Patricia POGAÇE

Specialiste në Ministrinë e Drejtësisë,

Tiranë

 

Objekti i legjislacionit nuk është mirëqënia e posaçme e ndonjë klase të shoqërisë, por e gjithë shoqërisë në tërësi

                                                                              Platoni

 

Hyrje

Ndihma juridike e garantuar nga shteti si mënyrë efiçente dhe efektive është një nga format më thelbësore të aksesit në drejtësi. Në Republikën e Shqipërisë, pavarësisht se kjo e drejtë është sanksionuar që në tekstin origjinal të Kushtetuta në fuqi, në vitin 2008 u miratua për herë të parë një kuadër ligjor specifik që mundësonte ngritjen e një institucioni të posaçëm, përgjegjës për dhënien e ndihmës juridike falas.

 Por ka kaluar gati një dekadë që nga hyrja në fuqi e këtij ligji dhe ashtu siç konstatohet nga progres raportet e shumta kombëtare dhe ndërkombëtare, të cilat do të analizohen në vijim të artikullit, sistemi i ndihmës juridike në Shqipëri mbetet mjaft larg standadeve ndërkombëtare dhe sidomos atyre Evropiane, drejt të cilave aspirojmë. Me inicimin e Reformës në Drejtësi, një reformë e thellë që po prek në tërësi çdo element të sistemit aktual të drejtësisë, u iniciua edhe një reformim i thellë i sistemit të ndihmës juridike, duke ofruar një frymë të re, në sinkron me kërkesat dhe legjislacionin e Bashkimit Evropian. Tashmë është detyrë e institucioneve përgjegjëse për administrimin dhe funksionimin e sistemit të ndihmës juridike[1] për të siguruar implementimin efektiv në praktikë të këtij ligji, por mbi të gjitha kjo detyrë u ngarkohet punonjësve dhe avokatëve që ofrojnë ndihmën juridike, të cilët duhet të mbajnë në konsideratë se misioni i tyre me karakter profesional është dhe duhet harmonizuar me një mision moral dhe humanitar!

 

Aksesi në drejtësi si një e drejtë themelore kushtetuese dhe konventore

 

Administrimi i mirë i drejtësisë fillon së pari me garancinë që duhet të ketë çdo individ për realizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të tij ligjore dhe kushtetuese. Mbrojtja e këtyre të drejtave nëpërmjet aksesit në institucionet e së drejtës përbën një nga parimet themelore Kushtetuese dhe Konventore,[2] të cilit i është dhënë rëndësi e veçantë që me krijimin e institucioneve të para të së drejtës.

Institucione të rëndësishme mbikombëtare, si Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut,[3] gjerësisht e kanë interpretuar çështjen e aksesit në drejtësi, me motivin se ajo është me rëndësi bazike për funksionimin e demokracisë. Në çështjen Delcourt kundër Belgjikës,[4] GJEDNJ deklaroi se: “Në një shoqëri demokratike brenda kuptimit të Konventës, e drejta për një ushtrim të drejtë të drejtësisë zë një vend kaq të rëndësishëm, sa një interpretim i kufizuar i nenit 6 të KEDNJ që garanton të drejtën për një proces të drejtë dhe të hapur ligjor, nuk do t’i korrespondonte synimit dhe qëllimit të kësaj dispozite ”.

Një nga format më të rëndësishme të aksesit në drejtësi në funksion të së drejtës për një proces të rregullt ligjor si pjesë substanciale e nenit 6 të KEDNJ është aksesi në ndihmën juridike falas të garantuar nga shteti. GJEDNJ në çështjen Gnahore kundër Francës[5] ka theksuar se për të shmangur arbitraritetin, shtetet duhet të garantojnë një mekanizëm që të krijojë një sistem të tillë ndihme juridike të garantuar nga shteti, që të jetë në përputhje me kërkesat dhe standardet [6] e GJEDNJ. Aktualisht Gjykata e Strasburgut nuk ka dhënë vendim për Republikën e Shqipërisë në lidhje me çështjet e ndihmës ligjore të garantuar nga shteti, por ashtu siç do të evidentohet në vijim të këtij artikulli, situata në Republikën e Shqipërisë ka qenë kritike dhe thjeshtësisht e argumentueshme si në kundërshtim me parimet e vendosura nga jurisprudenca e GJEDNJ. Kjo është një thirrje shumë e fortë për masa të shpejta dhe efektive për ndryshimin rrënjësor të gjendjes dhe respektimin efektiv të të drejtave të njeriut në Shqipëri.

Qëndrimi i GJEDNJ është gjetur sinkron me jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese,[7] e cila e ka konsideruar ndihmën juridike të garantuar nga shteti si një pjesë themelore e të drejtës për një proces të rregullt ligjor.[8] GJK ka theksuar se detyrimi për të garantuar të drejtën efektive të aksesit në gjykatë nuk nënkupton thjesht mungesën e një ndërhyrjeje, “por mund të kërkojë edhe ndërmarrjen e veprimeve pozitive nga ana e shtetit”. Në rast se mohohet një e drejtë e tillë, procesi konsiderohet jo i rregullt, sepse aksesi në gjykatë është para së gjithash një kusht kryesor për të realizuar mbrojtjen e të drejtave të tjera.[9] Shteti i së drejtës nuk mund të konceptohet pa u njohur individëve të drejtën dhe mundësinë për t’iu drejtuar gjykatës”.[10]

Pavarësisht rendësisë themelore që i është atribuuar dhënies së ndihmës juridike të garantuar nga shteti, si pjesë e parimit të aksesit në drejtësi, në Republikën e Shqipërisë është vënë re që edhe se ka ekzistuar një kuadër ligjor i konsoliduar, që sanksiononte kushtet dhe procedurat për dhënien e ndihmës juridike të garantuar nga shteti[11], përparimi në lidhje me aksesin në drejtësi dhe zbatimin e ligjit “Për ndihmën juridike falas” ka qenë i ngadaltë. Shkaqet janë të larmishme dhe, duke iu referuar progres-raporteve dhe studimeve të publikuara nga institucione dhe organizata të ndryshme[12] mund të përmendim mungesën e koordinimit ndërmjet institucioneve përgjegjëse; konstatimin e boshllëqeve në ligj; mos zbatimin me efektivitet të akteve nënligjore, por mbi të gjitha, mungesën e ndërgjegjësimit të qytetarëve për ligjin dhe shërbimet e institucioneve të ngritura.

Në vitin 2017, si pjesë e paketës ligjore e Reformës në Drejtësi, reformë e konsideruar  fryt i përpjekjeve të shumta për të ndryshuar një sistem gjyqësor të korruptuar dhe për të krijuar bazën e një mentaliteti të ri, u miratua ligji nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”,[13] i cili e shfuqizoi ligjin e mëparshëm, duke ofruar një qasje të re ndaj aksesit të grupeve vulnerabël.[14] Sipas Komisionerit për të Drejtat e Njeriut të Këshillit të Evropës, miratimi i ligjit të ri ishte i mirëpritur, ashtu si edhe përkushtimi i autoriteteve për ta bërë ndihmën juridike falas të qëndrueshme specifikisht për grupet që janë të dobëta në planin ekonomik dhe për të cilat duhet të ketë vëmendje të shtuar të autoriteteve për t'u garantuar akses efektiv në drejtësi.[15] Ligji i ri përcjell një shtrirje më të plotë nga pikëpamja normative, duke e zgjeruar rrethin e subjekteve dhe objektit të ndihmës juridike falas,[16] risitë e të cilit do të pasqyrohen në vijim të artikullit.

 

Vështrim historik i kuadrit ligjor mbi ndihmën juridike

 

Në legjislacionin Shqiptar, për herë të parë një lex specialis për ndihmën juridike ligjvënësi e ka miratuar në vitin 2008, specifikisht ligji nr.10039, datë 12.2008, "Për ndihmën juridike".[17] Me miratimin e ligjit për ndihmën juridike, sistemi i ndihmës juridike pritej të ndryshonte në mënyrë rrënjësore, pasi ky ligj parashikonte përgjegjësi konkrete të agjencive shtetërore dhe atyre publike në implementimin e standardeve të avancuara të ndihmës juridike. Ligji nr.10039/2008 parashikonte kushtet dhe procedurat për dhënien e ndihmës juridike nga shteti për personat pa mjete të mjaftueshme për të paguar shërbimin e dhënies së ndihmës juridike. Organi kompetent për dhënien e kësaj ndihme në bazë të kërkesës së subjektit përfitues[18] ishte Komisioni Shtetëror për Ndihmën Juridike,[19] organ kolegjial shtetëror i përbërë nga 5 anëtarë,[20] me një mandat 4 vjeçar me të drejtë rizgjedhjeje vetëm një herë.

Ndihma juridike klasifikohej në ndihmë juridike parësore [21] dhe dytësore,[22] ndërsa subjektet përfitues ishin personat në pamundësi financiare,[23] të miturit dhe personat që përfitonin nga mbrojtja sociale.[24] Ndihma juridike parësore dhe dytësore jepej nga personat që ushtronin profesionin e avokatit sipas një liste të përcaktuar nga KSHNJ, në bashkëpunim me Dhomën Kombëtare të Avokatisë[25] ku KSHNJ, në funksion të zbatimit të politikës shtetërore për ndihmën juridike merrte vendime të detyrueshme për zbatim nga avokatët, monitoronte cilësinë e shërbimit të dhënë, madje ishte edhe një ndër subjektet iniciues të procedimit disiplinor[26] sipas ligjit nr. 9109 datë 17.07.2003 “Për profesionin e avokatit në Republikën e Shqipërisë”.[27] Një dispozitë e rëndësishme e këtij ligji ishte dhe bashkëpunimi me Organizatat Jofitimprurëse të specializuara në fushën e dhënies së ndihmës juridike, të cilat lidhnin kontrata bashkëpunimi me Komisionin, me qëllim dhënien e ndihmës juridike për subjektet përfitues.[28]

Ofrimi ose jo i ndihmës juridike falas ishte në diskrecion të Kryetarit të KSHNJ dhe referuar nenit 15 të ligjit vendimi jepej duke patur parasysh: a) vlerën relative të ankesës apo pasurisë së përfshirë; b) bazueshmërinë në ligj të argumenteve ligjore dhe pretendimeve, të cilat paraqiten në emër të kërkuesit apo përfituesit; c) mundësinë e suksesit të ankesës apo të mbrojtjes; ç) kompleksitetin e çështjes; d) aftësinë e kërkuesit apo të përfituesit, që të vetëpërfaqësohet. Ndaj vendimit të kryetarit mund të bëhej ankim në KSHNJ brenda 10 ditëve nga data e njoftimit të tij ndërsa kundër vendimit të refuzimit të dhënies së ndihmës juridike mund të bëhej ankim në gjykatën kompetente për gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative.

Nga një analizim i thelluar i dispozitave të këtij ligji konstatohet se procedura e parashikuar prej tij ishte relativisht e vakët, duke lënë vend për vakuum ligjor, arsye që së bashku me zvarritjet dhe periudhën e gjatë nga hyrja në fuqi deri në zbatimin e ligjit[29] sollën mos funksionimin de facto të këtij ligji dhe rrjedhimisht cenimin e aksesit në drejtësi të personave në nevojë.[30] Gjetjet e Komisionit Evropian në Progres-Raportin për Shqipërinë (2012) kanë diagnostikuar më së miri ecuritë mbi të drejtën për akses në gjykatë dhe progresin që solli zbatimi i këtij ligji, duke theksuar se : “Pak përparim është bërë në lidhje me aksesin në drejtësi. Zbatimi i ligjit “Për ndihmë juridike falas” ka qenë i ngadaltë për shkak të buxhetit të pamjaftueshëm dhe mungesës së koordinimit ndërmjet institucioneve përgjegjëse. Gjithashtu, nuk zbatohen me efektivitet as aktet nënligjore për rekrutimin e avokatëve të ndihmës juridike falas dhe as procedurat për kërkimin e ndihmës juridike falas. KSHNJ ka trajtuar disa çështje, por ndërgjegjësimi për ligjin dhe shërbimet e Komisionit mbeten të pamjaftueshme, përfshi edhe rangun e nëpunësve shtetërorë që merren me kategoritë e cenueshme. Aksesi në drejtësi për kategoritë e cenueshme nuk është i garantuar, kryesisht për shkak të tarifave të larta të administrimit gjyqësor.”

 

Problematikat e konstatuara në ligjin nr. 10039, datë 22.12.2008 "Për ndihmën juridike" dhe masat e ndërmarra nga ana e ligjvënësit gjatë hartimit të ligjit në fuqi

 

Në vijim, në mënyrë të koncentruar janë përmbledhur disa nga problematikat e këtij ligji, shumica e të cilave janë konstatuar dhe pasqyruar në ligjin aktual.

Kompetencat e zgjerura të Komisionit Shtetëror për Ndihmën Juridike. Ligji nr.10039/2008, në një farë mënyre e centralizonte skemën e dhënies së ndihmës juridike tek një organ i vetëm  KSHNJ, me qendër në Tiranë. Qytetarët e Republikës së Shqipërisë, duhet të drejtoheshin pranë këtij institucioni lidhur me kërkesat e tyre për ndihmë juridike parësore apo dytësore.Ky model i centralizuar cënonte aksesin qoftë nga pikëpamja proceduriale (kompetenca territoriale), pasi qytetarët që banonin në vende të ndryshme të Republikës së Shqipërisë duhet të drejtoheshin në Tiranë, gjë që përkthehej në kosto shtesë për ta; qoftë dhe nga ana e vëllimit të kompetencave pasi e drejta e pranimit/ refuzimit të kërkesës për dhënien e ndihmës juridike ishte e drejtë ekskluzive vetëm e këtij institucioni. Pavarësisht se ligji sanksiononte të drejtën e ankimit në gjykatën kompetente për gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative, mendoj se kjo procedurë “de facto” ishte joefektive, duke qënë se kemi të bëjmë me persona që kërkojnë ndihmë juridike falas, të cilët praktikisht nuk kanë mundësi t’i drejtohen gjykatës.[31]

Me hyrjen në fuqi të ligjit 111.2017 kësaj problematike iu dha një mundësi zgjidhjeje më efikase, duke e transferuar shqyrtimin e kërkesave për ndihmë juridike dytësore nga KSHNJ te gjykatat kompetente në të gjithë territorin e Shqipërisë, të cilat operojnë më pranë vendbanimit të banorëve dhe që trajtojnë çështje të ngjashme gjatë zbatimit të nenit 158 të Kodit të Procedurës Civile, ndërsa shqyrtimin e kërkesave për ndihmë juridike parësore kërkuesit e përfitojnë menjëherë te qendrat e shërbimit të ndihmës juridike parësore, organizatat jofitimprurëse[32] dhe klinikat e ligjit, për të cilat do të flitet më poshtë.

Konfuzion në aplikimin e “ndihmës juridike në fushën penale” lidhur me ndarjen e

kompetencave/përgjegjësive të Komisionit Shtetëror të Ndihmës Juridike nga njëra anë dhe Prokurorisë e gjykatave nga ana tjetër. Sipas ligjit nr.10039/2008, KSHNJ ishte institucioni përgjegjës për dhënien e ndihmës juridike si për çështjet civile ashtu edhe për çështjet penale. Nga ana tjetër, referuar nenit 49 të Kodit të Procedurës Penale[33] parashikohej caktimi i mbrojtësit nga organi procedues, ose oficeri i policisë gjyqësore dhe prokurori, në fazën e hetimeve paraprake, në bazë të kërkesës së të pandehurit. Rrjedhimisht, me hyrjen në fuqi të ligjit për ndihmën juridike u krijua një mbivendosje e skemës për dhënien e ndihmës juridike dytësore në fushën penale, gjë e cila kërkonte një koordinim mes këtyre dy organeve me qëllim saktësimin e kompetencave të tyre. Mungesa e koordinimit të organeve proceduese dhe KSHNJ krijoi një konfuzion, sepse për të njëjtin shërbim përcaktoheshin kritere dhe procedura të ndyshme ligjore për përfitimin e shërbimit të cilat vis a vis paraqiten në formë tabelare si vijon:

Mbrojtësi kryesisht në fushën penale

Caktimi i listës së avokateve

Organi kompetent për caktimin e avokatëve

Mënyra e Shpërblimit

Ligji nr .10039, datë 22.12.2008

DHKA dhe KSHNJ përcaktonin listën e avokatëve që autorizoheshin, në përputhje me këtë ligj, të jepnin ndihmë juridike, si dhe vendin e shtrirjes së veprimtarisë së tyre.

KSHNJ lidhte kontratat e shërbimit me avokatët, e përcaktuar në listën e avokatëve që do të jepnin ndihmë juridike.

Caktohej dhe paguhej me fondin e KSHNJnë përputhje në Urdhërin e përbashkët të Ministrisë së Drejtësisë dhe Dhomës Kombëtare të Avokatisë nr. 1284/3 datë 16.03.2005.

 

Ligji 7095, datë 21.03.1995,

(Kodi i Procedurës Penale)

Këshilli Drejtues i DHKA vendoste në dispozicion organeve proceduese listat e avokatëve dhe kriteret për caktimin e tyre

 

Organi procedues prokuroria ose oficeri i policisë gjyqësore dhe prokurori, në fazën e hetimeve paraprake, në bazë të kërkesës së të pandehurit

Caktohet nga Gjykata ose Prokuroria me fondet e tyre. Referuar udhëzimit të Prokurorisë së Përgjithshme nr. 3, datë 13.11.2006, “Për shpenzimet procedurale” i ndryshuar, “Në shpenzimet për mbrojtësit e caktuar kryesisht të përfshihen shpenzimet e dokumentuar që janë kryesisht për mbrojtësit e caktuar kryesisht, sipas tarifave në fuqi të shpërblimit tavan për ndihmën juridike që japin avokatët[34]

Me hyrjen në fuqi të ligjit 111/2017, problematika e mbivendosjes dhe e moskoordinimit të organeve procedures dhe Drejtorisë së Ndihmës Juridike Falas u zgjidh duke përjashtuar ndihmën juridike për mbrojtjen e detyrueshme sipas përcaktimeve të legjislacionit procedurial penal,[35] si edhe duke përcaktuar shprehimisht në ligj se rregullat e hollësishme që lidhen me garantimin e mbrojtjes së detyrueshme nga institucionet e parashikuara në këtë ligj, sipas parashikimeve të Kodit të Procedurës Penale, miratohen nga Këshilli i Lartë i Prokurorisë.[36] Aktualisht, KLP është investuar në hartimin e Rregullores “Për rregullat e garantimit të mbrojtjes së detyrueshme dhe caktimin mbi bazën e parimit të rotacionit të avokatit mbrojtës nga lista e avokatëve që ofrojnë shërbimet e ndihmës juridike dytësore në procesin penal”[37] ku përcaktohen në mënyrë të detajuar procedurat për përzgjedhjen e avokatëve dhe mënyrën e shpërblimit, duke shmangur çdo lloj mbivendosje kompetencash mes DNJF dhe organeve proceduese.

Draft rregullorja e sipërpërmendur ka të parashikuara rregulla të detajuara  për zbatimin e parimit të rotacionit në caktimin e avokatëve që do të ofrojnë shërbime të ndihmës juridike dytësore në procesin penal. Në këtë rregullore janë parashikuar rregulla të hollësishme për mënyrën e zhvillimit të shortit në mënyrë manuale përkohësisht dhe më pas në mënyrë elektronike në vitin 2020 e në vijim me plotësimin e programit informatik nga ana e Drejtorisë së IT në Prokurorinë e Përgjithshme, duke renditur avokatët sipas rendit alfabetik. Kjo është një procedurë, e cila parashikon ndarje të drejtë të çështjeve dhe ngarkesës se punës midis avokatëve që ofrojnë ndihmën juridike dytësore. Përzgjedhja e avokatëve bëhet me rotacion në mënyrë të njëpasnjëshme nga lista.Rregullorja gjithashtu parashikon kushtet kur mund të bëhet zëvendësimi i avokatit të caktuar në detyrën për ofrimin e ndihmës juridike falas dhe procedurën e zëvendësimit nga ana e avokatit të caktuar në detyrë. Rregullorja i jep klientit mundësinë për të vlerësuar shërbimin e ofruar nga avokati i caktuar për ofrimin e ndihmës juridike. Formularët që do të plotësohen për këtë qëllim do të bëhen pjesë e vlerësimit të punës së avokatëve të caktuar në listat për ofrimin e ndihmës juridike nga organet që hartojnë listat, me synimin rritjen e cilësisë së mbrojtjes së garantuar nga shteti.

Mospërfshirja si formë e ndihmës juridike e përjashtimit nga taksat dhe shpenzimet

gjyqësore, veçanërisht “shpenzimet për ekspert” apo “ psikolog” (në çështjet familjare), si dhe tarifën për vënien në ekzekutim të titullit ekzekutiv. Me shpenzime gjyqësore kuptojmë shpenzimet që palët ndërgjyqëse kryejnë për të paguar shërbimin që kryen gjykata për gjykimin e çështjes në të gjitha shkallët e gjykimit, shërbimin nga organe të tjera si shërbimi përmbarimor për ekzekutimin e vendimit, shërbimet e noterisë si dhe çdo lloj shpenzimi tjetër të kryer nga palët para, gjatë apo pas gjykimit. Duke u nisur nga ky përkufizim shpenzimet gjyqësore i ndajmë në : a)shpenzime gjyqësore të bëra para gjykimit ose paraprake dhe shpenzime gjyqësore gjatë gjykimit (duke u nisur nga koha e pagimit të shpenzimeve); b) shpenzime gjyqësore për shërbimin e gjykatës dhe shpenzimet gjyqësore për kryerjen e veprimeve proçedurale (duke u nisur nga qëllimi për të cilat paguhen shpenzimet[38]). Ligji nr.10039/2008 paraqiste mangësi për sa i përket shmangies së pengimit të aksesit në gjykata të personave që ishin në vështirësi ekonomike të cilët nuk i përballonin dot tarifat, shpenzimet gjyqësore dhe tarifën për vënien në ekzekutim të titullit ekzekutiv.

Për sa u përket shpenzimeve gjyqësore parprake, Kodi i Procedurës Civile i kohës[39] parashikonte se për ngritjen e padisë paguhej taksa mbi aktet në rastet dhe në masën e caktuar sipas ligjit. Ligji i aplikueshëm sipas KPC ishte ligji nr. 9975 datë 28.07.2008, “Për taksat kombëtare ” i ndryshuar, ku neni 11/2 i  këtij ligji u referua si antikushtetues nga Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë dhe Gjykata e Rrethit Gjyqësor Pogradec, sepse kushtëzonte aksesin në gjykatë me parapagimin e plotë të tarifës për shërbime gjyqësore dhe nuk parashikonte përjashtime në rastet e pamundësisë financiare për kryerjen e kësaj pagese. Gjykata Kushtetuese me vendimin nr. 07/2013 theksoi, se shpenzimet e shtetasve pa mundësi ekonomike duhet të mbulohen nga shteti, referuar ligjit nr. 10 039, datë 22.12.2008 “Për ndihmën juridike” ku  KSHNJ ka detyrë kryesore t’u ofrojë ndihmë juridike kategorive të caktuara të individëve, duke kryer edhe shpenzimet përkatëse, pavarësisht se ky ligj nuk e njihte si ndihmë të veçantë juridike atë të përjashtimit nga pagimi i taksave mbi aktet apo shpenzimet gjyqësore. Mbas këtij vendimi të Gjykatës Kushtetuese me ligjin nr. 143/2013  u bënë disa shtesa në në ligjin nr. 10039/2008, duke konsideruar si formë të ndihmës juridke përjashtimin e personit në proçese civile dhe administrative nga pagimi i taksës mbi aktet, si edhe shpenzimeve të nevojshme për njoftim apo shërbime të tjera gjyqësore (neni 11 pika 3 dhe neni 12 shkronja “e”).

Për sa u përket shpenzimeve gjatë gjykimit, në kuptimin e nenit 102 të Kodit të Procedurës Civile përmblidheshin shpenzimet për veprimet; aktet që kryhen gjatë gjykimit dhe shpenzime të tjera të nevojshme gjatë gjykimit përbëjnë shpenzimet gjatë gjykimit për kryerjen e një sërë veprimesh proçedurale për efekt të këtij gjykimi, si marrja e provës së thënieve të dëshmitarëve; mendimi i një eksperti; kqyrja e sendeve, vendeve, përkthimet; shpenzime për njoftime nëpërmjet shërbimit postar, kryerja e një eksperimenti et cetera. Sipas nenit 105, 105/ a të Kodit të Procedurës Civile, shpenzimet për dëshmitarët, ekspertët dhe për kqyrjen e sendeve ose këqyrjen në vend parapaguheshin nga pala që i ka kërkuar në shumën që ka caktuar gjykata. Por gjykata, duke marrë parasysh rrethanat e çështjes dhe gjendjen pasurore të palëve, mund të ngarkonte njërën ose të dyja palët që të paguanin shpenzimet e tyre, pavarësisht se kush prej tyre kishte kërkuar pyetjen e dëshmitarëve, kryerjen e ekspertimit ose të këqyrjes. Duke qenë se ligji nr.10039/2008 nuk parashikonte një rregullim specifik, diskrecioni i takonte gjykatës, ku në të shumtën e rasteve rezultonte në kosto financiare për subjektet, duke marrë parasysh  edhe koston e madhe sidomos për ekspertët dhe psikologët.[40]

Me hyrjen në fuqi të ndryshimeve të reja të Kodit të Procedurës Civile[41] dhe ligjit 111/ 2017, tashmë përjashtimi nga pagimi i tarifave gjyqësore dhe shpenzimeve gjyqësore,[42] si edhe përjashtimi nga detyrimi për të parapaguar tarifën e vënies në ekzekutim të urdhrit të ekzekutimit pranë shërbimit përmbarimor gjyqësor shtetëror është një formë e ndihmës juridike, e cila i mundësohet çdo shtetasi që ka përfituar ndihmë juridike dytësore dhe përballohet me fondet e DNJF.

Procedura e njëjtë për ndihmën juridike parësore dhe dytësore. Ligji nr.10039/2008

nuk pasqyronte një ndarje midis ndihmës juridike parësore dhe asaj dytësore, duke bërë që të dyja këto lloj procedurash t’i nënshtroheshin të njëjtës procedurë aplikimi dhe trajtimi. Kryerja e procedurave për marrjen e ndihmës juridike nga ana e aplikantëve, ishte një procedure relativisht e komplikuar[43], procedurë e cila nuk ishte në sinkron me natyrën e ndihmës jurdike parësore, e cila, për nga vështirësia ligjore dhe procedurale që paraqet duhet të jetë më e thjeshtuar dhe më e përshpejtuar.

Me ndryshimet e reja në ligj, kërkesa për dhënien e ndihmës juridike parësorë bëhet me gojë ose me shkrim nga personi i interesuar pranë një qendre shërbimi për ndihmë juridike parësore ose një organizate jofitimprurëse të autorizuar. Ndihma juridike parësore tashmë ofrohet menjëherë me marrjen e kërkesës dhe kohën e dhënies së shërbimit të kërkuar, përmes plotësimit të një formulari aplikimi/vetëdeklarimi të kërkuar duke evituar procedurat e tejzgjatura në kohë.

           Mosevidentimi i qartë i personave që legjitimohen për të përfituar ndihmën juridike. Ligji nr.10039/2008 përcaktonte se, kategoritë që përfitonin të drejtën e ndihmës juridike ishin personat me pamundësi financiare, ata që përfshiheshin në programet e mbrojtjes sociale apo plotësonin kushtet për t’u përfshirë në to si dhe të miturit për të cilët mbrojtja në procedim penal dhe në gjykim ishte e detyrueshme me ligj.

Me ligjin 111/2017, rrethi i subjekteve përfitues u zgjerua,[44] duke konsideruar si përfitues të ndihmës juridike, përveç shtetasve shqiptarë me vendbanim apo vendqëndrim në territorin e Republikës së Shqipërisë, edhe shtetasit e huaj, ose personat pa shtetësi, që bëjnë pjesë në një ndër kategoritë e mëposhtëme:

-      Qëndrojnë në territorin e Republikës së Shqipërisë për një periudhë të përkohshme, ose të përhershme dhe janë të pajisur me leje qëndrimi, në përputhje me legjislacionin në fuqi për të huajt.

-      Hyjnë në mënyrë të rregullt në territorin e Republikës së Shqipërisë dhe që përfitojnë mbi bazën e marrëveshjeve ndërkombëtare të ratifikuara nga Republika e Shqipërisë, ose bazuar në parimin e reciprocitetit.

-      Azilkërkuesit, personat që gëzojnë statusin e refugjatit dhe personat që janë në proces ankimi të vendimeve administrative dhe/ose gjyqësore për refuzimin e aplikimit për azil ose revokimin e vendimit të statusit të refugjatit, sipas legjislacionit në fuqi për azilin në Republikën e Shqipërisë.

Subjektet e sipërcituara përfitojnë ndihmë juridike, nëse përmbushin kushtet për t’u përfshirë në një nga kategoritë e përcaktuara nga ligji si përfitues të ndihmës juridike me të ardhura dhe pasuri të pamjaftueshme[45] apo si kategori të veçanta të përfituesve të ndihmës juridike.[46]

Tashmë në cilësinë e kategorive të veçanta, pavarësisht të ardhurave apo pasurive të tyre,  përfshihen viktimat e dhunës në familje; viktimat e abuzuar seksualisht apo trafikimit të qënieve njerëzore; viktimat e mitur apo të miturit në konflikt me ligjin në çdo fazë të procedimit penal; fëmijet në kujdestari apo në institucionet e përkujdesjes shoqërore; personat me aftësi të kufizuar; të verbërit apo ata që vuajnë nga probleme të shëndetit mendor; personat që u është hequr/kufizuar zotësia për të vepruar apo çdo personi tjetër që i është cenuar e drejta përmes një veprimi/mosveprimi që përben diskriminim sipas legjislacionit në fuqi.

Përfshirja e një kategorie kaq të zgjeruar përfituesish, përfshirë edhe shtetasit e huaj, nga njëra anë përbën një hap pozitiv në mundësinë e aksesit në drejtësi, por nga ana tjetër[47] paraqet një sfidë për institucionet përgjegjëse për administrimin e ndihmës juridike falas, të cilat, duke u gjendur përpara një fluksi kërkesash duhet të shfaqin një nivel të lartë të profesionalizmit dhe koordinimit në mënyrë që cilësia dhe eficenca në dhënien e ndihmës juridike të mos humbasë.

Mos përcaktimi i një marzhi të ardhurash/pasurish që kategorizojnë një person me

të ardhura të pamjaftueshme. Referuar nenit 13 të ligjit nr.10039/2008, të drejtën për të përfituar ndihmë juridike e kishin personat, të cilët kërkonin të mbroheshin me avokat në procesin penal në të gjitha fazat e tij dhe, për shkak të pamundësive financiare, nuk kishin mundur të zgjidhnin një avokat apo kishin mbetur pa të; kishin nevojë për ndihmë juridike në çështjet civile ose administrative, por nuk kishin mjete të mjaftueshme për ta paguar këtë ndihmë juridike apo çështjet ishin tepër komplekse nga ana e përmbajtjes dhe e procedurës. Në këtë rast, personi, që ta përfitonte ndihmën juridike, duhet të vërtetonte se përfshihej në programet e mbrojtjes sociale ose plotësonte kushtet për t’u përfshirë në to.[48] Mos përcaktimi i një marzhi të ardhurash/pasurish që kategorizojnë një person me të ardhura të pamjaftueshme, si edhe fakti që vendimi nga Kryetari i Komisionit jepej duke patur parasysh: a) vlerën relative të ankesës apo pasurisë së përfshirë; b) bazueshmërinë në ligj të argumenteve ligjore dhe pretendimeve, të cilat paraqiten në emër të kërkuesit apo përfituesit; c) mundësinë e suksesit të ankesës apo të mbrojtjes; ç) kompleksitetin e çështjes; d) aftësinë e kërkuesit apo të përfituesit, që të vetëpërfaqësohet mund të paraqiste nota subjektiviteti sidomos për një ankues me një çështje komplekse dhe me një vlerë pasurie relativisht të ulët.

Me ndryshimet e reja në ligj, subjektet përfitues të ndihmës juridike, jo vetëm që janë zgjeruar, por edhe janë kategorizuar ku një ndër kategoritë përfituese janë subjektet me të ardhura dhe pasuri të pamjaftueshme. Referuar nenit 12 të ligjit 111/2017, të ardhurat e një personi, i cili jeton në një familje, konsiderohen të pamjaftueshme, sipas kuptimit nëse të ardhurat në total të të gjithë pjesëtarëve të familjes, të pjesëtuara për numrin e anëtarëve të familjes, janë më të ulëta se 50 për qind e pagës minimale mujore të përcaktuar sipas legjislacionit në fuqi; të ardhurat e një personi, i cili nuk jeton në një familje, konsiderohen të pamjaftueshme, nëse janë më të ulëta se niveli i pagës minimale mujore të përcaktuar sipas legjislacionit në fuqi; nëse një person, i cili jeton në një familje, kërkon ndihmë juridike dytësore për një çështje kundër një anëtari tjetër të së njëjtës familje, të ardhurat e këtij personi konsiderohen të pamjaftueshme, nëse janë më të ulëta se niveli i pagës minimale të përcaktuar sipas legjislacionit në fuqi; pasuria e një personi konsiderohet e pamjaftueshme, nëse vlera e saj në total nuk tejkalon vlerën e 36 pagave minimale mujore sipas legjislacionit në fuqi. Pavarësisht se ky ndryshim mund të konsiderohet pozitiv, sepse në një farë mënyre shmang notat e subjektivizmit në dhënien e ndihmës juridike, interpretimi i ngurtë i kësaj dispozite mund të përbëjë cënim të aksesit në drejtësi.[49]

Përzgjedhja pa kriter e avokatëve në dhënien e ndihmës juridike falas. Sistemi i

përcaktuar në ligjin nr.10039/2008 ka rezultuar tepër problematik lidhur me përzgjedhjen pa kriter të avokatëve, qoftë nga ana e gjyqtarëve apo prokurorëve, qoftë nga ana e KSHNJ, nëpërmjet konkursit. Mungesa e një rregullimi të procedurës së përzgjedhjes së avokatëve dhe problematikat e konstatuara në praktikë bënë që në ligjin 111/2017 të sanksionohet shprehimisht detyra e Ministrisë së Drejtësisë dhe Dhomës së Avokatisë së Shqipërisë për të miratuar Udhëzimin e përbashkët për  rregullat e zbatimit të parimit të rotacionit në caktimin e avokatëve që do të ofrojnë shërbime të ndihmës juridike dytësore, si edhe Rregulloren për kriteret dhe metodologjinë për vlerësimin e cilësisë së ofrimit të shërbimeve të ndihmës juridike dhe procedurat e mbikëqyrjes të shërbimeve të ndihmës juridike.[50]

Nga ana e institucioneve të sipërcituara janë ndërmarrë masa për hartimin e draft udhëzimit të përbashkët, i cili ndodhet në proces miratimi. Në këtë draft udhëzim përcaktohet se Dhoma e Avokatisë së Shqipërisë miraton listën e avokatëve që do të ofrojnë shërbime të ndihmës juridike dytësore, për çdo dhomë vendore të avokatisë. Lista e avokatëve për çdo dhomë përbëhet nga lista e avokatëve që kanë aplikuar në Dhomën e Avokatisë së Shqipërisë, janë përfshirë në listën e avokatëve që ofrojnë shërbimet e ndihmës juridike dytësore dhe që janë nën juridiksionin e dhomës vendore përkatëse të Avokatisë. Renditja e avokatëve në listën e avokatëve që ofrojnë shërbimet e ndihmës juridike dytësore për çdo dhomë kryhet me short, në mënyrë të monitoruar dhe transparente. Dhoma vendore e Avokatisë cakton, menjëherë nga marrja e vendimit të gjykatës për pranimin e kërkesës për dhënien e ndihmës juridike dytësore, një avokat nga lista e avokatëve që japin shërbimet e ndihmës juridike dytësore, nën juridiksionin e dhomës, sipas radhës në listë, duke filluar nga avokati i renditur i pari sipas procedurave të mësipërme të shortit. Përzgjedhja e avokatëve me rotacion realizohet në mënyrë të njëpasnjëshme nga lista, duke filluar nga avokati i renditur i pari dhe me radhë, në rend zbritës.

Për sa u përket kritereve të vlerësimit të cilësisë së ofrimit të shërbimeve të ndihmës juridike dhe procedurat e mbikëqyrjes të shërbimeve të ndihmës juridike, aktualisht ndodhet në fazë konsultimi me aktorët në proces. Në draft rregulloren e sipërcituar, parashikohen rregulla të detajuara mbi mbikqyrjen e avokatëve të ndihmës juridike dytësore të përzgjedhur nga personeli i brendshëm i DNJF-së ku në mënyrë optimale cdo përgjegjës duhet të ketë nën mbikqyrje një numër prej 10 deri 15 avokatësh që janë në proces trajtimi të cështjeve të ndihmës juridike dytësore, dhe bazuar në monitorimet e kryera, raportet mujore dhe skedat e klientit të dërguara nga avokatët, mbikqyrësi  do të kryejë vlerësimin e performancës së këtyre të fundit duke përdorur një sërë indikatorës vlerësimi të pikëzuara[51] që përmbajnë tregues të cilët mundësojnë kryerjen e vlerësimit objektiv të situatës nëpërmjet të dhënave të identifikuara dhe të identifikueshme.

 

Risitë e përcjella me ligjin nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike

të garantuar nga shteti” në ofrimin e ndihmës juridike parësore

 

Duke qenë se disa prej risive të përcjella nga ligji 111/2017 janë shtjelluar më sipër, si pjesë e masave të ndërmarra nga ana e ligjvënësit, me qëllim zgjidhjen e problematikave të konstatuara në ligjin nr. 10039/2008, në rradhët e mëposhtëme do të ndalem te analizimi i disa prej organeve të reja të krijuara në kuadër të dhënies së ndihmës juridike parësore, si edhe i akteve nënligjore në zbatim të ligjit të  miratuara apo në proces miratimi.

Referuar nenit 13 të ligjit 111/2017, Ndihma juridike parësore jepet nga Qendrat e shërbimit të ndihmës juridike parësore (përmes punonjësve me trajnim të posaçëm); nga organizatat jofitimprurëse të autorizuara, si edhe nga klinikat ligjore pranë institucioneve të arsimit të lartë. Qendrat e shërbimit të ndihmës juridike parësore janë njësi të specializuara për dhënien e ndihmës juridike parësore,[52] të cilat ofrojnë shërbimin e ndihmës juridike përmes punonjësve me trajnim të posaçëm.[53] Qendra e parë e shërbimit të ndihmës juridike parësore  u hap në Shtator të këtij viti në qytetin e Elbasanit, dhe deri në fund të vitit 2019 pritej të hapeshin 8 të tilla[54] pranë Bashkive përkatëse, që do t’u shërbejnë në kohë reale të gjithë atyre të cilët kanë nevojë për asistencë ligjore.

Organizatat jofitimprurëse të autorizuara, referuar nenit 15 të ligjit 111/2017 autorizohen për dhënien e shërbimeve të ndihmës juridike parësore nëse përmbushin këto kritere: a) të jenë të regjistruara në përputhje me legjislacionin në fuqi për organizatat jofitimprurëse; b) të kenë si objekt të veprimtarisë së tyre të parashikuar në statutin e organizatës ofrimin e shërbimeve të ndihmës juridike; c) të kenë shlyer detyrimet tatimore në përputhje me legjislacionin në fuqi; ç) të kenë përvojë në ofrimin e ndihmës juridike; d) të mos jenë në proces falimentimi dhe/ose likuidimi; dh) anëtarët e organit më të lartë vendimmarrës dhe të organit ekzekutiv të organizatës jofitimprurëse të mos jenë dënuar me vendim gjyqësor të formës së prerë për kryerjen e një vepre penale me dashje dhe që do të cenonte besimin e publikut dhe ofrimin e përshtatshëm të ndihmës Këto organizata përfitojnë financime nga buxheti i shtetit, pas një procesi konkurrues dhe transparent përzgjedhjeje të përcaktuar në mënyrë të detajuar në  VKM nr. 110, datë 6.3.2019 “Për përcaktimin e procedurave dhe të rregullave të përzgjedhjes së organizatave jofitimprurëse, të autorizuara për ofrimin e ndihmës juridike parësore të garantuar nga shteti, që përfitojnë financime nga buxheti i shtetit dhe mënyra e financimit të tyre”.

Klinikat ligjore pranë institucioneve të arsimit të lartë[55] janë një tjetër strukturë, e cila bashkëpunon me DNJF sipas kushteve dhe kritereve të parashikuara në marrëveshjet përkatëse të bashkëpunimit për trajnimin dhe përditësimin e njohurive të studentëve të përfshirë pranë këtyre klinikave, mbi çështjet e lidhura me ndihmën juridike parësore. Në kuptimin akademik, klinikat e ligjit ofrojnë përvojë praktike për studentët e të drejtës në fakultetet e drejtësisë të drejtuara zakonisht nga profesorët e klinikës nëpërmjet shërbimeve të ndryshme ligjore në kuadër të ndihmës juridike parësore duke shërbyer si një përfitim i dyanshëm për palët në proces.

 

Vështrim kritik i ligjit nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike

të garantuar nga shteti” dhe problematikat e konstatuara

 

Pavarësisht se ligji 111/2017 ofron për nga pikëpamja materiale dhe procedurale një sistem më të konsoliduar të dhënies së ndihmës juridike, si edhe kapercen problematikat që shfaqte ligji 10039/2008, përsëri është e paevitueshme që hendeqet ligjore të mos ekzistojnë. Në vijim do të përpiqem të konstatoj disa problematika që mund të mbahen në konsideratë në ndryshimin e kuadrit ligjor në të ardhmen, përpos problematikave që do të hasen ne praktikë sapo institucionet përgjegjëse për ofrimin e ndihmës juridike të jenë funksionale në tërësi.   

Institucionet “kontribuese” në ofrimin e ndihmës juridike. Pavarësisht se ligji

111/2017 sanksionon përjashtimin nga pagimi i tarifave dhe shpenzimeve gjyqësore, si edhe përjashtimin nga detyrimi për të parapaguar tarifën e vënies në ekzekutim të urdhrit të ekzekutimit pranë shërbimit përmbarimor gjyqësor, përsëri ekzistojnë një sërë shpenzimesh ligjore që rëndojnë në xhepin e subjekteve përfitues, si shpenzimet noteriale apo tarifat që duhet të paguhen pranë institucioneve të ndryshme shtetërore: Aluizni, Agjencia Shtëtërore e Kadastrës, Instituti i Sigurimeve Shoqërore, Operatori i Shpërndarjes së Energjisë Elektrike (OSHEE) etj.

Me hyrjen në fuqi të ligjit 110/2018 “Për noterinë”, në nenin 76 të tij është parashikuar se Dhoma Kombëtare e Noterisë, me miratimin e Ministrit të Drejtësisë miraton rregulla për uljen e tarifave noteriale për kategorinë e personave përfitues të ndihmës juridike, sipas legjislacionit në fuqi dhe vetëm në rast nevoje. Ky parashikim ligjor nuk është parë në raport me dy ligjet e tjera të miratuara në kuadër të reformës në drejtësi: ligjin nr. 111/2017 dhe ligjin “Për tarifat gjyqësore”. Me qëllim që kjo dispozitë të mos të ngelet në praktikë deklarative dhe e pazbatueshme, ashtu siç ngeli gjatë zbatimit të ligjit të shfuqizuar për Noterinë,[56] një procedurë më e detajuar ku të përcaktohej detyrimi ligjor i institucioneve të sipërcituara për të marrë masa, duhet të ishte sanksionuar edhe në ligjin 111/2017.

           Mos parashikimi i dispozitave specifike për trajnimin e gjyqtarëve, prokurorëve dhe

punonjësve të “OJF” që ofrojnë ndihmë juridike parësore. Ashtu siç u shtjellua më lart, ligji 111/2017 ka parashikuar si kusht për dhënien e ndihmës juridike parësore dhe dytësore trajnimin e detyrueshëm të punonjësve me trajnim të posaçëm dhe avokatëve. Gjatë procesit të hartimit të legjislacionit vërehet se, ligjvënësi nuk e ka parashikuar një gjë të tillë për punonjësit e OJF, pavarësisht se edhe kjo kategori bën pjesë gjithashtu në subjektet e dhëniës së ndihmës juridike parësore. Mendoj se kryerja e trajnimeve të posaçme nga punonjësit e OJF duhet të ishin saksionuar si kusht paraprak për autorizimin në dhënien e shërbimeve të ndihmës juridike, referuar nenit 15 të ligjit 111/2017. Një mënyrë e mundshme e trajnimit mund të ishte krijimi i një platforme trajnimi online; marrja pjesë në trajnimet e shkollës së Magjistraturës; ose organizimi i trajnimeve në mënyrë të pavarur, gjithmonë përmes një procedure transparete. Gjithashtu, mungesa e dispozitave specifike për trajnimet vlen edhe për gjyqtarët dhe prokurorët. Referuar ndryshimeve të ligjit 111/2017 u takon gjyqtarëve të vendosin mbi kërkesat për ndihmë juridike gjyqësore. Dhënia e një vendimi të drejtë është vendimtar për funksionimin e duhur të sistemit sipas ligjit të ri, ndaj edhe niveli i njohurive mbi interpetimin dhe zbatimin e  sistemin e ndihmës juridike duhet të jetë i thelluar.[57]

Paqartësisë e nenit 31 të ligjit 111/2017, mbi rastet e “Kthimit të Përfitimeve”.

Referuar nenit 31 të ligjit 111/2017, në rast se një personi, të cilit i është pranuar kërkesa për ndihmë juridike dytësore dhe/ose përjashtimin nga tarifat gjyqësore dhe shpenzimet gjyqësore i kanë ndryshuar rrethanat në një mënyrë të tillë që nuk plotëson kriteret ligjore për të qenë subjekt përfitues i ndihmës juridike dytësore, DNJF i njofton përfituesit të ndihmës juridike detyrimin për kthimin vullnetar të shpenzimeve të kryera, shumën konkrete dhe afatin për përmbushjen e këtij detyrimi. Procedura, periodiciteti dhe rregullat e verifikimit të ndryshimit të rrethanave përcaktohen me udhëzim të Ministrit të Drejtësisë. Nga ana e këtij të fundit është miratuar Udhëzimi nr. 2 dt. 25.03.2019 “Për procedurat, periodicitetin dhe rregullat e verifikimit të ndryshimit të rrethanave”. Në këtë këtë akt nënligjor ngarkohet DNJF për të verifikuar, në mënyrë periodike, çdo vit, gjendjen ekonomike dhe financiare të subjekteve përfituese të ndihmës juridike, si edhe fazën ku ndodhet gjykimi me palë subjektin përfitues. Mendoj se, duke marrë parasysh edhe marzhin e gjerë të subjekteve përfitues, harku kohor 1 vjeçar është jo eficent, sepse kërkon një kohë dhe procedura relativisht të tejzgjatura. Referuar legjislacionit Austriak, që parashikon që kornizë të ngjashme me sistemin e ndihmës juridike në Republikën e Shqipërisë, afati i periodicitetit është 3 vjeçar, ndërsa pas kalimit të këtij afati, verifikimi kryehet vetëm nëse ekzistojnë indicie për ndryshimin e rethanave të përfituesit. Mendoj se harku kohor 3 vjeçar apo edhe një hark kohor më i gjatë, në 5 vite, duhet të sanksionohet edhe në sistemin Shqiptar, përmes ndryshimeve në Udhëzimin nr. 2, datë 25.03.2019. Gjithashtu, i domosdoshëm konsiderohet edhe saksionimi i detajuar i procedurës së verifikimit, ngaqë te Udhëzimi në fuqi nuk parashikohet asnjë procedurë, përveç detyrimit të DNJF për t’i kërkuar informacion institucioneve publike dhe jopublike në Republikën e Shqipërisë, pa përcaktuar një listë shteruese.

 

Përfundime

 

Ky artikull është një përpjekje për të përcjellë një kornizë të sistemit të ndihmës juridike falas në Republikës së Shipërisë, si një hallkë themelore e parimit të aksesit në drejtësi. Përmes këtij artikulli jam munduar të bëj një analizë të koncentruar të kuadrit ligjor të sistemit të ndihmës juridike nisur nga ligji nr.10039/2008 (i shfuqizuar), nëpërmjet evidentimit të problematikave dhe shkaqeve të mosfunksionimit në praktikë; duke vijuar në analizimin e ligjit 111/20017, risitë e përcjella, si dhe sa janë adresuar në këtë ligj problematikat që shfaqte ligji i shfuqizuar. Gjithashtu është përcjellë një informacion mbi aktet e miratuara, ato në proces miratimi, si edhe masat e ndërmarra nga ana e institucioneve përgjegjëse për administrimin dhe funksionimin e sistemit të ndihmës juridike parë gjithmonë nën një këndvështrim kritik, duke evidentuar dhe disa nevoja për ndryshim në të ardhmen. Po i mbyll këto rradhë me një thirrje institucioneve përgjegjëse për administrimin dhe funksionimin e sistemit të ndihmës juridike, por edhe gjithë profesionistëve të së drejtës në tërësi, duke theksuar faktin që pavarësisht se ndihma juridike e garantuar nga shteti nuk ka qenë në standardet e duhura, me hyrjen në fuqi të ligjit 111/20017 grupeve vulnerabël po u ri-ofrohet një qasje e re ndaj aksesit në drejtësi, prandaj është detyra jonë të marrim masa dhe të bashkëpunojmë në përmbushjen e këtij misioni, që siç e kam theksuar më lartë, përveçse i karakterit profesional është dhe duhet të jetë në harmoni me një mision të karakterit moral dhe humanitar.

--------------------------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

-          Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë

-          Ligji nr.7095, datë 21.03.1995 “Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë”

-          Ligji nr.10039, datë 22.12.2008 “Për ndihmën juridike”

-          Ligji nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”

-          Ligji nr. 9975, datë 28.07.2008 “Për taksat kombëtare ” i ndryshuar

-          Ligji nr. 7829, date 01.06.1994 "Për noterinë", i ndryshuar

-          Ligji  nr.110/2018 “Për noterinë”

-          Ligji nr.  9109, datë 17.07.2003 “Për profesionin e avokatit në Republikën e Shqipërisë”

-          Ligji nr. 55/2018 “Për profesionin e avokatit në Republikën e Shqipërisë”

-          VKM nr. 110, datë 6.3.2019 “Për përcaktimin e procedurave dhe rregullave të përzgjedhjes së organizatave jofitimprurëse, të autorizuara për ofrimin e ndihmës juridike parësore të garantuar nga shteti, që përfitojnë financime nga buxheti i shtetit dhe mënyra e financimit të tyre”

-          Urdhër i përbashkët i Ministrisë së Drejtësisë dhe Dhomës Kombëtare të Avokatisë nr. 1284/3 datë 16.03.2005

-          Udhëzim i Prokurorisë së Përgjithshme nr. 3, datë 13.11.2006, “Për shpenzimet proceduriale”, i ndryshuar

-          Vendimi nr. 3, datë 25.06.2011, i Komisionit Shtetëror të Ndihmës Juridike

-          Udhëzimi i Ministrit të Drejtësisë nr. 2 dt. 25.03.2019, “Për procedurat, periodicitetin dhe rregullat e verifikimit të ndryshimit të rrethanave”

 

Raporte kombëtare/ndërkombëtare

-          Progres Raporti i Komisionit Evropian për Shqipërinë

(https:\\europanwesternbalkans.com\albania)

-          Raporti "Mbi ofrimin e Ndihmës Juridike Shtetërore në Shqipëri

(http://www.ahc.org.al/wpcontent/uploads/2017/04/Raport_ndihma_juridike_falas-shkurt-2012.pdf)

-          Raport pas vizitës së Komisionerit në Shqipëri 21-25 Maj 2018

(http://www.parlament.al/Projektligje/Indexlist)

-          Raporti i TLAS mbi aksesin në drejtësi në Republikën e Shqipërisë (https://www.tlas.org.al/sites/default/files/raporti%20tlas%20%20%20mbi%20ndihm%c3%8bn%20juridike%20n%c3%8b%20shqip%c3%8bri.pdf)

-          Relacioni shoqërues i projekt ligjit për ndihmën juridike

(http://www.parlament.al/Projektligje/Indexlist)

 

Jurisprudencë

-          Vendime të GJEDNJ për çështjet: Delcourt kundër Belgjikës, 17 Janar 1970; Gnahore kundër Francës, 19 Shtator 2000,  nr. 40031/98; Staroszczyk kundër Polonisë, 22 Mars 2017, nr. 8932/05; Airey kundër Irlandës, 9 Tetor 1979, nr. 6289/73

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese: nr.7, datë 27.02.2013; nr. 67, datë 17.11.2015; nr.84, datë 30.12.2016; nr. 35, datë 01.06.2015;  nr. 67, datë 17.11.2015; nr.71, datë 30.11.2016;  nr. 65, datë 16.10.2017 i Gjykatës Kushtetuese



[1] Me Institucionet përgjegjëse për administrimin dhe funksionimin e sistemit të ndihmës juridike sipas ligjit 111/2017 nënkuptojmë Ministrinë e Drejtësisë; Drejtorinë e Ndihmës Juridike Falas; Dhomën Kombëtare të Avokatisë; gjykatat dhe prokuroritë kompetente

[2] Neni 42/2 i Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, si edhe neni 6 i KEDNJ

[3]Në vijim: GJEDNJ

[4] Delcourt kundër Belgjikës, 17 Janar 1970, paragrafi 25

[5] Gnahore kundër Francës, 19 Shtator 2000,  nr. 40031/98, paragrafi 41

[6] Disa nga standardet kryesore të përcaktuara nga GJEDNJ konsistojnë kryesisht në: “Gëzimin e garancive të nenit 6 në mënyrë të sinqertë dhe efektive dhe jo iluzive” (Staroszczyk kundër Polonisë, 22 Mars 2017, nr. 8932/05; Airey kundër Irlandës, 9 Tetor 1979, nr. 6289/73)

[7] Në vijim: GJK

[8] Vendimi nr.7, datë 27.02.2013 i Gjykatës Kshtetuese

[9] Vendimi nr.84, datë 30.12.2016; nr.67, datë 17.11.2015, nr. 65, datë 16.10.2017 i Gjykatës Kushtetuese

[10] Vendimi nr. 35, datë 01.06.2015; nr.71, datë 30.11.2016, i Gjykatës Kushtetuese.

[11] Ligji nr.10039, datë 22.12.2018 “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”, ligji i parë i posaçëm i miratuar në fushën e ndihmës juridike, shfuqizuar, pasi, ashtu siç do të parashtrohet në vijim të  këtij artikulli, në praktikë ai nuk po funksiononte siç duhej

[12] Shih Progres Raportin e Komisionit Evropian për Shqipërinë (https:\\europanwesternbalkans.com\albania);

Raportin "Mbi ofrimin e Ndihmës Juridike Shtetërore në Shqipëri;

(http://www.ahc.org.al/wpcontent/uploads/2017/04/Raport_ndihma_juridike_falas-shkurt-2012.pdf);

Relacionin shoqërues të projekt ligjit për ndihmën juridike (http://www.parlament.al/Projektligje/Indexlist)

[13] Në vijim: ligji 111/2017

[14] Baza për hartimin e këtij projektligji ka qenë një projekt i "Euralius", i cili ndryshoi mekanizmin e përcaktimit dhe dhënies së ndihmës juridike në bashkëpunim e me aktorë të rëndësishëm si OJF, Komiteti Shtetëror për Ndihmën Juridike, Dhoma Kombëtare e Avokatisë dhe ekspertë të huaj nga Council of Bats and Law Societies of Europe (CCBE), ku u sollën praktikat Italiane, Çeke, Spanjolle, Gjermane, Italiane, Austriake, Polake, Malazeze etj. Projektligji është hartuar gjatë periudhës Shkurt-Maj 2016, dhe ka qenë një dokument që është diskutuar ndërmjet anëtarëve të grupit hartues, si edhe grupit të financimit të sistemit të drejtesisë, me përfaqësues nga KLD, Ministria e Financave, ZABGJ, ekspertë të pavarur, etj. Për këtë qëllim është bërë një kërkim i krahasuar me legjislacionin e një sërë vendeve të Këshillit të Evropës, për të evidentuar një model të mirë dhe në përputhje me korpusin e legjislacionit shqiptar dhe rekomandimeve të Këshillit të Evropës, dhe progres raporteve të Komisionit Evropian për Shqipërinë

[15] Raport pas vizitës së Komisionerit në Shqipëri 21-25 Maj 2018, (http://www.parlament.al/Projektligje/Indexlist).

[16] Risitë që përcjell ligji 111/2017 do të parashtrohen në mënyrë të koncentruar në vijim të këtij artikulli

[17] Në vijim: ligji nr. 10039/2008

[18] Shih nenin 16 të ligjit nr.10039/2008

[19] Në vijim KSHNJ

[20] Referuar nenit 6 të ligjit nr.10039/2008, njëri prej anëtarëve zgjidhej nga Ministri i Drejtësisë, njëri nga Ministri i Financave, njëri nga Dhoma Kombëtare e Avokatisë, i katërti nga Këshilli i Lartë i Drejtësisë dhe i pesti nga organizatat jofitimprurëse, që veprojnë në fushën e ndihmës ligjore. Anëtari nga organizatat jofitimprurëse zgjidhej prej 4 anëtarëve të zgjedhur më sipër, nga lista e kandidatëve të propozuar nga këto organizata

[21] Referuar nenit 11 të ligjit nr.10039/2008, Ndihma juridike parësore konsistonte në dhënien e informacionit për sistemin ligjor në Republikën e Shqipërisë, për aktet normative në fuqi, të drejtat dhe detyrimet e subjekteve të ligjit, mënyrat e ushtrimit të të drejtave të individit, në proceset gjyqësore dhe ato jashtëgjyqësore, si dhe dhënien e asistencës në hartimin e dokumenteve juridike apo në forma të tjera

[22] Ndihma juridike dytësore konsistonte në dhënien e shërbimeve të këshillimit, përfaqësimit apo mbrojtjes në proceset gjyqësore penale, proceset gjyqësore civile dhe administrative, si dhe të paraqitjes para organeve administrative shtetërore. Theksoj, se në këtë dispozitë mbrotja në proceset gjyqësore penale ka përcjellë një “Konfuzion” në aplikimin e “ndihmës juridike në fushën penale” lidhur me ndarjen e kompetencave/përgjegjësive të Komisionit Shtetëror të Ndihmës Juridike nga njëra anë dhe Prokurorisë dhe gjykatave nga ana tjetër, për të cilat, do të flitet në vijim të këtij artikulli

[23] Ashtu siç do të shtjellohet më poshtë, ligji i mëparshëm ndryshe nga ligji i ri nuk parashikonte marzh të ardhurash/pasurish që kategorizojnë një person me të ardhura të pamjaftueshme, duke lënë shkak për interpretim

[24] Shih nenin 11, 12,13 të ligjit nr.10039/2008

[25] Shih nenin 20 të ligjit nr. 10039/2008

[26] Shih nenin 9 të ligjit nr. 10039/2008

[27] Ligji i aplikueshem në kohën kur ligji nr. 10039/2008 ishte në fuqi

[28]Shih nenin  19 të ligjit nr. 10039/2008

[29] Ligji nr.10039, u miratua në 2008 u botua në Fletore Zyrtare në Dhjetor 2008, dhe filloi nga zbatimi në Maj 2012, pra mbi 3 vite më vonë

[30] Nëse i referohemi statistikave ndër vite të administruara nga KSHNJ, vetëm në vitin 2017, ka patur 828 aplikime, prej të cilave vetëm 10% e tyre i është akorduar ndihmë juridike. Kjo shifër është e papranueshme në një realitet që njerëzit e këtij vendi kanë nevoja të shumta për këshillime dhe shërbime juridike për të kuptuar dhe kërkuar të drejtat e tyre

[31] Në këtë rast lind pyetja: Si mund t’i drejtohet gjykatës me objekt ankimimin e vendimit mbi mosdhënien e ndihmës juridike parësore, një person i cili për shkak të pamundësive intelektuale/ekonomike, nuk ka mundësi t’i drejtohet institucioneve me qëllim zgjidhjen e problemit të tij, problem i cili për nga pikëpamja proceduriale mund të jetë shumë herë më i lehtë se ankimimi i vendimit të KSHNJ në gjykatën kompetente?

[32]Në vijim: OJF

[33] Ligji 7095, datë 21.03.1995 “Kodi i Procedures Penale të Republikës së Shqipërisë”. Me ndryshimet e reja të vitit 2017, në nenin 49/a është parashikuar se kur nuk janë rastet e mbrojtjes së detyrueshme dhe i pandehuriqë nuk ka mjete financiare të mjaftueshme kërkon mbrojtës, organi procedues cakton mbrojtësin nga lista e vënë në dispozicion ngainstitucionet e ndihmës juridike falas. Shpenzimet e mbrojtjes mbulohen nga shteti (Drejtoria e Ndihmës Juridike Falas)

[34] Përcaktimi i dispozitave të shperblimit qoftë në ligjin për ndihmën juridike falas, qoftë në KPP ishin blankete dhe referonin në Urdhrin e përbashkët të Ministrisë së Drejtësisë dhe Dhomës Kombëtare të Avokatisë. Ky udhëzim, ashtu siç do të shtjellohet në vijim është mjaft problematik, pasi elementi që vihet re është se nuk ka një parashikim të qartë ligjor për pagesën e avokatëve kryesisht, si edhe nuk ka asnjë procedurë në lidhje me mënyrën e pagesës, që adreson specifikat e tyre

[35] Shih nenin 3 shkronja “c”, të ligjit 111/2017

[36] Shih pikën 7 të nenit 21 të ligjit nr 111/2017

[37] Referuar draft rregullores të përcjellë për mendim  pranë DNJF, në mënyrë të koncentruar mbi mënyrën e pageses parashikohet si vijon: “Mënyra e pagesës së avokatit është rregulluar në mnyrë të tillë që Shpërblimi për punën e kryer nga avokati  gjatë procesit të dhënies së ndihmës juridike falas bëhet; a) Për ndihmën juridke për personat pa mjete të mjaftueshme financiare, nga   DNJF, pranë Ministrisë së Drejtësisë; b) Për ndihmën juridke në kushtet e mbrojtjes së detyrueshme sipas parashikimeve të nenit 49, pika 7, dhe nenit 49/a të Kodit të Procedurës Penale, nga organi i Prokurorisë.”

[38] Rezarta Mataj, Shpenzimet gjyqësore në procesin civil

[39]Ligj  Nr. 8116, datë 29.3.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës Së Shqipërisë”, i ndryshuar

[40] Nga monitorimet e TLAS (Tirana Legal Aid Society) janë konstatuar raste të pamundësisë së personave për të përfunduar gjykimet e filluara për shkak të pamundësisë për të përballuar shpenimet e ekspertëve apo psikologëve;

(https://www.tlas.org.al/sites/default/files/raporti%20tlas%20%20%20mbi%20ndihm%c3%8bn%20juridike%20n%c3%8b%20shqip%c3%8bri.pdf)

[41] Neni 105/b i Kodit të Procedurës Civile 2017 parashikon se personat që, sipas dispozitave për tarifën, përjashtohen nga pagimi i taksës, përjashtohen edhe nga pagimi i shpenzimeve të tjera gjyqësore. Në këto raste, shpenzimet përballohen nga fondi përkatës i parashikuar në Buxhetin e Shtetit

[42] Në kuadër të parashikimeve të nenit 28, pika 3 të ligjit 111/2017 është miratuar edhe udhëzimi i KM nr. 1, dt. 06.03.2019, “Për caktimin e masës së shpenzimëve të pagesave të ekspertëve dhe dëshmitarëve gjatë procesit gjyqësor”, ku risi e këtij udhëzimi është përcaktimi i një kuotimi të thirrjes së ekspertëve nga lista e regjistrit elektronik, kjo me qëllim shmangien e abuzimeve nga gjyqtarët. Kështu, çdo eksperti nuk mund t’i caktohet për të ofruar në ekspertizën e tij, më shumë se 30% të numrit të çështjeve gjyqësore për të cilat është kërkuar e njëjta lloj eskpertize brenda një viti kalendarik

[43] Përmendim këtu mungesën e një faqeje web për të shkarkuar formularët e aplikimit dhe detyrimin që shtetasit, pavarësisht vendqëndrimit të tyre të paraqiteshin pranë zyrave të KSHNJ me qëllim plotësimin e formularëve me të dhëna dhe kërkesa të komplikuara

[44] Shih nenin 10 të ligjit nr. 111/2017

[45] Për të cilët do të flitet më

[46] Shih nenin 11 të ligjit 111/2017                         

[47] Aktualisht, stasistikat e Ministrisë së Drejtësisë për efekt të planifikimit të masave referojnë të dhëna të larta me rreth 4.777.582 (16% e popullsisë) persona të përfshirë në grupin e përfituesve sikurse përcakton neni 11 i ligjit 111/2017. Ky numër është akoma më i lartë nëse përllogarisim edhe personat që përfitojnë ndihmë juridike për shkak të pamundësisë financiare

[48]Vendimi nr.3 i KSHNJ, datë 25.06.2011 paraqiste një listë të gjatë dokumentash që kërkuesi i ndihmës juridike duhet të bashkëlidhte në mënyrë që të përfitonte nga çdo lloj forme e ndihmës juridike shtetërore. Në këndvështrimin praktik dhe ekonomik, individët kishin vështirësi në plotësimin e dokumentacionit të kërkuar si për sa i takon aspektit kohor dhe atij financiar. Presupozohet që individët që i drejtoheshin KSHNJ-së ishin në pamundësi financiare dhe përgjithësisht përfaqësonin shtresat e varfëra të popullsisë prandaj mbulimi i kostos financiare për sigurimin e dokumentacionit shpesh ishte i pamundur

[49] Neni 12 të ligjit 111/2017 parashikon një marzh fiks të ardhurash/pasurish që një përson të përfshihet në kategorinë e personave përfitues për shkak të pamundësive financiare. Nëpërmjet kësaj ndërhyrjeje ligjore, qartësohet që kriteri financiar për dhënien e ndihmës juridike dytësore duhet të jetë në përputhje me të ardhurat dhe pasuritë e aplikuesit. Pavarësisht se ky ndryshim mund të konsiderohet pozitiv, pasi në një farë mënyre shmang notat e subjektivizmit në dhënien e ndihmës juridike, duhet të theksoj se zbatimi i ngurtë i kësaj dispozite përbën një cënim të aksesit në drejtësi. Sipas GJEDNJ, në parim personave që u është mohuar ndihma falas, nuk u shkelet e drejta për akses sipas nenit 6, kur nuk bëjnë pjesë në kategoritë përfituese sipas skemës së përfitimit të sistemit ligjor vendas, por në raste përjashtimore, kjo lloj ndihme duhet t’u garantohet këtyre personave edhe jashtë skemës përfituese, kur thelbi i së drejtës për akses është cënuar. Gjyqtarët duhet të mbajnë në konsideratë këtë jurisprudencë për interpretimin e së drejtës për akses, jo detyrimisht strictu sensu, sipas skemës financiare ligjore, të sipërcituar. Fryma e interpretimit të skemës përfituese financiare ligjore, duhet të jetë që, e drejta për akses është dhënia e mundësisë faktike për akses, duke mos u cënuar thelbi i kësaj të drejte. Nëse vetë skema financiare e cënon thelbin e së drejtës për akses, atëherë është detyrë e gjyqtarëve që interpretimin gjyqësor për zgjidhjen e çështjes konkrete, të bëjnë sa më në pajtim me standardet kushtetuese dhe konventore. Me qëllim evitimin e çdo paqartësie, mendoj se në nenin 12 të ligjit duhet shtuar pika (6) ku te parashikohet, se: “Në raste përjashtimore, kjo lloj ndihme duhet t’u garantohet këtyre personave edhe jashtë skemës përfituese, kur thelbi i së drejtës për akses është cënuar.”

[50]Shih shkronjën “f” të nenit 7 të ligjit nr. 111/2017

[51] Indikatorët e vlerësimit në këtë rregullore parashikojnë në mënyrë të pikëzuar nivelet e vlerësimit mbi përshtatshmërinë e ambienteve pritës; përshtatshmërinë e procesit të punës; përshtatshmërinë e kapaciteteve profesionale; respektimin e Kodit të Etikës Profesionale; përshtatshmërinë e cilësisë së shërbimit

[52] Të organizuara si “njësi e drejtpërdrejtë e ofrimit të shërbimeve”, sipas legjislacionit në fuqi për organizimin dhe funksionimin e administratës shtetërore

[53] Punonjësit me trajnim të posaçëm janë punonjës të diplomuar nga një program i ciklit të dytë të studimeve në drejtësi, sipas legjislacionit në fuqi për arsimin e lartë dhe që i është nënshtruar një trajnimi të posaçëm

[54] Drejtoria e Ndihmës Juridike Falas, në bashkëpunim me Ministrinë e Drejtësisë është në proces studimi  ku si 8 qytete prioritare janë diskutuar Gjirokastra, Fieri, Kavaja, Kukësi, Durrësi, Lezha, Gramshi, Lushnja

[55] Aktualisht funksionojnë 3 Klinika ligjore në tre qytete të vendit dhe përkatësisht: Fakulteti i Drejtësisë, Universiteti i Tiranës; Universiteti “Aleksandër Mojsiu”, Durrës; Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë. Ndodhet në fazën e ngritjes dhe Klinika e Ligjit pranë Universitetit “Luigj Gurakuqi”, Shkodër

[56] Sipas ligjit të shfuqizuar, nr. 7829, date 01.06.1994 "Per noterinë", i ndryshuar, në nenin 28  të tij parashikohej  se: "Kur personi fizik nuk është në gjendje të përballoje shpërblimin e shpenzimet që kerkohen për kryerjen e veprimeve noteriale mund të perjashtohet nga pagimi i tyre tërësisht apo pjesërisht nga vetë noteri, ose me vendim të këshillit të dhomës së notereve". Në këtë dispozitë, edhe pse lehtësimi lihej ne diskrecion të noterit, sërish aty ishte e parashikuar mundësia e përjashtimit tërësor nga detyrimi për të paguar tarifat noteriale, ndërkohë qe neni 76 i ligjit nr.110/2018, të sapo miratuar parashikon si mundësi vetëm uljen e tarifës dhe jo përjashtimin e pagimit të saj

[57] Nga ana e Ministrisë së Drejtësisë janë ndërmarrë masa përmes vënies në dijeni të Shkollës së Magjistraturës dhe kërkesës për përfshirjen e sistemit të ndihmës juridike të garantuar nga shteti në kurrikulat e trajnimit të gjyqtarëve, prokurorëve dhe profesionistëve të tjerë të ligjit