Erida SKËNDAJ

Drejtore Ekzekutive

e Komitetit Shqiptar të Helsinkit,

Tiranë

 

Panoramë e përgjithshme

 

Reforma në drejtësi vlerësohet si një nga reformat më të rëndësishme në interes të zhvillimit të demokracisë dhe shtetit të së drejtës, si edhe që do të sjellë një impakt pozitiv në jetën e qytetarëve të vendit tonë. Nevoja për këtë reformë erdhi para së gjithash se qytetarët, përgjatë gati 2 dekadave e gjysmë pas rënies së sistemit komunist, në shumë raste janë përballur me një sërë shkeljesh dhe padrejtësish gjatë gjykimit të çështjeve të tyre me natyrë civile, penale apo administrative në hallkat e sistemit gjyqësor.

 Kuvendi i Shqipërisë, me vendimin nr. 96/2014 ngriti Komisionin e Posaçëm Parlamentar për Reformën në Sistemin e Drejtësisë, me synim analizën e gjendjes aktuale në këtë sistem, përcaktimin e objektivave të reformës në drejtësi dhe propozimin e ndryshimeve të nevojshme kushtetuese dhe ligjore.

Bazat më të rëndësishme të reformës në drejtësi u hodhën me hartimin dhe më pas miratimin e amendamenteve kushtetuese në datën 22 Korrik 2016,[1] me votat unanime të të gjithë anëtarëve të Kuvendit (ligji nr.76/2016[2]). Këto ndryshime përfshinë një numër të konsiderueshëm dispozitash të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë (në vijim edhe: RSH), me anë të të cilave u përcaktuan parimet kryesore të mënyrës së krijimit dhe përzgjedhjes së institucioneve të reja të sistemit të drejtësisë, reformimit të institucioneve ekzistuese, si edhe u rikonceptuan përgjegjësitë kyç të këtyre organeve. Në thelb, të gjitha këto ndryshime synuan forcimin e pavarësisë dhe përgjegjshmërisë së pushtetit gjyqësor dhe minimizimin e ndërhyrjeve të politikës në emërimet në sistem apo zhbllokimin e ngërçeve të lidhura me interesa politike për emërimet në drejtësi, si psh ato të shfaqura sidomos mes Kuvendit dhe Presidentit për emërimet në Gjykatën Kushtetuese.  

Amendamentet Kushtetuese janë hartuar nga grupi i ekspertëve të nivelit të lartë vendas dhe ndërkombëtarë, pranë Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën në Drejtësi, si edhe janë konsultuar gjerësisht organizatat vendase dhe të huaja. Asistenca ndërkombëtare e ofruar nga Bashkimi Evropian dhe Shtetet e Bashkuara ka qenë faktorizuese në këtë proces. Një rol po kaq të rëndësishëm ka luajtur Komisioni i Venecias, i cili ka adresuar një sërë rekomandimesh dhe është ndalur në mënyrë të veçantë në analizën dhe adresimin e rekomandimeve konkrete për dispozitat kushtetuese për vettingun.

Ligji nr.76/2016 me anë të të cilit janë miratuar amendamentet kushtetuese përmban një aneks unik dhe atipik nga pikëpamja strukturore për tekstin e kushtetutave shqiptare. Ky aneks është titulluar “Rivlerësim kalimtar i gjyqtarëve dhe prokurorëve” apo siç njihet ndryshme me terminologjinë e përdorur gjerësisht - Vettingu.

Ndër masat më të rëndësishme reformatore të sistemit të drejtësisë vlerësohet të jetë pikërisht vettingu i gjyqtarëve dhe prokurorëve, i cili bazohet në skanimin e kujdesshëm të tre komponenteve: pasurisë, figurës (ose lidhjeve të papërshtatshme me krimin e organizuar) dhe aftësitë profesionale të tyre. Mënyra e krijimit dhe e funksionimit të institucioneve që do të realizojnë procesin e vettingut në dy shkallë parashikohet në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë (neni 179/b dhe aneksi kushtetues).

Ndërkohë që pas miratimit dhe hyrjes në fuqi të amendamenteve kushtetuese, Kuvendi i Shqipërisë miratoi në dt.30.08.2016 ligjin nr.84 “Për Rivlerësimin kalimtar të Gjyqtarëve dhe Prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”. Qëllimi i këtij ligji, i zbërthyer në nenin 1 të tij është përcaktimi i rregullave të posaçme për rivlerësimin kalimtar të të gjithë subjekteve të rivlerësimit për të garantuar funksionimin e shtetit të së drejtës, pavarësisë së sistemit të drejtësisë, si dhe rikthimin e besimit të publikut tek institucionet e këtij sistemi, sipas parashikimeve të nenit 179/b të Kushtetutës.

 

Vettingu i gjyqtarëve dhe prokurorëve – modeli shqiptar unik në botë

 

Modeli i procesit të vettingut të gjyqtarëve dhe prokurorëve të Republikës së Shqipërisë, i inkorporuar në Kushtetutën e vendit tonë dhe i parashikuar në mënyrë të detajuar në ligjin organik nr. 84/.2016 të miratuar më pas nga Kuvendi vlerësohet se është një model i veçantë dhe unik, në krahasim me modelet e ngjashme që kanë synuar të hartojnë apo implementojnë vende të tjera të botës.

Unikaliteti i këtij procesi vërehet në disa drejtime. Së pari, kuadri ligjor për vettingun është i plotë, i qartë, gjithëpërfshirës dhe i mirë përpunuar si në aspektin kushtetues, edhe me miratimin e një ligji të veçantë organik. Ligji organik nr.84/2016 për procesin e rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në RSH rregullon mënyrën e krijimit dhe të funksionimit të organeve të vettingut, rolin dhe kompetencat e tyre, gjithashtu, rolin dhe kompetencat e organeve ndihmëse dhe vëzhguesve të ONM-së në këtë proces, parimet e procesit, mënyrën se si zhvillohet hetimi administrativ i të tre kritereve dhe seanca dëgjimore me subjektet, bashkëpunimi me publikun, ushtrimi i të drejtës së ankimit, etj. Së dyti, vettingu i gjyqtarëve dhe prokurorëve dallon nga modelet e tjera, sepse ka në themelet e tij kontrollin e posaçëm mbi bazën e tre kritereve: pasurinë, lidhjet me krimin e organizuar dhe aftësitë profesionale. Dy kriteret e para nuk ndeshen në modelet e ngjashme të vettingut të hartuara nga vende të tjera. Së treti, në procesin e vettingut luan një rol tepër të rëndësishëm sa i takon monitorimit dhe bashkëpunimit me organet e vettingut, vëzhguesi ndërkombëtar i monitorimit (ONM), që është i atashuar në një trupë ndërkombëtare pa të drejta vendimmarrëse dhe që nuk është identifikuar në ndonjë model të këtij procesi në vende të tjera. Së katërti, për procesin e vettingut janë ngritur institucione kushtetuese, të pavarura dhe të specializuara, të cilat i kanë të lidhura kompetencat e tyre vetëm me këtë proces.

Komisioni i Venecias, në draftin e Opinionit të ndërmjetëm që ka paraqitur në 4 Dhjetor të vitit 2015,[3] në paragrafin 99 të tij merr si model krahasues për procesin e vettingut në Shqipëri atë të Ukrainës. Ai evidenton se ka patur mundësinë që kohët e fundit të shqyrtojë një situatë të ngjashme në Ukrainë, ku në ligjin Ukrainas për Sistemin Gjyqësor dhe Statusin e Gjyqtarëve është parashikuar një dispozitë kalimtare, neni 6, i cili parashikon vlerësimin e kualifikimit të gjyqtarëve,

për të përcaktuar nëse ata janë të aftë të administrojnë drejtësinë në gjykatat përkatëse. Vlerësimi i kualifikimit propozohet të bëhet kur një gjyqtar aplikon për një pozicion të përhershëm apo për një pozicion më të lartë, në raport me atë ku është duke ushtruar funksionet. Vlerësimit të kualifikimit do t’i nënshtrohen gjithashtu gjyqtarët që shërbejnë në pozicione me mandat të kufizuar në kohë, gjyqtarët e Gjykatës së Lartë, gjyqtarët e gjykatave të specializuara dhe të gjithë gjyqtarët e tjerë, pasi të kenë përfunduar subjektet pararendëse (prioritare). 

Modeli Ukrainas ndryshon nga modeli Shqiptar, sepse në vendin tonë procesi i vettingut merr jetë nga dispozitat e aneksit kushtetues dhe rregullohet në mënyrë të detajuar me një ligj të veçantë. Ndërkohë që për vlerësimin e kualifikimit të gjyqtarëve në Ukrainë, kjo parashikohet me një dispozitë tranzitore speciale të inkorporuar në ligjin ukrainas për sistemin gjyqësor dhe statusin e gjyqëtarëve. Në pamje të parë, modeli ukrainas dhe shqiptar kanë ngjashmëri për faktin se edhe në Ukrainë kjo masë propozohet të jetë tranzitore, pra e përkohshme. Gjithashtu, një aspekt tjetër që ngjason ka të bëjë me nevojën se përse propozohet kjo masë, ku ashtu si në rastin Shqiptar, edhe në Ukrainë diktohet nga nevoja për të rritur besimin e shtetasve në sistemin e drejtësisë, për të rritur profesionalizmin e gjyqtarëve dhe për të luftuar korrupsionin.

Por, megjithatë vlen të përmendet Opinioni[4] lidhur me modelin ukrainas, si vijon:

“... nëse situata është ashtu siç përshkruhet nga përfaqësuesit e autoriteteve, do të ishte e nevojshme dhe e justifikuar të merreshin masa të jashtëzakonshe për të adresuar mangësitë/problematikat. Këto masa të jashtëzakonshme duhet në të vërtetë të synojnë identifikimin e individëve gjyqtarë që kanë papajtueshmëri për të patur një funksion në pushtetin gjyqësor. Në këtë drejtim, shkarkimi i çdo anëtari të gjyqësorit të emëruar gjatë një periudhe të caktuar, nuk do të ishte zgjidhja e përshtatshme për problematikat e referuara nga autoritetet. Kjo vlen veçanërisht për gjyqtarët që janë emëruar në detyrë në mënyrë të ligjshme në shtete ku ka sistem demokratik, pavarësisht nga mungesa e përsosmërisë në disa drejtime që mund të lejojë një ndikim më të lartë të influencave politike në procesin e emërimit.

74. Megjithatë, kjo masë si vlerësimi i kualifikimit të parashikuar nenin 6 (traniztor) duhet të konsiderohet si tërësisht e jashtëzakonshme dhe duhet ti nënshtrohet garancive të rrepta të jashtëzakonshme për të mbrojtur ata gjyqtarë që janë të aftë për të mbajtur postin apo funksionin e tyre”.

Në të kaluarën, gjithashtu Serbia ka kaluar një përvojë jo të suksesshme me procesin e vettingut, si në aspektin e mangësive në drejtim të hartimit të një legjislacioni solid dhe të plotë, por gjithashtu edhe sa i takon shkeljeve të të drejtave të gjyqtarëve dhe prokurorëve që iu nënshtruan këtij procesi. Modeli Serb i vettingut paraqet ndryshime substanciale nga ai Shqiptar edhe në drejtim të mënyrës së këtij procesi dhe institucionet përgjegjëse që do ta realizonin atë. Konkretisht, në Serbi ky atribut iu dha Këshillit të Lartë të Drejtësisë dhe Këshillit Shtetëror të Prokurorisë, ndërsa e drejta e ankimit u ushtrua nga subjektet në Gjykatën Kushtetuese. Pra, në ndryshim nga modeli Shqiptar, ky proces nuk ju besua institucioneve të pavarura të specializuara dhe të krijuara posaçërisht për këtë qëllim në Kushtetutë dhe në Ligj. Institucioni i Komisionerit Publik, prezent në modelin Shqiptar nuk vërehet në atë Serb. Po ashtu, nuk ishte parashikuar as prezenca dhe roli i vëzhguesve ndërkombëtarë të monitorimit.

Konkretisht, në Maj të vitit 2006, Parlamenti Serb miratoi strategjinë e parë kombëtare për reformën në drejtësi 2006-2011.[5] Më pas, Serbia miratoi Kushtetutën e re po në vitin 2006, e cila synonte të krijonte një sistem gjyqësor të pavarur dhe një shërbim autonom të prokurorisë publike.[6] Me kuadrin e ri u parashikua riemërimi i të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë nga dy organet me përbërje tranzitore: Këshilli i Lartë Gjyqësor dhe Këshilli Shtetëror i Prokurorisë. Sipas procedurës së riemërimit, numri total i gjyqtarëve dhe prokurorëve u reduktua me 30%, dhe më shumë se 800 nga 3000 gjyqtarë nuk u riemëruan;[7] rreth 170 prokurorë dhe ndihmës prokurorë publikë nuk u riemëruan. Shumë prej gjyqtarëve dhe prokurorëve që nuk u riemëruan u ankuan në Gjykatën Kushtetuese (1,500 ankime dhe kërkesa u paraqitën në këtë Gjykatë).[8] Amendamentet ligjore që u miratuan në Dhjetor të vitit 2010 sollën transferimin e çështjeve nga Gjykata Kushtetuese te Këshillat, për procedim të mëtejshëm (rishikim procedurash). Si rezultat, Këshillat ndërmorën një raund të dytë procedurash për subjektet që ishin ankuar në Gjykatën Kushtetuese, dhe në përfundim,109 gjyqtarë dhe 29 prokurorë u riemëruan. Gjyqtarët dhe prokurorët që nuk u riemëruan pas këtij raundi të dytë u ankuan sërisht në Gjykatën Kushtetuese, e cila vërejti se procedurat e ndjekura nga Këshillat për rishikimin e vendimeve për riemërim nuk kishin qenë korrekte, sepse nuk kishin adresuar parregullsitë e konstatuara në procesin e riemërimit.

Gjykata Kushtetuese e Republikës së Serbisë vendosi në vitin 2012, se Këshilli i Lartë i Drejtësisë dhe Këshilli Shtetëror i Prokurorisë nuk kishin aplikuar kritere objektive për ri-emërimin, se gjyqtarët dhe prokurorët nuk ishin dëgjuar efektivisht gjatë procedurave dhe se Këshillat nuk kishin dhënë shpjegime të mjaftueshme për vendimet e riemërimit. Gjykata Kushtetuese Serbe vendosi rikthimin në detyrë të të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve që kishin bërë ankim për mos riemërimin e tyre. Ky vendim i Gjykatës Kushtetuese i vitit 2012 çoi në rikthimin në sistem të rreth 800 gjyqtarëve dhe 120 prokurorëve publik dhe deputetëve (gjyqtarë dhe prokurorë që nuk ishin riemëruar dhe ishin atashuar pranë politikës), që përfaqësojnë një të tretën e numrit të përgjithshëm. Këshillat respektuan vendimin e Gjykatës Kushtetuese, për kthimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve jo të riemëruar në sistem.

 

Vlerësimet dhe “rezervat” e Komisionit të Venecias

mbi aneksin kushtetues Shqiptar për procesin e Vettingut

 

Në Opinionin e tij Përfundimtar për projektin e amendamenteve kushtetuese të reformës në drejtësi,[9] Komisioni i Venecias thekson, se:

“52. Në lidhje me masat e jashtëzakonshme për të ri-vlerësuar gjyqtarët dhe prokurorët,
Komisioni i Venecias vijon të mbetet i mendimit që këto masa jo vetëm që janë të justifikuara, por
janë të nevojshme që Shqipëria të mbrohet nga korrupsioni, i cili, nëse nuk adresohet, mund
të shkatërrojë plotësisht sistemin gjyqësor.

53. Projekt amendamentet kushtetuese të rishikuara marrin parasysh kritikat që ka bërë Komisioni në Opinionin e Ndërmjetëm. Varianti i ri i Aneksit është shkruar në mënyrë më të saktë dhe shumica e sugjerimeve të Komisionit të Venecias janë marrë parasysh. E gjithë skema është
më e qartë dhe jep garanci më të mira për individët që mund të preken nga vettingu”.

Megjthatë, pavarësisht se Komisioni i Venecias ka nënvizuar domosdoshmërinë dhe rëndësinë e këtij procesi në një situatë të jashtëzakoshme, por edhe tranzitore, sikurse ishte vendi ynë, gjithashtu vlen të evidentohet edhe qëndrimi i mbajtur nga ky Komision në draftin e Opinionit të Ndërmjetëm që ka paraqitur në 4 Dhjetor të vitit 2015.[10] Konkretisht, në paragrafin 98 të këtij opinioni të ndërmjetëm, Komisioni i Venecias nënvizon, se:

Duhet të kujtojmë se kjo zgjidhje kaq radikale (vettingu) nuk do të ishte e rekomandueshme në kushte të normalitetit, pasi krijon tension tepër të lartë në sistemin gjyqësor, destabilizion punën e tij, shton mosbesimin e publikut tek gjyqësori, shpërqëndron vëmendjen e gjyqtarëve nga detyrat e tyre normale, dhe, si një masë e jashtëzakonshme, krijon riskun e kapjes së gjyqësorit nga forca politke që kontrollon procesin”.

Vihet re se në Opinionin Përfundimtar të Komisionit të Venecias, pasi janë shprehur vlerësimet për procesin e vettingut si një masë e jashtëzakonshme dhe tranzitore për të luftuar korrupsionin në sistemin e drejtësisë, gjithashtu janë adresuar disa rezerva në paragrafët 54, 55 dhe 56 të këtij Opinioni. Këto rezerva kanë të bëjnë me kohëzgjatjen apo mandatin e organeve të vettingut, duke vendosur theksin te fakti që në këtë proces nuk duhet të ketë vonesa, pasi në të kundërt, nga një masë e jashtëzakonshme dhe tranzitore mund të afektohet veprimtaria e organeve të reja të sistemit të drejtësisë, të cilat janë organe të përhershme.

Kjo rezervë e Komisionit të Venecias vlerësohet se është arsyeja përse në draftin përfundimtar të amendamenteve kushtetuese, të miratuara nga Kuvendi u parashikua një kohëzgjatje më e vogël e mandatit të anëtarëve të Komisionit të Pavarur të Kualifikimit dhe Komisionerit Publik, përkatësisht 5 vjet nga data e fillimit të funksionimit të tyre, ndërsa mandati i gjyqtarëve të Kolegjit të Apelimit u parashikua 9 vjet, për shkak se shqyrtimi i ankimeve në këtë Kolegj do të vijonte në kohë edhe pas pushimit të ekzistencës së Komisionit të Pavarur të Kualifikimit. [11]

Duke mos patur mundësinë për të parashikuar se sa do të zgjaste eksaktësisht procesi i vettingut, ligjvënësi ynë parashikoi edhe një klauzolë tjetër që për çështjet e papërfunduara të rivlerësimit të gjyqtarëve dhe prokurorëve pas shpërbërjes së KPK-së do të shqyrtohen nga Këshilli i Lartë i Prokurorisë, sipas ligjit. Pas shpërbërjes së komisionerëve publikë, kompetencat e tyre ushtrohen nga Drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme. Ankimet ndaj vendimeve të Komisionit, ende të papërfunduara, do të shqyrtohen nga Gjykata Kushtetuese. Në vlerësimin tim, të paktën për mandatin e Komisionerëve Publikë, ligjvënësi duhet ta kishte barazuar atë me mandatin e gjyqtarëve të Kolegjit të Posaçëm të Apelimit, pra, 9 vjet. Kalimi i kësaj kompetence të Komisionerëve Publikë te drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme, nuk do t’i shërbejë konsolidimit të praktikave të ndjekura prej tyre në ushtrimin e të drejtës së ankimit dhe përfaqësimit të interesit publik në procesin e vettingut gjatë shqyrtimit të ankimeve në Kolegjin e Posaçëm të Apelimit. Gjithashtu, kalimi i kësaj kompetence te drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme, që ka funksione dhe kompetenca të rëndësishme hetimore, mund ta mbingarkonte këtë organ në kushtet e sfidës madhore me të cilën duhet të përballet për të luftuar korrupsionin dhe krimin e organizuar në aspektin penal.

Në paragrafin 55 të Opinionit Përfundimtar të tij, Komisioni i Venecias shprehet, se nuk është në gjendje të tregojë saktësisht se sa kohë do të jetë e domosdoshme për të realizuar vettingun e të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve. Është e kuptueshme, shprehet Komisioni i Venecias, se në rastin më të ndërlikuar apo kompleks, procedurat e vettingut mund të zgjasin më shumë se tre vjet, ose edhe më gjatë. Megjthithatë, Komisioni i Venecias vlerëson se do të varet nga ligjvënësi ecuria e këtij procesi, për të siguruar që personat që i nënshtrohen vettingut nuk mund të vonojnë artificialisht procedurat e verifikimit, dhe që komisionerët, anëtarët e KPK-së dhe gjyqtarët e KPA-së të kenë burimet dhe kompetencat e nevojshme për të përfunduar procedurat e vettingut brenda një kohe të arsyeshme.

Por, përkundrejt rezervave të Komisionit të Venecias që vettingu të mbetet një masë tranzitore dhe e kufizuar në kohë, si paraqitet në praktikë bilanci i vendimmarrjes së organeve të vettingut pas gati 3 vitesh nga miratimi i paketës së amendamenteve kushtetuese të reformës në drejtësi dhe miratimi i ligjit nr.84, dt. 30.08.2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”?

Referuar të dhënave statistikore të publikuara nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit, rezulton se deri në fund të muajit Dhjetor të vitit 2019, Komisioni i Pavarur i Kualifikimit ka dhënë 223 vendime për subjektet e vettingut, ose pak më shumë se ¼ e totalit të gjyqtarëve dhe prokurorëve.[12] Nga këto, rezulton se 83 gjyqtarë/prokurorë janë shkarkuar nga detyra, 97 janë konfirmuar në detyrë, ndërkohë që për pjesën tjetër është pushuar apo ndërprerë procesi i vettingut si rezultat i dorëheqjes apo daljes në pension. Për 102 raste është ushtruar e drejta e ankimit në Kolegj nga ana e Komisionerit Publik, ose nga vetë subjekti i rivlerësimit. Po gjatë kësaj periudhe, rezulton se Kolegji i Posaçëm i Apelimit ka dhënë 46 vendime, nga të cilat, në 32 raste është vendosur lënia në fuqi e vendimit të KPK-së, në 10 raste është vendosur ndryshimi i vendimit të KPK-së, në 3 raste është vendosur pushim i shqyrtimit të çështjes dhe në një rast është vendosur prishja e vendimit të KPK-së.

Dinamika e procesit të vettingut nuk ka qenë konsistente dhe ka patur periudha kur ritmet e procesit të vettingut kanë qenë të ulëta në Komisionin e Pavarur të Kualifikimit, i cili përbëhet nga katër trupa gjykuese të përhershme me 3 anëtarë secila. Në datën 21 Mars 2018, rezulton që KPK të ketë zhvilluar seancën e parë dëgjimore të vettingut që filloi në radhët e anëtarëve të Gjykatës Kushtetuese, të cilët ishin ndër subjektet prioritarë që do t’i nënshtroheshin këtij procesi. Në ngadalësimin e procesit të vettingut ka ndikuar gjithashtu ngritja dhe funksionimi me vonesë i institucioneve të vettingut, për shkak të kundërshtimit të ligjit organik të vettingut nr.84/2016 në Gjykatën Kushtetuese dhe pezullimit të zbatimit të këtij ligji nga kjo Gjykatë, deri sa në fund u shpreh me vendim përfundimtar për kushtetutshmërinë e tij.[13] Në këto vonesa ndikoi gjithashtu edhe bojkoti i përkohshëm parlamentar i partive opozitare në fillim të vitit 2018, çka vonoi procedurat për ngritjen e komisioneve përgjegjëse parlamentare ad hoc të ngarkuara me verifikimin dhe përzgjedhjen e kandidaturave për institucionet e vettingut. Por edhe pas krijimit të këtyre institucioneve, ato patën vështirësi në drejtim të pajisjes së tyre me buxhet, personel dhe infrastrukturën e nevojshme, çka sërisht ndikoi në ngadalësimin e procesit deri në zgjidhjen e këtyre problematikave.[14]

 

Roli dhe pjesëmarrja e publikut në procesin e Vettingut[15]

 

Në nenin “Ç” (pika 2) të Ankesit Kushtetues parashikohet, se: “Komisioni dhe Kolegji i Apelimit publikojnë vendimet e tyre si dhe çdo informacion tjetër të nevojshëm të marrë nga publiku. Këto organe marrin në shqyrtim informacione nga publiku duke respektuar parimin e proporcionalitetit midis privatësisë dhe nevojave të hetimit, si dhe duke garantuar të drejtën për një proces të rregullt”.

Pjesëmarrja e publikut në procesin e vettingut është e një rëndësie të veçantë që e ka burimin tek misioni i këtij procesi të jashtëzakonshëm dhe kalimtar, i cili pritet të rikthejë besimin e shtetasve në sistemin e drejtësisë në vend. Prandaj kushtetutbërësi e ka instrumentalizuar në nivel kushtetues rolin e publikut në procesin e vettingut. Në këto tre vite të zbatimit të procesit të vettingut, kjo masë ka patur kryesisht një impakt pozitiv në radhët e publikut, veçanërisht ndaj atyre qytetarëve që kanë depozituar një numër të lartë ankesash për sistemin e drejtësisë, të cilët i janë drejtuar të trija instancave të vettingut, si edhe Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit (ONM).

Por, cilat janë vështirësitë që kanë qytetarët për të kontribuar në procesin e vettingut dhe si mund të kapërcehen ato?15 Organet e vettingut referojnë se, kryesisht qytetarët kanë paraqitur të njëjtat argumente me të cilat janë mbrojtur edhe në gjykatë, ose kanë dorëzuar thjesht vendimet e gjykatave të cilësuara prej tyre si të padrejta.[16] Në fakt, e kuptueshme është që ajo çka qytetarët disponojnë për të raportuar pranë institucioneve të vettingut lidhet me përvojën e tyre për çështjet e hetuara dhe/ose të gjykuara. Gjithashtu, në vetë ligjin e vettingut nr.84/2016, neni 53, pika 1 e tij, ku parashikohet e drejta e publikut për të denoncuar faktet, vërehet se ky nen nuk kërkon që faktet ose rrethanat e denoncuara nga publiku të jenë detyrimisht në formën e kërkuar nga ligji procedural, pra, të provës. Kujdesi që ka treguar legjislatori lidhur me këtë kontribut të publikut vihet re në formulimin “fakte ose rrethana që mund të përbëjnë prova në lidhje me kriteret e rivlerësimit”. Pavarësisht se institucionet e vettingut nuk e kanë atributin për të rishikuar vendime gjyqësore, faktet apo rrethanat e denoncuara nga publiku për përvojat e tyre me gjykatën dhe prokurorinë janë burim i rëndësishëm lidhur me komponentin e aftësive profesionale të gjyqtarëve/prokurorëve. Sipas nenit 45 (pika 1) të ligjit të vettingut, anëtarët e KPK-së, gjyqtarët e Kolegjit të Apelimit dhe vëzhguesit ndërkombëtarë hetojnë dhe vlerësojnë të gjitha faktet dhe rrethanat e nevojshme për procedurën e rivlerësimit. Kjo dispozitë u jep organeve kushtetuese të vettingut një rol proaktiv edhe për hetimin dhe vlerësimin e fakteve që denoncohen nga publiku, por për të cilat ky i fundit nuk disponon prova në kuptimin procedural.

Në nenin 43 (pika 4) të ligjit, ku thuhet shprehimisht që nëse relatori i trupës së çështjes së vettingut vihet në dijeni nga shtetasit/publiku mbi fakte të besueshme për punën e subjektit të rivlerësimit, ai mund të vazhdojë procesin e rivlerësimit të aftësive profesionale. Praktikisht, se çfarë duhet të raportojë publiku lidhur me aftësitë profesionale është përshkruar pikërisht në nenin 44 të ligjit nr.84/2016, përkatësisht: cilësia e dobët e punës, vendime gjyqësore me arsyetim të cekët apo mungesë të arsyetimit logjik, mosrespektimi i të drejtave procedurale të palëve në procesin gjyqësor (për shembull, deklaratat e tyre me shkrim nuk janë administruar në dosje, kërkesat e tyre për marrjen e provave nuk janë marrë parasysh apo janë neglizhuar pa shkak ligjor), ose kur ka pasur gjykim jo efektiv, siç kanë ndodhur disa shtyrje pa ndonjë arsye dhe janë zhvilluar seanca gjyqësore të papërgatitura që çojnë në shtyrje të mëtejshme. Shtyrjet e njëpasnjëshme të seancave me prirje zvarritjeje, ose mosrespektimi i afateve të arsyeshme të hetimit apo gjykimit është vlerësuar në studime të ndryshme si indikator potencial i marrjes së ryshfeteve apo i korruptimit të njerëzve të drejtësisë.

Roli proaktiv i institucioneve të vettingut në verifikimin dhe hetimin e rrethanave dhe fakteve të besueshme të publikut, do t’u vinte në ndihmë qytetarëve kur kanë vështirësi për t’i dokumentuar apo provuar ato. Hetimi i mëtejshëm administrativ i këtyre të dhënave do të përçonte besimin te publiku për punën dhe angazhimin maksimal të institucioneve të vettingut që është shumë i rëndësishëm përgjatë gjithë periudhës së funksionimit të tyre.

Megjithatë, bashkëpunimi i lartë që publiku ka patur me këto institucione në kuadër të procesit të vettingut, mund të kishte hedhur dritë në shkeljet e mundshme procedurale që janë kryer nga subjektet e rivlerësuara, gjatë ushtrimit të funksionit të tyre si prokuror apo gjyqtar.

Referuar gjetjeve të paqyruara në Raportin Studimor të Komitetit Shqiptar të Helsinkit “Për vendimmarrjen e institucioneve të rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve (vetting)”, për periudhën shkurt – tetor 2018,[17] evidentohet, se: “në shumë prej vendimeve të dhëna pasqyrohen edhe ankesat e qytetarëve, megjithatë, jo në të gjitha rastet shpaloset qoftë edhe në mënyrë të përmbledhur objekti i këtyre ankesave”. Në fakt, sikurse parashikohet edhe në dispozitat e Aneksit Kushtetues, Komisioni dhe Kolegji i Apelimit publikojnë vendimet e tyre dhe çdo informacion tjetër të nevojshëm të marrë nga publiku. Pra, detyrimi i organeve për të publikuar informacionet e marra nga subjektet, në procesin e vettingut ngrihet në nivel kushtetues. Publikimi i informacionit të marrë nga qytetarët (publiku) dhe ruajtja e anonimatit të atij/asaj qe e ka përcjellë informacionin nuk do të krijonin përplasje apo vështirësi për organet e vettingut, sa kohë publikimi i faktit nuk e cenon privatësinë e personit. Publikimi i faktit mund ta cenonte privatësinë e personit vetëm nëse qartazi do ta identifikonte atë, dhe mund t’ia dëmtonte privatësinë në sytë e opinionit të gjerë publik. Sërish, edhe në këtë drejtim, Aneksi Kushtetues është i qartë, sepse evidenton detyrimin e organeve që, kur të marrin në shqyrtim informacione nga publiku, të respektojnë parimin e proporcionalitetit midis privatësisë dhe nevojave të hetimit.

 

Roli i vëzhguesve ndërkombëtarë në monitorimin

e procesit të Vettingut dhe kompetencat e tyre kushtetuese

 

Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit (ONM), edhe pse një mekanizëm jo vendimmarrës apo i detyrueshëm, sidoqoftë përbën një instrument që bazat themelore të përgjegjësive të tij i ka të parashikuara në dispozitat e Aneksit Kushtetues. Në nenin B të këtij aneksi përcaktohet se, ONM do të mbështesë procesin e vettingut nëpërmjet monitorimit dhe mbikëqyrjes së të gjithë procesit. Ky Operacion përfshin partnerët në kuadër të procesit të integrimit evropian dhe bashkëpunimit euro-atlantik dhe udhëhiqet nga Komisioni Evropian.

Për rolin e vëzhguesve ndërkombëtarë është shprehur edhe Komisioni i Venecias, në raportin e tij përfundimtar për draftin e rishikuar të amendamenteve kushtetuese për reformën në drejtësi.[18] Ndër të tjera, në paragrafin 73 të Opinionit të tij Komisioni i Venecias rekomandon se vëzhguesit ndërkombëtar kanë të drejta procedurale të rëndësishme dhe luajnë një rol të ngjashëm me atë të Avokatit të Përgjithshëm në Francë – një magjistrat i pavarur që përfaqëson interesin publik dhe këshillon gjykatën se si duhet zgjidhur rasti, por pa votuar për çështjen konkrete. Kompetencat e vëzhguesve të pavarur, sipas Komisionit të Venecias duhet të konfirmojnë pozitën e tyre si vëzhgues “rojtarë” që garantojnë veçanërisht transparencën në proces, ndërkohë që vendimmarrja duhet të lihet në duart e një autoriteti vendas.

Në raportet e monitorimit të procesit të vettingut, Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH) ka vlerësuar me nota pozitive angazhimin e vëzhguesve ndërkombëtar (IMO, ose ONM), të cilët kanë kontribuar në forcimin e përgjegjshmërisë dhe paanshmërisë së institucioneve të vettingut, por gjithashtu edhe në forcimin e besueshmërisë së publikut ndaj këtij procesi.

Aneksi Kushtetues ka parashikuar shprehimisht dhe qartazi detyrat e vëzhguesit ndërkombëtar, më konkretisht në nenin B (pika 3 e tij).[19] Nga formulimi i kësaj dispozite kushtetuese, referuar edhe mendimit të Komisionit të Venecias, ky rol i kufizuar i është dhënë ONM-së në mënyrë që të mos ndërhyjë në sovranitetin e vendit. Sipas kësaj dispozite, vëzhguesit e ONM-së kanë një rol pro-aktiv përgjatë gjithë procedurës së vettingut, jo pasi ky proces ka përfunduar me vendim të formës së prerë. Të gjitha detyrat e tyre janë në një funksion plotësues dhe mbështetës ndaj institucioneve të pavarura të vettingut për sa kohë këto organe kanë përgjegjësi dhe kompetenca ndaj procedurës së rivlerësimit kalimtar ndaj subjektit. Këto detyra rrjedhin pikërisht nga veprimtaria mbikëqyrëse e paanshme dhe objektive që ONM ka në këtë proces, si pjesë e një mekanizmi ndërkombëtar që duhet të qëndrojë mbi palët. Këto detyra realizohen në faza të ndryshme të procesit të rivlerësimit kalimtar, duke filluar nga hetimi administrativ, seanca dëgjimore, vendimmarrja e KPK-së që mund të ankimohet, hetimi dhe gjykimi që realizohet në shkallë të dytë nga Kolegji i Posaçëm i Apelimit, deri në momentin që vendimi i organit të vettingut nuk ka marrë formë të prerë. Pozita më e rëndësishme që i është dhënë vëzhguesve ndërkombëtarë është atributi për të rekomanduar ankim (pra, nuk është i detyrueshëm).

Në respektim të parimeve kushtetuese është e kuptueshme që ligji nr.84/2016 i miratuar nga Kuvendi i RSH nuk duhet të tejkalojë rregullat kushtetuese të detajuara për procesin e vettingut dhe as të cenojë frymën e tyre. Një nga arsyet kryesore që diktoi te kushtetutbërësi detajimin e gjatë të këtyre dispozitave në një aneks kushtetues ishte pikërisht nevoja që të mos prekej nga ligjvënësi (Kuvendi), në asnjë formë apo mënyrë deformimi i rregullave kushtetuese, qoftë në mënyrë të tërthortë, kur ato të rregulloheshin më tej me ligj të veçantë, për të cilin kërkohet shumicë e cilësuar me 3/5 e anëtarëve të Kuvendit.

Megjithatë, në dispozita të caktuara të ligjit nr.84/2016, në bazë dhe për zbatim të Aneksit Kushtetues për procesin e vettingut, nuk mungojnë rregullime ligjore të detajuara të detyrave që ka vëzhguesi ndërkombëtar përgjatë këtij procesi. Në praktikën e deritanishme të procesit të vettingut është vërejtur që në një çështje të gjykuar me vendim të formës së prerë nga Kolegji i Posaçëm i Apelimit, vëzhguesi i ONM-së ka paraqitur mendim ndryshe/paralel (vendimi nr.6, dt.28.02.2019).[20] Ndërkohë që në kreun VIII të ligjit nr.84/2016, ku flitet për rregullat e posaçme që i përkasin ankimit dhe shqyrtimit të çështjes në Kolegjin e Posaçëm të Apelimit, një atribut i tillë për mendimin paralel/ndryshe nuk parashikohet për vëzhguesin ndërkombëtar ndaj vendimeve të Kolegjit (KPA). Madje, në nenin 65 (pika 2) të ligjit referohet në mënyrë të shprehur atributi i vëzhguesit ndërkombëtar për t’i paraqitur rekomandim me shkrim Komisionerit Publik, që të bëjë ankim. Ky rekomandim jepet nga një komision i përbërë nga të paktën 3 përfaqësues të Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit. Neni 55 (pika 5) i ligjit nr.84/2016, edhe pse titullohet “Seanca dëgjimore”, përmban rregulla që i përkasin edhe procedurës së dhënies së vendimit nga Komisioni i Pavarur i Kualifikimit. Sipas kësaj dispozite, vëzhguesi ndërkombëtar merr pjesë në procesin e marrjes së vendimit nga KPK me dyer të mbyllura; ai ka të drejtë të shkruajë një mendim ndryshe/paralel që i bashkohet vendimit. Edhe përmbajtja e kësaj dispozite është e diskutueshme, sepse (sikurse dihet) në të gjitha juridiksionet quasi gjyqësore apo gjyqësore, e drejta për të dalë me mendim ndryshe apo me mendim paralel i takon vetëm anëtarëve të një trupe gjykuese. Megjithatë, duke marrë për bazë karakterin e veçantë të procesit të vettingut, si një masë e jashtëzakonshme dhe tranzitore, dhënia e këtij atributi për vendimet e KPK-së mund të jetë parashikuar nga ligjvënësi në kuadër të kompetencës që gëzon me Kushtetutë vëzhguesi ndërkombëtar, për t’u paraqitur rekomandime me shkrim Komisionerëve Publikë, që këta të paraqesin ankim ndaj vendimit të KPK-së.

Pavarësisht konfuzionit që mund të krijojë neni 55 (pika 5) i ligjit nr.84/2016 dhe referimi më pas në nenin F/4 të Aneksit Kushtetues, vlerësoj se të drejtat dhe detyrimet që ka vëzhguesi ndërkombëtar i monitorimit nuk mund të kalojnë përtej kohëzgjatjes së procedurës së vettingut, por janë të lidhura ngushtësisht me periudhën gjatë të cilit ky proces realizohet. Kjo del qartë edhe nga interpretimi literal i nenit B (pika 3) të Aneksit Kushtetues, ku çdo veprim apo detyrë që ka vëzhguesi i ONM-së është në funksion të procedurës, me qëllim që - edhe pse në kontekstin rekomandues dhe jo detyrues – t’i japë mundësi institucioneve të vettingut ta korrigjojnë atë, në funksion të interesit publik dhe paanshmërisë së këtyre institucioneve.

Në momentin që KPA merr një vendim të formës së prerë, nëse vëzhguesi ndërkombëtar do të dilte me mendim paralel/ndryshe, kjo do të tejkalonte frymën e dispozitave kushtetuese dhe të ligjit të posaçëm të vettingut nr.84/2016. Me dhënien e vendimit nga KPA, subjekti gëzon vetëm një mjet të fundit ankimi, për t’iu drejtuar Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut me seli në Strasburg. Kjo e drejtë, përveçse e parashikuar në Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut është parashikuar gjithashtu edhe në nenin F (pika 8) të Aneksit Kushtetues.

 

Pikëpyetjet mbi vakancat e krijuara në sistemin gjyqësor nga Vettingu

dhe respektimi i të drejtës për proces të rregullt

 

Nisur nga ecuria e deritanishme e procesit të vettingut, numri relativisht i lartë i shkarkimeve, por gjithashtu i dorëheqjeve në kuadër të këtij procesi (ose jo detyrimisht të lidhura me të, për shkak të daljes në pension apo përfundimit të mandatit), ajo çka është shqetësuese për vendin tonë ka të bëjë me burimet njerëzore të kufizuara per plotësimin e vakancave të krijuara në sistemin gjyqësor dhe në atë të prokurorisë. Kjo situatë bëhet e vështirë, duke patur në konsideratë edhe kriteret e forta ligjore që janë vendosur për pranimin e magjistratëve të rinj dhe shkollën që e kane të detyrueshme ta perfundojnë para se të marrin statusin.

Edhe pse kriteri i pasurisë është kriteri dominues që ka çuar në shkarkimin e shumë subjekteve dhe shpesh herë ky proces është vlerësuar si “radikal”, nga ana tjetër, në kuadër të këtij procesi ekziston risku që të mbajmë gjyqtarë dhe prokurorë me aftësi profesionale mesatare. Dhe, sikurse e kemi parë edhe gjatë procesit të vettingut, shumë denoncime ka pasur për anën profesionale të gjyqtarëve/prokurorëve, që tek e fundit janë konfirmuar në detyrë. Në këtë drejtim, shumë i rëndësishëm është roli dhe pozicionimi që do të ketë Këshilli i Lartë Gjyqësor dhe ai i Prokurorisë, për të disiplinuar konform legjislacionit të ri të drejtësisë çdo gjyqtar dhe prokuror që kryen shkelje disiplinore gjatë ushtrimit të detyrës. Mungesa e profesionalizmit në aktorët e sistemit të drejtësisë (gjyqësor/prokurori) përkthehet në potencial për të mos respektuar procesin e rregullt, por mbi të gjitha gjykimin e drejtë që qytetarët shqiptarë e kërkojnë deri në Gjykatën e Strasburgut dhe përballen prej vitesh me një sërë procesesh gjyqësore të dështuara në gjykatat vendase. Kjo përbën një nga arsyet madhore se përse u realizua reforma në drejtësi.

Sot gjyqtarët dhe prokurorët pretendojnë se procesi i vettingut ndaj tyre ka qenë i padrejtë dhe në shkelje të së drejtës për proces të rregullt gjyqësor. Shumë prej tyre (edhe pse mungon një shifer zyrtare) raportohet në media se i janë drejtuar Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, bazuar në të drejtën që ua njeh Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe e mishëruar në mënyrë të shprehur edhe në nenin F të Aneksit të Kushtetutës për procesin e vettingut.[21] Në mes të subjekteve të prekur nga ky proces, gjithashtu ka edhe gjyqtarë që përveç se janë kritikë ndaj procesit, po ashtu janë kritikë ndaj gjetjeve dhe konstatimeve të vëzhguesve të Komitetit Shqiptar të Helsinkit, të cilat janë bërë pjesë e raporteve tona studimore dhe monitoruese të procesit të vettingut.[22] 

Por, pavarësisht nga këto reagime dhe perceptime, të mirëpritura në një shoqëri të lirë dhe demokratike, asnjë aktor, qoftë vendas apo ndërkombëtar, nuk mund të marrë rolin e një organi më të lartë gjyqësor për të dhënë në mënyrë shteruese konkluzionet e tij ndaj procesit. Kjo për më tepër, kur e drejta e ankimit është ushtruar efektivisht nga shumë prej tyre në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut. 

Nëse do të bënim një krahasim paralel për ankesat e vazhdueshme të qytetarëve, që KShH ka marrë përgjatë këtyre 29 viteve të ushtrimit të veprimtarisë së tij, për sa u takon vendimeve të padrejta dhe shkeljes të së drejtës për proces të rregullt gjyqësor do të vërenim se KShH - në përmbushje të misionit të tij dhe në respektim të pavarësisë së pushtetit gjyqësor - i ka orientuar qytetarët t’u drejtohen organeve të shkallëve më të larta të pushtetit gjyqësor, për të ushtruar të drejtën e ankimit konform afateve dhe kërkesave ligjore apo procedurale. Në disa prej këtyre rasteve, KShH në varësi të mundësive ka ofruar mbrojtje ligjore falas, dhe në këtë drejtim kemi patur edhe raste pozitive të zgjidhjes së këtyre çështjeve si në Gjykatën Kushtetuese, edhe në atë të Strasburgut.

Për procesin e vettingut, për shkak të natyrës së tij të jashtëzakonshme dhe tranzitore, pasi prek gjyqtarët dhe prokurorët që janë pjesë e pushtetit të pavarur gjyqësor, KShH ka reaguar me paanshmëri, profesionalizëm dhe objektivitet për aspekte të diskutueshme të procesit të rregullt gjyqësor, ndaj subjekteve të caktuara. Përveç evidentimit të aspekteve të diskutueshme të së drejtës për proces të rregullt për rastet konkrete, në mënyrë të vazhdueshme u jemi drejtuar organeve të vettingut dhe në mënyrë të veçantë katër trupave gjykuese të KPK-së që të konsolidojnë praktikën gjyqësore, me qëllim që të respektohet parimi kushtetues i barazisë dhe mosdiskriminimit, i sanksionuar gjithashtu edhe në nenin 14 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Cilat janë disa nga gjetet kryesore të Komitetit Shqiptar të Helsinkit, bazuar në një raport studimor për vendimmarrjen e këtyre organeve në periudhën Shkurt – Tetor 2018[23]?

Në tërësi, zbatimi i procesit të vettingut si një mjet i jashtëzakonshëm ka marrë një vlerësim pozitiv referuar gjetjeve të monitorimit të publikuara nga KShH. Seancat dëgjimore me subjektet e vettingut janë vlerësuar nga vëzhguesit e KShH-së, në respektim të rregullave të publicitetit, solemnintetit dhe etikës. Në përgjithësi është respektuar e drejta për proces të rregullt e subjekteve të vettingut. Rastet e diskutueshme sa i takon respektimit të kësaj të drejte janë të ilustruara në këtë raport dhe konsistojnë në afatet e ngushta dhe jo të arsyeshme që i janë lënë në dispozicion subjekteve të vettingut, për të paraqitur prova shtesë, në funksion të garantimit sa më të mirë të së drejtës për tu mbrojtur efektivisht, konkurrimi midis së drejtës për tu mbrojtur efektivisht të subjektit dhe parimit për të zhvilluar një proces brenda një afati të arsyeshëm dhe që nuk e zvarrit qëllimisht atë, refuzimi i kërkesave të subjekteve për të marrë prova të reja gjatë shqyrtimit gjyqësor, ndërkohë që në vendimet përfundimtare nuk jepet një informacion i përmbledhur për argumentat kryesore të trupave gjykuese se përse këto prova janë refuzuar, etj.    

Lidhur me kriterin e pasurisë i cili ka mbizotëruar dukshëm si në drejtim të shkarkimit të një numri të konsiderueshëm subjektesh por gjithashtu edhe në veçoritë që paraqet për mënyrën se si është vlerësuar nga organet e vettingut, rezulton se, është respektuar përgjithësisht parimi i proporcionalitetit, në vendimet që kanë qenë objekt i studimit nga vëzhguesit e KShH-së. Subjektet në përgjithësi nuk janë shkaruar për gabime të vogla apo të justifikueshme. KPK ka kryer një hetim të plotë të pasurisë së subjekteve dhe ka patur raste kur të dhënat e relacioneve të ILDKPKI-së janë hedhur poshtë ose janë siguruar të dhëna shtesë që e kanë ndihmuar KPK-në për të realizuar një vlerësim më të plotë dhe të gjithëanshëm të këtij kriteri. Vëzhguesit e KShH-së kanë evidentuar nevojën për të qartësuar në jurisprudencën e vettingut, konceptin e fshehjes së pasurisë dhe dallimin e tij nga pasaktësitë. Një çështje e diskutueshme ka të bëjë me konsistencën dhe nevojën për të konsoliduar jurisprudencën e organeve të vettingut lidhur me vlerësimin e këtij kriteri. Vlen të evidentohet se çështjet konkrete kanë specifikat dhe karakteristikat e tyre individuale, ndërkohë që vëzhgues të ndryshëm kanë analizuar vendime të ndryshme. Rrjedhimisht, nuk mund të arrihet në konkluzione të plota dhe të sakta. Mungesa e konsistencës për çështje të ngjashme është vërejtur në raste sporadike dhe prek elementë të tillë si, vlerësim më shumë strikt të këtij kriteri në raport me çështjet e tjera, pesha jo e njëjtë që i është dhënë në vendimmarrje deklaratës së pasurisë “Vetting” në raport me deklaratat periodike të pasurisë ndër vite tek ILDKPKI, mospasqyrimi në vendim i analizës financiare me anë të tabelës që pasqyron në mënyrë skematike të ardhurat dhe shpenzimet si dhe kursimet, etj.

Vëzhguesit e KShH-së kanë evidentuar në vendimet e studiuara vështirësitë apo paaftësinë e subjektit të rivlerësimit për të paraqitur të dhëna për një periudhë mbi 15 apo 20 vjet më parë, në mënyrë të veçantë atëherë kur sistemi bankar nuk ka funksionuar në mënyrën e duhur, kur ka patur informalitet ose në kushtet kur provat nuk mund të sigurohen më. Vetingu nuk mund të kërkojë të pamundurën, por nga ana tjetër vetingu nuk mund të pranojë histori të papranueshme, të cilat në optikën e profesionistëve por edhe të publikut janë të pabesueshme (si psh vendosja e pasurisë për shkak të fitimeve nga llotot, etj). Megjithatë, subjekti i rivlerësimit, me kalimin e barrës së provës mund të deklarojë se prova ka humbur dhe nuk mund të sigurohet më (neni 32, pika 2 e ligjit 84/2016) ndërkohë që detyra e vështirë për të pranuar ose jo këtë argument i takon organeve të vettingut.

Në rastin e disa vendimeve shkarkimi, është vërejtur se KPK ka vendosur të përfundojë procesin e rivlerësimit për subjektin vetëm mbi kriterin e pasurisë, duke mos përfunduar hetimin administrativ ose duke mos marrë në konsideratë hetimet mbi kriterin e vlerësimit të figurës dhe atë të aftësive profesionale. Lidhur me këtë çështje, qëndrimet e vëzhguesve të KShH-së kanë qenë të ndara[24]. Qëndrimi i parë – Në frymën e Kushtetutës dhe të ligjit nr.84/2016 procesi nuk do të ishte i plotë dhe as transparent për publikun nëse subjektet nuk i nënshtrohen të trija filtrave të kontrollit. Qëndrimi i dytë – Ligji nr.84/2016 parashikon se vendimi ndaj subjektit mund të bazohet edhe në vetëm një kriter, referuar formulimit të bërë në nenin 4, pika 2 të tij[25]. Personalisht përkrah qëndrimin e parë. Procesi i vettingut, në aspektin kushtetues, është i ndërtuar dhe bazohet në të trija kriteret, ndaj çdo vendim shkarkimi duhet të merret pasi ka përfunduar vlerësimi i plotë i secilit kriter. Ritheksoj që një nga tiparet që e bën procesin e modelit të vettingut shqiptar, unikal dhe të veçantë në botë është pikërisht realizimi i tij bazuar në këto tre kritere, të cilat marrin në konsideratë problematikat me të cilat përballet sistemi i drejtësisë, për shkak të prezencës së prokurorëve/gjyqtarëve me probleme me pasurinë, lidhjet me krimin e organizuar apo me paaftësi profesionale.

Nga pikëpamja formale, vendimet e studiuara nga vëzhguesit e KShH-së kanë plotësuar kërkesat e parashikuara në ligjin nr.84/2016 dhe janë vlerësuar si të plota, me strukturë logjike dhe arsyetim të hollësishëm. Megjithatë, standarti që trupat gjykuese kanë ndjekur për strukturimin dhe arsyetimin e vendimit është vlerësuar se ka nevojë të unifikohet, në drejtim të logjikës dhe unitetit të arsyetimit, analizës ligjore, shpalosjes konçize dhe të qartë të fakteve, provave dhe argumentave të subjektit / komisionit. Me nota pozitive është vlerësuar gjithashtu fakti se në një sërë vendimesh të KPK-së dhe KPA-së ka patur komisionerë të cilët kanë qëndruar në pakicë ose kanë patur mendime paralele, tregues ky i paanshmërisë së komisionerëve.

 

Disa prej konkluzioneve më të rëndësishme

 

Ligji nr.76/2016 me anë të të cilit janë miratuar amendamentet kushtetuese për reformën në drejtësi përmban një Aneks unik dhe atipik nga pikëpamja strukturore për tekstin e kushtetutave shqiptare, i cili rregullon procesin e jashtëzakonshëm dhe tranzitor të rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në vendin tonë (vettingun).

Komisioni i Venecias është shprehur me nota pozitive lidhur me procesin e vettingut, të cilin e ka vlerësuar jo vetëm të justifikuar, por gjithashtu edhe të nevojshme që Shqipëria të mbrohet nga korrupsioni, i cili, nëse nuk adresohet mund të shkatërrojë plotësisht sistemin gjyqësor. Pavarësisht përmirësimeve që pësoi drafti i amendamenteve kushtetuese pas opinionit paraprak të Komisionit të Venecias, rezervat e këtij komisioni se procesi i vettingut nuk duhet të ketë vonesa, nuk u adresuan efektivisht në praktikë. Fillimi dhe ecuria e zbatimit të vettingut, pavarësisht se solli pasoja të ndjeshme në drejtim të pastrimit të sistemit, u shoqërua me vonësa dhe përgjatë tij, ritmet e organeve të vettingut në faza të ndryshme kanë qenë në disa raste të ngadalta.

Do të kishte qenë e rekomandueshme që Kushtetutbërësi të kishte barazuar mandatin e Komisionerëve Publikë me mandatin e gjyqtarëve të Kolegjit të Posaçëm të Apelimit, pra 9 vjet. Kalimi i kësaj kompetence të Komisionerëve Publikë pas përfundimit të mandatit 5 vjeçar të tyre, tek drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme, nuk i shërben konsolidimit të praktikës së ushtrimin e të drejtës së ankimit dhe përfaqësimit të interesit publik në procesin e vettingut.

Kushtetutbërësi e ka instrumentalizuar në nivel kushtetues rolin e publikut në procesin e vettingut. Një numër i konsiderueshëm shtetasish i janë drejtuar organeve të vettingut dhe procesi ka patur kryesisht jehonë pozitive tek shtetasit që kanë pretenduar padrejtësi nga sistemi gjyqësor. Mgjth është e rekomandueshme që të bëhet një hetim më i plotë administrativ nga organet e vettingut dhe një vlerësim më i kujdesshëm i kriterit të aftësive profesionale, lidhur me faktet e denoncuara nga publiku, për shkeljet e mundshme procedurale që janë kryer nga subjektet e rivlerësuara, gjatë ushtrimit të funksionit të tyre si prokuror apo gjyqtar.

Aneksi Kushtetues ka parashikuar shprehimisht dhe qartazi detyrat e vëzhguesit ndërkombëtar. Roli i vëzhguesve ndërkombëtarë të monitorimit ka qenë tepër i rëndësishëm në mbarëvajtjen dhe besimin e publikut tek ecuria e procesit të vettingut. Mgjth, të drejtat dhe detyrimet që ka vëzhguesi ndërkombëtar i monitorimit nuk mund të kalojnë përtej kohëzgjatjes së procedurës së vettingut, por janë të lidhura ngushtësisht me periudhën gjatë të cilit ky proces realizohet.

Bazuar në rezultatet e deritanishme që ka patur procesi i vettingut dhe mënyra se si paraqitet ecuria e deritanishme e vendimmarrjes së vettingut, sfida për mënyrën se si do të vlerësohet ky proces në vijimësi dhe në përfundim të tij do të jenë:

a)      nevoja për të konsoliduar dhe unifikuar jurisprudencën e organeve të vettingut, me qëllim që të mos cenohet parimi i barazisë dhe e drejta për të mos u diskriminuar mes gjyqtarëve dhe prokurorëve, që i nënshtrohen këtij procesi.

b)      vështirësitë apo paaftësinë e subjektit të rivlerësimit për të paraqitur të dhëna për një periudhë mbi 15 apo 20 vjet më parë, në mënyrë të veçantë atëherë kur sistemi bankar nuk ka funksionuar në mënyrën e duhur, kur ka patur informalitet etj, evidentojnë nevojën për të shqyrtuar në mënyrë sa më objektive, profesionale dhe proporcionale, paaftësinë provuese të një kategorie subjektesh që janë në këto kushte.

c)      sfidë për procesin mbetet fakti që ritmet e tij nuk duhet të cenojnë të drejtën e subjekteve për një proces të rregullt.

d)      pavarësisht se deri tani, procesit të vettingut i është nënshtruar në shkallë të parë gati më shumë se ¼ e gjyqtarëve dhe prokurorëve, sërisht evidentohet nevoja për një strukturim dhe arsyetim më të unifikuar dhe cilësor të vendimeve të organeve të vettingut, veçanërisht të KPK-së, në drejtim të logjikës, qartësisë dhe unitetit të arsyetimit.

e)      sfidë për procesin është gjithashtu vendimmarrja e Gjykatës së Strasburgut mbi subjektet që i janë drejtuar kësaj Gjykate për shkelje të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut dhe efektet që do të prodhojë kjo vendimmarrje për autoritetet shqiptare (hapësira për rigjykimin e çështjeve).

---------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

˗          https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/votimi-ndryshime-kushtetuese.pdf

˗          http://kpa.al/wp-content/uploads/2018/07/Vendimi-A.-S-i-anonimizuar-per-publikim.pdf

˗          Ligji nr.76/2016 "Për disa shtesa dhe ndryshirne në ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998 "Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë", të ndryshuar"

˗          Ligji nr.84 “Për Rivlerësimin kalimtar të Gjyqtarëve dhe Prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”

˗          CDL(2015)052*, Opinioni i Ndërmjetëm (draft) nr.824/2015 i Komisionit të Venecias

˗          CDL-AD(2015)007, Opinioni i perbashkët i Komisionit të Venecias dhe Drejtorisë për të Drejtat e Njeriut të Drejtorisë së Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut dhe Shtetin e së Drejtës e Këshillit të Evropës, mbi ligjin për gjyqësorin dhe statusin e gjyqtarëve, si edhe amendimet në ligjin e Këshillit të Lartë të Drejtësisë në Ukrainë.

˗          CDL-AD (2016) 009, dt. 14 Mars 2016 – Opinioni Përfundimtar i Komisionit të Venecias i miratuar në mbledhjen e tij plenare të 106, të zhvilluar në Venecia, në dt.11-12 Mars 2016

˗          Erida Skëndaj, Cilat janë vështirësitë e publikut për të denoncuar dhe bashkëpunuar në vettingun e gjyqtarëve dhe prokurorëve? https://blog.alpenews.al/erida-skendaj-cilat-jane-veshtiresite-e-publikut-per-te-denoncuar-dhe-bashkepunuar-ne-vettingun-e-gjyqtareve-dhe-prokuroreve/

˗          http://kpk.al/njoftim-per-shtyp/

˗          Raport studimor i Komitetit Shqiptar te Helsinkit, publikuar në këtë link https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2019/03/RAPORT-STUDIMOR-PËR-VENDIMMARRJEN-E-INSTITUCIONEVE-TË-RIVLERËSIMIT-KALIMTAR-TË-GJYQTARËVE-DHE-PROKURORËVE-VETTING.pdf

˗          https://create.piktochart.com/output/43368847-statistikat-e-vettingut-copy

˗          Komiteti Shqiptar i Helsinkit, Raport përmbledhës i gjetjeve dhe rekomandimeve kryesore, monitorimi i procesit të vettingut të gjyqtarëve dhe prokurorëve, 14 Qershor 2018, (https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2018/06/Draft-Raport-Monitorimi-i-procesit-te-vettingut.pdf)

˗          Mitigation Monitoring Document of vetting process in Albania, Dokument i brendshëm i Komitetit Shqiptar të Helsinkit, i hartuar në bashkëpunim me Shoqatën e Prokurorëve Serbë dhe me ekspertin ndërkombëtar, Dr.Rainer Deville 



[2] Ligji nr.76/2016 "Për disa shtesa dhe ndryshirne në ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998 "Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë", të ndryshuar"”

[3] CDL(2015)052*, Opinioni i ndërmjetëm (draft) nr.824/2015 i Komisionit të Venecias

[4] CDL-AD(2015)007, Opinioni i perbashkët i Komisionit të Venecias dhe Drejtorisë për të Drejtat e Njeriut të Drejtorisë së Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut dhe Shtetin e së Drejtës e Këshillit të Evropës, mbi ligjin për gjyqësorin dhe statusin e gjyqtarëve, si edhe amendimet në ligjin e Këshillit të Lartë të Drejtësisë në Ukrainë

[5] Mitigation Monitoring Document of vetting process in Albania, Dokument i brendshëm i Komitetit Shqiptar të Helsinkit i hartuar në bashkëpunim me Shoqatën e Prokurorëve Serbë dhe ekspertin ndërkombëtar, Dr.Rainer Deville 

[6] Opinioni i Komisionit të Venecias CDL-AD(2007)004: “60. Kapitulli për gjykatat në projekt kushtetutën e Republikës së Serbisë të miratuar nga Qeveria e Serbisë në 2004 ishte komentuar tashmë nga Komisioni i Venecias (CDLAD (2005) 023). Kushtetuta e miratuar, në të vërtetë, nuk përmban më disa dispozita të cilat u kritikuan veçanërisht nga Komisioni, siç është zgjedhja në zyrën gjyqësore të gjyqtarëve pas periudhës së provës... 61. Kjo përshtypje forcohet nga ligji kushtetues për Zbatimin e Kushtetutës, i cili parashikon që të gjithë gjyqtarët në detyrë brenda Republikës së Serbisë duhet të ri-emërohen pas hyrjes në fuqi të Kushtetutës së re. Kjo do të thotë që Këshilli i Lartë Gjyqësor i zgjedhur pas hyrjes në fuqi të Kushtetutës do të jetë jashtëzakonisht i fuqishëm.

[7] Shifra 3000 përfshin gjyqtarët e caktuar për shqyrtimin e “kundravajtjeve”. Deri në vitin 2010, gjyqtarët “e kundravajtjeve” nuk ishin pjesë e sistemit gjyqësor, ndërkohë që ri-emërimi përcaktoi nëse këta gjyqtarë do të bëheshin ose jo pjesë e sistemit gjyqësor

[8] Gjykata Kushtetuese mori rreth 1500 ankesa dhe kërkesa kushtetuese, të parashtruara nga rreth 800 gjyqtarë dhe prokurorë që nuk u ri-emëruan. Kjo ishte një barrë e rëndë për këtë Gjykatë (rreth 1'500 raste në lëmin e 5500 çështjeve që prisnin në atë kohë të shqyrtoheshin në Gjykatën Kushtetuese Serbe. Gjykata Kushtetuese u përpoq të gjejë mënyra për t'i zgjidhur këto ankimime/kërkesa në një mënyrë të duhur dhe pa vonesa të tepërta. Një shumicë e madhe e gjyqtarëve dhe prokurorëve jo të zgjedhur (ri-zgjedhur) paraqitën dy ankesa: njëra kundër vendimit për mos zgjedhjen e tyre, dhe një tjetër kundër përfundimit të detyrës së tyre. Gjykata Kushtetuese caktoi disa seanca në përpjekje për të gjetur një modus operandi për zgjidhjen e çështjeve

[9] CDL-AD (2016) 009, dt. 14 Mars 2016, Opinioni Përfundimtar i Komisionit të Venecias i miratuar në mbledhjen e tij plenare të 106, të zhvilluar në Venecia, në dt.11-12 Mars 2016

[10] CDL(2015)052*, Opinioni i Ndërmjetëm (draft) nr.824/2015 i Komisionit të Venecias

[11] Neni 179/b, pika 3 e ligjit nr.76/2016

[13] E drejta e ankimit të këtij ligji në Gjykatën Kushtetuese u ushtrua nga 1/5 e deputetëve opozitës si dhe nga Unioni i Gjyqtarëve të Shqipërisë. Me vendimin nr. 2 datë 18.01.2017, Gjykata Kushtetuese vendosi rrëzimin e kërkesës dhe, rrjedhimisht, ligji u vlerësua si në pajtim me Kushtetutën e vendit dhe Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut (referuar edhe Amicus Curiae që kishte paraqitur Komisioni i Venecias gjatë gjykimit kushtetues)

[14] Arsyet e vonesave të zbatimit të ligjit të vettingut janë analizuar në raportin e monitorimit të Komitetit Shqiptar të Helsinkit, Raport përmbledhës i gjetjeve dhe rekomandimeve kryesore monitorimi i procesit të vettingut të gjyqtarëve dhe prokurorëve – 14 Qershor 2018”, shih fq. 6 dhe 7 të raporti (https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2018/06/Draft-Raport-Monitorimi-i-procesit-te-vettingut.pdf)

[15] Erida Skëndaj, Cilat janë vështirësitë e publikut për të denoncuar dhe bashkëpunuar në vettingun e gjyqtarëve dhe prokurorëve?

https://blog.alpenews.al/erida-skendaj-cilat-jane-veshtiresite-e-publikut-per-te-denoncuar-dhe-bashkepunuar-ne-vettingun-e-gjyqtareve-dhe-prokuroreve/

[19]a) i jep rekomandime Kuvendit lidhur me kualifikimin dhe përzgjedhjen e kandidatëve për pozicionin e anëtarit të Komisionit, gjyqtarit të Kolegjit të Apelimit dhe Komisionerit Publik; b) paraqet gjetje dhe mendime mbi çështje që shqyrtohen nga Komisioni dhe nga Kolegji i Apelimit, si dhe kontribuon për kontrollin e figurës sipas nenit DH. Lidhur me këto gjetje, vëzhguesi ndërkombëtar mund të kërkojë që Komisioni ose Kolegji i Apelimit të marrë në shqyrtim prova ose të paraqesë prova të marra nga organet shtetërore, entitetet e huaja ose personat privatë, sipas ligjit; c) u jep komisionerëve publikë rekomandime me shkrim për të paraqitur ankim. Në rast se Komisioneri Publik nuk i zbaton rekomandimet, ai përgatit një raport me shkrim duke dhënë arsyet e refuzimit; ç) kanë të drejtën të marrin të gjithë informacionet menjëherë, të dhënat për persona dhe dokumentet e nevojshme, me qëllim monitorimin e procesit të rivlerësimit në të gjitha nivelet dhe fazat.”

 

[20] http://kpa.al/wp-content/uploads/2018/07/Vendimi-A.-S-i-anonimizuar-per-publikim.pdf

[22] http://www.panorama.com.al/procesi-i-vettingut-parimet-e-kednj-se-dhe-shqetesimet-e-komitetit-shqiptar-te-helsinkit/

[25] Vendimi merret bazuar në një ose disa prej kritereve, në vlerësimin e përgjithshëm të tre kritereve, ose në vlerësimin tërësor të procedurave.