Dr. Klodian RADO

Magjistrat,

Pedagog në Universitetin e York - t

Toronto (Kanada)

 

Hyrje

Në një botë që po globalizohet gjithnjë e më shpejt, një prej pasojave më të rëndësishme politike dhe ligjore të këtij procesi, duket se është edhe globalizimi i institucioneve publike, duke përfshirë edhe ato gjyqësore. Gjykatat ndërkombëtare dhe gjykatat kombëtare kushtetuese/të larta, duke përfshirë gjykatat e niveleve më të ulëta, po bëhen më aktive në komunikimin e bashkëpunimin mes tyre, si dhe po i referohen në vazhdimësi vendimeve të njëra-tjetrës, duke luajtur kështu një rol vendimtar në zhvillimin e institucioneve publike dhe të shoqërisë.

[1] Në të vërtetë, forma më e lartë e bashkëpunimit gjyqësor në nivel ndërkombëtar është pa dyshim bashkëpunimi ndërmjet gjykatave kombëtare të Vendeve Anëtare (VA) të BE-së dhe Gjykatës së Drejtësisë së Bashkimit Evropian (GjDBE).[2]  

Ky punim shkencor synon të hedhë dritë mbi rolin aktiv dhe të rëndësishëm që luajnë pushtet gjyqësore të Vendeve Kandidate të BE-së në integrimin Evropian të këtyre vendeve, duke patur si fokus kryesor Shqipërinë, me të cilën Unioni vendosi së fundmi të çelë bisedimet për anëtarësimin e saj.

Pas marrjes së statusit të Shqipërisë si Vend Kandidat për në BE,[3] secili prej tre pushteteve po përballet me sfida të reja ligjore. Pushteti legjislativ, ekzekutiv, dhe ai gjyqësor kanë dhe do të kenë gjithmonë një rol të rëndësishëm në integrimin e mëtejshëm Evropian të Shqipërisë. Megjithëse në këtë fazë, një nga rolet më thelbësore i kalon pushtetit gjyqësor. Gjykatat shqiptare duhet të kryejë funksionin e “motorit” për integrimin Evropian, por për ta realizuar këtë, duhet që ky rol i ri, së pari të njihet, të kuptohet thellësisht, dhe të përdoret drejt nga vetë gjyqtarët. Gjykatat e të gjitha niveleve, duhet të kenë dijeni rreth instrumenteve dhe mekanizmave të reja ligjore që kanë në dispozicion të tyre, në mënyrë që ta kryejnë sa më mirë detyrën e re, sidomos pas përfundimit të procesit të vettingut. Dijenia rreth këtij roli special të pushtetit gjyqësor, lypset të njihet po ashtu edhe nga avokatët, akademikët, media, dhe publiku i gjërë, të cilët mund të shndërrohen në nxitës të rëndësishëm.

Pjesa e parë e këtij artikulli shkencor qartëson rolin e ri të pushtetit gjyqësor shqiptar si “motor” i integrimit Evropian, me qëllim rritjen e ndërgjegjësimit sidomos tek vetë gjyqtarët, e mandej edhe tek aktorët e tjerë. Më pas prezantohen instrumentet ligjore që mund të përdoren në praktikë nga gjyqësori, për të arritur integrimin Evropian në nivelet e kërkuara. Artikulli merr në shqyrtim secilin nga këto instrumente dhe tregon se si mund të përdoren nga gjykatat shqiptare në favor të qytetarëve të tyre, si dhe për arritjen e një integrimi më të thellë Evropian. Në fund të tij, ky punim analizon të gjithë mekanizmat e mësipërm nga pikëpamja kushtetuese dhe sugjeron se struktura aktuale kushtetuese dhe ligjore e Shqipërisë, ia lejon Gjyqësorit që të luajë rolin e tij të ri si “motor” i integrimit Evropian. Megjithatë, për arritjen e rezultateve më të mira, është e nevojshme që në të ardhmen të kryhen reforma të rëndësishme kushtetuese dhe ligjore.

 

Roli i ri i Gjyqësorit Shqiptar pas marrjes së Statusit si Vend Kandidat për në BE

 

Pas miratimit zyrtar të statusit si Vend Kandidat për në BE, Shqipëria ka hyrë në një fazë të re dhe të rëndësishme të integrimit Evropian. Duhet thënë se deri më tani, pjesë e këtij procesi kanë qenë vetëm pushteti legjislativ dhe ekzekutiv. Megjithatë, pyetja kryesore që shtrohet për diskutim në këtë artikull shkencor është: A mundet dhe nëse po, deri në çfarë shkalle mund të luajë rol gjyqësori shqiptar në integrimin Evropian të Shqipërisë?

Në fakt, kjo pyetje do të ngjante e çuditshme, e madje edhe e pakuptimtë nëse do të parashtrohej në kontekstin e së Drejtës Evropiane (acquis communautaire), për shkak se do të merrte trajtën: A është e mundur që GjDBE dhe gjykatat e Vendeve Anëtare (si zotëruese të pushtetit gjyqësor), të luajnë rol në integrimin e mëtejshëm të BE-së? Përgjigjja e kësaj pyetjeje është: Jo vetëm që mund të luajnë rol, por GjDBE është e njohur gjerësisht si institucioni më pro-Evropian, dhe së bashku me gjykatat e Vendeve Anëtare, konsiderohen me të drejtë si “motorët” ose “zemra” e integrimit Evropian.[4] 

Përveç detyrave të tyre të brendshme për mbrojtjen e rendit juridik kombëtar, gjyqtarët e Vendeve Anëtare, të udhëhequr nga GjDBE, janë shndërruar edhe në gjyqtarë Evropianë, në mënyrë që të garantojnë rendin juridik të BE-së, si dhe të drejtat individuale të qytetarve sipas këtyre normave. Ky transformim i pakthyeshëm “Evropianizimi” i gjykatave kombëtare mund dhe duhet që të reflektohet edhe në gjykatat e Vendeve Kandidate të BE-së, të tilla si Shqipëria. Me fjalë të tjera, pushteti gjyqësor shqiptar, përfshirë Gjykatën Kushtetuese, pra gjykatat dhe gjyqtarët e të gjitha niveleve kanë barrën më të madhe të kontributit ligjor për integrimin e Shqipërisë në BE. Ayre u kërkohet që të bëhen “motori” ose “zemra” e integrimit të Shqipërisë në BE. Ky është një rol që gjyqtarët shqiptarë jo vetëm duhet ta kuptojnë mjaft mirë, por edhe duhet ta ushtrojn në praktikë sa më shpejt që të jetë e mundur.

Me të drejtë mund të shtrohet pyetja: A mund ta marrin përsipër gjykatat shqiptare, integrimin në BE? Besimi që ka publiku tek ato, lë shumë për të dëshiruar. Po ashtu, atyre u mungon infrastruktura e nevojshme. Buxheti i pushtetit gjyqësor është më i ulëti në të gjithë Evropën, duke mos arritur as në 1% të buxhetit të përgjithshëm. Ç’është më e keqja, gjykatësit shqiptarë mund të kenë edhe një mungesë të theksuar të të kuptuarit të së drejtës së BE-së!

Të gjitha këto janë çështje mjaft serioze që duhen trajtuar në mënyrën e duhur. Të shpresojmë që pas përfunimit me sukses të procesit të vettingut, niveli i besimit të publikut do të rritet. Siç theksuam më sipër, gjyqtarët shqiptarë hasin edhe vështirësi të tjera të mëdha.

Sidoqoftë, ekziston një mënyrë nëpërmjet së cilës mund të nisë transformimi pozitiv. Së pari, gjyqtarët shqiptarë duhet të jenë të vetëdijshëm për rolin e tyre të ri pas marrjes së statusit të Shqipërisë si Vend Kandidat për në BE, e sidomos përgjatë fazave të tjera të integrimit, deri në anëtarësimin e plotë. Gjykatat shqiptar të çdo niveli duhet ta dijnë se tashmë janë veshur ligjërisht me kompetencën për të qënë garantues të zbatimit të së Drejtës së BE-së në Shqipëri. Me fjalë të tjera, gjykatat e çdo niveli tashmë janë de jure “degë lokale e pushtetit gjyqësor të BE-së”. Në veçanti pas Traktatit të Lisbonës, pushteti gjyqësori i BE-së është ngritur si një strukturë me dy nivele, ku gjykatat supranacionale Evropiane dhe ato kombëtare janë të ndërlidhura me njëra-tjetrën nëpërmjet një sistemi referimi (çështja paragjykimore), dhe jo sipas një sistemi hierarkik apelimi. Me fjalë të tjera, ushtrimi i pushtetit gjyqësor në nivel Evropian (mbikombëtar) i është besuar GjDBE-së, ndërsa në nivel kombëtar u është besuar gjykatave kombëtare. Në këtë mënyrë, ashtu sikurse gjyqtarët e tjerë kombëtarë të Vendeve Anëtare dhe Vendeve Kandidate, gjyqtarët shqiptarë nuk janë vetëm gjyqtarë të vendit të tyre, por janë edhe gjyqtarë garantues të rendit juridik të BE-së. Atyre u është besuar detyra “e shenjtë” e mbrojtjes së të drejtave të individit, që rrjedhin nga Traktatet e BE-së dhe Marrëveshja e Stabilizim-Asocimit (MSA) me Shqipërinë.[5]

Nga ana praktike, nëse gjyqtarët shqiptarë do të hasin në ndonjë papajtueshmëri midis ligjit shqiptar (të çfarëdolloj hierarkie) dhe të drejtës të BE-së, ata e kanë për detyrë që ta lënë mënjanë ligjin shqiptar dhe të zbatojnë me përparësi normat e BE-së. Disa nga rastet që mund të hasin ata, janë: ligjet doganore që pengojnë lëvizjen e lirë të mallrave, shërbimeve apo kapitalit me origjinë nga vendet e BE-së, aktet ligjore që vendosin taksa ose tarifa diskriminuese për mallrat, shërbimet ose kapitalin me origjinë nga vendet e BE-së, ligjet e pronës që pengojnë qytetarët e BE-së për të zotëruar tokë ose pasuri të tjera të paluajtshme në Shqipëri nëse nuk investojnë dyfishin ose trefishin e vlerës së saj, etj. Kjo tezë mund të ngjallë kritika të forta ndër ata studiues që janë pro sovranitetit në kuptimin klasik të tij, por tashmë koncepti i sovranitetit ka evoluar dhe njihet vetëm sovraniteti i kufizuar apo harmonizuar. Kështu, epërsia e së Drejtës së BE-së nuk është një risi që rrjedh vetëm nga MSA-ja dhe Traktatet e BE-së. Përkundrazi, ajo është vendosur drejtpërdrejt nga Kushtetuta Shqiptare qysh në vitin 1998, ku sanksionohet se “Normat e nxjerra prej një organizate ndërkombëtare kanë epërsi, në rast konflikti, mbi të drejtën e vendit”.[6] Tashmë ky parim pranohet jo vetëm nga akademikët shqiptarë,[7] por është konsoliduar edhe nga jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese shqiptare. Madje, “Marrëveshja e Stabilizim Asociimit (MSA) me Shqipërinë, shfaqet jo vetëm një akt mbiligjor, por edhe një akt mbikushtetutor”.[8]

Pyetja kryesore mbetet: çfarë instrumentesh praktike mund dhe duhet të përdorin gjyqtarët shqiptarë për të ndihmuar dhe çuar përpara integrimin në BE? Kjo nuk është një pyetje e lehtë. dhe sigurisht që kërkon njohuritë e nevojshme për t’i dhënë një përgjigje të vlefshme. Në këtë artikull do të përpiqem të paraqes disa zgjidhje praktike, duke u bazuar edhe në eksperiencën time disavjecare si gjyqtar, akademik, dhe studiues i së Drejtës Evropiane.  

 

Instrumentet praktike gjyqësore për integrimin në BE

Pyetja më e rëndësishme, rreth së cilës fokusohet ky artikull, lidhet me aplikimin në praktikë të këtyre instrumenteve juridikë. Cilat instrumente ligjore konkrete mund të përdorin gjyqtarët/gjykatat shqiptare, në mënyrë që të realizojnë sa më mirë integrimin e Shqipërisë në BE? Për t'iu përgjigjur kësaj pyetjeje, do të duhet që fillimisht të hedhim një vështrim mbi pushtetin gjyqësor të BE-së dhe mbi instrumentet ligjore të përdorura nga gjykatat kombëtare të Vendeve Anëtare për integrimin në BE të vendeve të tyre.

Pushteti gjyqësor i BE-së përbëhet nga dy struktura që ekzistojnë paralelisht: a) Gjykata e Drejtësisë së Bashkimit Evropian (GjDBE), ose ajo që njihej si Gjykata Evropiane e Drejtesise (GjED) përpara Traktatit të Lisbonës;[9] dhe b) Gjyqësorët e Vendeve Anëtare.[10] GjDBE është konsideruar gjithmonë si një institucion pro-BE-së, për shkak të rolit të saj udhëheqës në promovimin e integrimit të mëtejshëm Evropian,[11] si dhe në “Evropianizimin” e gjykatave të shteteve anëtare të BE-së.[12] GjDBE, qysh në vitet e para të themelimit, nëpërmjet interpretimeve kreative dhe të guximshme të Traktateve të BE-së në vendimet e saj, nisi të mbështetej tek gjykatat kombëtare për implementimin e normave të BE-së në nivel kombëtar, duke e përforcuar gjithmonë e më shumë rolin e tyre dhe duke i transformuar ato praktikisht në gjykata të BE-së. Ky proces, i cili solli si pasojë edhe ngritjen dhe ekzistencn e strukturës së aktuale të pushtetit gjyqësor të BE-së të përbërë nga të dyja llojet e institucioneve paralelisht, nuk u krye lehtësisht dhe në mënyrë të menjëhershme. Përkundrazi, ai ndodhi si një proces gradual, që u realizua nëpërmjet përdorimit të njëpasnjëshëm të instrumenteve të ndryshme ligjore.  

Instrumentet më të rëndësishme juridike që janë përdorur dhe vazhdojnë të përdoren gjërësisht nga GjDBE dhe gjykatat kombëtare të Vendeve Anëtare, për të garantuar mbrojtjen e rendit juridik Evropian, janë: a) çështja paragjykimore; b) parimet e supremacisë dhe të efektit të drejtpërdrejtë; c) parimi i efektit të tërthortë; si edhe ç) kompensimi sipas normave të BE-së në gjykatat kombëtare. Duhet thënë se vetëm me një përjashtim, e konkretisht procedurën e çështjes paragjykimore, këto instrumente ligjore janë ekzaktësisht të njëjtat  mjete që mund të vihen në përdorim për integrimin në BE edhe nga gjykatat e Vendeve Kandidate, duke përfshirë pushtetin gjyqësor shqiptar.

çështja paragjykimore, ose vendimi paraprak), që është një instrument pak a shumë i ngjashëm me kontrollin incidental sipas Nenit 145/2 të Kushtetutës shqiptare,[13] ka qenë dhe vazhdon të jetë procedura më e rëndësishme që i mundëson GjDBE-së të japë vendime mbi interpretimin dhe vlefshmërinë e normave juridike të BE-së[14], bazuar në kërkesat e gjykatave kombëtare.[15] Në Nenin 267 të Traktatit për Funksionimin e Bashkimit Europian (TFBE) thuhet se, kur një çështje e normave juridike të BE-së ngrihet përpara një gjykate ose tribunali të një Vendi Anëtar, kjo gjykatë ose tribunal, nëse është e mendimit se nevojitet një vendim paraprak interpretues nga GjDBE-ja në mënyrë që të gjykohet çështja, i kërkon GjDBE-së nxjerrjen e një vendimi paraprak për të.[16] Për më tepër, në të parashikohet më tej se, kur një çështje e së drejtës së BE-së ngrihet para një gjykate kombëtare, kundër vendimit të së cilës nuk lejohet ankimi sipas ligjit kombëtar, atëherë kjo gjykatë duhet ta çojë çështjen para GjDBE-së.[17]

Megjithatë, për qëllimet e këtij punimi mbetet ende e rëndësishme çështja nëse ky instrument mund të përdoret nga gjykatat e Vendeve Kandidate, duke përfshirë gjykatat shqiptare. Në këndvështrimin tim, fatkeqësisht, gjykatat e Vendeve Kandidate nuk mund ta përdorin drejtpërdrejt këtë instrument në këtë fazë të integrimit që ndodhen. Neni i mësipërm i TFBE-së dhe jurisprudenca e GjDBE-së tregojnë se procedurën e vendimit paraprak mund ta përdorin vetëm gjykatat e Vendeve Anëtare.[18] Sidoqoftë, ajo që mund të bëjnë me siguri gjykatat shqiptare është përdorimi i procedurës së çështjes paragjykimore, ose ajo që njihet si kontrolli incidental në Gjykatën Kushtetuese të Shqipërisë, duke argumentuar se një ligj i caktuar bie ndesh me Kushtetutën shqiptare dhe ligjin e BE-së.[19] Për fat të keq, statistikat e Gjykatës Kushtetuese shqiptare tregojnë se ky instrument mbetet ende i papërvetësuar dhe i papërdorur mjaftueshëm nga gjyqësori shqiptar, madje as për çështje që kanë të bëjnë me Kushtetutën e vendit, dhe jo më për çështje të së Drejtës Evropiane që nuk është përdorur asnjëherë.[20]

Parimi i Supremacisë dhe Efektit të Drejtpërdrejtë. Është pranuar gjerësisht se parimet më të njohura dhe më të përhapura, të konsideruar edhe si shpikjet e mëdha të GjDBE-së, janë parimi i efektit të drejtpërdrejtë dhe parimi i supremacisë së ligjit të BE-së. Këto dy parime kryesore nuk ishin pjesë e përmbajtjes së Traktatit të Romës, por u prezantuan për herë të parë në vitin 1960 nga Gjykata, nëpërmjet dy vendimeve gjyqësore më të famshme të së Drejtës Evropiane: Van Gend en Loos[21] dhe COSTA v ENEL.[22]

Parimi i Efektit të Drejtpërdrejtë u prezantua për herë të parë në çështjen Van Gend en Loos. GjDBE-ja argumentoi se ligji i BE-së krijoi një rend të ri ligjor t pavarur, i cili nuk përfshihej në të drejtën tradicionale ndërkombëtare. Ajo pohoi se ligji i BE-së - në këtë rast, Neni 28 i TFBE - “duhet të interpretohet si një dhënie e efektit të drejtpërdrejtë dhe e krijimit të të drejtave individuale, të cilat duhet të mbrohen nga gjykatat kombëtare.”[23] Rezultati i parë i këtij vendimi është se, nëpërmjet doktrinës së efektit të drejtpërdrejtë, GjDBE-ja themeloi një rend të ri juridik me një autoritet të fuqishëm, që duhet të zbatohet drejtpërdrejt nga gjykatat kombëtare.[24] Përveç kësaj, përmes kësaj çështjeje, u ngrit edhe një sistem i ri i të drejtave të individit, që do të duhet të mbrohet para gjykatave kombëtare.[25]

Parimi i Efektit të Drejtpërdrejtë nuk ishte instrumenti i vetëm që përdori GjDBE-ja për të transformuar rrënjësisht gjyqësorët kombëtarë, si dhe të gjithë rendin juridik kombëtar dhe Evropian. Vetëm një vit pas nxjerrjes në dritë të doktrinës së Efektit të Drejtpërdrejtë, Gjykata zbuloi një tjetër parim edhe më të rëndësishëm në çështjen COSTA v ENEL:[26] Parimin e Supremacisë të së Drejtës së BE-së. Sipas Gjykatës, “përparësia e ligjit të BE-së është miratuar në Nenin [288 TFBE], ku thuhet se një rregull i caktuar “do të jetë i detyrueshëm” dhe do të zbatohet në mënyrë të drejtpërdrejtë në të gjitha Vendet Anëtare.[27] Kështu, duket se vendimi i çshtjes COSTA v ENEL sugjeron një hierarki aktesh ligjore, që kanë rëndësi kushtetuese për të gjitha Vendet Anëtare, si dhe për vetë BE-në. Ky parim, ndonëse jo shumë i mirëpritur në atë kohë nga Vendet Anëtare, u prezantua në Traktatin Kushtetues,[28] dhe pas dështimit të këtij të fundit, ai u bë pjesë e Deklaratës 17 të Traktatit të Lisbonës.[29]

Detyra e gjykatave kombëtare për të zbatuar normat e BE-së - jo vetëm në mënyrë të drejtpërdrejtë, por më e rëndësishmja, duke i dhënë përparësi mbi të drejtën kombëtare – qëndron në zbatimin e së Drejtës Evropiane edhe kur ajo nuk pajtohet me ligjin kombëtar. Është me interes të thuhet se Parimi i Supremacis e arriti pikën kulminante të tij veçanërisht me çështjen Internationale Handelsgesellschaft, ku GjDBE-ja vendosi hapur që ligji i BE-së të ketë epërsi ndaj të gjitha ligjeve kombëtare, duke përfshirë edhe ligjet kushtetuese të tyre.[30] Ndonëse forma më ekstreme e Parimit të Supremacisë, e vendosur në rastin e mësipërm, nuk u mirëprit nga shumica e gjykatave kushtetuese të Vendeve Anëtare,[31] ky parim vazhdon të jetë thelbësor, sepse përgjithësisht, epërsia e ligjit të BE-së pranohet thuajse gjithmonë.[32]

Të dy parimet, sidomos kur u përdorën së bashku, e transformuan dhe e përforcuan rolin e gjykatave kombëtarë si garantore të së Drejtës së BE-së. Të ngarkuar me detyrën e zbatimit të parimeve të Efektit të Drejtpërdrejtë dhe Supremacisë së ligjit të BE-së, gjykatësit kombëtarë u pajisën me një kompetencë të re, konkretisht me pushtetin për të garantuar dhe ruajtur rendin juridik të BE-së brenda juridiksionit të tyre. Nga pikëpamja kushtetuese, një gjë e tillë do të thotë se gjyqtarët e vendeve të BE-së janë të detyruar jo vetëm nga kushtetutat e vendeve të tyre për ruajtjen e rendit juridik kombëtar, por edhe nga parimet Evropiane të Supremacisë dhe Efektit të Drejtpërdrejtë, për ruajtjen e rendit ligjor të BE-së. Përfundimisht, meqenëse çdo Vend Anëtar ka tashmë dy akte kushtetutues të ndërlidhura - aktet kushtetuese kombëtare dhe ato të BE-së[33] - gjykatat kombëtare janë të parat institucione të detyruara për të ruajtur të dy këto rende juridike.

Roli i ri kushtetues i gjykatave të zakonshme të të gjitha niveleve në garantimin e të dy rendeve juridik (kombëtar dhe të BE-së), jo vetëm që e rrisin rolin dhe pushtetin e tyre vendim-marrës, por edhe i shndërrojnë rrënjësisht ata. Tashmë, gjyqtarët kombëtarë nuk duhet t’u përkushtohen vetëm detyrave të brendshme kushtetuese dhe ligjore. Ashtu sikurse gjyqtarëve të GjDBE-së, gjykatave kombtare të çdo niveli iu del si detyrë që të njohin dhe të zbatojnë drejtpërsëdrejti dhe me përparësi ligjin e BE-së. Në lidhje me këtë, Avokati i Përgjithshëm i GjDBE-së, Tasauro, me të drejtë thotë: “Gjykata kombëtare është një tribunë e natyrshme e të drejtës së BE-së”.[34] Megjithatë, prova më e qartë e transformimit edhe de jure të gjykatave kombëtare, u dha nga Gjykata e Përgjithshme e BE-s (GjPBE)[35], e cila bëri një deklaratë të guximshme me një rëndësi kushtetuese, duke u shprehur se “kur vënë në zbatim ligjin e BE-së, gjykatat kombëtare veprojnë si gjykata të BE-së me juridiksion të përgjithshëm.”[36]

Por a vlejnë këto argumente edhe për gjykatat e vendeve të cilat nuk janë bërë ende anëtare me të drejta të plota të BE-së, dhe që janë ende Vende Kandidate, sic aktualisht janë gjykatat shqiptare? Në fakt, nëse do t’i referohemi kornizës kushtetuese të Shqipërisë, të Drejtës së BE-së, dhe jurisprudencës së GjEBE-së, saktësisht të njëjtat argumente vlejnë edhe për Vendet Kandidate të BE-së, duke përfshirë Shqipërinë. Në kryerjen e veprimtarisë të tyre të përditshme, gjykatat shqiptare të të gjitha niveleve duhet të kenë në konsideratë dhe të zbatojnë tashmë dy lloj aktesh juridike themelore të cilat janë mjaft të ndërlidhura me nëjra tjetrën – nga njëra anë Kushtetutën shqiptare dhe nga ana tjetër aktet themelore të BE-së.[37] Gjykatat shqiptare janë të parat institucione të detyruara për t’i ruajtur dhe garantuar të dy këto rende juridike, rendin juridik të BE-së dhe rendin juridik shqiptar. Për ta realizuar një gjë të tillë, ato duhet të zbatojnë parimet e Supremacisë dhe të Efektit të Drejtpërdrejtë të së Drejts së BE-së. Në realitet, duhet theksuar se, edhe pse ende jo në nivelet e dëshiruara, vërehen shenjat e para në këtë drejtim. Pas hyrjes në fuqi të MSA-së, Gjykata Kushtetuese i është referuar legjislacionit komunitar drejtpërdrejt, ku rasti i parë që konstatojmë në këtë kuadër, është vendimi i saj Nr. 24/2009. Po ashtu, edhe gjyqësori i zakonshëm shqiptar me anë të disa gjyqtarëve progresistë  kanë guxuar pikërisht të shfaqin tendenca të tilla.[38] Megjithatë, për fat të keq, duket se Gjykata e Lartë e Republikës së Shqipërisë nuk ka qënë ende gati, duke u shfaqur ende skeptike.[39]

Duke u kthyer tek diskutimi teorik, duhet theksuar se ndërthurja e këtyre parimeve u ka dhënë gjykatave shqiptare – si dhe gjykatave të Vendeve të tjera Kandidate – një kompetencë të re ligjore që s’e kishin më parë, të drejtën për të shqyrtuar përputhjen e ligjit kombëtar me atë të BE-së. Në rastet konkrete që marrin në gjykim, gjyqtarët shqiptarë, duke u mbështetur në parimet e efektit të drejtpërdrejtë dhe të epërsisë së ligjit të BE-së, mund të lënë mënjanë ligjet kombëtare që bien në kundërshtim me normat e BE-së. Ky proces u ka dhënë atyre fuqinë e shqyrtimit juridik të ligjeve kombëtare sipas perspektivës së të Drejtës së BE-së. Ndonëse jo e shprehur gjithmonë nga kushtetutat e tyre, kompetenca e të gjitha gjykatave kombëtare - të Vendeve Anëtare dhe Vendeve Kandidate, duke përfshirë Shqipërinë - për të shqyrtuar përputhshmërinë e ligjit kombëtar me atë të BE-së në mënyrë të decentralizuar, është një pushtet themelor dhe mjaft i rëndësishm, i dhënë drejtpërdrejt nga BE-ja nëpërmjet GjDBE-së.

Si rrjedhojë, duke i përdorur në mënyrë efikase instrumentet e supremacis dhe të efektit të drejtpërdrejtë, GjDBE-ja i ka shndërruar gjykatat e Vendeve Anëtare dhe Kandidate, jo vetëm në aleate të saj, por edhe në organe vendore të BE-së, të cilat janë përgjegjëse për zbatimin e të Drejtës së BE-së në nivel kombëtar. Disa studiues argumentojnë me të drejtë, se janë pikërisht gjykatat kombëtare – dhe jo GjDBE-ja – ato që vendosin për pasojat konkrete në rastet kur një Vend Anëtar apo Kandidat nuk i përmbush detyrimet e tij sipas normave të BE-së.[40] Pa dyshim që ky është një qëndrim mëse i drejtë ligjor. Veç kësaj, është detyrë e gjykatave kombëtare që të vendosin nëse një normë ligjore kombëtare duhet të zbatohet në raste të veçanta, ose, siç u shpjegua më lart, nëse ajo duhet të lihet mënjanë kur nuk përputhet me të Drejtën Evropiane. Siç pranohet gjerësisht, juridiksioni i GjDBE-së është tejet i kufizuar në nivel kombëtar. Për pasojë, është detyrë e gjykatave kombëtare – me fjalë të tjera, është detyrë e gjykatave shqiptare, si gjykata Evropiane të juridiksionit të përgjithshëm, që të zbatojnë ligjin e BE-së kurdo që të jetë e nevojshme.[41]

Parimi i Efektit të Tërthortë. Një instrument tjetër i përdorur nga GjDBE-ja për rritjen e pushtetit dhe kompetencave të gjykatave kombëtare dhe shndërrimin e tyre në gjykata të BE-së, është dhe Parimi e Efektit të Tërthortë. Nëpërmjet tij, GjDBE-ja i detyroi gjykatat kombëtare që ta interpretojnë legjislacionin kombëtar sa më në përputhje me frymën dhe qëllimet e së Drejtës së BE-së. Parimi i efektit të tërthortë i pati fillesat në çështjen Von Colson, ku GjDBE-ja sugjeroi që gjykatave kombëtare t’u kërkohej që ta interpretojnë ligjin vendas në përputhje me Direktivat përkatëse të BE-së.[42]

Në rastet e mëvonshme që pasuan çështjen Van Colson, Gjykata e shtriu më tej zbatimin e parimit të efektit të tërthortë.[43] Ky parim u kërkua që të përdorej nga gjykatat kombëtare jo vetëm për ligjet kombëtare ku zbatohen Direktivat konkrete, por edhe për të gjithë legjislacionin e brendshvm i cili tashmë do të duhej të interpretohej sipas se Drejtës së BE-së.[44] Ndonëse disa akademikë e kanë mbështetur fuqizimin e parimit të efektit të tërthortë, të tjerë e kundërshtojnë atë.[45] Këta të fundit argumentojnë se ky parim, jo vetëm që nuk ka kufinj qartësisht të përcaktuar, por duke e ditur se e Drejta e BE-së ka një gamë aq të gjerë, është shumë e vështirë që ai të zbatohet plotësisht dhe me efikasitet nga të gjithë juristët apo gjyqtarët.[46] Lidhur me këto kritika, GjDBE-ja ka pranuar se parimi i efektit të tërthortë ka kufinjtë e tij dhe nuk sugjeron interpretime të tipit contra legem me ligjin kombëtar, e as nuk kërkon që ligjeve kombëtare t’u jepen kuptime që bien në kundërshtim me kuptimet e tyre të zakonshme.[47] Megjithatë, pavarësisht kësaj deklarate, GjDBE-ja jo vetëm që e ka njohur parimin e efektit të tërthortë si një parim suprem gjatë viteve të fundit, por ka nisur që ta zgjerojë atë edhe më tej.[48]

E parë nga perspektiva e gjykatave shqiptare, konkluzioni i asaj që u tha më lart është se, aty ku pushteti ekzekutivi apo legjislativ nuk arrijnë të zbatojnë ligjet e BE-së, apo t’i përmbahen me korrektësi një Direktive të caktuar, po sipas GjDBE-së, boshllëkun e krijuar duhet ta mbushin gjykatat kombëtare me anë të interpretimeve të tyre.[49] Nëpërmjet instrumentit të efektit të tërthortë, gjykatave kombëtare të Vendeve Anëtare dhe atyre Kandidate, duke përfshirë Shqipërinë, u është dhënë edhe një kompetencë tjetër e rëndësishme, ajo e interpretimit të ligjit kombëtar në përputhje me frymën dhe kërkesat e normave të BE-së. Ky instrument i ri, që u është dhënë edhe gjyqtarëve shqiptarë, nuk është thjesht ajo çka disa studiues e quajnë si një përforcim i “detyrës interpretuese të gjykatave kombëtare”.[50] Përkundrazi, përveç kompetencës së tyre për të interpretuar ligjet kombëtare sipas Kushtetutës shqiptare, gjykatave iu është dhënë edhe kompetenca për të interpretuar ligjin kombëtar sipas rendit juridik të BE-së dhe parimeve të tij.[51] Ka shumë gjasa që kjo kompetencë e re do t’u sjell në vëmendje gjyqtarëve shqiptarë të të gjitha niveleve se detyrat që ata kanë nuk janë vetëm të nivelit nacional. Në fakt, janë edhe detyra Evropiane që zbatohen në përputhje me parimin e bashkëpunimit të hapur midis këtyre dy rendeve juridike.[52]

Si përfundim, mund të themi se instrumenti i efektit të tërthortë jo vetëm që e ka forcuar pushtetin e gjykatave kombëtare të Vendeve Anëtare dhe atyre Kandidate, duke përfshirë Shqipërinë, por ka ndihmuar edhe në transformimin e tyre, nga institucione thjesht kombëtare në gjykata të BE-së me juridiksion të përgjithshëm. Duke u dhënë gjykatave kombëtare kompetenca, që jo vetëm ta zbatojnë drejtpërdrejt e me epërsi të Drejtën e BE-së, por edhe të interpretojnë ligjet ekzistuese vendase sipas frymës së saj, GjDBE-ja i ka shndërruar këto gjykata në shumë më shumë sesa thjesht institucione kombëtare. Duke vënë në përdorim parimin e efektit të tërthortë, GjDBE-ja u ka kërkuar gjyqtarëve kombëtarë, duke përfshirë gjyqtarët shqiptarë, që të jenë të vetëdijshëm për rolin e tyre të dyfishtë, nga njëra anë si gjyqtarë kombëtarë, dhe nga ana tjetër, si gjyqtarë të BE-së në mbrojte të rendit juridik Evropian (brenda juridiksionit të shtetit të tyre). Ky rol i dyfishtë i gjykatave kombëtare si gjykata të BE-së, si de facto ashtu edhe de jure, buron edhe nga parimit i bashkëpunimit të hapur ndërmjet BE-së dhe institucioneve të Vendeve Anëtare/Kandidate.[53]

Kompensimi sipas së Drejtës së BE-së në gjykatat kombëtare. Megjithëse parimet apo instrumentet e supremacisë, efektit të drejtpërdrejtë dhe efektit të tërthortë, u përdorën nga GjDBE-ja për të fuqizuar dhe transformuar gjykatat kombëtare në institucione gjyqësore të BE-së, ky proces nuk do të kishte rezultatin e duhur nëse nuk do të pasohej me të drejtën e kompensimit apo zhdëmtimit.[54] Kështu, një nga mjetet më të fuqishme ligjore që u përdor nga GjDBE-ja për të Evropianizuar gjykatat kombëtare, është mundësia për të kompensuar apo dëmshpërblyer sipas normave të BE-së.  Në çështje të tilla, si Ree,[55] dhe Francovich,[56] GjDBE-ja e rriti fuqinë e gjykatave kombëtare, duke lejuar dëmshpërblimin në ngarkim të qeverive kombëtare, në rastet kur një individ ka pësuar humbje për shkak të shkeljes së Drejtës të BE-së, apo për shkak të moszbatimit të një Direktive të caktuar.  

Edhe pse ekzistojnë të paktën katër rrethana të njohura, kur zbatohet kompensimi sipas ligjeve të BE-së,[57] fokusi ynë do të përqendrohet kryesisht në detyrimin e shtetit për të kompensuar dëmet në rastet kur një shkelje serioze e të Drejtës të BE-së ka shkaktuar humbje konkrete tek një apo më shumë individë. Zbatimi i parimit të kompensimit apo dëmshprblimit sipas të Drejtës së BE-së mishëron shembullin më perfekt se si gjykatave kombëtare janë kthyer në fakt edhe në gjykata të BE-së, duke garantuar të drejtat Evropiane të individëve.

Pyetja themelore që mund të shtrohet në këtë drejtim është: Ndaj akteve, veprimeve apo mosveprimet të kujt prej insitucioneve shtetërore njihet e drejta e dëmshpërblimit apo kompensimit sipas të Drejtës së BE-së? Komunitetit të juristëve shqiptarë mund t’iu vijë si diçka e befasishme, që e drejta për tu kompensuar apo dëmshpërblyer sipas normave të BE-së, njihet jo vetëm ndaj shkeljeve të institucioneve të pushtetit ekzekutiv dhe ligjvënës, por edhe ndaj dëmeve të shkaktuar me vendimeve gjyqësore, të çdo niveli qofshin.[58] Fokusi i këtij seksioni të punimit do të jetë sidomos në dëmshpërblimin apo kompensimin për shkak të dhënies të një vendimi gjyqësor në kundërshtim me të Drejtën e BE-së.

Përgjegjësia e shteteve Anëtare dhe Kandidate të shkaktuara nga vetë gjykatat e këtyre vendeve – në rastin tonë, nga gjykata shqiptare – nga njëra anë, si dhe e drejta e individëve për të kërkuar kompensimin sipas të Drejtës të BE-së në të njëjtat gjykata kombëtare nga ana tjetër, janë në fakt forma më e lartë e shfaqjes së rolit të dyfishtë të gjykatave kombëtare dhe gjyqtarëve të tyre, jo vetëm si gjyqtarë kombëtar por edhe si ruajtës të rendit juridik Evropian. Në kushtet kur gjykatat kombëtare do të kenë gabuar në interpretimin e normave të BE-së, ose nuk do t’i kenë zbatuar aspak këto norma juridike, qytetarët kanë të drejtë që t’i drejtohen si për çdo dëmtim tjetër gjykatës kompetente nacionale me kërkesë-padi për tu dëmshpërblyer për humbjen e tyre. Në këtë rast, janë po gjykatat kombëtare ato që duhet të lënë mënjanë rolet dhe interesat e tyre kombëtare, e të “veshin” mantelin Evropian, duke dhënë vendime dëmshpërblyese edhe ndaj dëmeve që mund të jen shkaktuar nga vendimet e gjykatave më të larta kombëtare, të cilat mund të kenë marr vendime në kundërshtim me të Drejtën e BE-së, kur kjo gjë është deklaruar nga GjDBE-ja.

Pa dyshim, ajo ç’ka propozoj më sipër mund të duket kontroversale, dhe jo e thjeshtë për t’u pranuar e kuptuar nga çdokush, e sidomos nga juristët të cilët kanë vetëm dimensionin kombëtar në koshiencën e tyre. Nëse do të mbajmë në konsideratë edhe rendin juridik të BE-së, e cila është detyrimisht e aplikueshme brenda juridiksionit kombëtar, situata nuk është aq e vështir për tu kuptuar. Për ta qartësuar më mirë kompleksitetin e rolit të dyfishtë të gjykatave kombëtare nga perspektiva e kompensimit apo dëmshprblimit sipas së Drejtës së BE-së, është e rëndësishme të hidhet një vështrim si në doktrinën, ashtu edhe në jurisprudencën e GjDBE-së. Veçanërisht në çështjet Francovich[59] dhe Brasserie du Pecheur,[60] GJDBE mbajti një qëndrim të prerë, sipas të cilit, shtetet janë përgjegjëse për aktet e të gjitha institucioneve të tyre, përfshirë edhe dëmet që janë shkaktuar nga vendimet e gjykatave kombëtare. Këto dëme mund të jenë shkaktuar për shkak të zbatimit të gabuar, apo moszbatimit të së Drejtës së BE-së nga gjykatat kombëtare të çdo niveli qofshin.

Për ta ilustruar, vlen të përmendim njërën nga çështjet gjyqësore më të rëndsishme të GjDBE-së. Në çështjen Köbler kundër Austrisë, GjDBE-ja, në mënyrë mjaft interesante dhe sfiduese, vendosi që Vendet Anëtare ishin përgjegjëse për shkeljet e ligjeve të BE-së, edhe kur ato janë kryer nga gjykatat kombëtare, duke përfshirë gjykatat e shkallës së fundit.[61] Pa dyshim që i njëjti argument vlen edhe për Vendet Kandidate, duke përfshirë Shqipërinë. Megjithëse kjo mund të shihet si e habitshme dhe mund të ngrejë pikëpyetje të rëndësishme kushtetuese lidhur me parimet e sigurisë juridike dhe të hierarkive tradicionale gjyqësore në nivel kombëtar, prapëseprapë GjDBE-ja është e vendosur që ta vazhdojë procesin e transformimit të gjykatave kombëtare në gjykata të BE-së. Duhet theksuar se, në fund të fundit, dëmshpërblimi ndaj një vendimi të gabuar gjyqësor për shkak të shkeljes të së Drejtës së BE-së, sjell si pasojë rritjen e kujdesit ndaj këtyre shkeljeve në të ardhmen. Po ashtu, në një këndvështrim afatgjatë, njohja e një dëmshpërblimi të tillë do të rrisë ndërgjegjësimin e gjyqtarëve vendas për rëndësinë e njohjes dhe zbatimit të së Drejtës së BE-së,  duke sjellë si pasojë gjithashtu edhe rritjen e cilësisë të vendimeve gjyqësore. Megjithatë, duhet theksuar se për arritjen e këtyre standarteve, tashmë të detyrueshme për Shqipërinë, kërkohen trajnime serioze të gjyqtarëve shqiptarë, si në fazat fillestare të formimit ashtu edhe në vazhdim.  

Megjithëse çështja Köbler ishte vërtet kontroversale, ajo u përforcua dhe u zhvillua më tej nga GjDBE-ja disa vjet më vonë, në çështjen Tragheti.[62] Gjykata, jo vetëm që ritheksoi se rregullat detyruese që burojn nga çështja Köbler vlejnë për të gjitha gjykatat kombëtare - duke përfshirë gjykatat e shkallës së fundit, për ndonjë shkelje apo refuzim të zbatimit të normave të BE-së - por deklaroi se këto norma do të duhet të zbatohen edhe në rastet e interpretimeve të dobëta të normave të BE-së. Siç argumentojnë me të drejtë disa studiues, një gjë e tillë tregon se detyrimi për tu dëmshpërblyer do të kalojë nga një test i bazuar në gabime (pra dhënien e dëmshpërblimit për shkak të zbatimit të gabuar të normave të BE-së), tek një test i bazuar në njohuri të pamjaftueshme (pra që dëmshpërblimi do të jepet edhe në rastet kur gjykata vendase i ka interpretuar normat e BE-së në mënyrë të dobët e të pamjaftueshme).[63] Me fjalë të tjera, do të konsiderohen shkelje të denja për dëmshpërblim, jo vetëm rastet kur gjykatat kombëtare e zbatojnë në mënyrë të gabuar të Drejtën Evropiane, por edhe kur e interpretojnë atë në mënyrë joprofesionale, të pamjaftueshme, e të dobët. Një zhvillim i tillë prek jo vetëm Vendet Anëtare dhe ato Kandidate, por edhe gjykatat dhe gjyqtarët kombëtarë. Kështu, gjyqtarët shqiptarë në veprimtarinë  e tyre të përditshme duhet të njohin mjaft mirë dhe si rrjedhim t’i përmbahen me rigorozitet normave juridike të BE-së.

Megjithatë, për ta realizuar këtë gjë, gjyqtarët shqiptarë të të gjitha niveleve, më parë duhet të thellojnë njohuritë rreth këtyre normave Evropiane, me qëllim që t’i interpretojnë ato në mënyrë sa më të saktë, të plotë dhe të arsyeshme. Kjo është një arsye tjetër themelore se përse gjykatësit shqiptarë nuk mund ta refuzojnë haptazi apo në mënyrë të tërthortë, detyrimin për të njohur, mësuar drejt, dhe për të interpretuar korrekt normat e BE-së. Nëse gjyqtarët shqiptarë do të refuzonin, apo nuk do t’i jepnin rëndësinë e duhur njohjes të së Drejtës së BE-së, pasojat e veprimeve të tilla euroskeptike do të binin në radhë të parë mbi vetë ata, mbi shtetin shqiptar, dhe mbi taksapaguesit të cilët do të duhet të mbanin barrën financiare për të tilla shkelje. Në fazën në të cilën ndodhet Shqipëria, trajnimi i gjyqtarëve shqiptarë për të njohur dhe aplikuar në mënyrë korrekte të Drejtën Evropiane nuk është më një luks, por është një detyrim kushtetues me pasoja të rënda për buxhetin e shtetit shqiptar. Prandaj, detyrimi që ka Shkolla e Magjistraturës për të ridimensionuar në mënyrë mjaft më të thelluar kurrikulën mësimore, duke synuar njohje thelbësore të së Drejtës së BE-së, si në edukimin fillestar por edhe atë vazhdues, është tashmë një detyrim mjaft serioz, urgjent, dhe absolutisht i pashmangshëm. Mosmarrja seriozisht e të tillë detyrimi do të ishte me pasoja të rënda politike, sociale, ekonomike, e juridike për çdo shqiptar.

Në përmbyllje të spjegimit të instrumentave të mësipërm, dhe të rëndësisë që ato kanë, duhet thënë se Evropianizimi i gjykatave kombëtare - me fjalë të tjera, përdorimi i gjykatave kombëtare për integrimin Evropian, nuk është një proces i thjesht, por as i pamundur. Nëse Shqipëria e ka seriozisht rrugën e saj drejt integrimit Evropian, ky proces është tashmë i pashmangshëm. Gjykatat shqiptare tashmë edhe de jure janë transformuar nga institucione thjesht vendore në institucione Evropiane, dhe ky transformim nuk realizohet dot duke përdorur thjesht njërin nga instrumentet që përmendëm më sipër. Në fakt, siç u tregua me raste konkrete, GjDBE-ja në një mënyrë tepër të guximshme dhe efikase, i përdori të gjitha parimet e lartpërmendura (parimet e supremacisë, efektit të drejtpërdrejtë, efektit të tërthortë, dhe kompensimin sipas të Drejtës të BE-së), në mënyrë të ndërlidhur me njëra-tjetrën. Nëpërmjet këtyre mjeteve ligjore, GjDBE-ja i nxiti dhe shndërroi gjykatat kombëtare në aleatet e saj, në zbatimin e ligjit të BE-së në nivel kombëtar, duke i transformuar ato në gjykata të BE-së me juridiksion të përgjithshëm.[64] Ky është statusi de facto, por edhe de jure që kanë aktualisht gjykatat shqiptare, status që do të theksohet edhe më shumë me integrimin e mëtejshëm të Shqipërisë në BE. Në rast se ky status nuk kuptohet nga gjykatat dhe gjyqtarët shqiptarë, rruga e integrimit në BE, ka për të qënë shumë e vështirë e me shumë kosto financiare (dhe jo vetëm), për të mos thënë tërësisht e pamundur. Menjëherë pas përfundimit të procesit të vettingut, madje paralelisht me të, hapi tjetër jetësor i gjyqësorit shqiptar është njohja dhe aplikimi me kompetencë të plotë i të Drejtës së BE-së në zgjidhjen e çështjeve të përditshme.  

 

Sistemi Kushtetues i Shqipërisë dhe Roli i Ri i Pushtetit Gjyqësor

Dikush mund të pyesë me të drejtë: Dakort që po njihet roli i ri e gjykatave/gjyqtarëve shqiptarë, si dhe instrumentet praktike që mund të përdorin ata për integrimin në BE, por a janë këta mekanizma në përputhje me Kushtetutën Shqiptare? Përgjigjja e shkurtër e kësaj pyetjeje është “Po”. Gjithsesi, qëllimi i këtij artikulli është që t’i përgjigjet pyetjes së mësipërme me më shumë detaje. Për ta bërë këtë, do të analizojmë shkurtimisht një e nga një të gjitha instrumentet e lartpërmendura nën dritën e Kushtetutës aktuale.

Procedura e vendimit paraprak – e drejta për të kërkuar që GjDBE-ja të japë një vendim paraprak kur një çështje e ligjit të BE-së ngrihet para një gjykate kombëtare – është i vetmi instrument që gjyqtarët shqiptarë, duke përfshirë edhe gjyqtarët e Vendeve të tjera Kandidate, nuk mund ta përdorin në të njëjtën mënyrë sikurse gjyqtarët e Vendeve Anëtare. Sipas jurisprudencës së deritanishme të GjDBE-së dhe Nenit 267 të TFBE-së, ky instrument duket se u është rezervuar vetëm Vendeve Anëtare.[65]

Megjithatë, gjykatat e zakonshme shqiptare mund ta përdorin procedurën e vendimit paraprak në Gjykatën Kushtetuese të Shqipërisë, në rastet kur një ligj i veçantë kombëtar është i papajtueshëm me Kushtetutën dhe të Drejtën e BE-së.[66] Gjyqtarët të cilët paraqesin një kërkesë të tillë, duhet të sjellin argumente të qarta kushtetuese dhe t'i plotësojnë ato edhe me argumentet e shkeljeve që janë kryer ndaj normave juridike të BE-së. Nëse ligji shqiptar është në kundërshtim të hapur me normat e BE-së, por jo me Kushtetutën, atëherë gjyqtarët shqiptarë mund të përdorin instrumente të tjera, të tilla si: parimi i supremacisë, parimi i efektit të drejtpërdrejtë, apo parimin e efektit të tërthortë, të cilat i spjeguam më sipër. Në këtë mënyrë, gjyqtarët shqiptarë duhet të lënë mënjanë ligjin kombëtar shqiptar dhe zbatojnë drejtpërdrejt e me epërsi normat e BE-së. 

Parimi i Supremacisë dhe Parimi i Efektit të Drejtpërdrejtë të normave të BE-së janë dy instrumente ligjore që përputhen me Kushtetutën Shqiptare, e madje mund të thuhet se edhe burojnë prej saj. Megjithëse në tekstin e saj, Kushtetuta Shqiptare edhe pas ndryshimeve të fundit, për fat të keq nuk e përmend qartazi BE-në dhe të Drejtën e BE-së, prapëseprapë ajo i kushton një vend dhe hierarki të veçantë ligjit ndërkombëtar dhe ligjit të organizatave ndërkombëtare në të cilat bën pjesë Shqipëria. Nëse BE-ja do të konsiderohej minimalisht si një organizatë ndërkombëtare me të cilën Shqipëria ka ratifikuar marrëveshje ndërkombëtare (sic është MSA-ja), atëherë parimi i epërsisë së ligjit të BE-së rrjedh drejtpërdrejt nga Kushtetuta Shqiptare. Në nenin 122/2 të saj thuhet se “Një marrëveshje ndërkombëtare e ratifikuar me ligj ka epërsi mbi ligjet e vendit që nuk pajtohen me të”. Çka është më interesantja, Kushtetuta shkon edhe më tej duke pranuar se “Normat e nxjerra prej një organizate ndërkombëtare kanë epërsi, në rast konflikti, mbi të drejtën e vendit, kur në marrëveshjen e ratifikuar nga Republika e Shqipërisë për pjesëmarrjen në atë organizatë, parashikohet shprehimisht zbatimi i drejtpërdrejtë i normave të nxjerra prej asaj”.[67] E njëjta gjë mund të thuhet edhe për Parimin e Efektit të Drejtpërdrejtë të normave të BE-së. Neni i mësipërm i Kushtetutës Shqiptare pranon “zbatimin e drejtpërdrejtë të normave të nxjerra nga organizata” atëherë kur, si në rastin e ligjit të BE-së, një zbatim i tillë parashikohet shprehimisht në marrëveshjen e ratifikuar, konkretisht në MSA.[68] Një interpretim më i plotë dhe i drejtë i këtyre dispozitave Kushtetuese, na çon në përfundimin se normat e BE-së, si “normat e nxjerra prej një organizate ndërkombëtare kanë epërsi, në rast konflikti, mbi të drejtën e vendit”,[69] e cila përfshin edhe vetë Kushtetutën Shqiptare.

Parimi i Efektit të Tërthortë i normave të BE-së është një instrument që ndryshe nga parimet e mësipërme, nuk buron aq qartazi nga Kushtetuta e Shqipërisë. Megjithatë, detyra themelore e gjyqtarëve shqiptarë është që të interpretojnë ligjet që i nevojiten për zgjidhjen e konflikteve që iu janë paraqitur për zgjidhje. Në ushtrimin e kësaj detyre, sipas normave kushtetuese, “Gjyqtarët janë të pavarur dhe u nënshtrohen vetëm Kushtetutës dhe ligjeve.”[70] Kështu, asgjë nuk i ndalon gjyqtarët shqiptarë të cdo niveli që ta interpretojnë legjislacionin kombëtar në përputhje me frymën dhe qëllimet e normave të BE-së.

Përmes instrumentit të efektit të tërthortë, gjykatat shqiptare duhet të mbushin boshllëkun ligjor që mund të jetë krijuar sa herë që ekzekutivi apo legjislativi nuk i zbatojnë, ose i zbatojnë në mënyrë të paplotë apo të parregullt normat e BE-së.[71] Gjykatave kombëtare të Vendeve Anëtare dhe atyre Kandidate, duke përfshirë Shqipërinë, u është besuar kompetenca e interpretimit të ligjit kombëtar në përputhje me të Drejtën e BE-së. Përveç pushtetit të tyre për interpretimin e ligjeve kombëtare sipas Kushtetutës, gjykatat shqiptare kanë edhe kompetencën e interpretimit të ligjit kombëtar sipas rendit juridik të BE-së dhe parimeve të tij. E drejta apo kompetenca që gjykatat shqiptare kanë, jo vetëm për ta zbatuar drejtpërdrejt dhe me epërsi ligjet e BE-së, por edhe për ta interpretuar ligjin kombëtar sipas frymës së normave të BE-së, i bën më të fuqishme kompetencat dhe rolin e tyre, dhe tregon se tashmë gjykatat shqiptare janë më shumë sesa thjesht e vetëm institucione kombëtare. Gjyqtarët shqiptarë kanë tashmë një rol kyç të dyfishtë. Nga njëra anë ata janë gjyqtarë kombëtarë që duhet të ruajnë rendin juridik shqiptar, dhe nga ana tjetër, janë mbrojtës dhe garantor të rendit juridik të BE-së brenda territorit të Shqipërisë. Dhe sigurisht, Kushtetuta e vendit nuk ua ndalon që të jenë të tillë.  

Kompensimi sipas normave të BE-së në gjykatat kombëtare është pa dyshim instrumenti më i rëndësishëm që gjykatat dhe gjyqtarët shqiptarë duhet ta kuptojnë sa më mirë, dhe ta zbatojnë në formën e duhur, sa herë që iu jepet rasti. Nga perspektiva e normave juridike të BE-së, ky mund të jetë një koncept i ri, por nuk është aspak i ri për Kushtetutën Shqiptare. Sipas Nenit 44: “Kushdo ka të drejtë të rehabilitohet dhe/ose të zhdëmtohet në përputhje me ligjin, në rast se është dëmtuar për shkak të një akti, veprimi ose mosveprimi të paligjshëm të organeve shtetërore”.[72]

Për fat të keq, deri më sot kjo dispozit kushtetuese nuk zbatohet gjerësisht, dhe thuajse as që mendohet përfshirja e kompensimit për shkak të shkeljeve të normave të BE-së; apo dëmshpërblimi për shkak të një akti, veprimi ose mosveprimi të paligjshëm të gjykatave, të cilat në vendimin e tyre keqzbatuan apo nuk morrën aspak parasysh normat e BE-së.[73] Gjithësesi, nëse qytetarët shqiptarë dhe sidomos avokatët e tyre do të fillojnë që ta marrin parasysh dhe ta kwrkojnë në gjykatë përdorimin e këtij instrumenti të kompensimit për shkak të shkeljes të normave të BE-së, atëherë ka shumë gjasa që të revolucionalizohet i gjithë sistemin gjyqësor. Përveç kompensimit për shkelje të ligjit të BE-së, ky instrument mund të zgjerohet më tej edhe në kompensimin për shkelje të Kushtetutës e ligjeve kombëtare nga ana e gjykatave, dhe do të rrisë me të vërtetë nivelin e vetëdijes e të përgjegjësisë civile tek gjyqtarët shqiptarë.  

Padyshim, është tërësisht kushtetuese që gjyqtarët shqiptarë të fillojnë përdorimin e instrumentit të kompensimit për cënim të normave të BE-së në gjykatat kombëtare, sidomos ato që burojnë apo që lidhen me cënimin e MSA-së. Kuptohet që për ta bërë këtë, gjyqtarët shqiptarë të çdo niveli duhet më parë të vihen në lëvizje nga personat e interesuar, por gjyqtarët nga ana e tyre duhet të shtojnë njohuritë rreth normave dhe parimeve të së Drejtës të BE-së, në mënyrë që të mund ta interpretojnë atë siç duhet. Kjo është edhe një tjetër arsye se përse gjyqtarët shqiptarë duhet t’i mësojnë dhe t’i interpretojnë siç duhet normat e BE-së. Në të kundërt, pasojat e keqzbatimit të tyre do të binin mbi taksapaguesit shqiptarë dhe mbi vetë gjyqtarët.  

 

Rekomandimet e Reformës Kushtetuese për integrimin e Shqipërisë në BE

 

Pikë së pari duhet thënë se Kushtetuta aktuale u lejon qartazi gjykatave shqiptare të të gjitha niveleve përdorimin e të gjitha instrumenteve juridike të mësiprme me anë të të cilave  mund të kontribuojnë thelbësisht për integrimin e mëtejshëm Evropian të Shqipërisë. Ndryshimet e fundit të Kushtetutës, edhe pse ndryshuan pothuaj 1/4 e saj, për fat të keq nuk përfshinë dispozita në lidhje me integrimin e Shqipërisë në BE. Prandaj, në të ardhmen mund të nevojiten përsëri amendime të rëndësishme kushtetuese. Mendojmë se ka ardhur koha që Kushtetuta Shqiptare ta njohë në përmbajtjen e saj vendin e veçantë të BE-së si një organizat supranacionale, si dhe të institucioneve dhe normave Evropiane. Veç kësaj, Kushtetuta Shqiptare mund të përmbajë në dispozitat e saj në mënyrë të qartë e të drejtpërdrejtë parimet e supremacisë dhe të efektit të drejtpërdrejtë të normave të BE-së, me qëllim që ta bëjë atë më të prekshëm dhe më të kuptueshëm, si për publikun e gjërë, ashtu edhe për gjykatat. Një tjetër ndryshim i rëndësishëm kushtetues do të ishte njohja në mënyrë të qartë të kompetencës të gjykatave për të përdorur instrumentin e efektit të tërthortë; me fjalë të tjera, mund të sanksionohet në Kushtetutë që gjykatat kombëtare duhet ta interpretojnë legjislacionin kombëtar në përputhje me frymën dhe qëllimet e normave të BE-së. E fundit, por jo më pak e rëndësishme, Kushtetuta Shqiptare duhet të njohë qartazi dhe në mënyrë të shprehur kompensimin në rast cënimi të normave të BE-së në gjykatat kombëtare. Ky dëmshpërblim duhet të njihet për shkelje të hapura, refuzim zbatimi, ose për interpretim të dobët të normave të BE-së, madje edhe kur këto shkelje kryhen nga Gjykata Kushtetuese apo Gjykata e Lartë, kur këto shkelje janë vërtetuar me vendim të GjDBE-së.

 

Konkluzione

Në të vërtetë, “Evropianizimi” i pushtetit gjyqësorit dhe gjyqtarëve shqiptare nuk është një proces lehtësisht i realizueshëm. Edhe vende më të konsoliduara sesa Shqipëria kanë hasur vështirësi gjatë këtij procesi, prandaj, është e domosdoshme pjesëmarrja aktive dhe bashkëpunimi e bashkërendimi i shumë aktorëve publikë e privatë. Së pari, ky proces duhet të fillojë me gjyqtarët shqiptarë të të gjitha niveleve. Në vetëdijen e secilit prej tyre duhet të ngulitet një herë e përgjithmonë parimi: “Para se të jem gjyqtar shqiptar, tashmë jam gjyqtar i Bashkimit Evropian”. Ky status nuk është vetëm një privilegj, por është detyrë kushtetuese dhe Evropiane për çdo gjyqtar shqiptar të çdo niveli. Megjithatë, për të ndihmuar në krijimin e kësaj mendësie Evropiane tek gjyqtarët shqiptarë, duhet të kryhen ndryshime serioze dhe urgjente në kurrikulat e trajnimeve fillestare dhe vazhduese të Shkollës së Magjistraturës, dhe në programet mësimore të Fakulteteve të Drejtësisë së Shqipërisë. Normat juridike të BE-së dhe praktika e GjDBE-së duhet të jenë në thelb të programeve arsimore dhe të trajnimit të gjyqtarëve aktualë, si dhe të magjistratëve të ardhshëm.[74] Përveç kësaj, studimi i së Drejtës Evropiane duhet të jetë në themel të programeve mësimore dhe trajnuese sidomos në Shkollën e Avokatisë, të cilët do të bëhen inciatorë të këtyre proceseve gjyqësore në të ardhmen.

Të tjerë aktorë që mund dhe duhet të kontribuojnë në procesin e “Evropianizimit” të Gjyqësorit shqiptar, janë edhe dy pushtetet e tjera, ai legjislativ dhe ekzekutiv. Ata jo vetëm që duhet të përmirësojnë infrastrukturën materiale të gjykatave dhe të rrisin urgjentisht buxhetin e pushtetit gjyqësor (të paktën në nivelin e vendeve fqinje të Ballkanit), por edhe duhet të miratojnë ligje dhe akte nënligjore në favor të procesit të “Evropianizimit” të Gjyqësorit shqiptar.

Sidoqoftë, në këtë proces nevojitet një zë edhe më i fortë, i cili duhet të vijë nga institucionet e BE-së, duke përfshirë Këshillin dypalësh të Stabilizim-Asocimit. Fokusi i këtyre aktorëve duhet të vendoset te pushteti gjyqësor shqiptar, si i vetmi organ lokal i BE-së, që është de facto dhe de jure përgjegjës për zbatimin e MSA-së dhe të legjislacionit të BE-së në Shqipëri. Duke i konsideruar gjyqtarët shqiptarë si “agjentë” të BE-së në tokën shqiptare, institucionet Evropiane duhet të bëjnë më shumë për të garantuar trajnimin dhe familjarizimin e tyre me normat e BE-së, si dhe për të konsoliduar pavarësinë dhe përgjegjësitë e tyre.

E fundit, por jo më pak e rëndësishme, “Evropianizimi" i Gjyqësorit shqiptar dhe transformimi i tij në “motor” të integrimit në BE, nuk është i kufizuar vetëm tek aktorët e lartpërmendur. Përkundrazi, janë pikërisht qytetarët shqiptarë, institucionet akademike, avokatët, media dhe shoqëria civile, ata që duhet ta mbështesin dhe ta përforcojnë këtë proces. Secili nga aktorët duhet të kuptojë se qysh nga hyrja në fuqi e MSA-së, e veçanërisht pas statusit të Vendit Kandidat për në BE, të drejtat e individit në Shqipëri rregullohen jo vetëm nga legjislacioni kombëtar, por edhe nga normat juridike të BE-së. Të gjithë duhet ta dijnë dhe të pajtohen me faktin se institucionet e BE-së në Shqipëri nuk janë ato të Brukselit, por janë pikërisht gjykatat shqiptare të të gjitha niveleve. Nëse paditë e bazuara mbi normat e BE-së do të fillonin të paraqiteshin nëpër gjykata, dhe mandej do të shpeshtoheshin, atëherë gjyqtarët shqiptarë nuk do të kishin zgjidhje tjetër përveçse të trajnoheshin, mësonin dhe të zbatonin më shpesh këto norma supranacionale, duke u transformuar kështu në “motorët” e pritshëm të integrimit në BE. Deri atehëre, ngelet shumë për të bërë, por ky ndryshim duhet të filloj një orë e më parë.

------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Traktati EC (i Konsoliduar)

- Traktati ECSC (Traktati i Parisit)

- Traktati EEC (Traktati i Romës)

- EUROATOM (Traktati i Romës)

- Karta e të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian (KDThBE)

- Traktati Kushtetues (TK)

- Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNj)

- Traktati i Bashkimit Evropian (TBE)

- Traktati i Funksionimit të Bashkimit Evropian (TFBE)

- Traktati i Mastrihtit/Traktati për Bashkimin Evropian (TEUM)

- Traktati i Nicës (2001)

- Statuti i Gjykatës së Drejtësisë të Bashkimit Evropian

- Marrëveshja e Stabilizim-Asociimit me Shqipërinë (MSA)

 

Doktrinë

-          Albi A. (2005), Enlargement and the Constitutions of Central and Eastern Europe,

Cambridge: ‘Cambridge University Press’

- Alter K.J. (1996), The European Court’s Political Power, ‘West European Politics’19 4

- Alter K.J. (1998), Who Are the “Masters of the Treaty”? European Governments and

the European Court of Justice, International Organizations 52.1

- Alter K.J. (2001), Establishing the Supremacy of European Law: The Making of an

International Rule of Law in Europe, Oxford: ‘Oxford Publishing’  

- Alter K.J. (2009), The European Court’s Political Power, Oxford: ‘Oxford University

Press’

- Anastasi A. dhe Omari L., E Drejta Kushtetuese, Shtëpia Botuese ‘Pegi’, Tiranë 2010

- Anderson D. and Demetriou M. (2002), References to the European Court. London:

‘Sweet & Maxwell’

- Arnull A. (1993), Owing Up to Fallibility: Precedent and the Court of Justice, ‘Common

Market Law Review 30

- Barents R. (2010), The Court of Justice after the Treaty of Lisbon, ‘Common Market

Law Review 47

- Bebr G. (1988), The Reinforcement of the Constitutional Review of Community Acts

under the EEC Treaty, ‘Common Market Law Review’ 25

- Carrubba C. and Murrah L. (2005), Legal Integration and Use of the Preliminary

Ruling Process in the European Union, International Organization 59

- Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition), Cambridge:

‘Cambridge University Press’

- Chalmers D. (2005), The Court of Justice and the Constitutional Treaty, ICON 4

- Claes M. (2005), The National Courts’ Mandate in the European Constitution, Oxford

and Portland, Hart

- Conant L. (2001), Europeanization and the courts: Variable patterns of adaptation

among national judiciaries, In: M.G. Cowles, J.A. Caporaso, and T. Risse, eds. Transforming Europe: Europeanization and domestic Change. Ithaca, NY: Cornell

- Craig P. (2006), EU Administrative Law. Oxford: ‘Oxford University Press’

- Craig P. (2011) ECJ and Ultra Vires action: A Conceptual Analysis, ‘Common Market

Law Review 48

-          Dashwood A. and Johnston A. (eds.) (2001), The Future of the Judicial System of the

European Union, Oxford and Portland, Hart

-          Davies G.T, The Division of Powers Between the European Court of Justice and

National Courts: A Critical Look at Interpretation and Application in the Preliminary Reference Procedure. [Online] Available at: http://ssrn.com/abstract=861824 [accessed 01.09.2014].

-          De Burca G. (1992), Giving Effect to European Community Directives, ‘Common

Market Law Review 55

-De Burca G. and Weiler J (eds.) (2001), The European Court of Justice. Oxford: ‘Oxford University Press’

- De Wite B. et al. (2013), Judicial Activism at the European Court of Justice, ‘Edward

Elgar Publishing’.

-Drewery G. (2007), The Jurisprudence of British Euroscepticism: A Strange Banquet of Fish and Vegetables, ‘Utrecht Law Review’, Vol. 3, No. 2

- Edward D. (1995), How the Court of Justice Works, ‘European Law Review’ 20

- Eilmansberg T. (2004), The Relationship Between Rights and Remedies in EC Law: In

Search of the Missing Link, Common Market Law Review 41

-          Golub J. (1996), The Politics of Judicial Discretion: Rethinking the Interactiobetween

National Courts and the European Court of Justice, WEP 19

-          Hartley T.C. (2010) The Foundations of European Union Law. Oxford: ‘Oxford

University Press’

- Jacque J.P. (1990), On the Road to European Union, a New Judicial Architecture: An Agenda of the Intergovernmental Conference. ‘Common Market Law Review’ 27

- Jacobs F. (2004), Recent and Ongoing Measures to Improve the Efficiency of the European Court of Justice,  ‘European Law Review’ 29

- Kapteyn P. (2001), Reflections on the Future of the Judicial System of the European Union after Nice, ‘YBEL’ 20

- Karakamisheva T. (2011), The Lisbon Treaty and the European Court of Justice, ‘Justinianus Primus Law Review, 2

- Kelemen R.D. (2011), The Political Foundations of Judicial Independence in the European Union, Paper prepared for presentation at the European Union Studies Association Biennial Convention, Boston, MA, March 3-5  

- Kellermann A.E. (2008), The Rights of Non-Member State Nationals under the EU Association Agreements, ‘European Journal of Law Reform’ Vol. X, no. 3

- Komarek J. (2005), Federal Elements in the Community Judicial System: Building Coherence in the Community Legal System, ‘Common Market Law Review’ 42

-Komarek J. (2007), In the Court(s) We Trust? On the Need for Hierarchy and Differentiation in the Preliminary Ruling Procedure, ‘European Law Review’ 32

- Koopmans T. (1982), Stare Decisis in European Law. in O’ Keeffe D. and Schermers H/, 9ds.) Essays in European Law and Integration

- Lang J.T. (1996), The Duties of National Courts under Community Constitutional Law, ‘Institute of European Law Cambridge’ 4

- Maher I. (1994) National Courts as European Community Courts. ‘Legal Studies’ 14

- Nyikos S. (2003), The Preliminary Reference Process: National Court Implementation, Changing Opportunity Structures and Litigant Desistment, ‘EUP’ 4 

- Omari L., Shteti i së Drejtës, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Shtypshkronja ‘LILO’, Tiranë 2002

- Omari L., Ndarja e pushteteve dhe pavarësia e institucioneve kushtetuese, botim i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Tiranë 2011

- Rasmussen H. (2000), Remedying the Crumbling EC Judicial System, ‘Common Market Law Review’ 37

- Rasmussen H. (2007), Present and Future European Judicial Problems after Enlargement and the Post-2005 Ideological Revolt, ‘Common Market Law Review’ 44

- Sabel C.F. and Gerstenberg O. (2010), Constitutionalising an Overlapping Consensus: The ECJ and the Emergence of a Coordinate Constitutional Order, ‘European Law Journal’ Vol. 16, No. 5

- Sadushi S., Kontrolli Kushtetues, Shtëpia Botuese ‘BOTIMPEX’, Tiranë 2004.

- Scorey D. (1996), A New Model for the Communities’ Judicial Architecture in the New Union, ‘European Law Review’ 21

- Scott H. and Barber N. (2004), State Liability under Francovich for Decisions of National Courts, ‘Law Quarterly Review’ 120

Slaughter A. M. (2000), Judicial Globalization, ‘Virginia Journal of International Law’ Vol. 40

-          Slaughter A. M. (2003), A Global Community of Courts, ‘Harvard International Law

Journal’ Vol. 44

-Stein E. (1981), Lawyers, Judges, and the Making of a Transnational Constitution, ‘American Journal of International Law’ 75

- Stone A. and Brunell T.L. (1998), The European Court and the National Courts: A Statistical Analysis of Preliminary References, 1961–1995. ‘Journal of European Public Policy51(1)

- Tesauro G. (1993), The Effectiveness of Judicial Protection and Co-operation Between the Court of Justice and National Courts, ‘YBEL’ 13

- Timmermans C. (2004), The European Union’s Judicial System, ‘Common Market Law Review’ 41

- Traja K., Drejtësia Kushtetuese, Tiranë 2000

- Traja K., Kushtetuta dhe sistemi i mbrojtjes së të drejtave të njeriut’, botuar në Kushtetuta e Re Shqiptare Sfida e së Ardhmes Euroatlantike të Shqipërisë, botimet Luarasi’, Tiranë 2002

- Tridimas T. (2003), Knocking on Heaven’s Door: Fragmentation, Efficiency and Defiance in the Preliminary Reference Procedure, ‘Common Market Law Review’ 40

- Tridimas G. and Tridimas T. (2004), National Courts and the European Court of Justice: A Public Choice Analysis of the Preliminary Reference Procedure, ‘International Review of Law and Economics’ 24

-Turner C. and Munoz R. (1999-2000), Revising the Judicial Architecture of the European Union, ‘Yearbook of European Law’ 1

- Türk A.H. (2007), The Role of European Court of Justice in the Area of Comitology, in Christiansen T. and Larsson T., The Role of the Committees in the Policy Processes of the European Union, ‘Edward Elgar Publishing’

- Türk A.H. (2009), Judicial Review in EU Law, ‘Elgar European Law’

- Türk A.H. (2009), Judicial Review of Integrated Administration, in H.C.H. Hofmann and A. Türk (eds.), Legal Challenges in EU Administrative Law: Towards and Integrated Administration. ‘Edward Elgar Publishing’

- Voeten E. (2010), Borrowing and non-Borrowing among International Courts, ‘Journal of Legal Studies’ 16

- Weiler J. (1994), A Quiet Revolution: The European Court and Its Interlocutors, ‘Comparative Political Studies26(1)

- Würtenberger G. (2010), Review of Community Plant Varieties Decisions: The ECJ Speaks, ‘Journal of Intellectual Property Law & Practice’ Vol. 5, No. 9

- Zaganjori Xh., Anastasi A., Cani E. (2011), Shteti i së Drejtës në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, Shtëpia Botuese ‘Adelprint’.

- Zaganjori Xh, Demokracia dhe Shteti i së Drejtës, Shtëpia Botuese ‘Luarasi’, Tiranë

2002

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë: Përmbledhje e

Vendimeve të viteve 1992-1996, ‘Edlor’, Tiranë 2001; Përmbledhje të vendimeve të viteve 1997-1999, Qendra e Publikimeve Zyrtare, Shtypshkronja ‘Edlor’, Tiranë 2000; Përmbledhje e vendimeve të viteve 2000-2001, Shtypshkronja ‘Mihal Duri’ e Re, Tiranë 2002; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2002, Tiranë 2003; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2003, Tiranë 2004; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2004, Shtypshkronja ‘Dita 2000’, Tiranë 2005; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2005, Tiranë 2006; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2007, Tiranë 2008; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2008, Tiranë 2009; Përmbledhje e vendimeve të vitit 2009, Tiranë 2010; 2010, Shtypshkronja ‘ILAR’, Tiranë 2011

-          Vendime të Gjykatës së Drejtësisë të Bashkimit Evropian (GjDBE) për çështjet: 26/62

Van Gend en Loos v Nederlandse Administratie der Belastingen [1963] ECR 1; 28/62 & 30/62 Da Costa [1963] ECR 37; 6/64 Costa v ENEL [1964] ECR 585; 11/70 Internationale Handelsgesellschaft v Einfuhrund Vorratstelle für Getreide und Futtermittel [1970] ECR 1125; 166/73 Rheinmühlen-Düsseldorf v Einfuhr- und Vorratsstelle für Getreide und Futtermittel [1974] ECR 33; 41/74 Van Duyin v Home

Office [1974] ECR 1337; 33/76 Rewe-Zentralfinanz and Others v Landwirtschaftskammer für das Saarland [1976] ECR 1989; 45/76 Comet [1976] ECR 2043; 52/76 Benedeti v Munari [1974] ECR I-163; 106/77 Amministrazione delle Finanze dello Stato v Simmenthal [1978] ECR 629; 61/79 Denkavit Italiana [1980] ECR 1205; 68/79 Just [1980] ECR 501; 66/80 International Chemical Corporation v Amministrazione Finanze [1981] ECR 1191; 244/80 Foglia v Novello (No. 2) [1981] ECR 3045; 246/80 Broeckmeulen v Husarts Registraie Commissie [1981] ECR 2311; 65/81 Reina v Landeskreditbank Baden-Württemburg [1982] ECR 33; 283/81 CILFIT v Ministry of Health [1982] ECR 341; 14/83 Von Colson and Kamman v Landnordhein-Westfalen  [1984] ECR 1891; 314/85 Firma Fotofrost v Hauptzollamt Lübeck-Ost [1987] ECR 4199; 2/88 Imm. Zwartfeld [1990] ECR I-3365; T-51/89 Tetrapak [1990] ECR II-309; C-106/89 Marleasing SA v La Comercial Internacionale de Alimentacion SA [1990] ECR I-4135; C-188/89 Foster v British Gas [1990] ECR I-3313; C-213/89 R v Secretary of State for Transport, ex parte Factortame Ltd [1990] ECR I-2433; C-6/90 & C-9/90 Francovich and Bonifaci v Italy [1991] ECR I-5357; C-88/91 Federconsorzi v AIMA [1992] ECR I-4035; C-30/91 P Lestelle v Commsission [1992] ECR I-3755; C-188/92 TWD Textilwerke Deggendorf v Germany [1994] ECR I-833;

C-334/92 Wagner-Miret v Fondo de Garantia Salarial [1993] ECR I-6911; C-364/92 SAT Fluggesellschaft v Eurocontrol [1994] ECR I-43; C-46/93 & C-48/93 Brasserie du Pêcheur/Factortame III [1996] ECR I- 1029; C-312/93 Peterbroeck v Belgium [1995] ECR I-4599; C-465/93 Atlanta Fruchthhandelsgesellschaft and others (No. 1) [1995] ECR I-3761; C-181/95 Biogen v SmithKlineBeecham [1996] ECR I-717; C-185/95 P Baustahlgewerbe v Commission [1998] ECR I-8417; C-334/95 Krüger v Hauptzollamt Hamburg-Jonas [1997] ECR I-4517; C-50/00 Unión de Pequeños Agricultores [2002] ECR I-6677; C-99/00 Lyckeskog [2002] ECR I-4839; C-453/00 Kühne & Heitz v Productschap voor Pluimvee en Eiren [2004] ECR I-837; T-177/01, Jégo-Quéré v Commission [2002] ECR II-2365; C-224/01 Köbler v Austria [2003] ECR I-239; C-341/01 Plato Plastik v Caropack [2004] ECR I-4883; C-397/01 & C-403/01 Pfeiffer and Others v Deutches Rotes Kreuz [2004] ECR I-8835; C-263/02 European Commission v Jégo-Quéré [2004] ECR I-3425; C-309/02 Radlberger Getrankegesellschaft v Lan Baden-Wüttemberg [2004] ECR I-11763; C-173/03 Traghetti del Mediterraneo v Italy [2006] ECR I-5177; C-453/03 & C-11/04 & C-12/04 & C-194/04 Martini v Ministero delle Politiche Agricole e Forestali [2005] ECR I-10423; C-461/03 Schul v Minister van Landbouw Natuur en Voedselkwaliteit [2005] ECR I-10513; C-346/03 & C-529/03 Atzeni and Others v Regione autonoma della Sardegna [2006] ECR I-1875; C-212/04 Adeneler and Others v ELOG [2006] ECR I-6057; C-234/04 Kapferer v Schlank & Schlick [2006] ECR I-2585; C-295/04 & C-298/04 Vincenzo Manfredi and Others v Lloyd Adriatico Assicurazioni SpA and Others [2006] ECR I-6619; C-344/04 R, ex parte IATA v Department for Transport [2006] ECR I-403; C-2/06 Kempter [2008] ECR I-411; C-195/06 Kommaustria v ORF [2007] ECR I-8817; C-210/06 Cartesio, Judgment of 16 December 2008; C-231/06 NPO v Jonkman [2007] ECR I-5149; C-48/07 Les Vergers du Vieux Tauves, Judgment of 22 December 2008; C-537/07 Gomez-Limon v INSS, Judgment of 16 July 2009; C-555/07 Seda Kücükdeveci. v.Swedex GmbH & Co. KG, judgement of 19 January 2010; C-378/07 & C-380/07 Angelidaki v ONAR, Judgment of 23 April 2009; C-385/07 P Grüne Punkt DSD v Commission, Judgment of 16 July 2009

-          Vendime të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GjEDNj) për çështjet:

Bosphorus v Ireland, 45036/98, Judgment of 30 June 2005; Goodwin v United Kingdom, 28957/95 (2002) 35 EHRR 18; Gül v Switzerland, 23218/94 [1996] ECHR 5; Soering v United Kingdom, 14038/88 [1989] ECHR 14

 

 

 

  



[1] Slaughter A.M. (2000), Judicial Globalization, 40 ‘Virginia Journal of International

[2] Slaughter A.M. (2003), A Global Community of Courts, ‘Harvard International La Journal’, Vol. 44: 194

[3] Shqipëria është bërë zyrtarisht vend kandidat i BE-së që nga data 24 Qershor 2014.
Një nga kërkesat kryesore për anëtarësimin e plotë në Union është harmonizimi i ligjeve me traktatet, rregulloret dhe direktivat e BE-së. Shih: Komisioni Evropian,'Politika Evropiane e Fqinjësisë dhe Negociatat e Zgjerimit – Shqipëria  [Online].. Informacioni gjendet në:

https://ec.europa.eu/facilitari-nacionalizim/mart/detailed-countryinformation/albania_en [aksesuar më 24 prill 2019].

[4] De Wite B. et al. (2013), Judicial Activism at the European Court of Justice, ‘Edward Elgar Publishing’ 76-102; Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 142-183; Maher I. (1994), National Courts as European Community Courts, ‘Legal Studies’ 14: 226.

[5] MSA-ja hyri në fuqi më 1 Prill 2009. Për datat e mëtejshme kyçe në rrugën e Shqipërisë drejt BE-së, shih faqen zyrtare të Komisionit Evropian [Online]. Informacioni gjendet në: http://ec.europa.eu/enlargement/potential-candidatecountries/albania/eu_albania_relations_en.htm [aksesuar 18.09.2019].

[6] Neni 122/3 i Kushtetutës së Shqipërisë.

[7] Zaganjori Xh., Anastasi A., Cani E. (2011) Shteti i së Drejtës në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë. Shtëpia Botuese ‘Adelprint’. (Shiko faqet: 59-61)

[8] Zaganjori Xh., Anastasi A., Cani E. (2011) Shteti i së Drejtës në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë. Shtëpia Botuese ‘Adelprint’ (Shiko faqen 68)

[9] GjDBE-ja dhe Gjykata Evropiane e Drejtësisë (GjED) nuk janë institucione krejtësisht të njëjta. Për sqarim të mëtejshëm, shih nenin 19 (1) TBE

[10] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition). Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 142-183

[11] Alter K. J. (1996), The European Court’s Political Power, ‘West European Politics’ 19.3: 458-487

[12] Slaughter A. M. (2003), A Global Community of Courts, ‘Harvard International Law Journal’ Vol. 44: 194

[13] Ky është ai instrument juridik që në doktrinën kushtetuese njihet si kontrolli incidental, ose cështja paragjykimore. Sipas Nenit 145/2 të Kushtetutës së Republikës së Shqiprisë “Kur gjyqtarët çmojnë se ligjet vijnë në kundërshtim me Kushtetutën, nuk i zbatojnë ato. Në këtë rast, ata pezullojnë gjykimin dhe ia dërgojnë çështjen Gjykatës Kushtetuese. Vendimet e Gjykatës Kushtetuese janë të detyrueshme për të gjitha gjykatat

[14] Pas Traktatit të Lisbonës, e drejta për të dhënë vendime paraprake kaloi nga GJED-ja te GJEDNJ-ja.

[15] Në fillim, Neni 177 i Traktatit të Romës, më pas Neni 234 KE dhe në fund, pas Lisbonës, Neni 267 TFBE

[16] Neni 267(2) TFBE

[17] Neni 267(3) TFBE

[18] Nuk ka ndodhur asnjë rast i vetëm, që GJDBE-ja të ketë pranuar ndonjëherë një kërkesë për vendim paraprak nga gjykatat kombëtare të Vendeve Kandidate

[19] Shih Nenin 145/2 të Kushtetutës së Shqipërisë.

[20] Statistikat e Vendimeve të Gjykatës Kushtetuese të Shqipërisë në vitet 1998-2014 tregojnë se numri i rasteve të vendimeve paraprake është shumë i ulët, rreth 1-2 raste në vit. Shih faqen zyrtare të Gjykatës Kushtetuese të Shqipërisë. [Online]. Informacioni gjendet në: http://.gjk.gov.al/eb/Decisions_92_2.php [aksesuar 11.09.2019]. Shih gjithashtu: Rado K. (2006), Procedura e Vendimit Paraprak të Gjykatës Kushtetuese, Disertacioni - Shkolla e Magjistraturës së Shqipërisë

17 Çështja 26/62 Van Gend en Loos [1963] ECR 1

[22] çështja 6/64 Costa v ENEL [1964] ECR 585.

[23] çështja 26/62 Van Gend en Loos [1963] ECR 1.

[24]Ibid. (Po aty)

[25] Chalmers D. et al. (2010), European Union La (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 269

[26] çështja 6/64 Costa v ENEL [1964] ECR 585

[27]Ibid. (Po aty)

[28] Neni I-13.

[29] Sipas kësaj Deklarate, që u është bashkëngjitur Traktateve: “Traktatet dhe ligji i miratuar nga Bashkimi Evropian në bazë të Traktateve, kanë përparësi mbi ligjin e Vendeve Anëtare.”

[30] çështja 11/70 Internationale Handelsgesellschaft [1970] ECR 1125

[31] Chalmers D. et al. (2010), European Union La (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 269.

[32] Për një analizë interesante në lidhje me marrëdhënien midis ligjit të BE-së dhe ligjit kushtetues kombëtar, shih çështjen BvE 2/08 Gaueiler v Treaty of Lisbon, Vendim i 30 qershorit të vitit 2009

[33] TBE, TFBE dhe Karta e të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian

[34] Tesauro G. (1993) The Effectiveness of Judicial Protection and Co-operation Beteen the Court of Justice and National Courts. YBEL 13: 1-17

[35] Më vonë, Gjykata e Shkallës së Parë

[36] çështja T-51/89, Tetrapak [1990] ECR II-309

[37] TBE, TFBE dhe Karta e të Drejtave Themelore të Bashkimit Evropian

[38] Shih, për shembull, dy vendimet e Gjykatave të Shkallës së Parë: Vendimi Nr 764, Datë 11.10.2016, Gjykata e Rrethit Gjyqësor Fier i gjyqtarit Engert Pëllumbi; dhe Nr 3144, datë 12 .11.2012 i Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Vlorë i gjyqtarit Florjan Kalaja

[39] Shih, për shembull: Vendim Nr 94, datë 23.03.2016, Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë; Vendimi Nr 409, datë 25.01.2018, Kolegji Civili i Gjykatës së Lartë; Vendim 81, dt 29.06.2017, Kolegji Civil i Gjykatës së Lartë.

[40] Lang J.T. (1996), The Duties of National Courts under Community Constitutional La, Institute of European La Cambridge 4

[41] çështja T-51/89, Tetrapak [1990] ECR II-309, 364. Shih gjithashtu faqen zyrtare të GJDBE-së [Online]. Informacioni gjendet në: http://curia.europa.eu/jcms/jcms/Jo2_6999/ [akesuar 10.09.2019]. 

[42] çështja 14/83 Von Colson [1984] ECR 1891

[43] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 294                 

[44] çështja C-106/89 Marleasing [1990] ECR I-4135

[45] Chalmers D. et al. (2010), European Union La (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 296

[46] De Burca G. (1992), Giving Effect to European Community Directives, ‘Common Market Law Review’ 55: 215

[47] çështja C-334/92 Wagner-Miret v Fondo de Garantia Salarial [1993] ECR I-6911

[48] çështje të bashkuara C-397/01-C-403/01 Pfeiffer and Others  v Deutches Rotes Kreuz [2004] ECR I-8835; çështja C-212/04 Adeneler and Others v ELOG [2006] ECR I-6057; çështje të bashkuara C-378/07-C-380/07 Angelidaki v kundër ONAR, Vendim i 23 Prillit të vitit 2009

[49] De Burca G. (1992), Giving Effect to European Community Directives, ‘Common Market Law Review’ 55: 217

[50] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition). Cambridge, ‘Cambridge University Press’ 295

[51] Gjyqtari Engert Pëllumbi, i Rrethit Gjyqësor Fier, ka bërë pikërisht këtë gjë në Vendimin Nr 764, Datë 11.10.2016, duke intepretuar legjislacionin shqiptar në përputhje me Direktivën 2011/7/EU, dhe me MSA-në

[52] Neni 4(3) TBE

[53] Neni 4(3) TBE

[54] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 276

[55] Për detyrimin e efektit të drejtpërdrejtë, shih çështjen 33/76 Ree [1976] ECR 1989

[56] Për efektin e tërthortë, shih çështjen C-6/90 Francovich [1991] ECR I-5357

[57] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition), Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 268

[58] çështja C-224/01 Köbler v Austria [2003] ECR I-239

[59] çështja C-6/90 Francovich [1991] ECR I-5357

[60] çështje të bashkuara C-46/93 dhe C-48/93 Brasserie du Pêcheur/Factortame III [1996] ECR I- 1029

[61] çështja C-224/01 Köbler v Austria [2003] ECR I-239, paragrafi 52-56

[62] çështja C-173/03 Traghetti del Mediterraneo v Italy [2006] ECR I-5177

[63] Chalmers D. et al. (2010), European Union Law (Second Edition) Cambridge: ‘Cambridge University Press’ 312    

[64] çështja T-51/89, Tetrapak [1990] ECR II-309

[65] Neni 267(2) TFEU. Megjithatë, për një numër vendimesh interesante të GjEDNj, që përfshin intepretimin e MSA-ve përkatëse shih: Çështja 12/86, datë 30 Shtator 1987, Meryem Demirel kundër qytetit Schëäbisch Gmünd; Çështja 204/86, viti 1988, Republika Helenike kundër Komisionit; Çështja 30/88, datë 14 Nëntor 1989, Greqia kundër Komisionit; Çështja C-192/89, datë 20 Shtator 1990, Sevince kundër Sekretarit të Shtetit për Drejtësinë

[66] Neni 145/2 i Kushtetutës së Shqipërisë

[67] Neni 122/3 i Kushtetutës së Shqipërisë

[68] Neni 122/3 i Kushtetutës së Shqipërisë

[69] Neni 122/3 i Kushtetutës së Shqipërisë

[70] Neni 145/1 i Kushtetutës së Shqipërisë

[71]De Burca G. (1992), Giving Effect to European Community Directives, ‘55: 217

[72] Neni 44 i Kushtetutës së Shqipërisë

[73] Me sa kam dijeni, duke u bazuar edhe në përvojën time si gjyqtar dhe akademik nuk është regjistruar asnjë rast  kompensimi dhe zhdëmtimi kundrejt një akti, veprimi apo mosveprimi të paligjshëm të gjykatave. Për më tepër, ky koncept nuk është trajtuar as në literaturën akademike shqiptare dhe është thuajse krejtësisht i panjohur

[74] Kellermann, A. (2008), Reforma Ligjore dhe Procesi i Integrimit: Efektet Ligjore të Marrëveshjeve të Asociimit me BE-në për Shtetasit e Vendeve Joanëtare, E Drejta Parlamentare dhe Politikat Ligjore, 4-63 fq 51