Dr. Pjereta AGALLIU

                                                                                          Lektore e jashtme pranë

Fakultetit të Drejtësisë të UT,

Tiranë

 

            Hyrje

Arsimi i lartë dhe lidhjet e tij me kërkimin dhe inovacionin luajnë një rol vendimtar në zhvillimin individual dhe shoqëror, në sigurimin e kapitalit njerëzor shumë të aftë dhe qytetarëve të angazhuar, për të krijuar vende pune dhe patur rritje ekonomike.[1] Mbi këtë motiv u pa i nevojshëm reformimi i arsimit të lartë në Shqipëri, për të arritur sa më pranë standardeve evropiane dhe për të ndërvepruar si partnerë të barabartë, aty ku sistemet e ndryshme të arsimit të lartë krijojnë ura bashkëpunimi, shkëmbimi të praktikave dhe përvojave të tyre në dobi të prosperitetit dhe zhvillimit të mundësive të reja për të gjithë aktorët. 

 

Kjo nismë reformuese solli një qasje të re të sistemit të Arsimit të Lartë, e cila ndryshoi shumëçka nga tradita dhe korniza ku gjendej më parë arsimi i lartë, duke prodhuar sasi. Ndërkohë që ritmi i zhvillimit kishte ndalur, si në aspektin e performancës së mësimdhënies dhe kërkimit shkencor, kurrikula që nuk ecnin paralel me kohën dhe zhvillimin e tregut të punës,  vendimmarrja akademike dhe administrative ishte përqëndruar në duart e disa subjekteve, duke cënuar transparencën dhe gjithpërfshirjen. Por, ashtu si thënia “medalja i ka dy anët saj” edhe Ligji Nr.80/2015 “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor në institucionet e arsimit të lartë në Republikën e Shqipërisë” është i ekspozuar të shihet në dy plane: në risitë që ai sjell për sistemin e arsimit të lartë si edhe aspektet më të kritikuara të tij.

Nisur nga ky plan i fundit, ligji - si nismë për të reformuar sistemin e Arsimit të Lartë në Shqipëri - ka qenë i diskutueshëm dhe i debatuar fort që në fillesat e hartimit, çka vazhdon të jetë prezente edhe sot pas pesë vitesh që ligji ka hyrë në fuqi dhe ka prodhuar efektet e tij. Disa nga pikat ku është përqëndruar debati i atribuohen mungesës së disa akteve nënligjore, që e ka bërë ligjin të pazbatueshëm; tarifat e studimeve janë të papërballueshme; alokimi i fondeve publike për universitetet jopublike çon në rritjen e pabarazisë; cilësia e shërbimeve që ofrohet në universitetet publike nuk është në përpjestim të drejtë me tarifën vjetore të studimeve që studentët paguajnë; transparenca në vendimmarrje mbi hartimin dhe zbatimin e buxhetit të IAL-ve; mosfunksionimi i Këshillave Studentorë dhe Komisioneve të Përhershme; rekrutimi i stafit akademik, vlerësimi i performancës së mësimdhënies dhe kërkimit shkencor; mungesa e një studimi kombëtar për punësimin; mungesa e shërbimeve cilësore shëndetësore për studentë në mbarë vendin etj.[2] Të gjitha këto pasqyrohen në këtë punim, si edhe në të tjera masa që shteti po ndërmerr për t’i zgjidhur problemet në këtë fushë.

 

Një historik i shkurtër i sistemit të arsimit të lartë në Shqipëri

E drejta për arsimim është në radhë të parë një e drejtë kushtetuese, e përcaktuar shprehimisht në nenin 57, pika 1 të Ligjit Themelor të Shtetit tonë: Kushdo ka të drejtën për arsimim”..[3] Ligji Nr.80/2015 “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor në institucionet e arsimit të lartë në Republikën e Shqipërisë” (më tej, Ligji Nr.80/2015) e ka konkretizuar këtë të drejtë në nenin 4,[4] për sa i takon të drejtës për arsim të lartë. Organet e pushtetit publik duhet të respektojnë këtë të drejtë dhe të kontribuojnë në realizimin e saj, referuar nenit 15/2 të Kushtetutës. Gjithashtu, Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore ka sanksionuar, se: “Askujt nuk mund t’i mohohet e drejta për arsim”.[5] Kjo e drejtë nuk është absolute, megjithatë mund të parashikohen kritere pranimi, të cilat nënkuptojnë edhe kufizime, duke mbajtur në konsideratë që nga vetë natyra e e saj kjo e drejtë kërkon rregullim nga Shteti.[6] Si pasojë, autoritetet vendase gëzojnë në çështje të tilla një diferencë të caktuar vlerësimi, megjithëse vendimi përfundimtar për respektimin e Konventës i takon Gjykatës. Në mënyrë që të sigurohet se kufizimet që janë vendosur, nuk duhet të cënojnë të drejtën në fjalë në atë masë sa të dëmtojnë vetë thelbin dhe ta privojnë individin nga e drejta themelore.[7] [8] Shteti ka të drejtë të përcaktojë rregulla që duhet të plotësohen për të konkuruar dhe për të fituar të drejtën e arsimit të lartë si në rastin e 'Kılıç kundër Turqisë', i cili ankohej që për shkak se vinte nga një formim profesional i shkollës së mesme nuk kishte të njëjtin akses me ata që kishin mbaruar shkollën e mesme të përgjithshme, duke u dhënë këtyre të fundit prioritete. Në rastin konkret, Gjykata e Strasburgut vlerësoi së kriteret e përzgjedhjes nuk mund të konsiderohen si joproporcionale me qëllimin e ndjekur, pasi të gjithë mbajtësit e diplomës të nivelit të lartë profesional morën provimin kombëtar të pranimit në mënyrë të barabartë me kandidatët nga shkollat e mesme të përgjithshme dhe rezultatet e tyre u vlerësuan në të njëjtën mënyrë. Në këto rrethana, kërkuesi nuk ishte privuar në praktikë nga e drejta e tij e qasjes në arsimin e lartë.[9] [10]

Procesi i Bolonjës. Në shtator 2003, Shqipëria u bashkua zyrtarisht në procesin e Bolonjës.[11] Ky vit shënon fillimin e organizuar të rishikimit dhe të përshtatjes së kurrikulave të Arsimit të Lartë sipas këtij sistemi, konceptimin e ECTS-ë dhe zbatimin e tyre. Ky ishte dhe është një proces i vështirë, ende i papërfunduar, veçanërisht në aspektin e harmonizimit të kurrikulave, sipas cikleve dhe profileve universitare në rang kombëtar dhe evropian.[12] Që atëherë, legjislacioni i Arsimit të Lartë është përditësuar, për të mbështetur reformat e procesit të Bolonjës, që kanë adresuar çështje të tilla si: ciklet e studimit, prezantimi i ECTS-ë, suplementi i diplomës, konsolidimi i autonomisë financiare të institucioneve të AL-ve, përmirësimi i procesit të njohjen e kualifikimeve akademike, vlerësimin e cilësisë së jashtme dhe të brendshme, financimin e arsimit të lartë, standardet akademike, zbatimi i një kornize kombëtare të kualifikimit, mobiliteti i studentëve brenda vendit dhe jashtë tij, përmirësimi i regjistrimit të studentëve në institucionet e AL-ve, vendosja e performancës standardet etj. Më herët, Shqipëria ka ratifikuar Konventën e Lisbonës për Njohjen e Kualifikimeve,[13] në kuadër të së cilës u krijua Zona Evropiane e Arsimit të Lartë[14] në nivel kombëtar dhe themeloi zyrën ENIC[15] në Ministrinë përgjegjëse për arsimin e asaj kohe. Ministria përgjegjëse për arsimin ka nisur bashkëpunimin me vende të ndryshme për njohjen automatike të diplomave.[16]

Në rrafshin e Bashkimit Europian, me Rekomandimin e Këshillit, Shtetet Anëtare të BE-së marrin një angazhim politik për të ndërmarrë hapa në paraqitjen e njohjes automatike deri në vitin 2025. Kjo do të shoqërohet me veprime që do të ndërtojnë besim në sistemet e arsimit të njëri-tjetrit dhe do t’i mbështesin Shtetet Anëtare për të përmirësuar njohjen, për të lehtësuar lëvizjen e të mësuarit. Në fushën e Arsimit të Lartë, Rekomandimi bazohet në përparimin e bërë tashmë në forume të tjera, veçanërisht Procesin e Bolonjës dhe Konventën e Njohjes së Lisbonës, si edhe përmes marrëveshjeve shumëpalëshe midis grupeve të Shteteve Anëtare të BE-së, siç është Vendimi i Benelux për njohjen automatike të kualifikimeve të Arsimit të Lartë, si edhe marrëveshja e vendeve baltike. Ai gjithashtu promovon përdorimin e mëtejshëm të mjeteve ekzistuese, të cilat mund të mbështesin njohjen e kualifikimeve dhe rezultatet e periudhave të mësimit jashtë vendit, të tilla si: Europass, Korniza Evropiane e Kualifikimeve, Sistemi Evropian i Transferimit të Kreditit dhe Akumulimit (ECTS), Plotësimi i Diplomës dhe Sistemi Evropian i Krediteve për Arsim dhe Aftësim Profesional.[17]

Përmes programeve të tij Erasmus + dhe Horizon 2020, Bashkimi Evropian mbështet shkëmbime ndërkombëtare për studentë, staf akademik dhe studiues, si edhe bashkëpunim të strukturuar midis institucioneve të arsimit të lartë dhe autoriteteve publike në vende të ndryshme.[18] Pjesë e këtyre programeve është edhe Shqipëria.[19] Garantimi i lëvizshmërisë së lirë të studentëve dhe njohja e kualifikimeve reciproke të një vendi pjesë e Sistemit të Bolonjës, përbëjnë kushtet thelbësore për suksesin e arsimit të lartë të një vendi evropian në Hapësirën Evropiane të Arsimit të Lartë. U deshën disa vite për të ardhur pjesërisht në standardet e sistemit të Bolonjës me miratimin e ligjit të 2007,[20] i cili ka pësuar disa ndryshime[21] brenda një kohe të shkurtër, duke sjellë konfuzion në zbatimin e tij në praktikë. Në vijimësi të kësaj përpjekje vjen dhe reformimi i sistemit të Arsimit të Lartë me ligjin Nr.80/2015.

Modeli anglo-sakson i Reformës së Arsimit të Lartë. Ky ligj (sikurse është pranuar nga Komisioni i hartimit) është përqëndruar në sistemin anglo-sakson. Ka pasur debate mbi përshtatjen e këtij sistemi në jurisprudencën dhe përfaqësimin e sistemit tonë të Arsimit të Lartë. Kjo për faktin se nga ana e jurisprudencës ne jemi një vend që kemi ndjekur traditën e vendeve të së drejtës kontinentale dhe për shumë vite atë sovjetike, e cila vazhdon të jetë prezente në kuadër të strukturimit dhe metodologjisë së mësimdhënies. Ky koncept u përparua me ardhjen e demokracisë duke e hapur dimensionin e zhvillimit të arsimit të lartë në drejtim të praktikave evropiane, por duke mos dalë nga shembujt tradicional që i qëndrojnë më afër mentalitetit shqiptar, si ai i vendeve më të afërta perëndimore. Në këtë kontekst, komisioni i cili ka hartuar projektligjin është shprehur, se: “Praktika anglo-saksone që në fakt është një koncept shumë më i gjerë se sistemi anglez, deri diku ngjan e huaj për t’u përthithur menjëherë nga sistemi ynë.” Ky konstatim mbështetej edhe nga fakti që ende nuk kemi përmbushur standardet e procesit të Bolonjës apo përshtatja e gabuar e shumë kritereve të këtij procesi, që po ta shohësh, gjatë  brenda pak vite kemi ndryshuar disa herë formën e sistemit të ciklit të dytë të studimeve, duke i emetuar dhe kurrikul-uar në forma të ndryshme si master i nivelit të dytë, master profesional, master i shkencave, master i nivelit të parë, diplomë e integruar e nivelit të dytë etj,. Pavarësisht kësaj, ligji i ka rregulluar këto aspekte, por për efekt të analizës ecuria e kësaj reforme të nisur me sistemin e Bolonjës nuk ka qenë e unifikuar dhe definuese, duke sjellë konfuzion dhe paqartësi për të ardhmen, si në radhët e akademikëve edhe në ato të studentëve.[22]

 

 

Risitë e Ligjit Nr. 80/2015 për Arsimin e Lartë

Kjo Reformë që e sheh Arsimin e Lartë si e mirë publike dhe shërbim publik, si qëllime kryesore ka: Përmirësimin e cilësisë së Arsimit të Lartë në dy drejtime kryesore: mësimdhënie dhe punë kërkimore-shkencore; të lidhë Arsimin e Lartë me nevojat e tregut të punës dhe drejtimeve të zhvillimit të vendit; krijimin e një sistemi të njësuar dhe të standartizuar në Shqipëri; vendosjen e tij mbi baza financiare të qëndrueshme; krijimin e institucioneve të pavarura të Arsimit të Lartë (Më poshtë IAL).[23]

Risia e parë që sjell ky organizim është ndarja midis vendimmarrjes akademike dhe asaj financiare administrative të IAL-ve. Kjo është një ndarje që gjendet në shumicën e universiteteve amerikane dhe ato britanike. Kjo lloj ndarjeje midis organizimit akademik dhe qeverisjes administrative të IAL-ve është një nga elementet më të rëndësishme që rekomandohet nga të gjitha dokumentet e BE-së për të përmirësuar efikasitetin e IAL-ve në Evropë. Me ligjin e mëparshëm, përgjegjësia institucionale mbi vendimmarrjen akademike dhe administrative binte mbi Rektorin dhe organizmat e tjerë drejtues, duke krijuar një keq menaxhim të institucionit të Arsimit të Lartë si në planin akademik, edhe në atë të menaxhimit të financave.[24] [25] Projektligji krijon një figurë të re, që është Administratori i Institucionit, si autoriteti më i lartë administrativ, përgjegjës për funksionimin financiar të institucionit. Administratori është përfaqësuesi ligjor i institucionit për çështje financiare dhe administrative.[26]

Një tjetër e re e huazuar nga sistemi britanik është edhe zbritja e vendimmarrjes në nivel njësie bazë. Kjo ka të bëjë me të gjitha funksionet dhe përmbushjen e misionit të universiteteve, që nga përcaktimi i kurrikulave, metodologjia e mësimdhënies, përcaktimi i prioriteteve të mësimdhënies dhe kërkimit shkencor, dokumenti i zhvillimit strategjik, përcaktimi i kapaciteteve dhe kuotave në të gjitha ciklet e studimit dhe funksione të tjera në lidhje me jetën akademike.[27] Një e re tjetër është kontributi në mbarëvajtjen dhe punën e IAL-ve. Sistemi shqiptar i arsimit të lartë ishte shumë i centralizuar dhe shumica e funksioneve ishin të përqëndruara te profesori dhe Këshillat e Profesorëve. Sot këto kompetenca ndahen midis departamentit, asamblesë së personelit akademik, dekanit dhe komisioneve të përhershme të njësive kryesore. Duke u mbështetur në sistemin britanik është futur koncepti i komisioneve me pjesëmarrje të gjerë si nga stafi i ri akademik edhe nga ana e qeverisjes studentore.[28] Kjo është një risi që rrit kontributin e çdo anëtari të stafit akademik në IAL-të dhe përgjegjësinë e tyre ndaj institucionit, që sjell studentët në vendimmarrjet ekzekutive dhe, mbi të gjitha, rrit demokracinë në funksionimin e IAL-ve.

Ky ligj ridimensionon dhe strukturon agjencitë ekzistuese, duke i afruar ato me modelet më të mira europiane dhe duke modernizuar shërbimet që ofrojnë. Është krijuar Qendra e Shërbimeve Arsimore (QSHA), si një qendër unike që ofron në mënyrë të përmbledhur të gjitha shërbimet për nxënësit dhe studentët, për institucionet arsimore dhe trupat e profesioneve të rregulluara. Një tjetër risi e ligjit është fakti që procesi i aplikimit të pranohet në programet bachelor, studimi i integruar dhe programet profesionale për të gjitha institucionet e arsimit të lartë, që koordinohen nga qendrat e shërbimit arsimor. Ndërsa pranimi në të dytin dhe të tretin, programet e ciklit zhvillohen nga IAL-të.[29]

Ndërkohë riorganizohet Agjencia Kombëtare e Teknologjisë dhe Inovacionit (AKTI), si një agjenci moderne e kërkimit shkencor dhe inovacionit, duke e bërë përgjegjëse jo vetëm për financimin e kërkimit shkencor, por edhe për vlerësimin e sasisë dhe cilësisë së kërkimit shkencor që gjenerohet nga universitetet tona. Kjo agjenci do të kthehet në një ent përgjegjës për bashkëpunimin ndërkombëtar, në kuadër të programit Horizon 2020 të Bashkimit Evropian për kërkimin shkencor. Gjithashtu, riorganizohet Agjencia e Akreditimit, duke e kthyer në Agjencinë për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë (ASCAL), të cilën në bashkëpunim me agjencinë britanike të sigurimit të cilësisë e bëjnë atë përgjegjëse jo vetëm për akreditimin, por edhe për vlerësimin e treguesve të performancës, nga ku do të varet edhe niveli i financimit të çdo institucioni të arsimit të lartë publik.[30] Një tjetër element i ri i huazuar nga sistemi britanik është edhe krijimi i mekanizmave të brendshme dhe të jashtme të kontrollit të cilësisë për çdo institucion. Krijimi i një njësie për kontrollin e brendshëm sanksionohet në ligj. Sjellja e gjykimit studentor në këtë sigurim cilësie është një element i ri dhe gjithashtu i huazuar nga sistemi britanik. Në raport me rëndësinë e këtyre institucioneve për veprimtarinë akademike dhe kërkimore të institucioneve të Arsimit të Lartë, ligji duhet të përcaktojë qartë përbërjen dhe mënyrën e tyre të funksionimit për të garantuar parimin e sigurisë juridike.[31]

Një risi shumë e debatuar e reformës është krijimi i një lloji tjetër institucioni, i cili është institucion i pavarur publik i arsimit të lartë, i njohur si person juridik publik, që përkon me kthimin e institucionit publik të arsimit të lartë në fondacion. Ndërkohë që fondacioni është një formë që percepton personin juridik dhe krijohen dy paralele ligjore mes Kodit Civil që rregullon fondacionin dhe ligjit për Arsimin e Lartë. Sipas ekspertëve që kanë hartuar projektligjin, fondacioni ishte forma më e mundshme e përshtatshme e gjendur në legjislacionin tonë për t’ia atribuar qëllimit të tyre, për të krijuar një institucion të ri jo fitimprurës të lartë mbi këto kërkesa, por vetëm kur ato plotësojnë kriteret e përcaktuara me ligj. Mund të shndërrohen në persona juridikë publik (jo vetëm publik) institucionet, por edhe arsimi i lartë jopublik; institucioni i ri është jo-fitimprurës dhe, pavarësisht nga origjina e fondacionit, institucioni zbaton të njëjtat rregulla të organizimit.[32] [33] Por formimi i fondacionit është kundërshtuar në kapitullin e 12-të të ligjit, me arsyetimin se favorizon institucionet jopublike, duke përfituar nga shteti edhe pronat publike.[34] Në argumentim të kësaj ideje, ekspertët i janë referuar praktikave të huaja që e aplikojnë këtë formë të shndërrimit të institucioneve të Arsimit të Lartë, duke i marrë këta shembuj shabllon dhe duke i aplikuar në një sistem, i cili ende nuk është përshtatur me kërkesat dhe nevojat e vendit, të gjeneruara në gjithë këto vite tranzicion, duke bërë një kapërcim të madh drejt modeleve që nuk mund të aplikohen në mënyrë automatike, pa krijuar bazat që ky model të gjejë përshtatje.

Dualizmi i standardeve të vendosura nga ligji mbi procesin zgjedhor të autoriteteve dhe drejtuesve akademik apo administrativ të IAL-ve në institucionet publike, në raport me institucionet jopublike të arsimit të lartë sjell pabarazi. Kjo për faktin se kuadrin rregullativ të përzgjedhjes së anëtarëve të autoriteteve dhe organeve drejtuese për IAL-të publike është i kornizuar nga ligji, gjë e cila nuk ndodh me IAL-të jopublike, duke u lënë hapsirë shumë të gjerë ku ato i hartojnë vetë procedurat e anëtarësimit dhe emërimit në aktet e tyre të brendshme.[35]

Kodi i Cilësisë së Arsimit të Lartë, i cili është një udhëzues kryesor për të gjitha proceset dhe procedurat e sigurimit të cilësisë në Arsimin e Lartë, përbën një tjetër risi që krijon Ligji Nr.80/2015.[36]

 

 Impakti i ligjit në praktikë, kritikat dhe pikat e dobëta të tij

Prioriteti më urgjent pas hyrjes në fuqi të ligjit nr. 80 / 2015 “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor në institucionet e arsimit të lartë në Republikën e Shqipërisë” ishte hartimi i akteve nënligjore të reja.[37] Sipas të dhënave të stafit monitorues të ISP-së, ligji nr. 80/2015 “Për arsimin e lartë...” parashikonte nxjerrjen e akteve nënligjore brenda 9-muajve nga miratimi, pra në maj-korrik 2016-ës. Megjithatë, monitorimi tregoi se pjesa më e madhe e akteve kanë dalë shumë më vonë sesa afati ligjor i parashikuar, dhe aktualisht, pas 4-vitesh rreth 20-25% e akteve nënligjore nga Këshilli i Ministrave, Ministria e Arsimit, Sportit dhe Rinisë, etj., ende nuk janë miratuar ose janë miratuar vetëm pjesërisht. Flasim në nivel miratimi dhe jo zbatimi.[38]

Mungesa e akteve nën ligjore e ka bërë ligjin të pazbatueshëm, duke u mohuar mijëra studentëve të drejtën për të ndjekur studimet e larta. Kjo mund të ketë penguar freskimin e statuteve dhe rregulloreve, akoma të pa finalizuar apo të miratuara, të mbetura në një kontekst që ka ende nevojë për interpretim dhe saktësim. Me të drejtë është ngritur pyetja mbi kontrollueshmërinë e zbatimit të ligjit dhe akteve nënligjore të tij, i cili është një proces po aq i rëndësishëm sa vetë ligji. Rrjedhojë e kësaj është dhe përgjegjësia në zbatueshmërinë e ligjit, që përveç përgjegjësisë kolektive duhet të ekzistojë edhe përgjegjësia individuale e zbatimit për ato objektiva që ligji i lidh konkretisht me autoritete individuale. Nëse kjo s’ndodh, ligji rrezikon të dështojë, ashtu siç kemi konstatuar në shumë raste gjatë këtyre viteve.[39]

Përmes këtij ligji rrezikon të kushtëzohet e drejta për arsimin e lartë nga kriteri i pagesës së tarifave të ndryshme të përcaktuara në ligj, por që mund të arrijnë në shifra të larta të papërballueshme për nivelin mesatar të jetesës në Shqipëri. Çështja e pagesës së tarifave të shkollimit nëse është e lejuar, referuar të drejtës së arsimimit, nuk është e përcaktuar detyrimisht, duke u lënë në këtë mënyrë shteteve një marzh vlerësimi, për t’u bazuar kryesisht në nivelin e të ardhurave në një shtet të caktuar.[40] Shteti është ai i cili vlerëson nëse do të ofrohet falas apo kundrejt tarifave arsimi i lartë, por referuar jurisprudencës së GjEDNj-së shteti duhet të marrë në konsideratë mundësitë individuale dhe nivelin e të ardhurave të popullsisë, në mënyrë që asnjë grup i popullsisë të mos diskriminohet në realizimin e të drejtës së tij për arsimin e lartë.[41] 

Në këto kontekst shqetësimet mbi tarifat e studimit dhe paketa e akteve nënligjore të dala me VKM-në e 2018-ës është parashikuar në Draftin e Paktit me Universitetet se, kjo paketë për uljen e tarifave të studimit është në proces përmirësimi. Disa nga përmirësimet lidhen me uljen e tarifës së studimit në masën 50% për ciklin e parë të studimit, programet e integruara dhe programet me karakter profesional, kjo vlente për të gjithë studentët në vitin akademik 2018-2019 dhe për vitin pasardhës studentët me mesatare nën 6-të do të duhej të paguanin tarifë të plotë.[42] Nga ana tjetër, për tarifat e ciklit të dytë të studimeve përfitojnë ulje të tarifës në masën 50% disa kategori studentësh, parashikuar në VKM-në nr.780, datë 26.12.2018.[43] Përjashtohen nga tarifa vjetore e studimit studentët e ekselencës me notë mesatare 9-10, si edhe ata studentë të pranuar në vitin e parë akademik, të cilët kanë këtë notë mesatare nga shkolla e mesme.[44] Zërat kritik shprehen se bursat për studentët e shkëlqyer – pjesë e grantit të mësimdhënies – do t’u akordohen njëlloj si studentëve të universiteteve publike, ashtu edhe atyre të privateve, dhe kjo sjell zvogëlimin e buxhetit, për ta shpërndarë këtë në institucione publike dhe jopublike.[45]

Por, ligji nuk ka bërë të qarta kushtet dhe skemën për kreditimin studentor, duke krijuar në këtë mënyrë një pasiguri juridike për studentët, në kushtet që janë të paqartë në lidhje me rritjen e tarifave dhe kostot e shkollimit në Arsimin e Lartë. Kjo sërish është në kundërshtim të Kushtetutës dhe Vendimit nr. 34/3005 të Gjykatës Kushtetuese.[46]

Promovimi i personelit dhe dhënia e titujve, sipas hartuesve të ligjit IAL-të gëzojnë autonomi të plotë. Kjo është një e drejtë që ligji ua njeh IAL-ve për herë të parë.[47] Përpos kërkesës për verifikimin e plagjiaturave të doktoratave dhe teksteve mësimore të rregulluara me VKM nr.777, datë 26.12.2018,[48] ku është konstatuar mosrespektimi i standardeve ligjore dhe kritereve që vendosen për të gjitha subjektet në procesin e dhënies së titujve apo gradave shkencore. Konkretisht, vetëm në një institucion ka rezultuar se midis udhëheqësve shkencorë një numër i lartë prej tyre as nuk i përmbushin kriteret për të udhëhequr studentët, mosrespektimi i kriterit një pedagog udhëheqës me 5 studentë, por ka rezultuar edhe vetëm një pedagog me 15 studentë; mosrespektimi i afateve kohore; problematikë janë dhe trajtimi i temave e kërkimeve shkencore jashtë fushës së studimit.[49] Pohohet se, prej disa vitesh IAL-të nuk kanë marrë kuota hyrëse për ciklin e tretë të studimeve.[50] Gjithashtu, në disa IAL publike dhe jopublike është pezulluar procedura e dhënies së gradës shkencore “Doktor”, që ka qenë në proces me daljen e ligjit Nr.80/2015, kohëzgjatje e cila po kërkon të riparohet me daljen e VKM-së nr.808, datë 11.12.2019.[51] Nga ana tjetër, transparenca e titujve dhe gradave është detyrim ligjor dhe i mirëpërcaktuar në ligj. Pra, nuk janë zbatuar ligjet për rastet e shkeljeve, as për rastet e publikuara në forma të ndryshme. Gjithashtu, referuar VKM-së nr.112, datë 23.2.2018 nuk janë zbatuar apo konkretizuar përmbajtjet e disa dispozitave të këtij Vendimi,[52] si psh : Kreu I, pika 6/b; Kreu II, pika 5/a; Kreu III, pika 7/a-b; Kreu V, pikat 3 dhe 9.  

Rastet e rekrutimeve në stafin akademik ka qenë edhe një nga pikat e kërkesave të studentëve, si pjesë e vlerësimit të performancës së mësimdhënies dhe kërkimit shkencor. Abuzimet me shkelje të kritereve janë në përqindje të vogël, por sidoqoftë kjo ul performancën e institucionit, çka është pranuar edhe nga shteti, se: Çështja e rekrutimit është një çështje me vete dhe është një problem shumë i madh. Mbase fjala ka mbetur tek titujt, por një nga gjërat që ne do bëjmë në këtë dokument angazhimesh është të bëjmë transparencën e rekrutimeve.” Edhe në paktin me universitetet kjo pikë thjesht është përmendur, por nuk është trajtuar, duke e anashkaluar dhënien e një zgjidhjeje konkrete.[53] Ndalimi i dy-punësimit të pedagogëve nga ana e ligjbërësit është parë si: “Një problem i madh që ka ndikuar në cilësinë si të mësimdhënies ashtu dhe të kërkimit shkencor. Komisioni, gjithashtu, e kupton faktin që ky shumëpunësim ka krijuar mundësi financiare më të mira për pedagogët, por është i mendimit që shumëpunësimi të kontrollohet me ligj dhe të jetë në jo më shumë se një institucion tjetër, dhe në marrëveshje me institucionin përkatës.” Nga ana tjetër, procesi i Bolonjës provomon bindshëm lëvizshmërinë e stafeve akademike dhe jo vetëm si një aset që i shtohet vlerave të mësimdhënies, me zgjerimin e njohurive mbi medodat e mësimdhënies dhe cilësisë së karakterit profesional që rrjedhin nga shkëmbimi i praktikave të ndryshme, si brenda, edhe jashtë vendit.

Karta Studenti u krijua, ndër të tjera, që të ofrojë një paketë shërbimesh sa më cilësore, miqësore dhe lehtësuese përgjatë ndjekjes së studimeve. Arsyetimi i instancave përgjegjëse e ka lidhur këtë vonesë me nevojën e përfshirjes së autoriteteve vendore, qendrore dhe bizneseve për të krijuar boshtin e dhënies së shërbimeve favorizuese për studentët.[54] Kjo Kartë, edhe pse është miratuar me ligjin e 2015-ës, vetëm me daljen e VKM-së nr.226, datë 17.04.2019[55] filloi të këtë pjesërisht efektivitetin e saj. Pse themi pjesërisht? Sepse nuk i është lëshuar të gjithë studentëve në Republikën e Shqipërisë dhe as studentët e institucioneve jopublike nuk kanë kryer procedurat për lëshimin e saj. Nga ana tjetër, Karta e Studentit u lëshua me një afat skadence deri në muajin shkurt, çka kërkon ripërtëritjen e saj dhe ende nuk jemi të qartë mbi këtë proces që pati vëmendje në protestën e studentëve.

Ndalemi pak dhe në impaktin e risisë që ligji i arsimit të lartë sjell për programet e studimit në fushën e drejtësisë, konkretisht provimin e shtetit. Nisma për projektligjin “Për provimin e shtetit për profesionin e juristit” në fakt është një nga projektligjet e Reformës në Drejtësi, e cila u hartua duke patur për referencë parashikimet ligjore të miratuara më herët në ligjin nr. 10/171 të vitit 2009 “Për profesionet e rregulluara në Republikën e Shqipërisë”, ligjit “Për statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”[56] si dhe ligjit “Për qeverisjen së sistemit të drejtësisë” dhe më tej i reflektuar në nenin 82 të ligjit Nr.80/2015. Ekspertët pro këtij parashikimi argumentojnë nevojën e provimit të shtetit, i cili është ngritur në kohën kur kishte një inflacion të diplomave[57], humbje të cilësisë së juristëve që dilnin në tregun e punës dhe prishjen e një zinxhiri të shërbimit juridiko-ligjor ndaj qytetarëve të cilët më pas mbartin dështimin nga profesionistët “jo-profesionistë” në fushën e së drejtës duke cënuar interesin e lartë publik,[58] në këtë arsyetim provimi i shtetit përkon me vendosjen e një filtri për të përmirësuar standartin e profesionit të juristit.

Këto argumenta kundërshtohen fort nga ekspertët të cilët ndajnë një qasje tjetër, duke e kapur modelin e propozuar nga origjina e tij i cili është një model i sistemit gjerman.[59] Po të bëjmë një krahasim të thjeshtë ne po përziejmë sisteme të ndryshme të cilat nuk përkojnë as me praktikën shqiptare dhe as me sistemin shqiptar të arsimit në fushën juridike. Sot kemi një ligj të arsimit të lartë i hartuar sipas modelit anglo-sakson dhe gjendemi përpara një sistemi gjerman për të reformuar sistemin e drejtësisë filluar nga arsimi në fushën juridike, një kompleksitet sistemesh të huazuara. Lënë kjo mënjanë, e marrim të mirëqenë, pyetjet që ngrihen me të drejtë janë: Për çfarë na shërben provimi i shtetit për profesionin e juristit dhe çfarë do të përmirësojë ky mekanizëm? Thuhet se ky provim do të provojë “standarde minimale” të njohurive, ndërkohë që dhe nga vetë sistemi 5-vjeçar i programeve të studimit në Fakultetin e Drejtësisë studenti del me njohuri më tepër se minimale. Nëse kërkojnë të operojnë në profesionet e lira si avokat, noterë, përmbarues, studentëve të diplomuar u duhet të konkurrojnë për në Shkollën e Avokatisë, ose në stazhin për noterinë, duke iu nënshtruar provimeve deri në marrjen e liçencës. Po kështu, për konkurrimin në administratën publike ekziston mekanizmi i testimit të njohurive në disa faza.[60]  

  Pa u futur në analizën e përmbajtjes së organizimit të provimit të shtetit, por referuar qëllimit të tij për të testuar njohuritë në standardin minimal, si koherencë logjike, kjo bën si kriter detyrues për të konkurruar në Shkollën e Magjistraturës, e cila në vetvete ka një mekanizëm dhe një filtër shumë herë më të fortë, me kritere ku kërkohen njohuri shumë të thelluara në fushën e së drejtës dhe për më tepër që së fundmi ka një mbikqyrje të ndërkombëtarëve.[61] Thënë kjo, ekspertët që kundërshtojnë vendosjen e provimit të shtetit për profesionin e juristit, i referohen mbi të gjitha kostove që do të sjellë tek studentët, nga njëra anë kosto financiare, dalja vonë në tregun e punës dhe nga ana tjetër vendosja në pikëpyetje e diplomave të fakultetit të drejtësisë, të institucioneve publike apo private, provimet ekzistuese dhe shkollat e profesioneve të lira për licensimin e studentëve në profesione të caktuara në fushën e drejtësisë.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm i ligjit, që mbetet ende i paqartë është fakti nëse ligji do të financojë universitetet private, edhe pse në ndryshim nga IAL-të publike ato përfitojnë së tepërmi nga aplikimi i tarifave të larta të studimit.[62] Kritikët e ligjit ngrenë pyetjen: “Pse duhet tu krijohet mundësia IAL-ve jopublike për fonde publike në kërkimin shkencor?” Dy janë arsyet përse Komisioni që ka hartuar ligjin mendon se për punën kërkimore shkencore (jo anën logjistike të kërkimit shkencor, por projektet e kërkimit shkencor) ”...fondet publike duhet të jenë të hapura për të gjithë akademikët, pavarësisht se ku punojnë. E para, nga puna kërkimore shkencore e këtyre akademikëve përfiton i gjithë vendi dhe jo një pjesë. E dyta, fondet për kërkim shkencor jepen për ekselencë në projekte dhe jo se “të takojnë” me ligj. Kjo ekselencë mund të jetë në çdo IAL në vend”.[63]

Burimet e financimit të institucioneve publike të Arsimit të Lartë janë: buxheti i shtetit; tarifat e shkollimit të studentëve; të ardhurat nga shërbime të bëra apo të krijuara nga palë të treta; donacion; aktivitete shkencore; projekte ndërkombëtare; marrëveshje dypalëshe apo shumëpalëshe; financim nga fondet speciale. Me projeksionin që ngre ligji për Arsimin e Lartë, shteti si një nga kontribuesit kryesorë të Arsimit të Lartë dalëngadalë do të zhveshë veten nga përgjegjësitë që ka për arsimin. Nga ana tjetër, mbeten si burim kryesor të ardhurat e studentëve, që mund të çojnë në pasiguri financiare dhe situata të papritura. Parë kjo, nëse institucionet e Arsimit të Lartë publik janë në gjendje të bëjnë në mënyrë pothuajse të menjëhershmë kalimin nga një traditë menaxhimi dhe financimi shtetëror, në një “ekonomi tregu” në një kontekst të ri menaxhimi për të, lidhur kjo dhe me të gjithë treguesit dhe rrethanat e vendit tonë. Ndaj, zërat kritikë e shohin me skepticizëm, sepse nevoja për të krijuar të ardhurat vetë, ku burim kryesor janë tarifat e studimit që paguhen nga studentët, mund të çojë në abuzimin me rritjen e tarifave apo shtimin e programeve e kurrikulave “fiktive”, duke ulur cilësinë dhe performancën si të prurjeve (hyrjes pa kriter), edhe të aspektit të mësimdhënies dhe kërkimit shkencor.[64]

Autonomia e IAL-ve publike sipas shumë kritikëve cënohet nga pushteti “absolut” që i jepet Bordit të Administrimit, nga mungesa e transparencës dhe llogaridhënies. Bordi nuk mund të ketë pushtet absolut, sepse së pari, atë e zgjedh Senati; së dyti, publikon raportet vjetore të punës dhe të financave të IAL-së; së treti, është organ mbikëqyrës; së katërti, shkarkimin e bën përsëri Senati. Po në këtë prizëm shtrihet nevoja për të pasur një përgjigje se si do të rregullohet marrëdhënia midis Senatit/Rektorit dhe Bordit/Administratorit.[65]  Kjo lidhet edhe me “pushtetin” e Bordit jo vetëm në raport me organet apo autoritetet drejtuese të IAL-së, por kryesisht edhe me përbërjen e anëtarëve të saj dhe pabarazinë e peshës në vendimmarrje. Thënë kjo, referuar raportit financim-votë, kush financon më shumë ka të drejtën e më shumë votave. Në rastin konkret, IAL-të publike financohen në masën mbi 50% nga shteti, për rrjedhojë ka më shumë anëtarë të emëruar nga radhët e ministrisë përgjegjëse për arsimin dhe kjo përkthehet në vendimmarrje, që kritikët e cilësojnë një vendimmarrje politike dhe aspak në të mirën për Arsimin e Lartë. Këto kritika janë shprehur edhe gjatë protestës studentore, dhe shteti në ‘Paktin me Universitetet’ propozoi shkarkimin e anëtarëve të bordit të emëruar nga MASR-ja dhe hapjen e procesit për emërime të reja ku të kishte edhe emra të propozuar nga studentët dhe kandidati duhet të ishte një figurë publike, në përputhje me kriteret e ligjit.[66] Me këtë mekanizëm të ri, referuar kërkesës së studentëve për të patur përfaqësues në Bordin e Administrimit, ndërmjet kandidaturave që Senati Akademik ka të drejtë të përcaktojë, për t’u përfaqësuar në bord mund të jetë edhe një student.

Gjithashtu, kritikohet mungesa e transparencës së buxhetit të MASR-së dhe IAL-ve. Buxheti hartohet dhe zbatohet nga Administratori i IAL-së (një autoritet i ri drejtues që krijon ky ligj në aspektin administrativ), ku studentët dhe pedagogët kanë një informacion të limituar në nivel hartimi, aprovimi apo zbatimi të buxhetit. Kësaj kërkesë shteti i është përgjigjur me VKM-ë nr.781, datë 26.12.2018,[67] me të cilën krijon një portal [68] të aksesueshëm nga të tërë dhe të gjithë zërat që përmban. Në janar të 2019, IAL-ve iu është kërkuar të deklarojnë të dhënat e kërkuara sipas pikës 2 të Vendimit,[69] të cilat do të publikoheshin online.

Rritja e përfaqësimit studentor dhe zëri i studentëve në mbarëvajtjen e përditshme të IAL-ve, ka marrë një përgjigje në ‘Paktin me universitetet’, mbi kërkesën për rritjen nga 10% të peshës totale të votës së studentëve në procedura vendimarrëse, pra, që kjo të shkojë në masën 50%. Mirëpo, ajo që u konstatua atje ku ligji referon pjesëmarrjen dhe të drejtën e vendimmarrjes së studentëve, kryesisht në Këshillin Studentor dhe Komisionet e Përhershme, këto ende nuk ishin ngritur, dhe pse ligji kishte kohë që kishte hyrë në fuqi. Duke qenë se këto institucione shërbejnë si një pikë e afërt dhe e shpeshtë kontakti, për të qasur problematikat e studentëv, përbën një domosdoshmëri për të marrë masa për funksionimin e tyre sa më shpejt.[70]

 

Konkluzione

 

Ligji Nr.80/2015 reflekton që është një ligj më i mirë se i mëparshmi. Risitë që sjell ky

ligj janë evidente me krijimin e institucioneve dhe organeve të reja në nivel shtetëror dhe brenda strukturës akademike dhe administrative të IAL-ve. Kodifikimi i Sigurisë së Brendshme dhe Cilësisë është një hap kurajoz që dëshmon seriozitet dhe një punë të vazhdueshme në garantimin e një sistemi të arsimit të lartë të standardizuar dhe konkurues në prespektivë.

Kjo reformë dha besueshmëri në ndërmarrjen e vendimeve të pakthyeshme për mbylljen e IAL-ve publike dhe jopublike, si edhe pezullimin e disa prej tyre, duke parandaluar rënien e sistemit të Arsimit të Lartë në një kolaps cilësor dhe sasior. Në raport me pritshmëritë e mëdha që u krijuan që në propozimin e saj, shumë aktorë e subjekte të jetës akademike dhe studentë mbeten kritikë. Kjo me të drejtë, pasi reforma ngadalësoi “jetëzimin” e saj me mungesën e gjatë të akteve nënligjore që do të rrëgullonin çdo standard të ri të ligjit në praktikë.

Ngrihen shumë pikëpyetje të përkthyera në pika të dobëta të ligjit. Në këtë kontekst renditen tarifat e larta të studimit, të cilat në mungesë të akteve nënligjore u mohuan të drejtën për arsim kategorive të ndryshme të studentëve. Sot është dhënë një paketë e akteve nënligjore që trajton këtë çështje, e cila mbetet për t’u parë se sa efektive do të rezultojë. VKM-të e dala në zbatim të kërkesave të studentëve lidhur me përfaqësimin e tyre në organet drejtuese të IAL-ve ku jo vetëm të jenë një zë, por edhe një votë për zgjidhjen e problematikave të tyre, kanë ndërmarrë një hap pozitiv.

Por, problematika vazhdon të qëndrojë me rekrutimin e stafit akademik dhe zhvillimin e kërkimit shkencor. Nevojitet një plan më i strukturur dhe një kontroll më efikas i zbatimit të kushteve dhe kritereve mbi rekrutimin e stafit akademik. Gjithashtu, një nga problematikat më të mëdha, që kërkon më shumë përkushtim nga ana e shtetit, për t’i dhënë një drejtim më pranë realitetit të vendit, lidhet me sigurimin e të ardhurave nga vetë IAL-të dhe me krijimin e institucionit të ri si fondacioni. Në perceptim të parë duket sikur përmbush në mënyrë eficente kërkesën e përhershme të akademikëve dhe të të gjithë aktorëve të Arsimit të Lartë mbi autonominë financiare të IAL-ve dhe vetëqeverisjen, por në kushtet aktuale mendoj se ky proces nuk mund të ndodhë në formë automatike sikurse dikton ligji.

Në lidhje me provimin e shtetit për programet e studimit në fushën e drejtësisë, biem dakort me argumentin e ekspertëve që duhet të rrisim standardet, por reforma nuk është për studentin. Reforma është për institucionet. Edhe Reforma për Arsimin e Lartë, edhe Reforma për Drejtësinë janë që të rritet performanca e atyre që e ofrojnë arsimin, e atyre që e ofrojnë drejtësinë, por jo e palëve.[71]

Provimi i shtetit për juristët është një kosto më shumë politike-financiare dhe sociale, mbi të gjitha ai dëmton studentin duke ia shtuar vargun e detyrimeve, të cilat në një mënyrë a një tjetër ai i shlyen përmes mekanizmave të tjerë të kontrollit të dijeve dhe profesionalizmin, duke nisur nga baza me provimet kurrikulare, provimin e diplomës, provimet në fushat e caktuara ku ai dëshiron të integrohet nga ana profesionale dhe konkurset për rekrutimin në administratën publike apo edhe në kompani private. Kjo nuk shteron të drejtën, por edhe obligimin e studentit për formim të vazhdueshëm në përmirësim të cilësisë së ushtrimit të profesionit.

Barra që bie mbi studentët përbën debat, pasi jemi një vend pa një traditë kontribuimi për sistemin e Arsimit të Lartë, qofshin këto kontribute në formën e donacioneve apo të krijimit të aktiviteteve që përkthehen në fitime dhe të ardhura për IAL-të. Nuk mendoj se ky model është i gabuar, por e gjen të papërgatitur sistemin tonë të Arsimit të Lartë, duke rrezikuar edhe falimentimin e institucioneve të kësaj fushe, për shkak të mosnjohjes dhe keq menaxhimit të formave të reja që adopton ky ligj.

---------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

­    Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë 1998, e ndryshuar.

­    Ligji nr.80/2015 “Per arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor në arsimin e lartë në Republikën e Shqipërisë”

­   Ligj Nr. 9741, datë 21.5.2007 “Për Arsimin e Lartë në Republikën e Shqipërisë”, i shfuqizuar Ligji Nr.8834, datë 22.11.2001, Për rafitfikimin e “Konventës për njohjen e kualifikimeve të arsimit të lartë në Europë” (Lisbone, 1997)

­   Vendim nr. 531, datë 11.9.2018 “Për Miratimin e Kodit të Cilësisë së Arsimit të Lartë”

­   VKM nr. 778, datë 26.12.2018, “Për miratimin e kufirit maksimal të tarifës vjetore të shkollimit për studentët që ndjekin studimet në Institucionet Publike të Arsimit të Lartë, në një program të ciklit të parë të studimeve, në një program të integruar të studimeve ose në një program të studimeve profesionale me kohë të plotë”

­   VKM nr. 779, datë 26.12.2018 “Për disa ndryshime në vendimin nr. 269, datë 29.3.2017, “Për përcaktimin e kategorive të individëve që plotësojnë kriteret e pranimit në një program të ciklit të pare të studimeve, në një program të integruar të studimeve, ose në një program të studimeve profesionale, që përjashtohen nga tarifa vjetore e shkollimit”, të ndryshuar.

­   VKM nr. 781, datë 26.12.2018 “Për Garantimin e Transparencës në Institucionet Publike të Arsimit të Lartë”

­   VKM nr. 226, datë 17.04.2019 “Për kategoritë e shërbimeve të ofruara nga entet shtetërore dhe subjekte të tjera, të cilat përfitohen me çmime të reduktuara përmes përdorimit të kartë së studentit”

 

Doktrinë

-          Prof. Asoc. Dr. Eriona Katro, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania, Academic Journal of Interdisciplinary Studies ‘MCSER Publishing’, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015

­   Përmbledhje e Raportit Përfundimtar të Reformës në Arsim dhe Kërkim Shkencor.

 

Jurisprudencë

­   Belgium V. Belgium (Merits) (Application no 1474/62; 1677/62; 1691/62; 1769/63; 1994/63; 2126/64), B.  Interpretation adopted by the Court

­   Second Section Decision Application no. 29601/05 Celal KILIÇ against Turkey.

­   X. v. Mbretëria e Bashkuar, Vendimi i Komisionit të X. v. Austri

­   Case of Ponomaryovi V. Bulgaria (Application no. 5335/05), Udgment Strasbourg 21 June 2011 FINAL 28/11/2011

 

Burime nga website

­    https://kryeministria.al/wp-content/uploads/2019/01/PAKTI-P%C3%8BR-UNIVERSITETIN.pdf

­    https://unishk.edu.al/fileadmin/user_upload/shkrese_per_vkm/Shkrese_per_VKM_nr.781__date_26.12.2018.pdf   

­    https://ec.europa.eu/education/policies/higher-education/about-higher-education-policy_en 

­    https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_2_Protocol_1_ENG.pdf

­    http://arsimi.gov.al/wp-content/uploads/2018/08/Raport_Ministria_Arsimit.pdf

­    http://www.ehea.info/ http://www.ehea.info/Upload/document/ministeriAL_declarations/Budapest_Vienna_Declaration_598640.pdf    

­    https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf

­    https://ec.europa.eu/education/education-in-the-eu/proposal-for-a-council-recommendation-on-the-automatic-mutual-recognition-of-diplomas-and-learning-periods-abroad_en 

­    https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/communication-strengthening-european-identity-education-culture_en.pdf

­    https://ec.europa.eu/programmes/erasmus-plus/ 

­   https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_2_Protocol_1_ENG.pdf    

­    https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf

­    https://ec.europa.eu/education/education-in-the-eu/european-education-area_en    http://www.panorama.com.al/arjan-gjonca-sa-anglo-saksone-eshte-reforma-e-arsimit-te-larte-ne-shqiperi/ 

­    http://www.standard.al/2016/11/11/arsimi-i-larte-ne-shqiperi-larg-kartes-se-bolonjes-e-larg-evropes/ 

­    http://www.panorama.com.al/arjan-gjonca-sa-anglo-saksone-eshte-reforma-e-arsimit-te-larte-ne-shqiperi/   http://arsimi.gov.al/wp-content/uploads/2018/08/Raport_Ministria_Arsimit 

­    https://sot.com.al/politike/skandal-me-aktet-n%C3%ABnligjore-t%C3%AB-ligjit-p%C3%ABr-arsimin-e-lart%C3%AB-universitete-shtet%C3%ABrore

­    https://sot.com.al/politike/ja-relacioni-i-lindita-nikoll%C3%ABs-p%C3%ABr-arsimin-e-lart%C3%AB-henri-%C3%A7ili-favorizohet-me-prona 

­    http://www.panorama.com.al/argumentet-e-nishanit-pse-e-kthej-ne-parlament-ligjin-e-arsimit-te-larte/ https://www.crca.al/sq/acce-news-youth-politics/ceshtja-e-ligjit-te-arsimit-te-larte-ne-shqiperi  https://isp.com.al/index.php/2019/11/23/isp-dhe-luarasi-debat-mbi-impaktin-e-mungeses-se-akteve-nenligjore-mbi-arsimin-e-larte/ 

­    https://www.kohajone.com/2018/12/21/debati-kryeministri-rama-me-pedagogun-agim-seranaj-dhe-problemet-e-ligjit-te-arsimit-te-larte/ 

­    https://www.crca.al/sq/acce-news-youth-politics/ceshtja-e-ligjit-te-arsimit-te-larte-ne-shqiperi  https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf

­    https://gazetaimpakt.com/te-rrezohet-ligji-i-arsimit-te-larte/  

­    https://eacea.ec.europa.eu/sites/eacea-site/files/countryfiche_albania_2017.pdf

­    https://u-transparenca.al/  

­    https://www.hesa.ac.uk/blog/11-10-2016/reforming-higher-education-albania 

­    https://arsimi.gov.al/fjala-e-ministres-se-arsimit-dhe-sportit-lindita-nikolla-ne-kuvend-per-ligjin-e-ri-te-arsimit-te-larte-dhe-kerkimit-shkencor/

­    https://exit.al/2018/02/deshtimi-i-paralajmeruar-ne-arsimin-e-larte/ 

­    https://teza11.org/edhe-nje-here-per-ligjin-famekeq/ Arlind Qori, 01.05.2019 parë për herë të fundit 03.02.2020

 

 

 

 

 



[2] https://www.crca.al/sq/acce-news-youth-politics/ceshtja-e-ligjit-te-arsimit-te-larte-ne-shqiperi Tirana, 09 October 2017; Rrjeti Kombëtar për të Rinjtë në Shqipëri - ANYN në bashkëpunim me Koalicionin për Arsimin në Shqipëri (ACE) në kuadër të zbatimit të Kontratës Rinore Kombëtare, Rezolutës së të Rinjve dhe bazuar në Objektivin nr. 4 të Objektivave të Zhvillimit të Qëndrueshëm, organizuan Diskutimin e Hapur “Ligji i Arsimit të Lartë: Të jetë a të mos jetë?!

[3] Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë 1998, e ndryshuar, neni 57

[4] Ligji nr.80/2015 “Për arsimin e lartë dhe kërkimin shkencor në arsimin e lartë në Republikën e Shqipërisë”, neni 4

[5] Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore, neni 2 i Protokollit 1 sa.j

[6] Court (Plenary) Case, Relating to Certain Aspects of the Laws on the use of languages in education in Belgium, V. Belgium (Merits) (Application no 1474/62; 1677/62; 1691/62; 1769/63; 1994/63; 2126/64), B. Interpretation adopted by the Court, § 5

[7] https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_2_Protocol_1_ENG.pdf, fq.5

Decision Application no. 29601/05 Celal KILIÇ against Turkey, §  29

[8] https://www.echr.coe.int/Documents/Guide_Art_2_Protocol_1_ENG.pdf, fq.9; Case of Ponomaryovi v. Bulgaria (Application no. 5335/05), Udgment Strasbourg 21 June 2011 Final 28/11/2011

[9] Decision Application no. 29601/05 Celal KILIÇ against Turkey. § 19. Duke u mbështetur në nenin 2 të Protokollit Nr. 1 të Konventës, aplikanti u ankua se për shkak të sistemit të ri të miratuar më 1999, i cili inicioi metodën e atribimit të peshave të ndryshme në notat mesatare të shkollës së mesme, ai ishte vënë në disavantazh, pasi kishte mbaruar shkollën e mesme profesionale. Më tej, ankuesi u ankua se gjykatat administrative që kishin shqyrtuar çështjen e tij kishin qenë joefektive dhe kishin gabuar në vlerësimin e fakteve të çështjes së tij. Ai gjithashtu u ankua për gjatësinë e tepërt të procedurave. Sigurisht, rregullat mbi institucionet arsimore mund të ndryshojnë me kalimin e kohës në varësi të nevojave dhe burimeve të komunitetit dhe tipareve specifike të mësimdhënies në nivele të ndryshme. Si pasojë, autoritetet kombëtare gëzojnë njëfarë diference vlerësimi në këtë sferë, megjithëse vendimi përfundimtar për respektimin e kërkesave të Konventës i takon Gjykatës; Shih çeeshtjen Leyla Şahin [GC], § 154, dhe Ali v. Mbretëria e Bashkuar , nr.40385/06, § 53, 11 janar 2011

[10] Shih çështjen X. v. Mbretëria e Bashkuar, Vendimi i Komisionit

[11] Procesi i Bolonjës , i projektuar për të promovuar ndërkombëtarizimin e Arsimit të Lartë në Evropë.

[13] Ligji Nr.8834, datë 22.11.2001, Për ratfikimin e Konventës për njohjen e kualifikimeve të Arsimit të Lartë në Evropë (Lisbonë, 1997)

[14]http://www.ehea.info/Upload/document/ministeriAL_declarations/Budapest_Vienna_Declaration_598640.pdf ZEAL (EHEA) filloi si një iniciativë e përbashkë e përvjetorit të “Procesit të Bolonjës”, në Mars të vitit 2010, gjatë Konferencës Ministrore Budapest - Vjenë

[15] ENIC, ndryshe “Rrjeti Evropian i Qendrave Kombëtare të Informacionit mbi Njohjen Akademike dhe Lëvizshmërinë” është zyra kombëtare përgjegjëse për njohjen e diplomave të huaja, gradave dhe kualifikimeve të tjera. Për më tepër shih https://www.enic-naric.net/albania.aspx#anc05_1

[20] Ligj Nr. 9741, datë 21.5.2007 “Për Arsimin e Lartë në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar

[21] Shih ndryshimet në vitin 2010, 2011 dhe 2013

[22] Po aty

[23] Përmbledhje e Raportit Përfundimtar të Reformës në Arsim dhe Kërkim Shkencor, fq.1

[25] Katro, E, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania , Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015, fq. 46

[26] Po aty

[28] Përzgjedhja e kandidatit duhet të ndjekë dy faza: një intervistë dhe një paraqitje të punës kërkimore shkencore pranë departamentit. Ky i fundit i jep komisionit “ad-hoc” të rekrutimit, gjykimin e tij për paraqitjen e kandidatit. Komisioni sugjeron që shpallja e vendeve të lira në shtyp të jetë detyrim ligjor. Detajet e çdo rekrutimi të ri duhet të shpallen në të paktën një gazetë kombëtare. Procedurat e rekrutimit duhet të jenë transparente dhe të pasqyrohen në statutet e çdo IAL-je në vend. Për personelin ndihmës akademik (si për shembull, laborantët) ndiqen të njëjtat procedura si për personelin akademik.

[29] Katro, E, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania , Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015, fq.50

[31] Katro, E, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania , Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015, fq.48

[32] Po aty, fq. 46

[35] Katro, E, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania , Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015, fq. 48

[36] Neni 105 i Ligjit Nr.80/2015 dhe Vendim nr. 531, datë 11.9.2018 “Për Miratimin e Kodit të Cilësisë së Arsimit të Lartë

[40] Referuar Nenit 2 të Protokollit 1 të KEDNj-së

[42] VKM-ja nr. 778, datë 26.12.2018, “Për miratimin e kufirit maksimal të tarifës vjetore të shkollimit për studentët që ndjekin studimet në Institucionet Publike të Arsimit të Lartë, në një program të ciklit të parë të studimeve, në një program të integruar të studimeve ose në një program të studimeve profesionale me kohë të plotë”; dhe https://kryeministria.al/wp-content/uploads/2019/01/DRAFT-PAKTI-PER-UNIVERSITETIN.pdf

[44] VKM-ja nr. 779, datë 26.12.2018 “Për disa ndryshime në vendimin nr. 269, datë 29.3.2017 “Për përcaktimin e kategorive të individëve që plotësojnë kriteret e pranimit në një program të ciklit të parë të studimeve, në një program të integruar të studimeve ose në një program të studimeve profesionale, që përjashtohen nga tarifa vjetore e shkollimit”, i ndryshuar.

[45] https://teza11.org/edhe-nje-here-per-ligjin-famekeq/, Arlind Qori/,01.05.2019, parë për herë të fundit 03.02.2020

[46] Katro., E, An Analysis of Recent Changes in Higher Education and Research in Albania, Academic Journal of Interdisciplinary Studies MCSER Publishing, Rome-Italy, Vol 4 No 2 S2, August 2015

[48] Është krijuar arkivi dixhital pranë MASR, që përmes raportit pranë IAL-ve respektive informon kontrollin dixhital

[51] Botim i Qendrës së Botimeve Zyrtare E hënë, 16 dhjetor 2019 Numri: 171, fq. 13161

[52]Për më tepër shih VKM – ja nr.112, datë 23 Shkurt 2018 “Për caktimin e kritereve për fitimin e gradës shkencore “Doktor” dhe të standardeve shtetërore për fitimin e titujve akademikë “Profesor i Asociuar” dhe “Profesor

[55] VKM nr. 226, datë 17.04.2019 “Për kategoritë e shërbimeve të ofruara nga entet shtetërore dhe subjekte të tjera, të cilat përfitohen me çmime të reduktuara përmes përdorimit të kartë së studentit”

[56] Neni 28, gërma “c”, “Kriteret e pranimit të formimit fillestar” të ligjit “Për  statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”, ku thuhet: “Pranohen si kandidatë në Shkollën e Magjistraturës studentët që kanë  përfunduar me pikët minimale, të përcaktuara nga Shkolla e Magjistraturës, ciklin e dytë të studimeve, si dhe ka dhënë provimin e shtetit”; dhe neni 170 të ligjit “Për  statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”, në pikën 2 thuhet: “Kriteret për kalimin e provimit të shtetit do të zbatohen për magjistratët kandidatë,   cilët kandidojnë për programin në Shkollën e Magjistraturës”; Shih për më tepër: https://www.parlament.al/Files/Procesverbale/20190507094015Proceseverbal,%20dat%C3%AB%2025.05.2018.pdf fq.10-11

[57]Po aty, fq.11; pretendim të cilin nuk mund ta ngremë sot për shkak se institucionet të cilave i referohen diplomat fiktive tashmë janë të mbyllura.

[58]Po aty, fq.18

[59]Po aty, fq.8

[60] Po aty, fq.28

[61] Po aty, fq.20

[64] https://teza11.org/edhe-nje-here-per-ligjin-famekeq/, Arlind Qori, 01.05.2019, parë për herë të fundit 03.02.2020

[65] Kjo është një vërejtje e rëndësishme dhe që në raport pasqyrohet dhe përcaktohet qartë. Rolet e tyre janë të ndryshme dhe varësia midis tyre është qartësuar. Kështu, në raportin senat/bord, i pari zgjedh të dytin, por i dyti miraton zhvillimin afatgjatë të IAL-së, të hartuar nga ky i fundit. Rektori është figura institucionale e një IAL-je dhe administratori është atje për të ndihmuar rektorin në anën menaxheriale dhe financiare të IAL-së. Por, fakti se kemi të zgjedhur politikë që vijnë nga ministritë apo organizma shtetëror dhe raporti i përfaqësimit i cili favorizon të zgjedhurit e atij që financon më shumë, menaxherët mbivlerësohen në nivel departamenti. Ata nuk duhet të kenë personel administrativ nën vete. Menaxherët rrisin në mënyrë artificiale kostot

[67] VKM nr. 781, datë 26.12.2018 “Për Garantimin e Transparencës në Institucionet Publike të Arsimit të Lartë”