Olti SKRAME

Magjistrat,

Gjyqtar në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor,

Kurbin

 

            Hyrje

           

Më 28 Nëntor 2018 u mbushën 20 vjet nga hyrja në fuqi e Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë. Më 22 korrik 2020 mbushen katër vjet, nga miratimi i ndryshimeve të fundit të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë.

 

            Përvjetore të tilla madhore meritojnë minimalisht një shkrim dinjitoz përmes së cilit të përshkruhet zhvillimi i ndryshimeve të Kushtetutës, si edhe jurisprudenca më e rëndësishme e Gjykatës Kushtetuese, për nterpretimin ndër vite të Kushtetutës. Jo vetëm kaq, por në këtë punim do të duhet të trajtohen shkurtimisht edhe efektet e ndryshimeve të fundit të Kushtetutës.

            E miratuar fillimisht me ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998, botuar në Fletoren Zyrtare nr. 28, datë 21.10.1998, Kushtetuta iu nënshtrua referendumit të përgjithshëm më datë 22 nëntor 1998. Pas miratimit, Kushtetuta u shpall nga Presidenti i Republikës më anë të Dekretit nr. 2260, datë 28.11.1998, duke u përcaktuar hyrja në fuqi e saj, në po të njëjtën ditë.

            Gjatë ekzistencës së saj, Kushtetu      ta është amenduar pesë herë. I janë hequr, ndryshuar dhe shtuar shumë nene. Madje, i është shtuar edhe një Aneks.

            Gjithashtu, Gjykata Kushtetuese është shprehur në rreth 130 vendime themeli, lidhur me interpretimin e Kushtetutës. Kjo gjykatë është shprehur edhe në disa dhjetra vendime të kolegjit seleksionues, për po këtë temë.

            Mandej, edhe organe të krijuara në vitin 2016, si Kolegji i Apelimit - pjesë e Gjykatës Kushtetuese kanë interpretuar Kushtetutës, sidomos Aneksin e saj. Gjithë sa më lart trajtohet në këtë punim, me qëllim dhënien e një pamje sa më të plotë mbi historinë e Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, e cila, këtë muaj të vitit 2020 mbush 22 vite jetë.

 

            Struktura e Kushtetutës

           

Varianti fillestar i Kushtetutës, miratuar në vitin 1998, kishte 183 nene të ndara në 18 Pjesë. Me ndryshimet e bëra ndër vite, struktura fillestare ka ndryshuar në mënyrë të qenësishme. Sot Kushtetuta përbëhet nga preambula, nga 203 nene, si edhe nga Aneksi që ka 10 nene.

Struktura fillestare e Kushtetutës. Pjesa e parë, titulluar “Parime themelore” përbëhej nga 14 nene.[1] Pjesa e dytë, titulluar “Të drejtat dhe liritë themelore të njeriut”, e ndarë në gjashtë krerë përbëhej nga 49 nene.[2] Ndarja e këtyre neneve sipas krerëve të kësaj Pjese ishte dhe vazhdon të jetë si vijon: Kreu I “Parime të përgjithshme” përfshin gjashtë nene,[3] Kreu II “Liritë dhe të drejtat vetjake” përfshin 24 nene,[4] Kreu III “Liritë dhe të drejtat politike” përfshin katër nene,[5] Kreu IV “Liritë dhe të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore” përfshin 10 nene,[6] Kreu V “Objektikat socialë”[7] ka vetëm një nen, atë 59, dhe Kreu VI “Avokati i Popullit” përbëhët nga katër nene.[8]

            Pjesa e tretë e Kushtetutës, e titulluar “Kuvendi”, ndahet në katër krerë dhe përbëhej nga 22 nene.[9] Kreu I “Zgjedhja dhe afati” përbëhet nga katër nene.[10] Kreu II “Deputetet” përbëhet nga gjashtë nene.[11] Kreu III “Organizimi dhe funksionimi” përbëhet nga shtatë nene.[12] Kreu IV “Procesi ligjvënës” përbëhet nga pesë nene.[13] 

            Pjesa e katërt e Kushtetutës, e titulluar “Presidenti i Republikës”, përbëhet nga nëntë nene.[14] Ndërsa Pjesa e pestë, titulluar “Këshilli i Ministrave”, përbëhet nga 13 nene.[15]

            Pjesa e gjashtë “Qeverisja vendore” përbëhet nga tetë nene.[16] Pjesa e shtatë, titulluar “Aktet normative dhe marrëveshjet ndërkombëtare”, ka tetë nene dhe është e ndarë në dy krerë: kreu I “Aktet normative”, që përbëhet nga pesë nene[17] dhe kreu II “Marrëveshjet ndërkombëtare”, që ka tre nene.[18] 

            Pjesa e tetë “Gjykata Kushtetuese” përbëhet nga 11 nene[19]. Pjesa e nëntë “Gjykatat” fillimisht përbëhej nga 13 nene[20]. Pjesa e dhjetë “Prokuroria” fillimisht kishte vetëm dy nene.[21]

            Pjesa e njëmbëdhjetë “Referendumi” ka tre nene[22] dhe pas tij gjendej Pjesa e dymbëdhjetë, titulluar “Komisioni Qendror i Zgjedhjeve”, e përbërë nga dy nene.[23] Pjesa e trembëdhjetë “Financat publike” përbëhet nga shtatë nene,[24] ndërsa Pjesa e katërmbëdhjetë “Kontrolli i Lartë i Shtetit” nga katër.[25]

            Pjesa e pesëmbëdhjetë “Forcat e armatosura” përbëhet nga katër nene,[26] ndërsa Pjesa e gjashtëmbëdhjetë “Masat e jashtëzakonshme” nga tetë.[27] Pjesa e shtatëmbëdhjetë “Rishikimi i Kushtetutës” ka vetëm një nen, atë 177. Së fundmi, pjesa e tetëmbëdhjetë “Dispozita kalimtare dhe të fundit”, fillimisht përbëhej nga gjashtë nene.[28]

            Ndryshimet në strukturë. Ndryshimet e para Kushtetutës iu bënë me ligjin nr. 9675, datë 13.01.2007, shpallur me dekretin e Presidentit të Republikës nr. 5191, datë 14.01.2007.[29] Ky ligj ndryshoi dy nene të Kushtetutës,[30] pa prekur strukturën e saj.

            Më pas Kushtetuta është ndryshuar me ligjin nr. 9904, datë 21.04.2008, shpallur me dekretin e Presidentit të Republikës nr. 5700, datë 06.05.2008.[31] U ndryshuan nëntë nene të Kushtetutës,[32] si edhe u shfuqizua pjesa e dymbëdhjetë e saj “Komisioni Qendror i Zgjedhjeve”, që përbëhej nga nenet 153 dhe 154. 

            Në vitin 2012 vjen ndryshimi i tretë i Kushtetutës, përmes ligjit nr. 88/2012, datë 18.09.2012, shpallur me dekretin e Presidentit të Republikës nr. 7779, datë 09.10.2012[33]. Ky ligj ndryshoi tre nene të Kushtetutës.[34] pa prekur strukturën e saj. Me ligjin nr. 137/2015, datë 17.12.2015, shpallur me dekretin e Presidentit të Republikës nr. 9373, datë 18.12.2015,[35] u ndryshuan dy nene të Kushtetutës,[36] si edhe u shtuan dy nene,[37] por pa u ndryshuar struktura e Kushtetutës.

            Ndryshimet më të fundit, por edhe më rrënjësore, Kushtetutës iu bënë me ligjin nr. 76/2016, datë 22.07.2016, shpallur me dekretin e Presidentit të Republikës nr. 9706, datë 26.07.2016.[38] Përmes këtij ligji u ndryshuan 24 nene,[39] u shfuqizua neni 144, si edhe u shtuan plot 20 nene,[40] gjithashtu, Aneksi “Rivlerësimi kalimtar i gjyqtarëve dhe prokurorëve”, i përbërë nga 10 nene.[41]   

 

            Ndryshimet e përmbajtjes së Kushtetutës ndër vite

 

            Ligji nr. 9675/2007. Me ligjin nr. 9675/2007 u ndryshua pika 1, e nenit 109 të Kushtetutës, lidhur me kohëzgjatjen e mandatit të këshillave vendore, nga tre në katër vjet.[42] Neni i dytë i ndryshuar nga ligji nr. 9675/2007 ka qenë ish-neni 154 i Kushtetutës, që normonte përbërjen e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve dhe kohëzgjatjen e mandatit të anëtarëve të tij.[43]

            Ligji nr. 9904/2008. Ky ligj ka sjellë ndryshimet më të rëndësishme në Kushtetutë, para ligjit nr. 76/2016. Ligji nr. 9904/2008 ndryshoi praktikisht të gjitha nenet e Kushtetutës që lidhen me Kuvendin, përfshirë sistemin zgjedhor, si dhe normat lidhur me mocionin e besimit dhe atë të mosbesimit, ndaj Këshillit të Ministrave.

            Me nenin 1 të ligjit nr. 9904/2008, u riformulua neni 64 i Kushtetutës. Me nenin 2 të ligjit nr. 9904/2008, u riformulua neni 65 i Kushtetutës. Neni 67 i Kushtetutës u riformulua përmes nenit 3 të ligjit nr. 9904/2008. Me ligjin nr. 9904/2008 u riformulua edhe neni 68 i Kushtetutës.[44]

            Ligji nr. 9904/2008 solli ndryshime rrënjësore në procedurën e zbatueshme dhe në shumicën e kërkuar, për zgjedhjen e Presidentit të Republikës, duke riformuluar nenin 87 të Kushtetutës dhe duke ndryshuar nenin 88 të saj. Ky i fundit pësoi dy ndryshime, përmes nenit 6 të ligjit nr. 9904/2008: u riformulua pika 2 e tij dhe u shtua pika 2/1. Nenet 7 dhe 8 të ligjit nr. 9904/2008, sollën ndryshimet më të rëndësishme të këtij ligji, pasi ndryshuar plotësisht rregullat për zbatimin e mocionit të besimit dhe mocionit të mosbesimit, ndaj Këshillit të Ministrave, nga Kuvendi.

            Me nenin 9 të ligjit nr. 9904/2008 u ndryshua neni 149 i Kushtetutës, duke u vendosur kufizimi i mandatit të Prokurorit të Përgjithshëm deri në pesë vjet, me të drejtë riemërimi. Gjithashtu, u vendos një lidhje më e fortë mes Kuvendit dhe Prokurorit të Përgjithshëm, duke u ndryshuar formulimi i pikës 4, të nenit 149 të Kushtetutës, pasi Prokurori i Përgjithshëm nuk kishte më detyrimin për të “informuar herë pas here Kuvendin për gjendjen e kriminalitetit”, por detyrimin për të “raportuar në Kuvend për gjendjen e kriminalitetit”.[45]

            Me shumë rëndësi është edhe neni 10 i ligjit nr. 9904/2008, i cili shfuqizoi pjesën e dymbëdhjetë të Kushtetutës, titulluar “Komisioni Qendror i Zgjedhjeve”, e përbërë nga nenet 153 dhe 154. Kjo do të thotë që pas hyrjes në fuqi të ligjit nr. 9904/2008, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve nuk është më organ kushtetues, por organ ligjor, sipas Kodit Zgjedhor.[46]

            Ligji nr. 88/2012. Me këtë ligj u kufizua i ashtuquajturi “imunitet” që gëzonin disa funksionarë të lartë në Republikën e Shqipërisë, konkretisht deputetët dhe gjyqtarët, përfshirë ata të Gjykatës së Lartë dhe ata të Gjykatës Kushtetuese. Ligji nr. 88/2012 riformuloi nenet 73, 126 dhe 137 të Kushtetutës, duke përcaktuar se, tanimë këta funksionarë mund të ndiqeshin penalisht pa qenë e nevojshme dhënia e një autorizimi paraprak.

            Ligji nr. 137/2015. Me ligjin nr. 137/2015 u bënë ndryshimet kushtetutese, në kuadës të të ashtuquajturit “dekriminalizim” i funksioneve publike. Konkretisht, me këtë ligj u shtua, pas nenit 6 të Kushtetutës, neni 6/1, me përmbajtjen vijuese: “ndalohet zgjedhja, emërimi apo ushtrimi i një funksioni publik në një nga organet e parashikuara në këtë Kushtetutë, ose të krijuara me ligj, pavarësisht përcaktimeve të bëra në dispozitat e tjera të kësaj Kushtetute, nëse verifikohen rrethana që cenojnë integritetin e funksionarit publik, sipas kushteve dhe rregullave të përcaktuara me ligj të miratuar me tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit”.[47] Gjithashtu, u ndryshua pika 3 e nenit 45 të Kushtetutës, e cila parashikonte, se: “të dënuarit që janë duke vuajtur dënimin me heqje të lirisë, kanë vetëm të drejtën për të zgjedhur”, duke u riformuluar si vijon: “përjashtohen nga e drejta për t’u zgjedhur shtetasit që janë dënuar me burgim, me vendim përfundimtar të formës së prerë, për kryerjen e një krimi, sipas rregullave të përcaktuara me ligj të miratuar me tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit. Në raste përjashtimore dhe të justifikuara, ligji mund të parashikojë kufizime të së drejtës për të zgjedhur të shtetasve që vuajnë dënimin me heqje lirie, ose të së drejtës për t’u zgjedhur para dhënies së një vendimi përfundimtar apo kur shtetasit janë dëbuar për një krim ose për cenim shumë të rëndë dhe serioz të sigurisë publike”.[48]

            Me nenin 3 të ligjit nr. 137/2015, u ndryshua shkronja “e”, e nenit 131 të Kushtetutës, që liston kompetencat e Gjykatës Kushtetuese. Së fundmi, me nenin 4 të ligjit nr. 137/2015, u shtua një nen i ri, në pjesën e tetëmbëdhjetë të Kushtetutës “Dispozita kalimtare dhe të fundit”, neni 179/1. Në zbatim të pikës 2 të këtij neni u miratua ligji nr. 138/2015, datë 17.12.2015 “Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike”, i ndryshuar me ligjin nr. 38/2016, datë 14.04.2016.

            Ligji nr. 76/2016. Ndryshimet më të shumta në Kushtetutë janë sjellë nga ligji nr. 76/2016, që përfshin rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve, në kuadër të të ashtuquajturës “reformë në drejtësi” të vitit 2016. Përmes këtij ligji, në Kushtetutë u bënë ndryshimet vijuese:

            1) u riformuluan nenet 43, 124, 125, 126, 127, 128, 130, 132, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 143, 147, 148, 149 dhe 179;

            2) u ndryshuan nenet 73 (pika 3, fjalia e dytë), 131 (shkronja “f”, si dhe u shtua paragrafi 2) dhe 133 (pika 2);

            3) u shtuan nenet 136/a, 147/a, 147/b, 147/c, 147/ç, 147/d, 147/dh, 147/e, 147/ë, 148/a, 148/b, 148/c, 148/ç, 148/d, 148/dh, 149/a, 149/b, 149/c, 148/ç, 148/d dhe 179/b.[49]

            4) u shtua aneksi “Rivlerësimi kalimtar i gjyqtarëve dhe prokurorëve”, i përbërë nga nenet A “Kufizimi i të drejtave të parashikuara nga Kushtetuta”, B “Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit”, C “Dispozita të përgjithshme për Komisionin dhe Kolegjin e Apelimit”, Ç “Rivlerësimi”, D “Vlerësimi i pasurive”, DH “Kontrolli i figurës”, E “Vlerësimi i aftësive profesionale”, Ë “Masat disiplinore”, F “Kolegji i apelimit” dhe G “Dorëheqja”;

            5) u shfuqizua neni 144, që parashikonte, se: “gjykatat kanë buxhet të veçantë, të cilin e administrojnë vetë. Ato e propozojnë buxhetin e tyre sipas ligjit”.

 

            Jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese në interpretim të Kushtetutës

 

            Preambula e Kushtetutës dhe Pjesa e parë e Kushtetutës “Parime të përgjithshme”. Në interpretimin e Preambulës dhe të parimeve të përgjithshme të Kushtetutës, jurisprudenca kushtetuese ka formuluar analizat dhe përfundimet vijuese. Parimi i shtetit të së drejtës (paragrafi i dytë i preambulës) është në vetvete normë e pavarur kushtetuese.[50] Ajo përfshin tre nënparime: sigurinë juridike, stabilitetin ligjor dhe pritshmërinë e ligjshme.[51] Shkelja e parimit të shtetit të së drejtës është e mjaftueshme për të kërkuar deklarimin e ligjit si antikushtetues.[52] Parimi i shtetit të së drejtës përfshin, inter alia, vazhdimësinë e jurisprudencës së Gjykatës Kushtetuese, si formë e tij.[53]

            Parimi i sigurisë juridike nënkupton qartësi, kuptueshmëri dhe qëndrueshmëri të sistemit normativ dhe besim te sistemi juridik. Nga ana tjetër, ky parim nuk garanton çdo pritshmëri për mosndërhyrje në një situatë të favorshme ligjore.[54] Elementet e sigurisë juridike janë: 1) dijenia për normën juridike,[55] 2) qartësia e normës juridike,[56] 3) ndalimi i fuqisë prapavepruese të ligjit,[57] 4) garancia e mosdënimit pa ligj,[58] 5) zgjatja e arsyeshme e procesit gjyqësor,[59] 6) moscenimi i vendimit gjyqësor përfundimtar (parimi i gjykimeve përfundimtare),[60] 7) mbrojtja e pritshmërive të ligjshme,[61] 8) mbrojtja efektive gjyqësore[62] dhe 9) detyrimi i zbatimit të vendimeve gjyqësore të formës së prerë.[63]

            Pritshmëria legjitime, në kuptim të parimit të sigurisë juridike, përfshin parimin e mbrojtjes së të drejtave të fituara dhe parimin e vazhdimësisë së ligjit. Të drejtat konsiderohen “të fituara” kur kanë efekte financiare, që janë përfundimisht dhe tërësisht në favor të individit dhe kur ndryshimi apo anulimi i tyre in peius, sjell humbje konkrete dhe të menjëhershme (pra, jo humbje potenciale në të ardhmen)[64]. Siguria juridike (gjendja juridike e krijuar dhe të drejtat e fituara) cenohet kur gjykata prish vendimet e gjykatave më të ulëta, pa arsyetim të qartë dhe të kuptueshëm.[65]

            Me gjithë rëndësinë e parimit të sigurisë juridike, Gjykata Kushtetuese ka përcaktuar se, interesi publik ka përparësi ndaj sigurisë juridike.[66] E njëjta gjë vlen edhe për sa i takon parimit të procesit të rregullt ligjor, i cili gjithashtu ka përparësi ndaj parimit të sigurisë juridike. Në këtë kuptim duhet mbajtur parasysh se, vendimet e Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut janë të detyrueshme për gjykatat shqiptare, përfshirë Gjykatën e Lartë dhe atë Kushtetuese.[67]

            Në kuptim të nenit 1, pika 3, të Kushtetutës, që përcakton se: “qeverisja bazohet në një sistem zgjedhjesh të lira, të barabarta, të përgjithshme e periodike”, zgjedhjet: janë “të lira” kur janë “të fshehta”; janë “të barabarta”, kur votohet sipas parimit “një person, një votë”; janë “të përgjithshme”, kur zhvillohen në të gjithë territorin shtetëror dhe kur mund të votojnë të gjithë zgjedhësit; si dhe janë “periodike”, kur zhvillohen në intervale të njëjta kohore. Me “zgjedhje të lira” duhet të kuptojmë dy elemente: 1) formulim i lirë i vullnetit të votuesit dhe 2) liri shprehje e vullnetit (liri procedure votimi dhe vlerësim i saktë i rezultatit).[68] Në Kushtetutë, në nenin 2 pika 2, është preferuar demokracia përfaqësuese ndaj asaj të drejtpërdrejtë (direkte).[69]

            Neni 11 i Kushtetutës, që trajton lirinë e veprimtarisë ekonomike, duhet interpretuar gjerësisht.[70] Liria e veprimtarisë ekonomike përfshin të drejtën për të lidhur kontrata, të drejtën për të pasur një punë sipas preferencës, të drejtën për të zgjedhur aktivitetin që dëshiron të ushtrojë individi etj. Është liri negative, por ka edhe aspektin pozitiv,[71] pra detyrimin e shtetit për të ndërmarrë hapa konkrete me qëllim mundësimin e gëzimit të saj.

            Sipas Gjykatës Kushtetuese, është kushtetues shtimi i kritereve për ushtrimin e veprimtarisë, pa sjellë masa përjashtuese ose diskriminuese karshi subjekteve të tjera, për sa kohë nuk cenohet thelbi i të drejtës ose bëhet i pamundur ushtrimi i veprimtarisë.[72] Në kuptim të nenit 11, pika 3, të Kushtetutës, pranohen si kufizime të arsyeshme ato për rregullimin e tregut ose të interesave të shtetit social.[73] Po sipas kësaj pike, me shprehjen “vetëm me ligj” do të kuptohet ligj në kuptimin formal dhe jo çdo akt normativ sipas nenit 116 të Kushtetutës.[74]

Pjesa e dytë e Kushtetutës “Të drejtat dhe liritë themelore të njeriut”. Në kuptim të nenit 17 të Kushtetutës, kushtet për lejimin e kufizimit të të drejtave dhe lirive, janë që kufizimi të kryhet: 1) vetëm me ligj, 2) për një interes publik, ose 3) për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve, 4) në përputhje me parimin e proporcionalitetit, pra, me mjete të përshtatshme, që i përgjigjen qëllimit dhe me dëm sa më të vogël, 5) pa cenuar thelbin e të drejtës/lirisë dhe 6) pa kaluar kufizimet sipas Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut.[75] Përmirësimi dhe aksesi i shërbimit të furnizimit me ujë të pijshëm, konsiderohet “interes publik” në kuptim të nenit 17 të Kushtetutës.[76]

            Diferencimi në trajtim përbën diskriminim nëse nuk ka argumentim bindës dhe objektiv.[77] Diferencimi në trajtim nuk përbën diskriminim nëse për kryerjen e tij ka argument racional, qëllim të ligjshëm dhe përpjestim të arsyeshëm mes mjeteve dhe qëllimit.[78] Neni 18 i Kushtetutës trajtohet përherë së bashku me një liri ose të drejtë subjektive dhe kurrë barazia (mosdiskriminimi) më vete.[79] Cenimi i parimit të barazisë mund të ngrihet edhe nga personat juridikë dhe jo vetëm nga ata fizikë.[80] Termi ligj sipas nenit 17 të Kushtetutës, ndryshon nga termi ligj sipas nenit 18 të saj, sepse te ky i fundit nënkupton të drejtën në përgjithësi,[81] pra të gjitha burimet e së drejtës, në kuptim të nenit 116 të Kushtetutës.

            Procesi i rregullt ligjor, sipas nenit 42 të Kushtetutës, zbatohet jo vetëm në procesin gjyqësor, por edhe në procesin administrativ,[82] përfshirë procedurat parlamentare.[83] Neni 42 nuk konkurron me nenin 41, pika 5, të Kushtetutës që parashikon se: “për mosmarrëveshjet lidhur me masën e shpërblimit mund të bëhet ankim në gjykatë”.[84]

            Procesi i rregullt ligjor përfshin: 1) gjykimin e drejtë dhe publik, 2) brenda një afati të arsyeshëm, 3) nga një gjykatë e caktuar me ligj, 4) e pavarur dhe 5) e paanshme. Pra, ky parim së pari nënkupton “të drejtën e aksesit”, të drejtën për t’iu drejtuar gjykatës dhe për të marrë një vendim prej saj, në bazë të detyrimit të shtetit për ta garantuar këtë të drejtë.[85] Cenimi i të drejtës së aksesit mund të pretendohet jo vetëm nga personat fizikë, por edhe nga ata juridikë, privatë ose publikë.[86]

            Në kuptim të nenit 42 të Kushtetutës, me termin “gjykatë” do të kuptohet një organ që ka juridiksionin të dëgjojë dhe të vendosë sipas kompetencës së dhënë me ligj, për zgjidhjen e çështjes.[87] Me të caktuar me ligj do të kuptohet që ka bazë ligjore për ekzistencën e gjykatës dhe për përbërjen e trupit gjykues dhe se nuk bëhet fjalë për gjykatë të jashtëzakonshme (të krijuar për çështjen konkrete).[88] Së fundmi, me ligj kuptohet legjislacioni për kompetencat e gjykimit të çështjeve.[89]

            Pavarësia lidhet me kushtet dhe garancitë objektive gjatë ushtrimit të detyrës, në raport me të tjerët, sidomos me ekzekutimit.[90] Paanësia e gjykatës në aspektin subjektiv nënkupton bindjen e brendshme të gjyqtarit në rastin konkret, ndërsa në aspektin objektiv nënkupton garancitë që ofron gjyqtari për të përjashtuar dyshimet.[91]

            Sa i takon dallimit mes të drejtave sociale[92] dhe objektivave sociale,[93] Gjykata Kushtetutese ka qartësuar, se: “të drejtat sociale dallojnë nga objektivat sociale, pasi këto të fundit janë shprehje e qëllimeve të shtetit dhe parimeve të politikave të hartuara prej tij, për orientimin e veprimtarisë në përgjithësi dhe veçanërisht të politikave sociale. Objektivat sociale janë shprehje e veprimit pozitiv të shtetit dhe për rrjedhojë, realizimi i tyre është ngushtësisht i lidhur me kushtet, mjetet dhe mundësitë e disponueshme buxhetore të shtetit. Përmbushja e objektivave sociale nuk përfshihet në rrethin e çështjeve që i përkasin juridiksionit kushtetues”.[94] 

            Pjesa e tretë e Kushtetutës “Kuvendi”. Lidhur me hierarkinë e ligjeve, Kushtetuta parashikon katër “rezerva normative”, pra katër kufizime për sa i takon aktit që mund të normojë çështje të caktuara. Këto janë: 1) “rezerva ligjore kushtetuese”, kur rregullimi bëhet nga vetë Kushtetuta.[95] 2) “rezerva ligjore organike”, kur rregullimi mund të bëhet vetëm me ligj të përforcuar (cilësuar)[96], 3) “rezerva ligjore absolute”, kur rregullimi mund të bëhet vetëm me ligj[97] dhe 4) “rezerva ligjore relative”, kur ligji jep parimet e përgjithshme, por rregullimi konkret bëhet me akte nënligjore.[98]

            Në kuptim të neneve 81, 83, 101 dhe 134 të Kushtetutës, ligjet e përforcuara kanë përparësi ndaj ligjeve të zakonshme,[99] ligjet e përforcuara nuk mund të amendohen me ligje të zakonshme.[100] Gjithashtu, ligjet e përforcuara nuk mund të miratohen apo të amendohen me procedurë të përshpejtuar nga Kuvendi dhe as me akte normative me fuqinë e ligjit të Këshillit të Ministrave.[101]

            Me shumë rëndësi për nenet 81 dhe 145 të Kushtetutës është përcaktimi se, rregulli lex superiori derogat lex inferiori ka përparësi ndaj rregullit lex specialis derogat lex generalis dhe ndaj rregullit lex posteriori derogat lex priori.[102] E thënë në shqip, rregulli apo ligji më lart në hierarki mbizotëron ndaj ligjit më poshtë në hierarki, ka përparësi ndaj rregullit se ligji i posaçëm mbizotëron ndaj ligjit të përgjithshëm, si dhe ndaj rregullit se ligji i mëvonshëm mbizotëron ndaj ligjit të mëparshëm.

            Lidhur me Rregulloren e Kuvendit,[103] kjo i nënshtrohet vlerësimit nga ana e Gjykatës Kushtetuese vetëm nëse shkel norma të Kushtetutës. Shkelja e saj gjatë miratimit të ligjit, sjell antikushtetutshmëri të këtij të fundit, vetëm nëse janë shkelur norma kushtetuese të pasqyruara në rregullore.[104] Pra, Rregulorja e Kuvendit mund të jetë objekt gjykimi kushtetues vetëm kur dispozita të nivelit kushtetues pjesë të saj, janë të papajtueshme me Kushtetutën.

            Lidhur me statusin e deputetëve është i pavlefshëm mandati i fituar pa hequr dorë nga detyra e kryetarit të bashkisë.[105] Deputetët nuk mund të kandidojnë dhe as të zgjidhen kryetarë bashkie, pa hequr dorë nga mandati dhe as nuk mund të kenë njëkohësisht dy funksione (deputet dhe kryetar bashkie).[106]

            Pazgjedhshmëria e kandidatit për deputet kufizon ius ad officium, pra të drejtën për t’u investuar në funksione publike. Ndërsa, papajtueshmëria me mandatin synon ius in officio, pra të drejtën për të mirëmbajtur funksionin e fituar.[107] Në bazë të nenit 70, pika 4, të Kushtetutës, Kuvendi investon Gjykatën Kushtetuese vetëm në lidhje me konstatimin e papajtueshmërisë së mandatit të deputetit, sipas nenit 70, pika 3, të Kushtetutës. Për rastet e tjera (neni 70, pika 2, i Kushtetutës) juridiksion ka vetë Kuvendi.[108]

            Në analizë të nenit 70, pika 4, të Kushtetutës, votimi për dërgimin e çështjes në Gjykatën Kushtetutese nuk është votim për personin dhe si i tillë nuk bëhet i fshehtë. Pika 2 e nenit trajton papajtueshmërinë (ndalimin) për të mbajtur dy funksione publike, ndërsa pika 3 papajtueshmërinë (ndalimin) për të mbajtur një funksion publik dhe një privat.[109] Sipas pikave 3 dhe 4, dërgimi i çështjes në Gjykatën Kushtetuese është detyrim i Kuvendit dhe, si rrjedhojë, nuk mund të refuzohet apo të votohet për mosdërgim.[110]

            Deputeti është i tillë që nga momenti i shpalljes së rezultatit përfundimtar të zgjedhjeve e deri në momentin e betimit të pasardhësit të tij. Ai fillon ushtrimin e detyrës në momentin e betimit. Kuvendi fillon mandatin në mbledhjen e tij të parë, pas shpalljes së rezultatit final dhe e vazhdon deri në mbledhjen e parë të parlamentit të ri.[111]

            Sipas rregullores së Kuvendit, në seancën e parë, Kuvendi verifikon mandatet e deputetëve, pra nëse personat që u shpallën fitues janë apo jo personat e pranishëm në sallë, si dhe nëse ekzistojnë apo jo situata pazgjedhshmërie apo papajtueshmërie. Më pas bëhet betimi.[112]

            Në kuptim të nenit 70, pika 1, me shprehjen “deputetët përfaqësojnë popullin” do të kuptohet se, deputeti ka mandat të përgjithshëm, pra nuk është deputet vetëm i zonës nga ku është zgjedhur. Ndërsa me shprehjen “deputetët nuk lidhen me asnjë mandat detyrues” do të kuptohet se, deputeti ka mandat përfaqësues, pasi nuk i nënshtrohen vendimeve apo urdhërave (p.sh. partiake), si dhe se, nuk lejohet revokimi i deputetit.[113]

            Për procedurën ligjvënëse, kuorumin dhe shumicën vendimarrëse të Kuvendit. Kuorumi për çeljen e seancës plenare është minimalisht 71 deputetë të pranishëm. Shumica përbëhet nga gjysma plus një e anëtarëve të pranishëm.[114] Ky qëndrim i mbajtur fillimisht nga Gjykata Kushtetuese u ndryshua me vendimin e Gjykatës Kushtetuese nr. 44, datë 07.10.2011, sipas së cilit, deputeti që nuk voton nuk llogaritet as në kuorum dhe as në shumicë.           

            Kushtetuta parashikon disa lloj shumicash, me të cilat duhet të shprehë vullnetin e tij Kuvendi. Konkretisht: 1) shumica e thjeshtë, kur në sallë janë të pranishëm jo më pak se sa 71 deputetë, dhe një variant merr 36 vota pro (kjo shumicë haset p.sh. në nenin 78, pika 1, të Kushtetutës); 2) shumica relative, kur një variant merr më shumë vota pro se variantet e tjera, por pa arritur shumicën absolute (kjo shumicë haset p.sh. në nenin 87, pika 4, të Kushtetutës); 3) shumica absolute, kur një variant merr 71 vota pro (siç kërkohet p.sh. nga neni 75, pika 2, i Kushtetutës) dhe 4) shumica e cilësuar, kur kërkohet që varianti të miratohet me një numër votash më të lartë se shumica absolute (p.sh. me 3/5-ën e votave[115], apo me 2/3-ën e votave[116]).

            Lidhur me komisionet hetimore parlamentare. Në nenin 77, pika 2, të Kushtetutës ka dy situara: në njërën ngritja e komisionit është e drejtë e Kuvendit, në tjetrën (kur kërkohet nga jo më pak se një e katërta e të gjithë anëtarëve të Kuvendit) detyrim i tij. Në këtë situatë të fundit evitohet kalimi i çështjes në procedurat e votimit. Vendimi në çdo rast duhet të merret në favor të krijimit të komisionit hetimor. Ngritja e komisioneve hetimore parlamentare kur kërkohet nga 1/4-ta e deputetëve është e detyrueshme. E drejta e pakicës nuk kushtëzohet nga vullneti i shumicës.

            Shumica duhet t’i japë pakicës mundësi për riformulime alternative të kërkesës së vet. Objekti nuk mund të kufizohet deri në atë masë sa t’ia bëjë të pamundur komisionit kryerjen e veprimtarisë. Disponimi i objektit të hetimit është e drejtë e pakicës. Shumica nuk mund ta kufizojë objektin pa pëlqimin e pakicës. Shumica nuk mund të ngrejë një komision për të penguar apo ndaluar ngritjen e komisionit sipas kërkesës së pakicës.[117] Vetëm pasi komisioni ngrihet, shumica nëse ka kundërshtime, mund të investojë Gjykatën Kushtetuese.[118]

            Pengimi i kompetencës hetuese të pakicës parlamentare, sipas nenit 77 të Kushtetutës, përbën konflikt kushtetues kompetencash, në kuptim të nenit 124 të Kushtetutës. Pakica parlamentare në këtë rast është subjekt kushtetues dhe vendimi i Kuvendit, për mosmiratimin e ngritjes së komisionit hetimor është akt që lind një mosmarrëveshje kushtetuese, në kuptim të nenit 131, pika 1, shkronja “ç”, të Kushtetutës.[119]

            Komisionet hetimore parlamentare ngrihen kur plotësohen këto kushte: 1) çështja ka të bëjë me funksionet ligjvënëse ose funksionet e tjera për të cilat Kuvendi është i autorizuar të marrë masa ligjore, 2) objekti i hetimit fokusohet në çështje ose subjekte konkrete, si dhe 3) ka të dhëna ose indicje për ekzistencën e një çështje që ka nevojë për hetim.[120] Komisioni ngrihet kur ekziston një çështje e veçantë dhe jo për të parë nëse mund të zbulohet një e tillë në të ardhmen.       

            Objekti i hetimit të komisionit parlamentar duhet të jetë i qartë, i saktë, i përcaktuar mjaftueshëm, të përmbajë fakte ose tërësi faktesh, të lidhet me qëllimet e ligjvënësit dhe t’i përkasë veprimtarisë së tij.[121] Procedura hetimore parlamentare ka qëllim evidentimin dhe sqarimin e sjelljeve bazuar mbi motive politike.

            Objekti i hetimit ndryshohet vetëm me pëlqimin e pakicës, me përjashtim të rasteve kur objekti dhe qëllimi prekin parimet kushtetuese. Përjashtohen nga kontrolli parlamentar, aktiviteti juridiksional i gjykatave, çështjet e përditshme të qeverisë, çështjet private të shtetasve, si dhe vendimet e prokurorëve në çështje konkrete.[122] Me çështje e veçantë, në kuptim të nenit 77, pika 2, të Kushtetutës, do të kuptohet një dukuri, ngjarje etj., me interes publik.[123]       

            Pjesa e katërt e Kushtetutës “Presidenti i Republikës”. Në kuptim të Kushtetutës (neni 93), dekretet e Presidentit të Republikës janë akte administrative ndaj të cilave mund të bëhet ankim gjyqësor.[124] Qëndrimi i Gjykatës Kushtetuese “korrigjoi” vendimin unifikues të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë nr. 3, datë 30.01.2003, sipas së cilit: “dekretet e Presidentit të Republikës janë akte të natyrës kushtetuese dhe jo akte administrative” dhe ndaj tyre “juridiksioni gjyqësor është i përjashtuar”.

            Pjesa e pestë e Kushtetutës “Këshilli i Ministrave”. Lidhur me formimin dhe kompetencat e Këshillit të Ministrave, sipas nenit 95, pika 1, të Kushtetutës, Këshilli i Ministrave është “organ kompleks”, pra organ i formuar nga disa organe të tjera (nga Kryeministri, nga Zëvendëskryeministri dhe nga ministrat). Ndërsa sipas pikës 2 të po këtij neni, Këshilli i Ministrave ka “funksion mbetës”. Neni 100, pika 3, i Kushtetutës trajton parimin e solidaritetit dhe të unitetit të Këshillit të Ministrave. Dhënia e autorizimit për arrestimin, ose heqjen e lirisë në çfarëdo lloj forme, si dhe për ushtrimin e kontrollit personal ose të banesës, ndaj anëtarit të Këshillit të Ministrave që nuk është deputet, në kuptim të neneve 70, pika 2, 73, pika 2 dhe 103, pika 2, të Kushtetutës, bëhet njësoj si për deputetët.[125]

            Hapat e formimit të qeverisë, sipas Kushtetutës, janë: 1) zhvillimi i konsultimeve nga Presidenti i Republikës me partitë dhe koalicionet;[126] 2) dekretimi i Kryeministrit, i Zëvendëskryeministrit dhe i ministrave; 3) kundërfirmimi nga i nominuari për Kryeministër; 4) miratimi i dekreteve nga Kuvendi, brenda 10 ditëve[127] dhe 5) betimi para Presidentit të Republikës.[128] Bazuar në nenet 96 dhe 97 të Kushtetutës bëhet njëkohësisht miratimi i Kryeministrit, i programit dhe i përbërjes së Këshillit të Ministrave. Kjo bëhet brenda 10 ditëve nga emërimi i Kryeministrit prej Presidentit.[129] Në nenin 96 të Kushtetutës, pika 1 kushtëzon nga do të “vijë” Kryeministri, në aspektin politik, ndërsa pika 2, jo.

            Mosshqyrtimi nga Kuvendi i dekreteve të Presidentit të Republikës, brenda afatit dhjetëditor, nuk është as rrëzim dhe as pranim i tyre. Pra, dekretet nuk anulohen dhe emërimet mbesin në fuqi. Mosshqyrtimi nuk është shkak që Presidenti të shpërndajë Kuvendin. Dekretet duhet të shqyrtohen, qoftë edhe pas përfundimit të afatit 10-ditor.[130]

            Pranimi i mocionit te mosbesimit shkakton shkarkimin në tërësi të Këshillit të Ministrave.[131] Në nenin 105 të Kushtetutës, pas ndryshimeve me ligjin nr. 9904/2008, parashikohet mocioni i mosbesimit konstruktiv, pra Kuvendi jo vetëm shkarkon Kryeministrin në detyrë, por njëkohësisht zgjedh një Kryeministër të ri.

            Lidhur me miratimin e akteve normative me fuqinë e ligjit. Kushtet për miratimin e akteve normative të Këshillit të Ministrave me fuqinë e ligjit janë: 1) ekzistenca e nevojës (ekzistenca e një situate që kërkon zgjidhje, p.sh. fatkeqësi natyrore, boshllëk legjislativ, parandalim i spekulimeve etj.); 2) ekzistenca e urgjencës (nuk mund të zbatohet procedura ligjvënëse, qoftë ajo e përshpejtuar); 3) akti normativ të përfshijë në tekstin e vet përshkrimin e nevojës dhe të urgjencës, 4) të bëhet njoftimi publik me Fletoren Zyrtare dhe/ose në masmedia, i miratimit të aktit; 5) të miratohet nga Kuvendi (me ligj) brenda 45 ditëve nga miratimi i aktit. Kur neni 101 i Kushtetutës flet për masa të përkohshme e ka fjalën për fuqinë e përkohshme jo më shumë së 45 ditë të aktit normativ dhe jo për fuqinë e ligjit miratues.[132]

            Nevoja dhe urgjenca duhet të kenë ekzistuar përpara iniciativës së Këshillit të Ministrave dhe duhet të jenë të pranishme kur nxirret akti. Gjykata Kushtetuese ka juridiksion të vlerësojë ekzistencën apo jo të nevojës dhe të urgjencës, por vetëm nëse i kërkohet nga subjekti investues.[133] Ligji konvertues nuk vlerësohet në mënyrë të pavarur nga vetë akti normativ.[134] Neni 101 i Kushtetutës normon një formë pushteti ligjbërës dhe jo një formë delegimi legjislativ. Aktet normative me fuqinë e ligjit hyjnë në fuqi menjëherë.

            Pjesa e gjashtë e Kushtetutës “Qeverisja vendore”. Bazuar në nenet 13 dhe 108-115 të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese ka përcaktuar kuptimin e disa parimeve bazë për qeverisjen vendore. Sipas saj: 1) decentralizimi nënkupton transferimin e autoritetit dhe të funksioneve nga pushteti qendror te ai vendor; 2) subsidiariteti nënkupton se ushtrimi i përgjegjësive publike duhet të kryhet sa më shumë nga autoritetet më afër me qytetarët; 3) autonomia vendore nënkupton që organet e pushtetit vendor veprojnë të lira për zgjidhjen e çështjeve për të cilat janë kompetente,[135] si p.sh. për planifikimin urban dhe për menaxhimin e tokës, që janë funksione të veta të autoriteteve vendore.[136]

            Sipas nenit 115 të Kushtetutës, vetëm fillimi i procedimit penal nuk justifikon shkarkimin/shpërndarjen e organit të pushtetit vendor. Duhet të ketë një vendim gjyqësor me deklarim fajësie.[137]

Pjesa e shtatë e Kushtetutës “Aktet normative dhe marrëveshjet ndërkombëtare”. Sipas nenit 116 të Kushtetutës, përjashtimet nga rregulli kushtetues nuk mund të vendosen me ligj.[138] Kjo, pasi atë që nuk ka dashur ta bëjë Kushtetuta nuk mund ta bëjë ligji.[139]

            Pjesa e tetë e Kushtetutës “Gjykata Kushtetuese”. Lidhur me natyrën e Gjykatës Kushtetuese dhe të vendimeve të saj, ky organ është gjykatë sui generis.[140] Ajo nuk ka kompetencë të shqyrtojë dhe të vlerësojë dëmin pasuror, si pasojë e mosekzekutimit të vendimeve gjyqësore.[141]

            Neni 74 i ligjit nr. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, i ndryshuar, që parashikonte refuzimin e kërkesës nga Gjykata Kushtetuese, kur kishte barazi votash, ose mosarritje të shumicës prej pesë votash, është konsideruar në kundërshtim me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut në vendimin e saj për çështjen Marini kundër Shqipërisë, datë 18.12.2007. Ky nen u shfuqizua në vitin 2016.[142]

            Neni 125 i Kushtutës sanksionon dy parime për Gjykatën Kushtetuese: 1) parimin e qëndrueshmërisë në përbërjen e saj dhe 2) parimin e garantimit të kohëzgjatjes së mandatit të gjyqtarëve kushtetues. Sipas nenit 125 të Kushtetutës, në Gjykatën Kushtetuese duhet ruajtur një përbërje prej 2/3 të anëtarëve në detyrë.[143]

            Efektet e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese janë: 1) efekti res judicata;[144] 2) efekti erga omnes;[145] 3) efekti i forcës së ligjit;[146] 4) efekti përfundimtar[147] dhe 5) efekti i burimit interpretues.[148] Neni 132, pika 1, i Kushtetutës zbatohet jo vetëm për dispozitivin e vendimeve, por edhe për pjesën arsyetuese.[149]

            Në kuptim të nenit 132, pika 1, të Kushtetutës, fakti qe vendimet e Gjykatës Kushtetuese janë përfundimtare, do të thotë se: 1) nuk ka shkallë gjykimi sipër saj dhe 2) vendimet nuk ndryshohen dot. Cilësia e Gjykatës Kushtetuese si ligjvënës negativ, pra që vetëm mund ta shfuqizojë ligjin është hequr me ndryshimet e bëra me ligjin nr. 76/2016.

            Lidhur me legjitimimin për investimin e Gjykatës Kushtetuese. Subjektet me legjitimitet të kushtëzuar për të investuar Gjykatën Kushtetuese[150] duhet të provojnë lidhjen mes veprimtarisë së tyre dhe çështjes së ngritur. Interesi lidhet me të drejtën e shkelur, me dëmin real apo potencial dhe jo te premisat teorike antikushtetuese të normës. Pra, subjektet duhet të provojnë “interesin e tyre” në një “çështje të veçantë” (konkrete).[151]

            Sipas jurisprudencës së Gjykatës Kushtetuese, si organizata të tjera[152] janë konsideruar qoftë personat juridikë privatë, sipas nenit 46 të Kushtetutës, qoftë ata publikë, të tillë si Dhoma Kombëtare e Noterisë,[153] Dhoma Kombëtare e Avokatisë,[154] Konferenca e Rektorëve[155] etj. Personat juridikë publikë mund të investojnë Gykatën Kushtetuese kur marrin pjesë në qarkullimin civil si privatët, ose kur janë ngarkuar me mbrojtjen e një fushe të drejtash themelore, ose kur mbrojnë të drejtat e autonomisë së tyre.[156]

            Në çdo rast, për personat juridikë duhet lidhje e domosdoshme, e drejtpërdrejtë dhe e individualizuar, mes misionit të krijimit të organizatës dhe pasojave të dispozitës së kundërshtuar.[157] Subjektet duhet të provojnë se, dispozita e kundërshtuar rregullon marrëdhëniet që janë qëllimi i veprimtarisë së tyre, sipas ligjit, aktit nënligjor, ose statutit. Nuk mjafton që dispozita të ketë apo të mund të ketë efekt çfarëdo mbi kërkuesin. Interesi për të vepruar i shoqatave duhet të jetë konkret, i ligjshëm, i sigurt, vetjak, aktual dhe i drejtpërdrejtë.[158]

            Pasoja është e drejtpërdrejtë kur vjen nga vetë akti i kundërshtuar.[159] Pasoja është aktuale që kur akti (norma) hyn në fuqi.[160] Pra, nuk është domosdoshmëri ardhja e pasojës.[161] Interesi është vetjak kur pasojat lidhen ngushtë me detyrat/funksionet e institucionit/organizatës.[162] Pra, nuk pranohet actio popularis. Shkelja që kërkuesi pretendon duhet të lidhet me atë vetë, ose me funksionin që ushtron, për shkak të veprimtarise që përfaqëson.[163]

            Pretendimet e kërkuesve të kushtëzuar për kontroll abstrakt të normës, merren në konsideratë vetëm nëse ata janë cenuar në një interes real nga norma e kundërshtuar.[164] Nuk legjitimohen për vese formale të normës, nëse nuk janë cenuar në liri apo të drejta kushtetuese.[165]

            Për pazgjedhshmërinë e kandidatit, sipas nenit 131, pika 1, shkronja “e”, të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese mund të investohet nga subjektet me legjitimitet të pakushtëzuar.[166] Sa i takon jo më pak se një të pestës së deputetëve, qëndrimi thuajse konstant i Gjykatës Kushtetuese ka qenë, sepse bëhet fjalë për subjekt të pakushtëzuar.[167] Ka pasur vetëm një rast kur është devijuar nga ky qëndrim.[168]

            Sa i takon Avokatit të Popullit, në bazë të neneve 60-63 dhe 134, pika 1, përpara ndryshimit të nenit të fundit me ligjin nr. 76/2016, ai legjitimohej të investonte Gjykatën Kushtetuese për: 1) cenimin e strukturës organizative të institucionit të tij, pra statusin e tij si person ose të punonjësve të tjerë të institucionit; 2) rastet kur është penguar në ushtrimin e kompetencave që lidhen me përmbushjen e funksionit të tij;[169] 3) mbrojtjen e të drejtave të individit, në fushën e veprimtarisë së administratës publike;[170] 4) veprimtarinë e Kuvendit;[171] 5) çështjet e organizimit të institucionit të tij, pavarësisht nëse kanë ardhur apo jo pasoja; 6) shkelje të të drejtave, lirive dhe interesave të individëve[172]. Me ndryshimet e nenit 134 të Kushtetutës, me ligjin nr. 76/2016, Avokati i Popullit u përfshi në grupin e subjekteve të pakushtëzuara për të investuar Gjykatën Kushtetuese.

            Nga ana tjetër, me ndryshimet me ligjin nr. 76/2016, Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit u “deklasua” nga subjekt i pakushtëzuar, në subjekt të kushtëzuar. Për këtë arsye, qëndrimet e Gjykatës Kushtetuese lidhur me Avokatin e Popullit, si subjekt i kushtëzuar, mund të zbatohen mutatis mutandis për Kryetarin e Kontrollit të Lartë të Shtetit, tanimë si subjekt i kushtëzuar.

            Lidhur me mosmarrëveshjet e kompetencave, neni 131, pika 1, shkronja “ç”, i Kushtetutës përfshin çdo mosmarrëveshje kushtetuese midis organeve apo subjekteve të të tre pushteteve qendrore, të pushtetit vendor dhe jashtë pushteteve. Mosmarrëveshja është kushtetuese kur lind mes subjekteve të njohura nga Kushtetuta dhe për kompetenca të parashikuara prej saj.[173] Mosmarrëveshja e kompetencës mund të lindë mes: 1) organeve kushtetuese të pushteteve të ndryshme; 2) organeve apo subjekteve që nuk bëjnë pjesë në mënyrë të qartë në ndonjë pushet, si p.sh. prokuroria kundër Kuvendit;[174] 3) organit dhe një pjesë të tij, si p.sh. Kuvendi kundër jo më pas se 1/4-ës së deputetëve.[175]

            Mosmarrëveshja e kompetencës është konflikt normativ, kur kompetenca objekt mosmarrëveshje parashikohet në ligj dhe është konflikt individual, kur organet në konflikt nxjerrin akte në zbatim të ligjit.[176] Kemi mosmarrëveshje kompetence horizontale, kur mosmarrëveshja është mes organeve të pushteteve qendrore. Kemi mosmarrëveshje kompetence vertikale, kur mosmarrëveshja është mes pushtetit qendror dhe atij vendor.[177]

            Mosmarrëveshja e kompetencave lind: 1) kur ligji i jep të njëjtën kompetencë disa organeve; 2) kur ligje të ndryshme i japin të njëjtën kompetencë disa organeve; 3) kur ligji nuk parashikon organin që ka kompetencën.[178] Mosmarrëveshja e kompetencave ndodh ose kur akti ndërhyn në kompetencat e organit, ose kur “përdoret keq” pushteti nga një organ, me pasojë zvogëlimin e kompetencave të organit tjetër. Mosmarrëveshja e kompetencës ndodh qoftë kur organi ushtron një kompetencë që nuk i takon,[179] qoftë kur organi nuk ushtron një kompetencë që i takon, sepse nuk pranon apo nuk kupton që është kompetent.[180]

            Për lindjen e mosmarrëveshjes së kompetencës duhet të plotësohen tri kushte: 1) të kemi organe të pushteteve të ndryshme; 2) këto organe të deklarojnë përfundimisht vullnetin e pushtetit përkatë dhe 3) mosmarrëveshja të lindë për përcaktimin e sferës së kompetencave nga Kushtetuta, për pushtete të ndryshme. Fakti se cilit organ i takon kompetenca përcaktohet nga një çështje konkrete, kur organi ka nxjerrë aktin individual në zbatim të ligjit objekt mosmarrëveshje. Kur zgjidhja e mosmarrëveshjes ka lidhje me ligje, ose me akte nënligjore të nxjerra nga organet në konflikt, Gjykata Kushtetuese shqyrton, gjithashtu, kushtetutshmërinë dhe ligjshmërinë e ligjit/aktit.[181]

            Interpretimi përfundimtar i normës kushtetuese, në kuptim të nenit 124, pika 1, të Kushtetutës ka për qëllim zgjidhjen e një mosmarrëveshje konkrete.[182] Që të ketë juridiksion Gjykata Kushtetutese, sipas këtij neni, duhet të plotësohen tre kushte: 1) norma që do të interpretohet të jetë e paqartë, ekuivoke, kontradiktore dhe për këtë shkak lind një mosmarrëvesje kushtetuese; 2) ka lidhje të ngushtë mes kësaj norme dhe fakteve, çështjeve, mosmarrëveshjeve të përcaktuara në akte të organit kushtetues; 3) organet të kenë shprehur qëndrimin e tyre për kuptimin e normës kushtetuese.[183] Kur një grup deputetësh investon Gjykatën Kushtetuese për interpretimin përfundimtar të Kushtetutës, sipas nenit 124, pika 1, të saj duhet të argumentojë se ka disa interpretime dhe zbatime të Kushtetutës, dhe se nga ky fakt kanë ardhur pasoja që kanë shkaktuar nevojën për interpretim përfundimtar të Kushtetutës.[184]

            Lidhur me kushtetutshmërinë e akteve normative dhe të atyre individuale. Kushtetutshmëria e akteve individuale vlerësohet vetëm në një gjykim konkret, në bazë të neneve 131, pika 1, shkronja “ç”[185] dhe 134, pika 1, shkronja “gj”,[186] të Kushtetutës. Kjo qoftë për funksionarët publikë, qoftë kur bëhet fjalë për individë, por gjithnjë pas shterimit të mjeteve juridike (për të dy kategoritë e subjekteve).

            Vetëm aktet normative mund të jenë objekt kontrolli abstrakt të kushtetutshmërisë. Aktet individuale i nënshtrohen vlerësimit të sistemit të zakonshëm gjyqësor.[187] Gjykata Kushtetuese nuk gjykon aktet individuale kur bën gjykim abstrakt.[188]

            Ligjet e shfuqizuara i nënshtrohen shqyrtimit kushtetues vetëm nëse sjellin ende pasoja, apo nëse kanë ekzekutim periodik që vazhdon.[189] Në çdo rast, kur gjykohet ligjshmëria apo kushtetutshmëria e akteve duhet zbatuar “interpretimi pajtues”, pra kur ka disa mëyra interpretimi dhe njëra prej tyre e bën aktin në pajtim më Kushtetutën, do të zbatohet kjo mënyrë.[190]

            Gjykata Kushtetuese në rastet e shkarkimit të Presidentit të Republikës, të anëtarit të Gjykatës Kushtetuese, të gjyqtarit të Gjykatës së Lartë, të organit të pushtetit vendor etj. vlerëson themelin e çështjes dhe procedurën. Në rastin e Prokurorit të Përgjithshëm, që pas shkarkimit paraqitet si individ, ajo vlerëson vetëm zbatimin e procesit të rregullt ligjor.[191]

            Nuk hyjnë në juridiksionin e Gjykatës Kushtetuese përplasjet mes ligjeve dhe as kuptimi dhe zbatimi i ligjit.[192] Por, Gjykata gjykon ligjet kur këto janë të paqarta, të pasakta, kontradiktore ose të pazbatueshme,[193] sepse sjellin shkelje të parimeve të shtetit të së drejtës dhe të sigurisë juridike, duke shkaktuar cenim të kushtetutshmërisë.[194] Gjykata Kushtetuese nuk mund të kontrollojë synimet apo drejtësinë e zgjidhjeve të ligjvënësit.[195]

            Lidhur me mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore. Neni 131, pika 1, shkronja “f”, i Kushtetutës, gjen zbatim vetëm për vendime për të cilat kanë mbaruar procedurat gjyqësore. Përveç se, kur pretendohet cenimi i standardeve të gjykimit të çështjes brenda afateve të arsyeshme.[196]

            Shterimi i mjeteve nënkupton shfrytëzimin në rrugë normale të mjeteve juridike të përshtatshme, të disponueshme dhe të frytshme. Pra, drejtimin te të gjitha instancat gjyqësore të zakonshme. Çdo pretendim duhet të jetë paraqitur në çdo instancë, në substancë, sipas formës dhe afateve përkatëse. Akti duhet të jetë përfundimtar.[197] Mjafton drejtimi në Gjykatën e Lartë. Nuk ka rëndësi nëse kjo e fundit shprehet apo jo, pra, nëse merr apo jo vendim.[198]

            Pjesa e nëntë e Kushtetutës “Gjykatat”. Sipas nenit 138 të Kushtetutës, nuk lejohen Kuvendi apo Këshilli i Ministrave të caktojnë afate për qëndrimin në detyrë të gjyqtarëve.[199] Karriera e gjyqtarit përfshihet në konceptin përfitime të tjera.[200]

            Neni 145, pika 2, i Kushtetutës, trajton gjykimin incidental, pra investimin e Gjykatës Kushtetuese nga një gjykatë e zakonshme (përfshirë Gjykatën e Lartë), me qëllim kontrollin e kushtetutshmërisë së ligjeve. Aktet normative nuk i nënshtrohen gjykimit kushtetues përmes gjykimit incidental. Kur ka mospërputhje mes ligjit dhe aktit nënligjor gjykata zbaton ligjin.[201] Ky qëndrim i qartë i nenit 145, pika 2, të Kushtetutës dhe i Gjykatës Kushtetuese, ende nuk kuptohet siç duhet nga një pjesë e magjistratëve apo kandidatëve për magjistratë, pasi ka ende syresh që mendojnë se, gjykatat mund t’ia nënshtrojnë gjykimit incidental edhe aktet normative.

            Gjykata nuk mund të kërkojë kontrollin kushtetues të vendimeve unifikuese.[202] Zbatimi i vendimeve unifikuese është pjesë e pritshmërisë së ligjshme (mundësisë së fitimit të së drejtës).[203]

            Që të zbatohet neni 145, pika 2, i Kushtetutës duhet të plotësohen pesë kushte. Gjykata referuese duhet të: 1) identifikojë ligjin e zbatueshëm; 2) paraqesë arsye serioze antikushtetutshmërie të ligjit; 3) krijojë bindjen se gjykimi para saj nuk mund të përfundojë në mënyrë të pavarur nga gjykimi kushtetues; 4) sigurohet që nuk ka ligje të tjera që mund të zbatojë; 5) sigurohet se ligji i vetëm i zbatueshëm nuk mund të interpretohet në pajtim me Kushtetutën (me interpretim pajtues), pavarësisht tentativave të gjykatës.[204]

            Pjesa e njëmbëdhjetë e Kushtetutës “Referendumi”. Në kuptim të nenit 150, pika 1, referendumi i përgjithshëm kërkohet nga pesëdhjetëmijë zgjedhës për shfuqizimin e një ligji dhe jo për amendim kushtetues.[205] Sipas nenit 152 të Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese shqyrton paraprakisht kushtetutshmërinë e kërkesës për referendum dhe jo kushtetutshmërinë e neneve/ligjit objekt referendumi.[206] Pavarësisht paraqitjes së një kërkese formalisht të rregullt, ndryshimet në sistemin e sigurimeve shoqërore nuk i nënshtrohen referendumit.[207]

            Pjesa e pesëmbëdhjetë e Kushtetutës “Forcat e armatosura”. Në kuptim të nenit 169, pika 1, të Kushtetutës, në kohë lufte ushtrimi i drejtimit të Forcave të Armatosura nuk kryhet me ndërmjetësim, por në mënyrë të drejtpërdrejtë nga Presidenti i Republikës. Në kompetencën e këtij të fundit janë miratimi dhe ndryshimi i planit të vendosjes dhe përhapjes së Forcave të Armatosura. Presidenti i Republikës drejton Forcat e Armatosura edhe gjatë gjendjes së jashtëzakonshme.[208]

 

            Pjesa e shtatëmbëdhjetë e Kushtetutës “Rishikimi i Kushtetutës”. Me ligjvënës kushtetues kuptohet Kuvendi kur vendos me votat por të jo më pak se 2/3-ës së të gjithë deputetëve.[209] Amendimi kushtetues i nënshtrohet referendumit vetëm në dy raste:[210] 1) kur e vendosin 2/3-at e deputetëve[211] dhe 2) kur e kërkojnë 1/5-at e deputetëve.[212]

            Aneksi i Kushtetutës. Gjykata Kushtetuese ka interpretuar se, organet e përfshira në procesin e rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve, prokurorëve dhe subjekteve të tjera kanë funksione instrumentale, me qëllim ndihmën e institucioneve kushtetuese. Në të gjitha rastet, autoriteti vendimmarrës mbetet te organet e rivlerësimit (Komisioni i Pavarur i Kualifikimit dhe Kolegji i Posaçëm i Apelimit pranë Gjykatës Kushtetuese). Në lidhje me kriteret dhe standardet për kryerjen e kontrollit të aftësive profesionale, opinionet ligjore që mund të konsiderohen si të pasakta, nuk mund të bëhen shkak për rezultat negativ. Vlerësimi negativ mund të bëhet vetëm në rastet e gabimeve thelbësore dhe serioze, ose kur ekziston një seri e qartë dhe e vazhdueshme e gjykimeve të gabuara, që tregojnë mungesë të aftësive profesionale.[213]

            Për sa kohë që subjekti është në detyrë dhe procesi i rivlerësimit nuk ka përfunduar ende, ai ka të drejtën të japë dorëheqjen dhe, në këtë rast, procesi i rivlerësimit ndërpritet, duke u zbatuar neni G, i aneksit të Kushtetutës.[214] Afati tremujor i parashikuar nga neni 56, pika 1, i ligjit nr. 84/2016, datë 30.08.2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë” lidhet vetëm me të drejtën e përfitimit të pagesës kalimtare, sipas pikës 2 të po të njëjtit nen, si edhe sipas nenit 7, pika 1, të ligjit nr. 8097, datë 21.03.1996 “Për pensionet shtetërore suplementare të personave që kryejnë funksione kushtetuese dhe të punonjësve të shtetit”, i ndryshuar.

            Kolegji i Posaçëm i Apelimit ka konstatuar se, juridiksioni i tij disiplinor është juridiksion kushtetues, i cili do të shoqërojë veprimtarinë e këtij organi, përgjatë mandatit të vet 9-vjeçar, sipas nenit 179, pika 7, të Kushtetutës dhe pikës 3, të nenit 5 të ligjit nr. 84/2016, datë 30.08.2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”.

            Ankesat/kërkesat në Kolegjin e Posaçëm të Apelimit, në kuadër të juridiksionit disiplinor, do të gjykohen në zbatim të ligjit nr. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, i ndryshuar, për sa i përket natyrës dhe procedurës së gjykimit, duke u konsideruar gjykim kushtetues (i ndryshëm për nga natyra) me gjykimin që Kolegji i Posaçëm i Apelimit bën kur gjykon sipas juridiksionit rivlerësues, gjykim i cili ka tiparet e një procesi të natyrës administrative, me elemente kushtetuese.

            Këshillat mund të vendosin pezullimin nga detyra të një magjistrati në tri raste: 1) kur pezullimi vendoset si masë disiplinore në përfundim të një procedimi disiplinor; 2) kur aplikohet pezullimi i detyruar, i cili jepet për shkak dhe në funksion të një procedimi penal, si masë e përkohshme sigurimi; 3) kur aplikohet pezullimi diskrecional.

            Gjykatë kompetente për shqyrtimin e ankimeve të magjistratëve, në rastin e masave disiplinore nga këshilli përkatës është Gjykata Kushtetuese. Kolegji i Posaçëm i Apelimit do të jetë gjykata kompetente, që do të shqyrtojë ankimet ndaj vendimeve të këshillave, për marrjen e masave disiplinore ndaj magjistratëve, gjatë mandatit të vet 9-vjeçar.

            Pezullimi i detyruar, duke mos qenë masë disiplinore nuk mund të ankimohet në Kolegjin e Posaçëm të Apelimit, pranë Gjykatës Kushtetuese. Gjykatë kompetente për shqyrtimin e ankimit ndaj pezullimeve të detyruara (si akte administrative individuale) është Gjykata Administrative e Apelit.[215]

------------------------------------------------------

           

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, ligji nr. 8417, datë 21.10.1998, i ndryshuar

-          Ligji nr. 8097, datë 21.03.1996 “Për pensionet shtetërore suplementare të

personave që kryejnë funksione kushtetuese dhe të punonjësve të shtetit”, i ndryshuar

-          Ligji nr. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës

Kushtetuese”, i ndryshuar

-          Kodi Zgjedhor i Republikës së Shqipërisë, ligji nr. 10019, datë 29.12.2008, i

Ndryshuar

-          Ligji nr. 138/2015, datë 17.12.2015 “Për garantimin e integritetit të personave që

zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike”, i ndryshuar

-          Ligji nr. 84/2016, datë 30.08.2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe

prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”

-          Rregullorja e Kuvendit të Republikës së Shqipërisë, vendimi i Kuvendit nr. 166,

datë 16.12.2004, i ndryshuar

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut në çështjet: Marini

Kundër Shqipërisë, datë 18.12.2007 (aplikimi nr. 3738/02); Xheraj kundër Shqipërisë, datë 29.07.2008 (aplikimi nr. 37959/02); Mullai dhe të tjerët kundër Shqipërisë, datë 18.10.2011 (aplikimi nr. 9074/07)

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese: nr. 47, datë 07.07.1999; nr. 37, datë

23.06.2000; nr. 38, datë 23.06.2000; nr. 48, datë 31.07.2000; nr. 5, datë 07.02.2001; nr. 26, datë 24.04.2001; nr. 178, datë 08.11.2001. nr. 206, datë 24.12.2001; nr. 6, datë 18.01.2002; nr. 28, datë 21.02.2002; nr. 75, datë 19.04.2002; nr. 76, datë 25.04.2002; nr. 1, datë 31.01.2003; nr. 15, datë 17.04.2003; nr. 18, datë 14.05.2003; nr. 20, datë 02.07.2003; nr. 31, datë 19.11.2003; nr. 38, datë 23.12.2003; nr. 2, datë 03.02.2004; nr. 11, datë 27.05.2004; nr. 18, datë 17.11.2004; nr. 1, datë 07.01.2005; nr. 3, datë 19.01.2005; nr. 16, datë 10.04.2015; nr. 17, datë 18.07.2005; nr. 26, datë 02.11.2005; nr. 28, datë 09.11.2005; nr. 31, datë 01.12.2005; nr. 34, datë 20.12.2005; nr. 35, datë 20.12.2005; nr. 6, datë 31.03.2006; nr. 8, datë 02.05.2006; nr. 11, datë 17.05.2006; nr. 14, datë 22.05.2006; nr. 20, datë 11.07.2006; nr. 24, datë 10.10.2006; nr. 25, datë 10.11.2006; nr. 26, datë 04.12.2006; nr. 29, datë 21.12.2006;  nr. 5, datë 26.01.2007; nr. 9, datë 26.02.2007; nr. 14, datë 17.04.2007; nr. 20, datë 04.05.2007; nr. 35, datë 10.10.2007; nr. 36, datë 15.10.2007; nr. 40, datë 16.11.2007; nr. 41, datë 16.11.2007; nr. 43, datë 19.12.2007; nr. 9, datë 19.03.2008; nr. 10, datë 19.03.2008; nr. 12, datë 20.05.2008; nr. 14, datë 21.07.2008; nr. 16, datë 25.07.2008; nr. 17, datë 25.07.2008; nr. 20, datë 29.09.2008; nr. 23, datë 04.11.2008; nr. 25, datë 05.12.2008; nr. 7, datë 09.03.2009; nr. 11, datë 23.04.2009; nr. 12, datë 28.04.2009; nr. 15, datë 08.06.2009; nr. 18, datë 08.07.2009; nr. 19, datë 09.07.2009; nr. 23, datë 23.07.2009; nr. 25, datë 24.07.2009; nr. 29, datë 21.10.2009; nr. 31, datë 02.12.2009; nr. 32, datë 28.12.2009; nr. 2, datë 03.02.2010; nr. 3, datë 05.02.2010; nr. 6, datë 04.03.2010; nr. 7, datë 12.03.2010; nr. 9, datë 23.03.2010; nr. 11, datë 06.04.2010; nr. 17, datë 23.04.2010; nr. 18, datë 23.04.2010; nr. 22, datë 05.05.2010; nr. 29, datë 31.05.2010; nr. 30, datë 17.06.2010; nr. 32, datë 21.06.2010; nr. 36, datë 10.11.2010; nr. 4, datë 23.02.2011; nr. 20, datë 01.06.2011; nr. 23, datë 08.06.2011; nr. 24, datë 09.06.2011; nr. 29, datë 30.06.2011; nr. 44, datë 07.10.2011; nr. 25, datë 30.04.2012; nr. 1, datë 06.02.2013; nr. 8, datë 03.03.2013; nr. 2, datë 03.02.2014; nr. 5, datë 05.02.2014; nr. 14, datë 21.03.2014; nr. 20, datë 04.04.2014; nr. 23, datë 16.04.2014;

nr. 25, datë 28.04.2014; nr. 30, datë 16.05.2014; nr. 39, datë 30.06.2014; nr. 40, datë 04.04.2014; nr. 54, datë 05.12.2014; nr. 58, datë 05.12.2014; nr. 59, datë 23.12.2014; nr. 60, datë 29.12.2014; nr. 4, datë 02.02.2015; nr. 7, datë 16.02.2015; nr. 10, datë 26.02.2015; nr. 11, datë 13.03.2015; nr. 17, datë 10.04.2015; nr. 26, datë 22.05.2015; nr. 30, datë 25.05.2015; nr. 36, datë 01.06.2015; nr. 50, datë 10.07.2015; nr. 51, datë 20.07.2015; nr. 52, datë 20.07.2015; nr.56, datë 21.07.2015; nr. 57, datë 23.07.2015; nr. 7, datë 24.02.2016; nr. 14, datë 10.03.2016; nr. 32, datë 03.06.2016; nr. 68, datë 14.11.2016; nr. 72, datë 07.12.2016; nr. 2, datë 18.01.2017; nr. 8, datë 07.02.2017; nr. 10, datë 13.02.2017; nr. 36, datë 21.04.2017; nr. 78, datë 12.12.2017

-          Vendimi i Kolegjit të Posaçëm të Apelimit nr. 2/2018 (JD), datë 21.06.2018

-          Vendimi Unifikues i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë nr. 3, datë

30.01.2003



[1] Nenet 1-14.

[2] Nenet 15-63

[3] Nenet 15-20

[4] Nenet 21-44

[5] Nenet 45-48

[6] Nenet 49-58

[7] Titulli i Kreut është formuluar në këtë mënyrë, pra “objektivat socialë” dhe jo “objektivat sociale”, siç do të ishte e përshtatshme në aspektin gjuhësor

[8] Nenet 60-63

[9] Nenet 64-85

[10] Nenet 64-67.

[11] Nenet 68-73

[12] Nenet 74-80

[13] Nenet 81-85

[14] Nenet 86-94

[15] Nenet 95-107

[16] Nenet 108-115

[17] Nenet 116-120

[18] Nenet 121-123

[19] Nenet 124-134

[20] Nenet 135-147

[21] Nenet 148-149

[22] Nenet 150-152

[23] Ish-nenet 153 dhe 154

[24] Nenet 155-161

[25] Nenet 162-165

[26] Nenet 166-169

[27] Nenet 170-176

[28] Nenet 178-183

[29] Referuar në vijim si: “ligji nr. 9675/2007

[30] Nenet 109 dhe 154

[31] Referuar në vijim si: “ligji nr. 9904/2008

[32] Nenet 64, 65, 67, 68, 87, 88, 104, 105 dhe 149

[33] Referuar në vijim si: “ligji nr. 88/2012

[34] Nenet 73, 126 dhe 137

[35] Referuar në vijim si: “ligji nr. 137/2015

[36] Nenet 45 dhe 131

[37] Nenet 6/1 dhe 179/1

[38] Referuar në vijim si: “ligji nr. 76/2016

[39] Nenet 43, 73, 124, 125, 126, 127, 128, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 139, 140, 141, 143, 147, 148, 149 dhe 179

[40] Nenet 136/a, 147/a, 147/b, 147/c, 147/ç, 147/d, 147/dh, 147/e, 147/ë, 148/a, 148/b, 148/c, 148/d, 148/dh, 149/a, 149/b, 149/c, 149/ç, 149/d dhe 179/b

[41] Nenet e Aneksit të Kushtetutës nuk janë të numërtuara me shifra arabe, por me shkronja

[42] Neni 1 i ligjit nr. 9675/2007

[43] Neni 2 i ligjit nr. 9675/2007

[44] Neni 4 i ligjit nr. 9904/2008

[45] Neni 149, pika 4, i Kushtetutës, pas ndryshimit nga neni 9 i ligjit nr. 9904/2008

[46] Ligji nr. 10019, datë 29.12.2008, i ndryshuar  

[47] Neni 1 i ligjit nr. 137/2015.

[48] Neni 2 i ligjit nr. 137/2015

[49] Sipas nenit 46 të ligjit nr. 76/2016, neni 179/b është shtuar “pas nenit 179/a” të Kushtetutës. Por, në Kushtetutë as më parë dhe as aktualisht, nuk ka nen 179/a. Pas nenit 179 gjendet neni 179/1, i shtuar me nenin 4 të ligjit nr. 137/2015. Në nenin 46 të ligjit nr. 76/2016 është shënuar gabimisht neni 179/1, si “neni 179/a”

[50] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 9, datë 26.02.2007

[51] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 36, datë 15.10.2007

[52] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 34, datë 20.12.2005; nr. 9, datë 26.02.2007 dhe nr. 16, datë 10.04.2015

[53] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 11.07.2006 dhe nr. 30, datë 17.06.2010

[54] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 28.04.2014

[55] Nenet 84, pikat 2 dhe 3 dhe 117, pika 1, të Kushtetutës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 47, datë 07.07.1999 dhe nr. 206, datë 24.12.2001

[56] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 22.05.2006 dhe nr. 36, datë 15.10.2007

[57] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 1, datë 31.01.2003; nr. 35, datë 20.12.2005; nr. 20, datë 11.07.2006 dhe nr. 9, datë 26.02.2007

[58] Neni 29 i Kushtetutës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 35, datë 20.12.2005 dhe nr. 14, datë 17.04.2007

[59] Neni 42, pika 2, i Kushtetutës dhe vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 10.11.2006

[60] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 29.09.2008 dhe vendimet e Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut në çështjet Xheraj kundër Shqipërisë, datë 29.07.2008 dhe Mullai dhe të tjerët kundër Shqipërisë, datë 18.10.2011

[61] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 02.11.2005 dhe nr. 17, datë 23.04.2010

[62] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 17, datë 18.07.2005; nr. 8, datë 02.05.2006; nr. 5, datë 26.01.2007 dhe nr. 9, datë 26.02.2007

[63] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 6, datë 31.03.2006 dhe nr. 43, datë 19.12.2007

[64] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 11, datë 06.04.2010

[65] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 58, datë 05.12.2014

[66] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 02.11.2005; nr. 41, datë 16.11.2007 dhe nr. 10, datë 19.03.2008

[67] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 01.06.2011

[68] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 11, datë 13.03.2015

[69] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 24.07.2009

[70] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 21.03.2014

[71] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 10, datë 19.03.2008 dhe nr. 17, datë 25.07.2008

[72] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 10, datë 19.03.2008

[73] Supra.

[74] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 11.07.2006

[75] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 28.04.2014

[76] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 7, datë 16.02.2015

[77] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 3, datë 05.02.2010

[78] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 9, datë 23.03.2010

[79] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 24.04.2001; nr. 9, datë 26.02.2007 dhe nr. 9, datë 23.03.2010

[80] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 19, datë 09.07.2009 dhe nr. 32, datë 21.06.2010

[81] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 11.07.2006

[82] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 76, datë 25.04.2002

[83] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 75, datë 19.04.2002

[84] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 35, datë 10.10.2007

[85] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 15, datë 17.04.2003; nr. 17, datë 25.07.2008 dhe nr. 18, datë 08.07.2009

[86] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 02.07.2003; nr. 18, datë 17.11.2004; nr. 28, datë 09.11.2005 dhe nr. 11, datë 17.05.2006

[87] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 31, datë 01.12.2005; nr. 7, datë 09.03.2009 dhe nr. 23, datë 23.07.2009

[88] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 17.04.2007

[89] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 11, datë 23.04.2009

[90] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 10.03.2016

[91] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 21.07.2008 dhe nr. 10, datë 13.02.2017

[92] Nenet 49-58 të Kushtetutës

[93] Neni 59 i Kushtetutës

[94] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 36, datë 21.04.2017

[95] Nenet 4, pika 3, 147, pika 2 etj., të Kushtetutës

[96] Neni 81 i Kushtetutës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2010; nr. 23, datë 08.06.2011 dhe nr. 5, datë 05.02.2014

[97] Neni 17 i Kushtetutës

[98] Neni 118 i Kushtetutës dhe vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2014 dhe nr. 25, datë 28.04.2014

[99] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2010

[100] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 23, datë 08.06.2011

[101] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 5, datë 05.02.2014

[102] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2010

[103] Neni 75, pika 2, i Kushtetutës

[104] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 35, datë 10.10.2007 dhe nr. 29, datë 21.10.2009

[105] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 37, datë 23.06.2000

[106] Supra

[107] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 30.06.2011

[108] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 72, datë 07.12.2016

[109] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 44, datë 07.10.2011

[110] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 7, datë 24.02.2016 dhe nr. 32, datë 03.06.2016

[111] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 44, datë 07.10.2011

[112] Supra

[113] Ibid

[114] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 21.10.2009

[115] Neni 81, pika 2, i Kushtetutës

[116] Neni 177, pika 3, i Kushtetutës

[117] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007

[118] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 30, datë 16.05.2014

[119] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007

[120] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 57, datë 23.07.2015

[121] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 22, datë 05.05.2010

[122] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 04.12.2006 dhe nr. 12, datë 20.05.2008

[123] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 18, datë 14.05.2003

[124] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 38, datë 23.12.2003

[125] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 38, datë 23.06.2000

[126] Neni 96, pika 1, i Kushtetutës

[127] Neni 97 i Kushtetutës

[128] Neni 99 i Kushtetutës

[129] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 28, datë 21.02.2002

[130] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 6, datë 18.01.2002

[131] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 28, datë 21.02.2002

[132] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 24, datë 10.10.2006

[133] Supra

[134] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 23, datë 16.04.2014

[135] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 60, datë 29.12.2014

[136] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 54, datë 05.12.2014

[137] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 15, datë 08.06.2009

[138] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 22.05.2006

[139] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 05.12.2008

[140] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 11, datë 06.04.2010

[141] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 52, datë 20.07.2015

[142] Ligji nr. 99/2016, datë 06.10.2016, neni 69

[143] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 24, datë 09.06.2011

[144] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 21.12.2006

[145] Neni 132 i Kushtetuës

[146] Vendimi i Gjykatës Kushteteuse nr. 5, datë 07.02.2001

[147] Neni 132 i Kushtetutës

[148] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 16, datë 25.07.2008 dhe nr. 18, datë 23.04.2010

[149] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 17, datë 10.04.2015

[150] Neni 134, pika 2, i Kushtetutës

[151] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 17, datë 25.07.2008

[152] Neni 134, pika 1, shkronja “h”, i Kushtetutës

[153] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 3, datë 19.01.2005

[154] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 7, datë 12.03.2010

[155] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 9, datë 19.03.2008

[156] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 36, datë 10.11.2010

[157] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 9, datë 26.02.2007; nr. 9, datë 19.03.2008; nr. 17, datë 25.07.2008; nr. 31, datë 02.12.2009 dhe nr. 11, datë 06.04.2010

[158] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 9, datë 26.02.2007; nr. 16, datë 25.07.2008; nr. 12, datë 28.04.2009 dhe nr. 1, datë 06.02.2013

[159] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 40, datë 16.11.2007 dhe nr. 29, datë 31.05.2010

[160] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 47, datë 07.07.1999

[161] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 1, datë 07.01.2005.

[162] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 7, datë 12.03.2010

[163] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 24.07.2009

[164] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 4, datë 23.02.2011

[165] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 05.12.2008

[166] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 30.06.2011

[167] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 5, datë 05.02.2014; nr. 23, datë 16.04.2014 dhe nr. 25, datë 28.04.2014

[168] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 30.04.2012

[169] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 178, datë 08.11.2001

[170] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2004

[171] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 40, datë 16.11.2007

[172] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 48, datë 31.07.2000

[173] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007; nr. 12, datë 20.05.2008 dhe nr. 36, datë 01.06.2015

[174] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 04.12.2006 dhe nr. 12, datë 20.05.2008

[175] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007

[176] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 54, datë 05.12.2014; nr. 60, datë 29.12.2014 dhe nr. 36, datë  01.06.2015

[177] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 54, datë 05.12.2014 dhe nr. 60, datë 29.12.2014

[178] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 60, datë 29.12.2014 dhe nr. 36, datë 01.06.2015

[179] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 04.12.2006 dhe nr. 12, datë 20.05.2008

[180] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 6, datë 18.01.2002 dhe nr. 20, datë 04.05.2007

[181] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 4, datë 02.02.2015 dhe nr. 36, datë 01.06.2015

[182] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 30.06.2011

[183] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 24, datë 09.06.2011; nr. 29, datë 30.06.2011 dhe nr. 59, datë 23.12.2014

[184] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 59, datë 23.12.2014

[185] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007

[186] Supra

[187] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 21.03.2014

[188] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 04.05.2007; nr. 54, datë 05.12.2014 dhe nr. 36, datë  01.06.2015

[189] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 8, datë 07.02.2017

[190] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 29, datë 31.05.2010

[191] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 76, datë 25.04.2002

[192] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 11, datë 27.05.2004; nr. 35, datë 10.10.2007 dhe nr. 20, datë 04.04.2014

[193] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 36, datë 15.10.2007

[194] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 22.05.2006

[195] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 16, datë 25.07.2008

[196] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 51, datë 20.07.2015 dhe nr. 56, datë 21.07.2015

[197] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 23, datë 04.11.2008; nr. 32, datë 28.12.2009 dhe nr. 6, datë 04.03.2010

[198] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 68, datë 14.11.2016

[199] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 22.05.2006

[200] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 40, datë 04.04.2014

[201] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2010

[202] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 26, datë 22.05.2015

[203] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 20, datë 29.09.2008

[204] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 03.02.2010; nr. 39, datë 30.06.2014; nr. 7, datë 16.02.2015; nr. 26, datë 22.05.2015; nr. 30, datë 25.05.2015 dhe nr. 50, datë 10.07.2015

[205] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 05.12.2009

[206] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 8, datë 03.03.2013

[207] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 31, datë 19.11.2003

[208] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 10, datë 26.02.2015

[209] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 24, datë 09.06.2011

[210] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 25, datë 24.07.2009

[211] Neni 177, pika 4, i Kushtetutës

[212] Neni 177, pika 5, i Kushtetutës

[213] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, datë 18.01.2017

[214] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 78, datë 12.12.2017

[215] Vendimi i Kolegjit të Posaçëm të Apelimit nr. 2/2018 (JD), datë 21.06.2018