V Ë S H T R I M E   H I S T O R I K O  -  J U R I D I K E

 

- Në vitin e 90 të Kodit Civil të parë Shqiptar -

Av.Thimjo KONDI

Anëtar i Dhomës së Avokatisë,

Tiranë

 

Hyrje

 

Kodi Civil i Mbretërisë Shqiptare hyri në fuqi më 1 prill të vitit 1929. Në këtë jubile të 90 vjetorit të miratimit dhe të hyrjes në fuqi të Kodit të parë Civil shqiptar është rasti të vlerësojmë këtë ngjarje historike si një arritje e rëndësishme e traditës së të drejtës sonë[1], çka na bën të krenohemi, por njëkohësisht të ndjehemi të keqardhur që në vitet e diktaturës komuniste u deformua dhe u mohua kjo traditë e çmuar.

 

Kjo arritje madhore bëri të mundur që Kodi Civil shqiptar i vitit 1929 të renditet ndër kodet civile të përparuara të kohës dhe që historikisht  e drejta civile shqiptare të përfshihej në familjen evropiane të së drejtës civile, brenda të cilës klasifikohen  dy grupime apo shkolla kryesore, ajo e vendeve latine dhe ajo gjermanike. Miratimi dhe hyrja në fuqi e Kodit Civil shqiptar të vitit 1929 bëri që e drejta civile shqiptare t’i përkasë grupimit të vendeve latine (romanistike), kodet civile të të cilave janë bazuar në Kodin Civil Francez të vitit 1804, që njihet si Kodi i Napoleon Bonapartit, për shkak të mbështetjes së tij të veçantë për këtë ndërmarrje dhe dëshirës së tij për t’u mbajtur mend si një ligjvenës i madh. Napoleoni i referohej Kodit si arritja më e madhe e të  gjitha fitoreve të tij, duke u shprehur se: “Një Waterloo fshihet nga kujtesa, por kodi im civil do të jetojë përgjithmonë”.[2]

 

Një vështrim i shkurtër historik për kushtet e miratimit të Kodit Civil të 1929-s dhe përkatësisë së tij, sipas studimeve historiko -juridike dhe shtypit të kohës

 

Shkëputja e vendit tonë nga tradita otomane e sistemit feudal zë fill në vitet që pasuan mbas shpalljes së Pavarësisë, por shënon një hop cilësor në fund të viteve 20 dhe fillimet e viteve 30 të shekullit të kaluar pas miratimit të Kushtetutës së Mbretërisë Shqiptare dhe sidomos pas miratimit të Kodit Civil më 1 prill 1929, i cili bazohej në arritjet më të mira të kodeve civile të Francës, Italisë, Zvicrës, etj., si edhe në projekte të tjera ligjore të asaj kohe të vendeve perëndimore, siç ishte “Projekti i përbashkët Italo- francez për obligimet”.

Kjo nismë madhore për reformin të thellë të kuadrit kushtetues, ligjor dhe institucional në vendin tonë të dalë nga sundimi i gjatë otoman, nga pushtimet e huaja gjatë Luftës I Botërore, që trashëgonte një prapambetje të madhe ekonomike e sociale, arsimore e kulturore, ishte shumë e vështirë për t’u realizuar, për të mos thënë që për shumë njerëz konsiderohej e pamundur.

Ligjet turke zbatoheshin pothuajse në të gjithë territorin e Shqipërisë së bashku me të drejtën zakonore. Në një vend të prapambetur  ku një pjesë e madhe e popullit i ndërtonte dhe i përshtaste marrdhëniet e veta sipas normave të së drejtës zakonore, të tjerë sipas së drejtës kanonike apo ekleziastike, ku gjente zbatim Mexheleja turke apo exa bibla e Armenopullos-it, shmangia e partikularizmit të së drejtës civile nëpërmjet unifikimit qe një mision shumë i vështirë.

Një rrezik i madh ishte një prirje e shprehur në rrethe të ndryshme juristësh të kohës me formim oriental, sipas të cilës, për arsye tradite vendi ynë edhe pas shkëputjes nga Perandoria otomane duhej të vazhdonte të ruante ndikimin e saj për rregullimin juridik të marrëdhënieve ekonomike e shoqërore. Nga disa kjo justifikohej me argumentin që gjatë kësaj periudhe edhe vetë e drejta turke iu nënshtrua procesit të modernizimit, i cili synonte zhvillimin gradual drejt një sistemi europian.[3]

 Për të përballuar këtë rrezik koha kërkonte që fatet e vendit t’i merrnin në dorë njerës të përkushtuar e të ditur, patriotë e vizionarë. Ishte fat i madh për vendin tonë që në fillim të viteve 20 të shekullit të kaluar u shfaqën njerëz të tillë të pushtetshëm, si Ahmet Zogu, në atë kohë ministër i brendshëm, më pas president dhe mbret i shqiptarëve, i cili i u drejtua popullit shqiptar me thirrjen: “T’i hedhim sytë nga perëndimi”.[4]

Eshtë i mirënjohur dhe i vlerësuar lart roli dhe këmbëngulja e disa juristëve të shquar për përgatitjen e të parit Kod Civil në historinë e shtetit shqiptar. Është fakt i njohur që ideja e krijimit dhe e veprimit të një kodi civil modern në Shqipëri është hedhur për herë të parë që në vitin 1920 nga juristi Kristo Floqi, një ndër më të shquarit e asaj kohe.

Gjithashtu, zgjedhja e modelit perëndimor për hartimin e kodit civil, që do t’u përshtatej më mirë kushteve e interesave të vendit, për shumë veta vlerësohej një risi, një kthesë e papritur dhe konsiderohej një rrezik për dështim. Nuk mund të bëhej fjalë thjesht për imitim apo kopjim mekanik të ndonjë modeli perëndimor. Pa tjetër që duhej bazuar në kodet e ngjashme franko-italiane, por ndërkohë duhej vlerësuar edhe tradita e vendit tonë, gjëndja juridike ekzistuese dhe mendësitë shqiptare në themelimin e institucioneve të së drejtës së re civile.

Gjithashtu, kujdes duhej bërë që në procesin e hartimit dhe të miratimit të kodit të ri, të shmangeshin ndikimet e jashtme të papërshtatëshme për të adoptuar legjislacione të vendeve që nuk i përkisnin kulturës dhe traditës së Evropës Perëndimore.

Hartimi i Kodit i u besua një Komisioni me juristë të njohur, të kryesuar nga senatori Koço Kotta, dhe të përbërë nga Agjah Libohova, Thoma Orollagaj dhe Baltazar Benussi.

Ndër ta, Baltazar Benussi shquhej jo vetëm si jurist me një kulturë të gjerë të formuar në Perëndim, jo vetëm si një prakticien, por edhe për kontributin e tij të çmuar për krijimin dhe zhvillimin e doktrinës së të drejtës civile shqiptare, me një sërë botimesh të vlefshme që nuk e humbasin kurrë aktualitetin.[5]

Nuk mund të lëmë pa përmendur rolin shumë të rëndësishëm të shtypit të kohës për përgatitjen e opinionit publik për këtë ndryshim kaq të madh, duke botuar artikuj me mendime shumë të vlefshme e debate konstruktive  të shumë juristëve të shquar. Referuar shkrimeve të kohës njihemi me argumentat pse Kodi Civil francez u konsiderua si më i përshtatëshmi për kushtet e vendit tonë, krahas Kodit Civil italian dhe duke u marrë edhe pak lëndë nga ai zviceran. U zgjodh si modeli më i përshtatshëm ai francez, duke u konsideruar si përparësi përhapja e konsiderueshme e mësimit të historisë dhe të kulturës franceze, e frymës republikane për krijimin dhe konsolidimin e institucioneve të shtetit, lirshmëria e përdorimit të jurisprudencës franceze, sepse në atë kohë kishte marrë një përhapje të gjerë mësimi i gjuhës frënge, si edhe përgatitja e juristëve me kulturë franceze.

Tregues kuptimplotë i këtij ndryshimi të madh është shfuqizimi i menjëhershëm i ligjeve të trashëguara nga sundimi i gjatë otoman që i përkisnin sistemit feudal, siç ishin “Mexheleja, Kodi i tokave, dispozitat e Vesaja-së të Feraiz-it si dhe gjithë dispozitat e tjera të Sherisë dhe ato eklesiastike që i përkasin të drejtës familjare dhe të drejtave civile të tjera e përgjithësisht gjithë ligjet e rregulloret që janë në kundërshtim me Kodin Civil të ri”, si edhe parashikimi gjithashtu i dispozitës, sipas të cilës: “Rregullat e Kodit Civil të ri të vamuna n’interesin e rendit publik dhe të zakoneve të mira aplikohen çprej hymjes së tyne në fuqi për gjithë faktet për të cilat kodi i ri nuk ka përjashtime. Kështu, me të hyrë në fuqi kodi i ri nuk mund të aplikohen më rregullat e ligjeve të mëparëshme të cilat simbas kodit të ri janë kundra rendit publik ose zakoneve të mira”. [6]           

Miratimi përfundimtar i Kodit Civil në Senat në mars 1929 u përshëndet me një shkrim të datës 31 mars të juristit të shquar Baltazar Benussi, i cili njoftonte me entusiazëm: “Nesër hyn në fuqi Kodi Civil i Ri. Rëndësia e kësaj dite është historike për Shqipërinë”. Koha e provoi vërtetësinë e këtij parashikimi. Është kjo arsyeja që edhe sot pas 90 vjetësh jemi mbledhur në këtë veprimtari festive për të shprehur nderim e respekt të thellë për të gjithë ata që kanë punuar me përkushtim dhe kanë sakrifikuar për drejtësinë, të cilët që pas vendosjes së regjimit komunist jo vetën që nuk u vlerësuan, por edhe u persekutuan egërsisht.[7]

 

Përshkrim i tipareve kryesore të sistemeve të ndryshme të së drejtës civile sipas autorëve më të shquar të vendeve perëndimore

 

Për të kuptuar më mirë përkatësinë e së drejtës civile shqiptare në periudha të ndryshme historike, referuar kodeve dhe ligjeve të miratuara dhe të zbatuara sipas ndryshimeve të imponuara nga regjimet politike të atyre periudhave, por veçanërisht për të përcaktuar përkatësinë e Kodit Civil të Republikës së Shqipërisë në fuqi, mendoj se është e nevojshme t’u referohemi studimeve të autorëve më në zë të vendeve perëndimorë për të drejtën civile të krahasuar.

Ka autorë që historikisht dhe aktualisht kanë bërë klasifikime të ndryshme të familjeve ligjore. Në vitin 1950, profesorët Arminjon, Nolde dhe Wolff  i klasifikojnë të gjitha sistemet ligjore moderne në shtatë familje: franceze, gjermane, skandinave, angleze, ruse, islamike dhe hindu. Profesori Malmstrom ofron këto grupime: Familjen ligjore Evropiano - Amerikane (perëndimore), e cila përfshin, sipas pikpamjes së tij, sistemet romaniste, gjermane, latino-amerikane, nordike dhe sistemin common law, sistemin e së drejtës socialiste, sistemet aziatike jokomuniste dhe sistemet afrikane.[8] Autori, Rene David, në vitin 1982 përcakton dy kritere për klasifikimin e familjeve ligjore: kriteri ideologjik (produkt i teologjisë, filozofisë, ose i strukturës politike, ekonomike apo sociale) dhe kriteri i teknikës juridike. Duke qënë diferencat e teknikave juridike të një rëndësie të dorës së dytë, baza parimore e dallimit është baza filozofike, ose koncepti i drejtësisë. Sipas këtij parimi, ai dallon pesë familje ligjore: sistemet perëndimore, sistemet socialiste, të drejtën islamike, të drejtën hindu dhe të drejtën kineze. Më pas ky autor e modifikon qëndrimin e tij, duke përcaktuar tre familje ligjore kryesore: familjen Romanistike - gjermanike, familjen e Common Law dhe familjen socialiste, duke identifikuar gjithashtu edhe disa grupe të sistemeve të tjera si: e drejta hebraike (jewish), hindu, e Lindjes së Largët, etj.[9] Autorët bashkëkohorë gjermanë, Zwegert dhe Kotz bëjnë këtë klasifikim të familjeve apo sistemeve të ndryshme: romanistik, gjermanik, anglo - amerikan, nordik, socialist, të lindjes së largët, islamik dhe hindu. Këta autorë identifikojnë pesë elemente që formojnë stilin juridik të çdo sistemi juridik: background-in historik dhe zhvillimin; mënyrën predominuese dhe karakteristike të mendimit për çështjet juridike; institucionet veçanërisht të dallueshme; llojin e burimeve të së drejtës që njohin dhe mënyrën si i trajtojnë ato, si edhe ideologjinë. Me ideologjinë juridike, e cila përbën elementin e pestë në analizën e tyre, këta autorë kuptojnë “doktrinat politike dhe ekonomike, ose besimin fetar” të sistemit në fjalë. Ata konkludojnë se “ideologjitë juridike të familjeve Anglo-Saksone, Gjermanike, Romaniste dhe Nordike janë esencialisht të ngjashme dhe është për shkak  të elementëve të tjerë në stilet e tyre që ato bëhen të dallueshme ...”.[10]   

 

Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë i vitit 1994, problematika të kuptimit, interpretimit dhe të zbatimit të tij, si edhe nevoja për studime të thelluara dhe nisma të menduara mirë për ndryshime dhe përmirësime

 

Legjislacioni civil i miratuar nga shteti shqiptar në vitet e diktaturës komuniste e ndërpreu traditën e çmuar të krijuar gjatë një dhjetëvjeçari nëpërmjet interpretimit dhe zbatimit të Kodit Civil të 1929-s. Ai u bazua në sistemin e së drejtës sovjetike, e quajtur e drejta socialiste, e cila në thelb nuk përfaqësonte ndonjë risi të veçantë, veçse një amalgamë që qëndronte midis pozitivizmit të shkollës gjermanike dhe një rryme të veçantë sociologjike e ideologjike të emërtuar marksizëm leninizëm. Kuadri ligjor përbëhej nga Ligji Për Pjesën e Përgjithëshme të Kodit Civil, Ligji Mbi Veprimet Juridike e Detyrimet, Dekreti Mbi Pronësinë, Dekreti Mbi Trashëgiminë, etj. Ky kuadër ligjor u cungua në ekstrem dhe i u nënështrua dogmave të ideologjisë komuniste pas miratimit të Kodit Civil, që ka hyrë në fuqi më 1 janar 1982. Ishim në periudhën e një krize të thellë të regjimit diktatorial, kur u eleminua tërësisht koncepti i pronës private dhe gjithë sistemi ekonomik e social u përqëndrua në duart e shtetit. Parimet juridike u zëvendësuan me të ashtuquajturat parime të rolit udhëheqës të partisë shtet, të luftës së klasave, të vijës së masave, etj. Në strukturën e tij, Kodi Civil i vitit 1981, ashtu si dhe legjislacioni civil i mëparshëm, ruajti në mënyrë të cunguar institutet dhe normat e huazuara kryesisht nga e drejta sovjetike.

Në fillim të viteve ’90, pas ndryshimit të sistemit politik, krahas ndryshimeve kushtetuese  lindi si domosdoshmëri dhe kërkesë imediate përgatitja e kuadrit të ri ligjor të shtetit të ri demokratik të bazuar në mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut dhe në sundimin e së drejtës Në këtë kuadër, kërkesë kryesore e kohës ishte përgatitja dhe miratimi i një Kodi Civil të ri.

Nevoja u konsiderua urgjente, ndërkohë vendi ynë nuk i kishte mjetet dhe kapacitetet e nevojshme të afta për të ndërmarrë me sukses një nismë të tillë të rëndësishme, prandaj duhej asistencë nga institucionet e vendeve perëndimore. Fondi Monetar Ndërkombëtar pranoi të mbështeste këtë projekt të rëndësishëm dhe përgatitja e Draftit të Kodit Civil të ri i u ngarkua Profesorit Gianmaria Ajani, Profesor i së Drejtës Civile të Krahasuar në Universitetin e Trentos  dhe atë të Torinos në Itali. Për angazhimin dhe kontributin e tij të çmuar duhet të shprehim nderim, respekt dhe mirënjohje të thellë. Ndërkohë u krijua një komision ekspertësh vendas, i cili do të bashkëpunonte me Prof. Ajanin duke organizuar periodikisht me të diskutime për draft-kapitujt  e Kodit të ri të përgatitura prej tij.

U vendos që si material fillestar reference për të filluar punën për përgatitjen e kodit të ri të ishte Kodi Civil i 1929, i bazuar në kodet civile të Francës, Italisë, Zvicrës, etj., të asaj kohe, si dhe të vëreheshin, të konsideroheshin e të reflektoheshin ndryshimet e zhvillimet që ishin bërë në këto kode në vendet përkatëse deri në kohën e sotme.

Nuk kam të dhëna të sakta se çfarë ndodhi më pas, sepse u largova nga përbërja e komisionit të përgatitjes së projektit të Kodit Civil për arsye që mendoj se nuk paraqesin ndonjë interes publik, por jam informuar se më pas autoritetet e asaj kohe, e çmuan që përveç  Prof. Ajanit të merrnin pjesë edhe ekspertë të tjerë nga Këshilli i Europës, të cilët kam përshtypjen se “u vunë në garë” për të sjellë secili diçka nga kuadri ligjor, doktrina dhe praktika gjyqësore e vendit të vet, duke mos ndjekur strukturën dhe përmbajtjen e Kodit tonë Civil të 1929-s. Nuk mund të nxjerr  ndonjë konkluzion të saktë e të drejtë në se është e vërtetë apo jo, ajo që mendojnë disa, se rezultat i punës së tyre ishte përgatitja e një drafti përfundimtar eklektik, ku përzihen pa kriter sisteme, shkolla e rryma të ndryshme, por që nuk ndjek e nuk ruan në përmbajtje e në formë një paraqitje koherente e sistematike dhe që në pjesë të ndryshme vërehen edhe boshllëqe e kontradiksione, madje edhe gabime gjuhësore. Në krijimin e kësaj përshtypjeje mund të ketë ndikimin e tij edhe fakti që, siç ka ndodhur edhe herë të tjera, në tekstet ligjore të përgatitura nga të huajt përkthimi nga gjuha e huaj vende vende nuk ka qënë plotësisht i saktë për shkak të njohurive të kufizuara të ekspertëve për gjuhën dhe stilin e teksteve juridike.

Projekti i Kodit Civil u paraqit në Kuvend, u miratua shumë shpejt me ligjin nr. 7850, datë 29.07.1994 dhe hyri në fuqi më 1 nëntor 1994. Ndërkohë, përvoja e vëndeve të tjera të zhvilluara na tregon të kundërtën, d.m.th. që përgatitja e një kodi të ri kërkon kohë dhe një punë intensive jo vetëm për përgatitjen e tij në nivel të lartë, por edhe për testimin e tij prej praktikës gjyqësore. Si shëmbull mund të merret procesi i përgatitjes së projektit të Kodit Civil të Hollandës i filluar që në vitin 1947prej komisionit që drejtohej prej Professor E. M. Meijers dhe i pasuar pas vdekjes së tij në vitin 1954 nga profesorët J. Drion, F.J. de Jong, J. Eggens dhe G. De Grooth. Dy librat e parë të Kodit të Ri Civil kanë hyrë në fuqi në vitin 1970 (Ligji për Personat dhe Familjen) dhe në 1976 (Ligji për Personat Juridikë). Për shkak se Qeveria Hollandeze kishte vendosur që bërthama e Kodit të ri (Librat 3, 5, 6 dhe pjesë të librit 7), që përmbante të drejtën e pronësisë dhe të drejtën e detyrimeve, do të hynte në fuqi më 1 janar 1992, programi i rishikimit ishte afër arritjes së qëllimit të tij: të zëvëndësonte Kodin Civil dhe Tregëtar ekzistues 150 vjeçar me një Kod të ri “të konsoliduar” duke përfshirë të drejtën civile, të drejtën tregëtare, të drejtën e konsumatorit, shumë pjesë nga legjislacioni i të drejtës private që ishte miratuar jashtë Kodeve, dhe të kodifikonte rezultetet e një sasie të madhe dhe të rëndësishme të (judge-made law) së drejtës së krijuar nga gjyqtarët (Jurisprudencës)[11] Pra, Kodi Civil Hollandez është miratuar pjesë pjesë pas një pune të gjatë shkencore dhe me përgjegjësi të madhe, si dhe është testuar ndër vite prej praktikës gjyqësore. Duke përmendur këtë shëmbull, nuk kam mendimin që edhe kohëzgjatja e përgatitjes dhe e miratimit të Kodit të ri Civil Shqiptar duhej të zgjaste disa dhjetra vjeçarë, sepse në vendin tonë “koha nuk priste”, por për të tërhequr vëmendjen në faktin që përgatitja e ligjeve të reja, veçanërisht e Kodeve, kërkon kohën e nevojshme, përkushtim e punë serioze dhe profesionalizëm të shkallës së lartë, si dhe debat shkencor, gjithëpërfshirje dhe transparencë. Për fat të keq, në vendin tonë përgatitja e ligjeve të reja për fusha të ndryshme, madje edhe e ndryshimeve në kode, vazhdon të bëhet pa u paraprirë nga studime të thelluara dhe vlerësim serioz të problematikave që ka nxjerrë interpretimi dhe zbatimi i tyre në praktikë.

Vlen të vemë në dukje për mirë faktin që deri më sot Kodit Civil nuk i janë bërë ndryshime të shumta e të nxituara,[12] duke i shërbyer kështu qëllimit për ruajtjen e një raporti të drejtë midis statikës dhe dinamikës në miratimin e akteve ligjore sipas shkallës hierarkike të tyre, por, nga ana tjetër, materialet studimore dhe ato të diskutimeve në mbështetje të shtesave e ndryshimeve, në veçanti relacionet e prezantuara në Kuvendin e Shqipërisë, duket se janë të cekëta dhe, si të tilla, nuk i shërbejnë shumë procesit të interpretimit dhe zbatimit praktik të dispozitave, jurisprudencës dhe doktrinës juridike.

Pas miratimit të Kodit Civil, disa autorë kanë botuar tekste dhe artikuj, në të cilat bëhen vlerësime të përgjithëshme pozitive, ndoshta në ndonjë rast edhe paksa të ekzagjeruara, duke e konsideruar si një kod civil bashkëkohor, me një stil tejet të qartë dhe me një terminologji të përkryer juridike, të kuptueshëm gati për çdo lexues dhe jo vetëm për personat me përgatitje juridike.[13] Ndërkohë ka autorë të tjerë që krahas vlerësimeve kanë bërë edhe një sërë vërejtjesh e kritikash jo vetëm për strukturën dhe organizimin e brendshëm të Kodit, por edhe për përmbajtjen e tij, si edhe në ndonjë rast për mosshmagie tërësisht nga disa koncepte e rregullime të trashëguara nga e ashtuquajtura e drejtë socialiste. Në këtë aspekt janë bërë vërejtje dhe kritika për rregullime të konsideruara të papërshtatëshme e të panevojshme, siç është statusi juridik i familjes bujqësore dhe i bashkëpronësisë në tërësi të anëtarëve të saj, duke u konsideruar një relike e panevojshme nga e kaluara, ose për rregullimin jashtë kohës dhe në kundërshtim me realitetin të ndonjë kontrate, siç është p.sh. kontrata e furnizimit. Vërejtje ka pasur, gjithashtu, për inkonsekuenca në organizimin e brendshëm të pjesëve e të kapitujve,  për terminologjinë e përdorur, për saktësinë dhe koherencën në ndërtimin dhe aplikimin e përkufizimeve, për ndërtimin dhe formulimin e dispozitave të veçanta, etj.[14]

Kam përshtypjen se, për sa kam konstatuar, si vërejtjet e kritikat, ashtu edhe vlerësimet pozitive, janë më tepër të përgjithëshme e thjesht me karakter përshkrues dhe për problematika të caktuara kanë më tepër paraqitje sipërfaqësore dhe empirike, pa argumenta të plota e bindëse. P.sh. regjimi juridik i bashkëpronësisë në tërësi i familjes bujqësore gjen rregullim edhe në Kodin Civil Italian; ndoshta edhe atje ka mbetur si një relike e së kaluarës, por për të arritur në një konkluzion të tillë nuk mjafton një pohim i thjeshtë, por duhen argumenta të sakta, të plota e shteruese.

Pa pasur qëllim dhe pa qënë i përgatitur posaçërisht që të debatoj me autorë të ndryshëm, nëpërmjet këtij punimi dëshiroj thjesht dhe vetëm që të paraqes disa problematika, për të cilat mendoj se është e nevojshme të analizohen thellë dhe të studiohen me kompetencë profesionale në të ardhmen.

Referuar strukturës dhe përmbajtjes së Kodit Civil në fuqi, si edhe gjithë kuadrit tjetër ligjor komplementar me të, e nevojshme është të konkludohet në se ky Kod, si edhe në tëresi e drejta jonë civile kanë ndjekur modelin romanistik apo atë gjermanik, ose kemi adaptuar një sistem perëndimor të përzier me institute e norma të huazuara nga të dy modelet. Kjo do të konsiderohej një ndërmarrje jo e lehtë jo vetëm për vendin tonë, por edhe për vende të zhvilluara perëndimore më doktrinë dhe jurisprudencë të pasur.

 Ndryshe nga Kodi Civil i vitit 1929, i cili kishte të botuar në fund të tekstit një “Tabelë Konkordimi midis Kodit Civil Shqiptar dhe Kodeve të huaja”, në Kodin Civil në fuqi nuk e gjejmë një mekanizëm të tillë që do të na ndihmonte për studime të thelluara. Për këtë do të ndihmoheshim gjithashtu në se do të gjenim të ruajtura materiale të referuara para grupit të punës nga Profesor Ajani dhe ekspertë të tjerë europianë, diskutime në grupin e punës si dhe në komisionet e e Kuvendit e në seancat plenare.

Për këtë, si pikënisje do të ishte një studim i thelluar dhe krahasues i dy kodeve kryesore, atij francez dhe gjerman, i legjislacionit tjetër komplementar, si dhe i praktikës gjyqësore dhe doktrinës së secilit prej tyre, si në fillimet e tyre edhe në ndryshimet e pësuara në rrjedhën historike deri në kohët moderne.

Kodi Civil Francez i vitit 1804, që ka ndjekur strukturën e Instituteve të Justinianit, në dispozitat e tij substanciale ka të inkorporuara rezultatet e revolucionit intelektual, politik e social. Ai përfaqëson një mënyrë të re të të menduari rreth njeriut, të drejtës dhe qeverisjes. Tre shtyllat ideologjike të Kodit Civil Francez janë prona private, liria kontraktore dhe familja patriarkale. Në të tre këto sfera, roli primar i shtetit ishte për të mbrojtur pronën private, të ekzekutonte kontratat e formuara ligjërisht dhe të siguronte autonominë e familjes patriarkale.[15] Parimet e trashëguara  prej sistemit institucional përfshijnë tre grupe dispozitash që rregullojnë subjektet e së drejtës civile, sendet dhe të drejtat që burojnë nga sendet, si dhe procedurat për mbrojtjen e të drejtave. Kodi përbëhet nga tre pjesë kryesore: I. Çështjet e statusit të subjekteve dhe e drejta familjare; II. Të drejtat mbi sendet (pronësia, servitutet dhe të drejtat e tjera reale); III. E drejta e detyrimeve dhe kontratat, trashëgimia, etj. Autorë të ndryshëm  e përshkruajnë Kodin Civil Francez si një kod popullor, modest dhe të kuptueshëm, shumë të përshtatshëm, me gjuhë të lehtë, stil të bukur dhe sistematikë të qartë, që udhëhiqet nga parimet e barazisë së palëve, të mbrojtjes së pronës private, të ndalimit të abuzimit me të drejtat civile, dhe të autonomisë së vullnetit të palëve në marrdhënijet juridike civile.[16]

Autorë të mirënjohur kanë theksuar faktin që “baballarët themelues të Kodit Civil Francez, si ata të Kushtetutës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës, kanë njohur faktin që legjislatori nuk mund të parashikojë të gjitha aplikimet e mundëshme të parimeve themelore. Draftuesit pranuan opsionin e fleksibilitetit  të rregullave të përgjithëshme, se sa atë të dispozitave të detajuara. Në lidhje me këtë u referohen fjalëve të njërit prej hartuesve të kodit, Portalis, i cili është shprehur për shmangien e ambicies së rrezikshme për të rregulluar dhe parashikuar gjithçka.[17]

Autorët që citojmë kanë konkluduar se sistemi latin (romanistik) i përfaqësuar në kohët moderne nga Kodi Civil Francez është ndjekur nga shtete si Italia, Holanda, Belgjika, Luksenburgu, Spanja, Portugalia,në shumë shtete të kontinenteve të ndryshme, në Luiziana të Sh.B.A., si dhe në provincën Quebec të Kanadasë. 

Nga ana tjetër, sipas këtyre autorëve, sistemi gjermanik e ka bazën tek Kodi Civil Gjerman (B.G.B. –Burgerliches Gesetzbuch), i miratuar më 18 gusht të vitit 1896 dhe që ka hyrë në fuqi në 1 janar 1900.  Autorë të ndryshëm e kanë cilësuar këtë Kod si të ndërtuar në një stil të rëndë, ku dominon qasja doktrinare bazuar kryesisht në teorinë pandektiste, të karakterizuar nga një terminologji e sofistikuar juridike shumë e saktë dhe e sistematizuar, por e papërshtatshme për t’u kuptuar nga qytetari i thjeshtë.[18] B.G.B. konsiderohet vepër e madhe e shkencës juridike gjermane, me stil të lartë profesional dhe me një sistematizim të përsosur dhe preciz.

Sistemi i Pandekteve i Kodit Civil Gjerman (Pandektenrecht), i frymëzuar nga Justinian Digest dhe i zhvilluar në kohën moderne (usus modernus pandectarum) përbëhet nga gjashtë libra: I. Pjesa e Përgjithëshme; II. E drejta e sendeve (Pronësia); III. Detyrimet; IV. E drejta familjare; V. E drejta trashëgimore; VI. E drejta e punës.

Në veçanti, në B.G.B., ndryshe nga kodet që kanë ndjekur modelin francez, në Pjesën e Përgjithëshme kanë gjetur pasqyrim të gjerë definicionet, konceptet dhe parimet e së drejtës civile, të cilat shtrihen në të gjitha çështjet specifike të fushave që përfshihen në Kod.Të tjera parime të përgjithëshme janë vendosur brenda fushave të veçanta të së drejtës. Këto parime të përgjithëshme sipas rastit shpesh janë kualifikuar ose kufizuar nga dispozita të veçanta brenda seksioneve të ndryshme të kodit që kanë të bëjnë me subjekte të veçanta. Rezultati nuk ishte një libër udhëzues (handbook) për qytatarët, por një sistem për ekspertë me trajnim të lartë. Brenda botës së të drejtës civile, shkenca juridike Gjermane dhe stili Gjerman i kodifikimit ka zhvilluar sferën e tij të influencës.[19]

Modeli i Kodit Civil Gjerman ka pasur ndikim në kodifikimet e vendeve të traditës gjermanike si Novelat e Kodit Civil të Austrisë të vitit 1914, por është adoptuar edhe  nga vende të tjera si Zvicra, Polonia, Kodi Civil i Greqisë i vitit 1940,etj., por edhe nga vende të kontinenteve të tjera, si Japonia, Brazili, Meksika, etj.

Autorë të ndryshëm tërheqin vëmendjen gjithashtu se, megjithëse Kodi Civil Gjerman dhe ai Francez ndryshojnë në formë, stil, dhe në strukturë, nuk duhen lënë jashtë shikimit ngjashmëritë e tyre. Në radhë të parë, të dy kanë ndjekur vendosmërisht si jus commune ashtu edhe të drejtat e tyre respektive kombëtare. Në të dy kodet influenca e jus commune Romanistike predominon në të drejtën e detyrimeve dhe në strukturën e përgjithëshme të sistemit, ndërsa burimet e së drejtës kombëtare kanë influencuar më shumë në të drejtën e pronësisë dhe në të drejtën trashëgimore. Në aspektin ideologjik, të dy kodet  bazohen në liberalizmin e shekullit të 19-të, të influencuar nga autonomia e individit dhe ekonomia laissez-faire, mbrojtja e pronës private dhe liria e kontraktimit, etj.[20]

Gjithashtu, duhet të kemi parasysh se ndarja midis dy sistemeve, atij romanistik (latin) dhe atij gjerman, është më tepër e karakterit doktrinar se sa praktik. Për më tepër, konkluzionet në se legjislacionet civile, në veçanti kodet civile të vendeve perëndimore i përkasin njerit sistem apo tjetrit, nuk janë shteruese. Për këtë po marrim si shëmbull përsëri Kodin Civil Hollandez, të cilin autorët e mësipërm e klasifikojnë si të ndikuar nga Kodi Civil Francez. Në të kundërt, autorët komentues të Kodit Civil Hollandez janë shprehur se: “E drejta private hollandeze nuk i përket më grupit të frymëzuar nga sistemi francez i së drejtës, por më tepër grupit gjerman. Mund të ketë disa të vërteta për këtë, si qasja sistematike, gjuha abstrakte, dhe një numur detajesh më tepër teknike që tërheqin vëmendjen. Sidoqoftë, në lidhje me inovacionet e rëndësishme, disa prej të cilave janë përmendur më parë, influencat e huaja janë më shumë të balancuara.” Më tej autori përmend raste konkrete të inspirimit nga e drejta franko-belgjiane, nga common law dhe nga e drejta gjermane, nga Konventat e Hages  dhe të Vienës për Shitjet Uniforme (Uniform Sales Acts) të viteve 1964 dhe 1980, si edhe u referohet gjithashtu autorëve të mirënjohur Kotz dhe Zweigert, veprën e të cilëve e kemi cituar më lart.[21]

Me këtë ekspoze të shkurtër të opinioneve të shprehura nga autorë kompetentë rreth disa prej tipareve  dhe karakteristikave të përbashkëta dhe dallimeve midis sistemit të së drejtës civile franceze dhe asaj gjermane, të rregulluara nga dy kodet civile përkatëse, që i përkasin të dyja familjes së të drejtës civile europiane kontinentale, si dhe të Kodit Civil të Hollandës, synoj thjesht dhe vetëm që të nxis studime të thelluara të kodeve, doktrinës dhe jurisprudencës së vendeve perëndimore, në funksion të qëllimit për të kuptuar më mirë arritjet pozitive të Kodit Civil Shqiptar, por edhe të metat e mangësitë e tij, me qëllim që në të ardhmen të sugjerohen nisma serioze për përmirësimin e Kodit dhe të të gjithë legjislacionit tjetër komplementar.

Më tej e shoh të nevojshme të pasqyroj disa konstatime e opinione të miat rreth disa mangësive të vërejtura në procesin e interpretimit dhe zbatimit të dispozitave të Kodit Civil në fuqi.

1.      Në Kodin Civil shqiptar në fuqi bie në sy fakti që, në dallim nga kode të tjera të traditës perëndimore, nuk gjejmë të rregulluar problematikën e interpretimit të dispozitave ligjore, gjë që duhet konsideruar mangësi. Referuar Kodit Civil shqiptar të vitit 1929 hasim këtë formulim:

“N’ aplikim, ligjeve nuk mund t’u epet tjetër sens, veç atij që del qartazi nga kuptimi vet i fjalëve tue u marrë parasysh lidhja (connexion) e tyne, si dhe qëllimi i ligjvënësit.

Kur një kontestim nuk munt të zgjidhet me një dispozitë të çqueme të ligjës, merren parasysh dispozitat që rregullojnë raste shëmbullore ose çështje analloge; kur me gjith këtë rasti mbetet i errët, zgjidhje bahet sipas parimeve të përgjithëshme.” [22]

Në draftin paraprak, të përgatitur nga Prof. Ajani, të Kodit Civil Shqiptar në fuqi parashikohej një pjesë hyrëse e titulluar “Dispozita paraprake për interpretimin e ligjit”. Në nenin 1 parashikohej, se:

“1. Ligji zgjidh të gjitha situatat në të cilat të referon gërma apo fryma e rregullit në fjalë.

Në qoftë se një mosmarrveshje nuk mund të zgjidhet nëpërmjet një dispozite   specifike, atëhere u drejtohemi atyre dispozitave që rregullojnë çështje të ngjashme.

Në qoftë se çështja mbetet ende e dyshimtë, atëhere vendimi do të merret në pajtim me parimet e përgjithëshme që rrjedhin nga rregullat në tërësi.

Në identifikimin e rregullit të aplikuar, gjyqtari duhet të ndjekë zgjidhjet e treguara nga teoria juridike ose nga vendimet gjyqësore të mëparëshme.”[23]

Sipas nenit 4 të Kodit Civil Francez, gjyqtari nuk mund të refuzojë të vendosë për një çështje thjesht dhe vetëm sepse ligji nuk është i qartë ose ka mungesa; ai duhet të dalë medoemos me një vendim, që, megjithatë duhet të jetë patjetër i mbështetur në parimet e përgjithëshme si dhe në frymën e ligjit.

Kodi Civil Austriak e drejton gjyqtarin të shikojë “parimet e drejtësisë natyrale”. Kodi Civil Spanjoll të referon në “parimet e përgjithëshme të së drejtës”; Kodi Civil Italian “në ato parime që ngrihen prej rendit juridik të shtetit”. Kodi Civil Zviceran parashikon, ndër të tjera, se në qoftë se gjyqtari nuk mund të gjejë një rregull në ligj, ai duhet të vendosë në pajtim me të drejtën zakonore, dhe në qoftë se dështon edhe në këtë, duhet të vendosë “sipas rregullit që ai do të adaptonte si legjislator”, duke pasur parasysh doktrinën juridike të miratuar dhe traditën gjyqësore.[24]

2.      Mendoj se lind nevoja për një studim të thelluar për të konkluduar në se në Kodin Civil në fuqi është përfshirë rregullimi i të gjitha instituteve të së drejtës civile, apo janë lënë jashtë pa u rregulluar fusha të caktuara të marrdhënijeve pasurore dhe personale jo pasurore që krijohen dhe zhvillohen midis subjekteve të së drejtës civile. Gjithashtu, duhet studiuar e konkluduar në se ka interferenca, kontradiksione apo mbivendosje të dispozitave të degëve të tjera të së drejtës private apo publike.

Në disa kode civile të vendeve perëndimore historikisht si dhe aktualisht  është përfshirë në pjesë të veçanta edhe rregullimi i marrdhënijeve juridike që në vende të tjera, ashtu si dhe në vendin tonë, konsiderohen jo thjeshtë marrdhënije juridiko –civile, por marrrdhënije që u përkasin degëve të tjera të së drejtës, si e drejta familjare, e drejta e punës, e drejta tregëtare, e drejta administrative, etj., dhe që për këtë arsye janë përfshirë në kode të veçanta,  si kodi i familjes, kodi i punës, kodi tregëtar, ligje për rregullimin e marrdhënijeve administrative, për të drejtën e autorit, etj. P.sh. në Kodin Civil Italian, krahas rregullimit të statusit të personave si subjekte të së drejtës civile, në librin e parë përfshihet gjerësisht edhe rregullimi i marrdhënijeve familjare, ose në librin e pestë rregullohen marrdhënijet e punës. [25] Në Kodin Civil Hollandez, që konsiderohet ndër më modernët, struktura dhe përmbajtja e tij e përfshirë në nëntë libra (pjesë) është si më poshtë:

I.        E Drejta e Personave dhe e Drejta e Familjes (përfshirë edhe të drejtën e pasurisë martesore);

II.     Personat Juridike (pjesa e përgjithëshme, shoqatat, korporatat me përgjegjësi të kufizuar, fondacionet);

III.  Të Drejtat Pasurore në Përgjithësi, d.m.th. dispozitat që aplikohen në të gjitha librat pasues.

IV.   E drejta e Trashëgimisë;

V.     Pronësia dhe të Drejtat Reale;

VI.   Pjesa e Përgjithëshme e të Drejtës së Detyrimeve;

VII.   Kontratat e Veçanta;

VIII.E Drejta e Transportit;

IX.   E Drejta e Produkteve Intelektuale.

Ky sistem është ruajtur deri më sot me përjashtim të librit 9, prej të cilit është hequr dorë.[26] Kjo fushë shumë e gjerë dhe e zhvilluar është përfshirë në ligje të veçanta për pronësinë industriale dhe intelektuale, për patentat, markat tregëtare, të drejtën e autorit, emrat tregëtarë, dizenjot e modelet, etj. Në tekstin e sipërcituar jepen argumenta të plota për këtë qëndrim. [27] Për pronësinë intelektuale të njëjtin qëndrim të drejtë kanë mbajtur edhe ligjvënësit tanë, duke miratuar ligje të reja bashkëkohore në përshtatje me kërkesat e përafrimit me legjislacionin e B.E-së.

Referuar strukturës së Kodit Civil Hollandez, në një vështrim të përgjithshëm të krijohet përshtypja se pak a shumë, me ndryshime të vogla, e njëjta strukturë është adaptuar edhe në Kodin tonë Civil, me përjashtim të pjesëve që përfshihen në Kode apo ligje të tjera.  Gjithësesi, kjo problematikë kërkon studime të thelluara. Akoma më tepër duhet të thellohemi në përmbajtjen e sejcilës pjesë , titulli apo kreu të kodit, për të konkluduar cilat janë mungesat, kontradiksionet, paqartësitë dhe ambiguitetet.  

Duke pasur parasysh përmbajtjen e librit të dytë të Kodit Civil Hollandez, të titulluar “Personat juridikë (pjesa e përgjithëshme, shoqatat, korporatat me përgjegjësi të kufizuar, fondacionet)”, pjesës së shtatë “Kontratat e veçanta”, si edhe në përgjithësi qëndrimit për përfshirjen në një kod të vetëm të dispozitave që rregullojnë marrdhënijet juridike civile dhe ato tregëtare, mendoj se zgjidhja e pranuar nga ligjvënësit tanë për të rregulluar më vete marrdhënijet tregëtare nga marrdhënijet juridike  civile, është një qëndrim i drejtë për vendin tonë, por ndërmjet dispozitave në fuqi të këtyre dy degëve të ndara të së drejtës sonë, asaj civile dhe asaj tregëtare, në tekste të ndryshme ligjore krijohen paqartësi, kontradikta dhe mbivendosje, përsa u përket subjekteve, karakterit dhe përmbajtjes së kontratave të veçanta, problematikave të lidhjes, interpretimit, zbatimit, heqjes dorë, zgjidhjes, vlefshmërisë apo pavlefshmërisë së tyre, etj. Sipas legjislacionit tonë e drejta tregëtare është degë e veçantë e së drejtës, por në legjislacionin tregëtar nuk gjejnë rregullim të veçantë kontratat tregëtare, por ato përfshihen në Kodin Civil, pa bërë dallim se cilat konsiderohen kontrata thjesht të natyrës civile dhe cilat tregëtare.

3.      Mendoj se është e një rëndësie të veçantë vendosja e një raporti të përshtatshëm midis Kodit Civil, si burimi kryesor i së drejtës civile dhe ligjeve të tjera që rregullojnë fusha të veçanta të së drejtës civile, të cilat janë komplementare me Kodin Civil. Këto ligje komplementare që rregullojnë fusha të veçanta të marrdhënijeve ekonomiko-shoqërore, referuar nenit 116 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, qëndrojnë në të njëjtin nivel me kodet në hierarkinë e akteve normative. Nga ana tjetër, këto ligje komplementare dallohen nga kodet, në rastin tonë nga Kodi Civil, sepse, referuar nenit 81 të Kushtetutës, ndërsa Kodi dhe një sërë ligjesh organike apo që rregullojnë fusha të një rëndësie të veçantë të marrdhënijeve shoqërore, miratohet me shumicë të cilësuar prej 3/5-tave, ligjet e tjera miratohen në Kuvend me shumicë të thjeshtë. Kodi Civil, si burimi kryesor i së drejtës civile ka karakter statik, ndërsa legjislacioni tjetër komplementar, që rregullon më gjerësisht dhe në mënyrë komplekse marrdhënijet juridike në fusha specifike, është më dinamik. Në procesin ligjvënës raporti midis statikës së Kodit dhe dinamikës së legjislacionit tjetër komplementar është i vështirë dhe kompleks.

4.      Në Kodin tonë Civil, krahas së drejtës së pronësisë dhe posedimit, si të drejta reale gjejnë rregullim edhe një sërë të drejtash të tjera reale të emërtuara teorikisht si të drejta reale minore (minor rights in rem), siç janë uzufrukti, servitutet, e drejta e përdorimit dhe banimit, por nuk gjen rregullim e drejta reale minore e sipërfaqeve (superficies), që është e drejta reale e veçantë mbi gjithçka që ndërtohet nga një person jo pronar mbi dhe/ose nën sipërfaqen e tokës në pronësi të një personi tjetër, e cila parashikohej në draftin fillestar të përgatitur nga Profesor Ajani.[28] Kjo e drejtë gjen rregullim në Kodin Civil Italian,[29] si edhe një rregullim më të detajuar në Kodin Civil Hollandez.[30]  

Sipas parimit të së drejtës romake superficie solo cedit , gjithçka që mbillet mbi tokën e tjetrit ose që ndërtohet mbi ose nën tokën e tjetrit bëhet pronë e pronarit të tokës. Në të drejtën romake, duke u pranuar parimi superficie solo cedit pranohej shtimi (acessio) si mënyrë fitimi pronësie dhe nuk pranohej e drejta e sipërfaqes (superficie) si minor right in rem. Ashtu si në të drejtën romake, edhe në të drejtën tonë civile deri më sot pranohet rregulli që gjithçka e ndërtuar mbi tokë apo nën tokë nga një person i tretë i përket në pronësi pronarit të tokës, duke u shtuar, bashkuar dhe trupëzuar në një send të vetëm toka dhe gjithçka e ndërtuar mbi dhe/ose nën të. Nisur nga sa më lart, shtrohet pyetja se gjersa e drejta civile italiane, ajo hollandeze dhe e disa vendeve nordike, kanë hequr dorë nga ky rregull i të drejtës romake, duke pranuar të drejtën reale minore të sipërfaqes, a nuk do të ishte e mundur, e përshtatëshme dhe e dobishme që kjo e drejtë të gjente rregullim edhe në Kodin tonë Civil? Në literaturën juridike italiane jepen argumentat përkatëse.[31]

5.      Referuar strukturës dhe përmbajtjes së Kodit Civil Hollandez konstatohet se përsa u përket të drejtave reale dhe të drejtave të detyrimeve parashikohen pjesë të përgjithëshme (libri i tretë dhe libri i gjashtë) përmbajnë dispozita të përgjithëshme të aplikueshme respektivisht në pjesët e posaçme, të cilat parashikojnë dispozita që rregullojnë specifikisht trashëgiminë, pronësinë dhe të drejta të tjera reale në librin e katërt dhe të pestë, si edhe kontratat e veçanta dhe posaçërisht transportin në librat e shtatë dhe të tetë. Ndryshe nga Kodi Civil Hollandez, në Kodin Civil Gjerman (B.G.B.) pjesa e përgjithëshme e mbulon të gjithë kodin.

Duke pasur parasysh ngjashmëritë dhe ndryshimet e Kodit Civil Shqiptar me kodet civile të vendeve perëndimore mund të bëhet e mundur të nxirren konkluzione të plota e të sakta lidhur me aplikimin e dispozitave të pjesëve të përgjithëshme dhe dispozitave respektive të detajuara të pjesëve të posaçme, duke u orientuar drejt për aplikimin në mënyrën e duhur në çdo rast të rregullit të përgjithshëm dhe të përjashtimeve prej tij.

Referuar Kodit Civil Shqiptar në pjesën e parë , “Pjesa e Përgjithëshme”, titulli i tretë, kreu i dytë, parashikohen dispozitat që rregullojnë në mënyrë të përgjithëshme pavlefshmërinë e veprimeve juridike, ndërsa në pjesën e tretë të Kodit, “Trashëgimia”, titulli i tretë, nenet 403- 409 të vendosura nën titullin “Pavlefshmëria e testamentit” parashikohen rastet e veçanta kur testamenti është i pavlefshëm. Duke u përdorur në të gjitha rastet termi “është i pavlefshëm”, atëhere konkludohet që në të gjitha këto raste kemi të bëjmë me pavlefshmëri absolute (nulitet) të testamentit si veprim juridik i njëanshëm, ndërsa po t’u referohemi dispozitave të pjesës së përgjithëshme për pavlefshmërinë e veprimeve juridike do të vërejmë se sipas këtye dispozitave në disa raste do të ndodhemi përpara pavlefshmërisë absolute, ndërsa në raste të tjera përpara pavlefshmërisë relative, d.m.th. testementi mund të shpallet i pavlefshëm me kërkesën e personit të interesuar që legjitimohet për ngritjen e padisë. Duke i u përmbajtur qëndrimit që dispozitat e posaçme që bëjnë rregullim të ndryshëm nga dispozitat e përgjithëshme përbëjnë përjashtim nga rregulli i parashikuar në dispozitën e përgjithëshme, atëhere konkludohet që në të gjitha rastet e mësipërme do të ndodhemi përpara pavlefshmërisë absolute të testamentit dhe se në këtë pjesë të posaçme të kodit nuk parashikohet ndonjë rast i pavlefshmërisë relative të testamentit. Atëhere nuk do të kishte kuptim shprehja e përdorur në nenin 410 pasues, sipas të cilit, “Kur testamenti deklarohet i pavlefshëm, në trashëgimi thirren trashëgimtarët ligjorë, përveç kur ....”, si edhe nuk do të ishte i nevojshëm neni 411, që parashikon afatin tre vjeçar të parashkrimit të padisë për pavlefshmërinë e testamentit, sepse sipas rregullit të përgjithshëm paditë për konstatimin e pavlefshmërisë absolute të një veprimi juridik, siç është edhe testamenti, janë të paparashkrueshme. Ky është një rast evident që tregon se në dispozita të ndryshme të Kodit Civil janë lejuar pasaktësi, paqartësi, boshllëqe dhe alogjizma, të cilat është e vështirë të rregullohen nga praktika gjyqësore dhe të trajtohen drejt nga doktrina juridike.

                                                           

Në përfundim

 

Me këtë punim nuk kam synuar që të marr përsipër të paraqes të gjitha vlerësimet pozitive, apo vërejtjet e kritikat për Kodin Civil në fuqi, as të shpreh opinione dhe vlerësime të thelluara për problematika të caktuara të shtruara për diskutim. Dëshiroj vetëm që pa mohuar vlerat dhe arritjet e Kodit Civil, të shpreh mendimin tim se, pasi kanë kaluar rreth 25 vjet nga koha e hyrjes e tij në fuqi,  ka ardhur momenti që të bëhet një studim i thelluar i përmbajtjes së Kodit, duke iu referuar edhe praktikës gjyqësore në interpretim dhe zbatim të tij, si edhe doktrinës së krijuar në këto vite.

Të dhënat dhe konkluzionet që do të arrihen është e nevojshme të ballafaqohen e të krahasohen me kodet civile, doktrinën dhe jurisprudencën e vendeve perëndimore, në veçanti me studimet dhe projektet në kuadër të përpjekjeve për të draftuar një kod civil të unifikuar për vendet e Bashkimit Europian, si edhe të ndërmerren nisma serioze për të bërë ndryshimet apo amendimet e nevojshme.

Aktualisht nuk jemi në kushtet e fillimit të viteve ‘90 dhe vendi ynë i ka kapacitetet e nevojshme për të krijuar dhe mbështetur një grup pune me specialistë të aftë teorikisht dhe me përvojë praktike për një studim të thelluar të Kodit Civil.

--------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kodi Civil i Mbretërisë Shqiptare i vitit 1929

- Kodifikimi i Përgjithshëm i Legjislacionit në fuqi të Republikës Popullore të Shqipërisë, Vëllimi i I, Botim i Kryeministrisë, Tiranë 1961

- Kodet e Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë, Tiranë 1982 (Kodi Civil, miratuar me Ligjin nr. 6340, datë 26.06.1981)

- Kodi Civil dhe Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë, Tiranë 2017

- Kodet Civile Italian, Francez, Austriak, Zviceran

- Kodi Civil Hollandez

 

 

 

 

Doktrinë

- Mary Ann Glendon, Michael Wallace Gordon, Christopher Osakwe, Comparative Legal Traditions (Text, Materials and Cases) American Casebook Series, ‘West Publishing Company’, St.Paul, Minnesota

- K. Zweigert and H. Kotz, An Introduction to Comparative Law, Second Edition, Translated from german language by Tony Weir, ‘Clarendon Press’, – Oxford 1992

- Baltasar Benussi, Obligimet dhe kontratat përgjithësisht, ribotim, Tiranë 2012 (Parathënije “Pak fjalë për autorin”. Përgatitur nga Dr. Rustem Gjata)

- Prof. Dr. Osman Kadriu, Hyrje në të Drejtën Civile, Shkup 2008

- Francesko Galgano, E Dreja Private, Përkthyer nga origjinali italisht prej Alban Bratit, Tiranë 1999

- Dr. Evelina Qirjako, Kuptimi, rëndësia dhe kushtet e vlefshmërisë së veprimit juridik në rastin e kalimit të pasurisë së paluajtshme. Rëndësia, natyra dhe efekti që ka regjistrimi i titullit të pronësisë në regjistrat publikë të pasurive të paluajtshme

- Fitim Hoxhati, Kërkime në fushë të së drejtës, ‘Ora Botime’, Tiranë 2002



[1] Për përgatitjen e këtij punimi ka shërbyer si nxitje përshëndetja në veprimtarinë e organizuar me rastin e 106 vjetorit të Ditës Kombëtare të Drejtësisë dhe 90 vjetorit të Kodit të Parë Civil Shqiptar (1929) me temë “Përqasje historike dhe aktuale. Baltasar Benussi- themeluesi i doktrinës së të drejtës civile në Shqipëri.” Tiranë 8 maj 2019

[2] Authors Mary Ann Glendon, Michael Wallace Gordon, Christopher Osakwe, Comparative Legal Traditions, Text materials and cases,‘West Publishing Company’ St.Paul Minnesota, fq. 50

[3] Referuar punimit të Dr. Evelina Qirjako, ish Gjyqtare e Gjykatës së Lartë, me temë “Kuptimi, rëndësia dhe kushtet e vlefshmërisë së veprimit juridik në rastin e kalimit të pasurisë së paluajtshme. Rëndësia, natyra dhe efekti që ka regjistrimi i titullit të pronësisë në regjistrat publikë të pasurive të paluajtshme”

[4] Ashtu siç duhet vlerësuar lart kontributi i Mbretit Ahmet Zogu për modernizimin dhe orientimin perëndimor të shtetit shqiptar të udhëhequr prej tij, në të njëjtën kohë duhet dënuar akti i tij i shkarkimit me dekret mbretëror të të gjithë gjyqtarëve të Gjykatës së Diktimit, ndër ta edhe të Baltasar Benussit, në mars 1932

[5] Ndër veprat e Dr. Baltazar Benussit, Antar i Gjyqit të Diktimit, përmendim “Sendet, zotënimi dhe modifikimet e tij” dhe “Obligimet dhe kontratat përgjithësisht”. Botime të Ministrisë së Drejtësisë. Tiranë 1931

[6] Ligja mbi Aplikimin e Kodit Civil (neni 61, dhe neni 2). Kodi Civil i vitit 1929, fq. 665, 686

[7] Për jetën dhe veprën e Dr. Baltasar Benussi shih parathënien e përgatitur nga Dr. Rustem Gjata “Pak fjalë për autorin”, në veprën “Obligimet dhe kontratat përgjithësisht”, Ribotim, Tiranë 2012

[8] K. Zweigert, and H. Kotz, An Introduction to Comparative Law (Second Edition), translated by Tony Weir. ‘Clarendon Press – Oxford’, 1992, fq. 65

[9] Traite elementaire de droit civil compare (1950) fq..222 …. Cituar në veprën e shënuar më sipër, fq. 64-65

[10] Mary Ann Glendon, Michael Wallas Gordon, Cristopher Osakwe, Comparative Legal Traditions. Text, materials and cases, ‘West Publishing Company’, St. Paul Minnesota, fq.. 34-37

[11] Civil Code Revision in the Netherlands 1947-1992. Dr. Arthur S. Hartkamp, Advocate General at the Hoge Raad (Supreme Court) of Netherlands; former member of the Civil Code Revision Office of the Ministry of Justice of the Netherlands; member of the Governing Council of UNIDROIT; member of the Royal Netherlands Academy of Sciences. Marrë nga botimi i Kodit Civil të Hollandës (New Netherlands Civil Code- Patrimonial Law (Property, Obligations and Special Contracts)) nga Kluwer law and Taxahon Publisher Deventer Boston Pg. XIII – XV.

[12] Ndryshimet në Kodin Civil janë bërë me ligjet nr. 8536, datë 18.10.1999, 8781, datë 03.05.2001, nr.17, datë 16.02.2012, nr. 121/2013, nr. 113, date 03.11.2016.

[13] Prof. Dr. Osman Kadriu, Hyrje në të Drejtën Civile, Shkup 2008, fq. 107-108

[14] Fitim Hoxhati, Kërkime në Fushë të së Drejtës, ‘Ora Botime’, Tiranë 2002. fq. 177- 311

[15] Comparative Legal Tradition, vepër e cituar më lart. Fq. 49. Theksojmë se përsa i përket rregullimit të marrdhënieve familjare në kohët modern kemi një shkëputje të plotë nga kjo traditë, jo vetëm në përmbajtje, por edhe në strukturë. E drejta familjare konsiderohet degë e veçantë e së drejtës dhe familja patriarkale është zëvendësuar me familjen që karakterizohet nga barazia gjinore.

[16] Prof. Dr. Osman Kadriu. Vepër e cituar më lart. fq. 88-89.

[17] Comparative Legal Traditions. Vepër e cituar më lart. Fq. 50-51. Në këtë botim citohen shprehjet e Portalis të marra nga vepra e autorëve A.von Mehren & J Gordley, The Civil Law System 54 (2d ed. 1977). The wards of one of the draftsmen, Portalis, are still frequently referred to in this connection: “We have equally avoided the dangerous ambition to regulate and foresee everything…  The function of law is to fix in broad outline the general maxims of justice, to establish principles rich in implications, and not to descend into the details of the questions that can arise in each subject.”

[18] Prof. Dr. Osman Kadriu, Vepër e cituar, fq. 95

[19] Comparative Legal Tradition … Vepër e cituar më lart, fq. 53

[20] Po aty, fq.53

[21] Dr. Arthur Hartkamp, Civil Code Revision in the Netherlands 1947 – 1992, Pg. XIII. Më poshtë citojmë në gjuhën angleze autorët Kotz dhe Zweigert, që janë shprehur, se: “It is very doubtful whether the new Civil Code still really belongs to the French tradition. As evidenced by the accompanying materials, it rests everywhere upon thorough comparative considerations, and it may be that it has found its own style, based upon a continental European  ius commune. 3” (Introduction to comparative law, Oxford, ‘Clarendon Press’, 1987. Second revised edition. Vol. 1. fq. 105

[22] Kodi Civil i Mbretërisë Shqiptare i vitit 1929, pjesa hyrëse “Dispozita mbi interpretimin dhe aplikimin e ligjeve përgjithësisht”, Neni 2

[23] Civil Code for Albania, Preliminary Draft of June 3, 1992

[24] Referencat në kodet civile të vendeve përkatëse janë marrë me shkurtime nga vepra Comparative Legal Traditions e sipërcituar, fq. 220-221.

[25] Codice Civile, Libro Primo (Delle persone e della familja), Libro quinto (Del lavoro)

[26] Civil Code revision in the Netherlands 1947 – 1992, fq. XIV – XI

[27] Po aty, fq. XIX

[28] Civil Code for Albania. Preliminary draft of june 3, 1992. Title 5: Minor Right in Rem. Chapter 1: Superficies.

300. The owner may establish the right to erect and maintain a structure above the soil in favore of others, who acquire ownership of it. …. etc. fq.62

[29] Nenet 952 – 956 të Kodit Civil Italian

[30] New Netherlands Civil Code. Title 8.The Right of Superficies, Art.  101- 105, fq. 199 -200

[31] Francesko Galgano, E Drejta Private, Përkthyer nga origjinali italisht prej Alban Bratit, Shtëpia Botuese “Luarasi”. Tiranë 1999. fq.  171 -172