasocimin e të burgosurve, si një proces i rëndësishëm jo vetëm ligjor, por edhe human..

----------------------------------------------------------

  

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Konventa Evropiane e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut

-          Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale, nënshkruar në Romë në vitin 2000

-          Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë në fuqi

-          Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë, në fuqi

-          Ligji shqiptar ner 10295’2010 “Për faljen”

-          Ligji shqiptar nr. 154/2015 “Për dhënie amnistie”

 

Doktrinë

-          Rekomandimi Res (2003) 22 i Komitetit të Ministrave të këshillit të Evropës

-          Donald P. Kommers, Jurisprudenca Kushtetuese e Republikës Federale të Gjermanisë,

botimi në shqip Tiranë 2016  

-          Marek Antony Nowicki, Rreth Konventës Evropiane, komentar i shkurtër mbi KEDNj,

botimi në shqip Tiranë 2003

-          Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, botimi i Findacionit Slyn, Londër 2010

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë: nr. 15, datë 29.5. 1997;

Nr. 57/99

-          Vendime të përzgjedhura të GjEDNj, botimi në shqip, Tiranë 2016

-          Nga Arkivi Online i Gjykatës Evropiane me qendër në Strasburg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] KEDNj u ratifikua nga Republika e Shqipërisë me ligjin nr. 8137, datë 31.7.1996 dhe ka hyrë në fuqi më 27.8.1996, botuar në Fletoren Zyrtare nr. 20/96

[2] Vendim i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë nr. 57/1999, botuar në Vëllimin e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese të dhëna gjatë viteve 1997-1999, fq. 296-332; botuar edhe Fletoren Zyrtare nr.33/99

[3] Shih nenin 109/b dhe paragrafin e dytë të nenit 221 të Kodit Penal

[4] Shih ligjin nr. 36/2017 (neni 7) për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 7895, datë 21.1.1995 “Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë” ku bëhen këto ndryshime: në paragrafin e dytë të nenit 65: fjalët “jo më pak se njësetë e pesë vjet” zëvendësohen me fjalët “jo më pak se tridhjetë e pesë vjet

[5] Ligji nr. 10295/2010 “Për faljen” dhe ligji nr. 154/2015”Për dhënie amnistie” 

[6] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, neni 92, shkronja ‘b’

[7] Vendime të përzgjedhura të GJEDNJ, botim në shqip, viti2016, fq.853

[8] Po aty, fq.895

[9] Shih Raportin e Komitetetit Evropian për Parandalimin e Torturës ose Dënimit Çnjerëzor ose Degradues, publikuar këtu më 17 Shtator 2019 dhe në faqen zyrtare nr. 30 të KPT

[10] Shih nenet 77 dhe 100 (4) dhe (5) të Statutit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale, nënshkruar në Romë më 2000 dhe ratifikuar nga Republika e Shqipërisë me ligjin nr. 8984, datë 23.12.2002

[11] Aplikimi i kësaj çështjeje Nr. 21906/04, datë 12.2.2008. Marrë nga Arkiva Online e GjEDNj

[12] Me nenin 3 të KEDNj ndalohet tortura, trajtimi çnjerëzor dhe ai poshtërues

[13] Aplikimi me Nr. 66069/09 dhe Nr. 3896/10, Vendimi dhënë më 9.7.2013

[14] Aplikimi me Nr. 77633/16, Vendimi i dhënë më datë 13.6.2019

[15] Shih: Zbatimi i të drejtave të njeriut në praktikë, botim i Fondacionit Slyn, Londër Janar 2016, te botimi në shqip fq. 131

[16] Marek Antony Nowicki, Rreth Konventës Evropiane, komentar i shkurtër mbi KEDNJ, botimi në shqip Tiranë 2003, fq. 70

[17] Donald P. Kommers, Jurisprudenca Kushtetuese e Republikës Federale të Gjermanisë, botimi në përkthimin shqip, Tiranë 2016

[18] Po aty, fq.140

[19] Po aty, fq. 411

[20] Po aty, fq. 412-413

[21] Po aty, fq. 413

[22] Po aty, fq.416-417

[23] Donald P. Kommers , Jurisprudenca Kushtetuese e Republikës Federale të Gjermanisë, botimi në përkthimin shqip, Tiranë 2016

[24] Shih: Vendime të përzgjedhura të Gjykatës të Federale Gjermane, botimi në shqip 2010, fq. 66

[25] Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë u miratua në Janar të vitit 1995

[26] Shih ligjin nr. 7895, datë 23.12.1996 “Për disa ndryshime në ligjin nr. 7895 “Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë””

[27] Shih Vendimin e Gjykatës Kushtetuese nr. 15, datë 29.5.1997, botuar në Fletoren Zyrtare 7/97 dhe në vëllimin e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese, nr. 36-40