- Kuadri ligjor shqiptar krahasuar me atë evropian -

 

Eda NOÇKA

Drejtore ekzekutive
e Qendrës A.L.T.R.I., Tiranë

             Hyrje

Dinamika e shpejtë e zhvillimit ekonomik dhe e ndryshimeve shoqërore në botën bashkëkohore edhe në vendin tonë, në këto vitet e fundit është e karakterizuar nga rritja e numrit të mosmarrëveshjeve dhe konflikteve midis individëve. Në një kuptim të përgjithshëm mund të themi se mosmarrëveshja përkufizohet si një situatë në të cilën individët nuk pajtohen, ose kanë nevoja, interesa apo vlera të ndryshme, të cilat rezultojnë me mospajtim, mosbesim dhe tensione në mes tyre. Në situata të tilla, individët kanë shpesh tendencë që të mendojnë se, forma më e zakonshme e zgjidhjes së mosmarrëveshjes është përmes procedurës formale gjyqësore. Megjithatë, procedura gjyqësore nuk është mjeti i vetëm, dhe në disa raste as mjeti me i përshtatshëm, për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve midis palëve të ndryshme.

 

Prej vitesh tashmë, kuadri ligjor i shumë vendeve ofron mundësinë e përdorimit të mjeteve alternative të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve, të cilat - krahasuar me procedurën gjyqësore - paraqesin disa avantazhe për palët, si: zvogëlimi i konfliktit midis palëve, ulja e ngarkesës në çështje dhe ekonomizimi në burime njerëzore e financiare të gjykatës, kosto e ulët dhe kohëzgjatja e procesit etj. Një ndër mjetet alternative të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve është edhe ndërmjetësimi si një një veprimtari jashtëgjyqësore që realizohet nga një person i tretë (ndërmjetësi) për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve midis palëve në fusha të ndryshme.

Në Shqipëri, ligji i parë i posaçëm për veprimtarinë e ndërmjetësimit daton në vitin 1999,[1] ndërkohë që ligjvënësi është përpjekur në mënyrë të vazhdueshme të sjellë përmirësime në këtë veprimtari nëpërmjet miratimit të ligjit nr. 9090/2003[2] dhe,e më pas, të ligjit aktual në fuqi nr.10385/2011.[3] Ky i fundit solli disa risi të karakterit institucional, konceptual dhe funksional.  Megjithatë, pavarësisht qëllimit dhe përmbajtjes së ligjit, ai nuk arriti të përmbushte qëllimin e tij; vlerësimet e kryera në kuadër të Reformës në Drejtësi evidentuan disa problematika që kërkonin ndërhyrjen e ligjvënësit. U vlerësua që ligji nr.10385/2011 nuk kishte arritur qëllimin e tij dhe nuk kishte gjetur zbatimin e duhur në fushën e të drejtës, si edhe nuk ishte i harmonizuar me pjesën tjetër të legjislacionit, kryesisht me Kodet, pasi këto akte nuk i jepnin hapësirën e duhur ndërmjetësimit. Gjykatat nuk ishin treguar aktive për të thirrur ndërmjetësuesit dhe adresuar atyre zgjidhjen e disa lloj çështjesh të caktuara, veçanërisht ato të karakterit familjar dhe pasuror.[4]

Pavarësisht problematikës së evidentuar, po konstatohet një prirje në rritje e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve me ndërmjetësim, e cila ndikon në uljen e volumit të punës në gjykata, në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në një kohë sa më të shpejtë dhe pa kosto të lartë financiare për palët. Megjithatë, numri i rasteve të referuara nga gjykata, edhe pas ndryshimeve të Kodit të Procedurës Civile (në vijim KPrC) dhe miratimit të Kodit të Drejtësisë Penale për të Mitur, ende është shumë i ulët.

Ndryshimet e reja të sjella me ligjin nr. 26/2018[5] fokusohen kryesisht në modernizimin e statusit të ndërmjetësve dhe kishin për qëllim që të bënin më efikas profesionin e ndërmjetësit, si edhe të shmangin disa vështirësi që ishin hasur në praktikë gjatë zbatimit të ligjit nr.10385/2011. Një tjetër synim është edhe harmonizimi i këtij ligji me legjislacionin në fuqi, me Direktivën e Bashkimit Evropian (në vijim BE) 2008/52/EC “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare” dhe me rekomandimet e Këshillit të Evropës (në vijim KE) për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile, tregtare, si edhe në çështjet administrative midis organeve të administratës publike dhe subjekteve private.[6]

Pra, nisur nga problematikat e evidentuara, nga ndryshimet e shpeshta dhe risitë që synojnë të sjellin këto ndryshime, por edhe nga fakti që numri i rasteve të referuara nga gjykatat është ende shumë i ulët, është me interes të analizohet kuadri ligjor për ndërmjetësimin e referuar nga gjykata/prokurori me qëllim që të identifikohen ndryshimet ligjore të vazhdueshme, qëllimi i këtyre ndryshimeve, problematikat që kanë synuar të zgjidhin, si dhe vështirësitë e mundshme në zbatimin efektiv të këtyre dispozitave. Gjithashtu, duke pasur në konsideratë që një nga qëllimet e ndryshimeve të bëra me ligjin nr. 26/2018 është edhe harmonizimi i ligjit për ndërmjetësimin me aktet e BE-së dhe rekomandimet e KE-së, atëherë analiza do të ndalet edhe te përmbajtja e këtyre akteve, duke sjellë edhe një këndvështrim krahasimor të zbatimit të këtyre akteve në vende të ndryshme të Evropës.

 

Zhvillimi ndër vite i zgjidhjes së mosmarrëveshjeve me ndërmjetësim në Shqipëri

 

Ndërmjetësimi është veprimtari jashtëgjyqësore, në të cilën palët kërkojnë zgjidhjen e një mosmarrëveshjeje me anë të një personi të tretë asnjanës, ndërmjetësit, për të arritur një zgjidhje të pranueshme të mosmarrëveshjes dhe që nuk bie në kundërshtim me ligjin.[7] Si zgjidhje jashtëgjyqësore e çështjeve, alternativa e ndërmjetësimit paraqet interes në konfliktet me natyre civile, tregtare, të punës dhe familjare, pronësisë intelektuale, të drejtave të konsumatove, si edhe të mosmarrëveshjeve midis organeve të administratës publike dhe subjekteve private. Ndërmjetësimi në fushën penale zbatohet për mosmarrëveshjet që shqyrtohen nga gjykata me kërkesën e viktimës akuzuese,ose me ankim të të dëmtuarit.[8]

Ndërmjetësimi bazohet në pjesëmarrjen vullnetare të palëve. Karakteristikat kryesore janë konfidencialiteti i procedurës dhe asnjanësia e ndërmjetësit. Ndërmjetësimi u ofron palëve një mekanizëm më të shpejtë, më pak të kushtueshëm dhe më transparent për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve midis tyre. Palët në këtë proces vendosen në pozita të barabarta dhe procedura zhvillohet në mënyrë të tillë që të sigurojë trajtimin e njëjtë të tyre, duke marrë parasysh të gjitha rrethanat e çështjes, si ato ligjore, edhe ato sociale, psikologjike etj.[9] Po ashtu, procesi ndërmjetësues u jep mundësinë palëve që të jenë vetë ata që vendosin për kushtet e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve ndërmjet tyre. Avantazhet që ofron kjo alternativë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në rrugë jashtëgjyqësore, kalvari i gjatë i pritjeve nëpër dyert e gjykatave dhe zvarritjet e shumta të seancave gjyqësore, ka bërë që palët në konflikt t’i drejtohen sot institutit të ndërmjetësimit.[10] Zgjidhja e konflikteve me ndërmjetësim ka një ndikim të madh në numrin e rasteve, të cilat do duhet të gjykojnë gjykatat. Kështu, ky shërbim mund të përmirësoje efikasitetin e drejtësisë, duke zvogëluar ngarkesën e punës së gjykatave, si edhe duke përmirësuar cilësinë e përgjigjes ndaj qytetarëve.[11]

Në historinë e vendit tonë ndërmjetësimi si mënyrë për zgjidhjen e konflikteve nuk është një institut i ri. Në të drejtën zakonore gjejmë modele e shembuj të shumtë tradicionalë të zbatimit të metodave pajtuese e ndërmjetësuese. Ndërmjetësimi, si një formë moderne dhe bashkëkohore e zgjidhjes alternative të mosmarrëveshjeve është praktikuar edhe në shoqërinë shqiptare pas viteve 90.

Ligji i parë i posaçëm për veprimtarinë e ndërmjetësimit përkon me ligjin nr. 8465, datë 11.3.1999 “Për ndërmjetësimin për zgjidhjen me pajtim të mosmarrëveshjeve”, i cili solli krijimin e qendrave të ndërmjetësimit të cilat funksionuan si organizata të shoqërisë civile, të fokusuara në promovimin, institucionalizimin dhe zbatimin e kësaj alternative në zgjidhjen e konflikteve në fushën civile, familjare dhe penale. Ligji parashikonte se në rastet kur gjykata ose prokuroria çmonin se konflikti mund të zgjidhej me ndërmjetësim dhe palët nuk kishin kundërshtim, pezullonin shqyrtimin e çështjes dhe ia dërgonin çështjen për shqyrtim ndërmjetësit.[12]

Në vitin 2003, ligji i ri nr. 9090, datë 26.06.2003 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”, i cili shfuqizoi të parin, solli një risi në përmbajtje pasi sipas parashikimeve të këtij ligji ofrimi i shërbimit të ndërmjetësimit nuk ishte më ekskluzivitet i subjekteve jofitimprurëse por edhe i subjekteve fitimprurëse të cilat do të regjistroheshin si subjekte tregtare. Ndër të tjera ky ligj përfshiu ndërmjetësimin edhe si alternative të zgjidhjeve të mosmarrëveshjeve me natyrë tregtare. Megjithatë ky ligj nuk rezultoi efektiv në zbatim dhe nuk e zgjidhi në themel funksionimin e këtij instituti. Vlerësohej se ligji nuk e kishte bërë të qartë thelbin e shërbimit të ndërmjetësimit, pra, çfarë është shërbimi i ndërmjetësimit, shërbim publik, shërbim privat apo miks? Ligji nuk parashikonte në do të krijohej një regjistër i ndërmjetësve dhe kush do ta administronte atë. Gjithashtu, ligji nuk përmbante parashikime të konsideruara të domosdoshme si krijimi i Dhomës Kombëtare të Ndërmjetësve dhe statusi i saj. Së fundi, vleresohej që ligji nuk parashikonte rastet e ndërmjetësimit të detyrueshëm në mënyrë specifike të tillë si për çështjet familjare e disa çështje civile etj.[13]  

Nisur nga sa më sipër, por edhe në kuadër të përafrimit të legjislacionit shqiptar me atë të BE-së, në vitin 2011 miratohet ligji nr. 10 385 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”. Ligji nr. 10385/2011 e sanksionon ndërmjetësimin si një veprimtari të pavarur jashtëgjyqësore, që ndërmerret vullnetarisht nga palët për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të tyre. Ky ligj u arsyetua se kishte si qëllim të shkarkonte gjykatat civile nga një mbingarkesë në çështje me natyrë civile nëpërmjet procesit të ndërmjetësimit të detyruar duke siguruar kështu zgjidhje të shpejtë, efektive dhe me kosto më të ulët. Ligji nr.10385/2011 solli si risi kryesore organizimin e ndërmjetësve në Dhomën Kombëtare të Ndërmjetësve (në vijim DHKN) si person juridik që ushtron veprimtarinë e saj në mënyrë të pavarur nga shteti dhe licencimin nga Komisioni i Licencimit pranë Ministrisë së Drejtësisë si kusht për ushtrimin e profesionit të ndërmjetësit.[14] Ndërmjetësimi u konsiderua si një veprimtari e pavarur, që ushtrohej nga subjekte jofitimprurës ose fitimprurës, nën kujdesin e Ministrisë së Drejtësisë. Gjithashtu, ligji nr.10385/2011, parashikon konceptin e ndërmjetësimit të detyrueshëm në raste të caktuara,[15] duke parashikuar detyrimin për gjykatën apo organin përkatës shtetëror që detyrimisht të ftojnë palët për zgjidhjen me ndërmjetësim.

Megjithatë, pavarësisht qëllimit dhe përmbajtjes së ligjit ai nuk arriti ta përmbushte qëllimin e tij dhe vlerësimet e kryera në kuadër të Reformës në Drejtësi evidentuan disa problematika që kërkonin ndërhyrjen e ligjvënësit. Në kuadër të vlerësimit të problematikave në zbatimin e ligjit nr. 10385/2011 dhe në ushtrimin e veprimtarisë së ndërmjetësimit, Analiza e Sistemit të Drejtësisë në Shqipëri[16] (në vijim Analiza) evidenton disa gjetje të rëndësishme.

Së pari, në Analizë vlerësohet se ligji nuk ka gjetur zbatimin e duhur në fushën e të drejtës. Ligji është një përkthim i thjeshtë i Direktivës 2008/52/EC, duke mos analizuar praktikën e ndërmjetësimit në Shqipëri. Pavarësisht përpjekjeve ndër vite për të fuqizuar këtë institut, nuk është arritur të bëhet e mundur zbatueshmëria efektive e tij në praktikë.

Së dyti, ligji nr. 10385/2011 nuk është harmonizuar me pjesën tjetër të legjislacionit, kryesisht me Kodet, pasi këto akte nuk i japin hapësirën e duhur ndërmjetësimit. Kjo bën që edhe praktika gjyqësore të kufizohet në njohjen dhe zbatimin e institutit të ndërmjetësimit.

Së treti, gjykatat nuk janë treguar aktive për të thirrur ndërmjetësuesit dhe adresuar atyre zgjidhjen e disa lloj çështjeve të caktuara, veçanërisht ato të karakterit familjar dhe pasuror. Ato nuk kanë orientuar individët/palët në zgjidhjen me pajtim të mosmarrëveshjeve të tyre dhe rrjedhimisht, nuk e kanë bërë këtë një normë të detyrueshme në veprimtarinë e gjyqësorit.

Së katërti, formimi vazhdues, për rritjen e shkallës së kualifikimit të personave të licencuar, paraqiste mangësi.

Nisur nga konstatimet e Analizës, u konsiderua e domosdoshme ndërhyrja ligjore në ligjin për ndërmjetësimin për të adresuar të gjitha problematikat që evidentonte Analiza. Në muajin maj të vitit 2018, Kuvendi miratoi Ligjin nr.26/2018 “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr. 10385, datë 24.2.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.  Ndër risitë e sjella nga ky ligj mund të përmendim edhe saktësimin dhe detajimin që ai bën lidhur me detyrimin që kanë gjykatat në referimin e çështjeve për zgjidhje me ndërmjetësim. Me qëllim rritjen e efiçencës së institucionit të ndërmjetësimit, në përputhje me Kodet e Procedurave, gjykatat kanë detyra më të qarta lidhur me njoftimin,  udhëzimin dhe informimin e palëve në proces, me qëllim që të përfshijnë sa më shumë ndërmjetësit në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve.

Ligji nr. 10385/2011, përbën ligjin kuadër të organizimit dhe funksionimit të institutit të ndërmjetësimit, por ky ligj nuk mund të lexohet i veçuar nga ligjet e tjera, kryesisht Kodet, të cilët përmbajnë dispozita lidhur me këtë shërbim ligjor apo llojin e mosmarrëveshjeve që mund të zgjidhen me ndërmjetësim.

Ligji nr. 8116, datë 29.03.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar, në nenin 25 të tij[17] parashikon se “është detyrë e gjykatës që të bëjë përpjekje për të pajtuar palët në mosmarrëveshje dhe/ose të njoftojë e të udhëzojë palët për mundësinë e zgjidhjes së mosmarrëveshjes me ndërmjetësim”. Ndryshimet në këtë nen të KPrC janë bërë përpara ndryshimeve në ligjin nr. 10385/2011 me ligjin nr.26/2018 i cili, e ka përkthyer këtë detyrë të gjykatës në një detyrim për të njoftuar dhe udhëzuar palët për zgjidhjen me ndërmjetësim të disa lloj mosmarrëveshjesh të parashikuara në këtë ligj, por pa u kufizuar vetëm në to.

Në nenin 158/ç të KPrC, lidhur me veprimet e pajtimit[18] parashikohet, se : “1. Gjyqtari, gjatë veprimeve përgatitore, bën të gjitha përpjekjet për të zgjidhur mosmarrëveshjen me pajtim, kur e lejon natyra e çështjes. Për këtë qëllim, kur është rasti, urdhëron edhe paraqitjen e vetë palëve. 2. Në çdo fazë të gjykimit, gjykata vë në dijeni palët lidhur me mundësinë e zgjidhjes së mosmarrëveshjes me ndërmjetësim dhe nëse ato pranojnë e kalon çështjen për ndërmjetësim. …”. Përpjekjet e gjykatës për të zgjidhur cështjen me pajtim (ndërmjetësim) parashikohen edhe gjatë shqyrtimit të çështjes në appel.[19] 

Ligji nr.7850, datë 29.07.1994 “Kodi Civil i Republikës se Shqipërisë”, i ndryshuar, përmban parashikime të cilat lidhen me kontratën e ndërmjetësimit (nenet 973-981) duke dhënë kështu një kuadër të plotë të përmbajtjes, shpërblimit dhe detyrimeve të palëve në një proces ndërmjetësimi.

Ligji nr. 9062, datë 08.05.2003 “Kodi i Familjes”, i ndryshuar, përmban disa dispozita ku ndërmjetësimi në çështjet familjare është i mundur si neni 66 (marrëveshja për regjimin pasuror martesor), neni 125 (zgjidhja e martesës me marrëveshje), nenet 134-136 (pajtimi për zgjidhjen e martesës), neni 221 (konfliktet për fëmijën). Në të njëjtën mënyrë, ligji nr. 7961, datë 12.07.1995 “Kodi i Punës i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar, përmban parashikime lidhur me ndërmjetësimin dhe zgjidhjen e çështjeve të punës me ndërmjetësim.

Ligji nr.7905, datë 21.03.1995 “Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar, në nenin 338, lidhur me përpjekjen për pajtim parashikon, se : “në rastin e veprave që ndiqen me kërkesën e viktimës akuzuese, gjykata thërret viktimën dhe atë kundër të cilit është bërë kërkesa për gjykim dhe u propozon zgjidhjen e çështjes me pajtim.”. Siç është parashikuar në ligjin nr. 10385/2011, të ndryshuar,[20] ndërmjetësimi  fushën  penale zbatohet  për mosmarrëveshjet  që shqyrtohen  nga gjykata me kërkesën e viktimës akuzuese, ose me ankim të të dëmtuarit, sipas neneve 59[21]dhe 284[22] të Kodit të Procedus Penale.

Në rast se i referohemi Kodit Penal, veprat penale të parashikuara në nenet 59 dhe 284 të KPrP janë nenet 90-92, 112/1, 119-122,  125, 127, 148, 149, 254 (rrahja, plagosja e rëndë dhe e lehtë nga pakujdesia, dhunimi i banesës, fyerja, shpifja) si dhe nenet 85, 89, 102/1, 105, 106, 130, 239-241, 243, 264, 275 dhe 318, (kur procedimi penal fillon nga prokuroria ose policia gjyqësore vetëm duke u bazuar në kërkesën e viktimës akuzuese, ose në ankimin  e të dëmtuarit, si shkelja e rregullave të qarkullimit rrugor, plagosja e lehtë me dashje,etj).

Në nenin 2, pika 3, e ligjit nr. 10385/2011, të ndryshuar parashikohet, se : “Për ndërmjetësimin në çështjet penale me të mitur zbatohen dispozitat e Kodit të Drejtësisë Penale për të Mitur. Ligji nr. 37/2017 “Kodi i drejtësisë penale për të mitur”e përkufizon “ndërmjetësimin” si procesin e zgjidhjes jashtëgjyqësisht dhe përmes dialogut mes një të mituri që ka kryer veprën penale dhe viktimës, i cili realizohet nga ndërmjetësi dhe synon të zgjidhë mosmarrëveshjen mes tyre dhe pasojat që vijnë nga vepra penale, si dhe të përmirësojë marrëdhëniet midis tyre, pavarësisht nëse zbatohet ose jo si masë shmangieje.[23] Gjithashtu, ndërmjetësi konsiderohet si organ kompetent në administrimin e drejtësisë penale për të mitur.[24]

 

Standardet Evropiane në referimin për ndërmjetësim nga gjykata dhe prokurori

 

Ndryshimet e sjella me ligjin nr.26/2018 fokusohen kryesisht në modernizimin e statusit të ndërmjetësve. Një tjetër synim është dhe harmonizimi i këtij ligji me direktivën e BE 2008/52/EC “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare” dhe me rekomandimet e Këshillit të Evropës për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile, tregtare, dhe në çështjet administrative midis organeve të administratës publike dhe subjekteve private. Do të ishte me interes të analizohej kuadri evropian që ka shërbyer si bazë për hartimin e ndryshimeve në ligjin  nr. 10385/2011 me qëllim vlerësimin e nivelit të harmonizimit të këtij të fundit me standartet e parashikuara në këto akte për sa i përket referimit për ndërmjetesim nga gjykata/prokurori apo masave që duhen marrë për të promovuar këtë shërbim.

Rekomandimet e Këshillit të Evropës për Ndërmjetësimin. Në vitin 2006, Komisioni Evropian për Efikasitetin e Drejtësisë (në vijim CEPEJ) ngriti një grup pune mbi ndërmjetësimin për të promovuar dhe mbështetur zbatimin e rekomandimeve të mëposhtme të Komitetit të Ministrave.

Rekomandimi (98) 1 për ndërmjetësimin në çështjet familjare.[25] Komiteti i Ministrave, për hartimin e këtij rekomandimi është mbështetur në një sërë elementesh të  rëndësishëm si, numri në rritje i mosmarrëveshjeve me natyre familjare, nevojën për të siguruar mbrojtjen e interesit më të mirë të fëmijës, karakteristikat e veçanta të mosmarrëveshjeve me natyre familjare, parashikimet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Fëmijës, përvojën pozitive të disa vende në këtë fushë etj. Gjithashtu, konsiderohet se ndëmjetësimi në çështjet familjare paraqet disa avantazhe si:

ü  përmirësimin e komunikimit midis anëtarëve të familjes;

ü  zvogëlimin e konfliktit midis palëve në mosmarrëveshje;

ü  sigurimin e vazhdimësisë se kontakteve ndërmjet prindërve dhe fëmijëve;

ü  uljen e kostove sociale dhe ekonomike të divorcit për vetë palët dhe për shtetetetj;

ü  zvogëlimin e kohëzgjatjes që kërkohet për të zgjidhur konfliktin;

Duke mbajtur në konsideratë gjithë sa më sipër, Komiteti i Ministrave rekomandon Qeveritë e Shteteve Anëtare:

ü  për të përfshirë ose promovuar ndërmjetësimin në çështjet familjare ose, kur është e nevojshme, për të forcuar ndëmjetësimin ekzistues në këtë fushë;

ü  për të marrë ose forcuar të gjitha masat që ata konsiderojnë të nevojshme në funksion të zbatimit të parimeve të përcaktuara në këtë rekomandim për promovimin dhe përdorimin e ndërmjetësimit në çështjet familjare si një mjet i përshtatshëm për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve në këtë fushë.

Ndërmjetësimi, sipas parashikimeve në Rekomandim, në parim, nuk duhet të jetë i detyrueshëm. Shtetet janë të lira të organizojnë dhe ofrojnë ndërmjetësimin në mënyrën që e konsidërojnë më të arsyeshme, qoftë përmes sektorit publik apo privat.

Promovimi i këtij shërbimi konsiderohet i rëndësishëm, veçanërisht përmes programeve informative publike, për të mundësuar një kuptim më të mirë të kësaj mënyre të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve.[26]

Rekomandimi (99) 19 për ndërmjetësimin në çështjet penale.[27] Në rekomandim theksohen përfitimet dhe objektivat e ndërmjetësimit në çështjet penale. Në rekomandim, ndërmjetësimi në çështjet penale përkufizohet si një proces përmes të cilit viktimës dhe të akuzuarit i mundësohet, në mënyrë vullnetare, pjesëmarrja aktive në zgjidhjen e mosmarrëveshjes penale, me ndihmën e një pale të tretë të paanshëme (ndërmjetësit).[28]

Rekomandimi u bën thirrje Shteteve Anëtare që të promovojnë ndërmjetësimin, publik ose privat, si një shërbim të disponueshëm për të gjithë.[29] Ndërmjetësimi mund të zbatohet në faza të ndryshme të procesit penal. Ky parashikim merr në konsideratë faktin që, palët (veçanërisht viktima), mund të mos jenë të gatshme të shfrytëzojnë ndërmjetësimin që në fazat e hershme të procesit penal.[30] Legjislacioni vendas duhet të përmbajë udhëzime që përcaktojnë përdorimin e ndërmjetësimit në çështjet penale. Këto udhëzime duhet të adresojnë në veçanti, kushtet për referimin e çështjeve penale në shërbimin e ndërmjetësimit dhe trajtimin e këtyre çështjeve pas ndërmjetësimit. Gjithashtu, legjislacioni vendas duhet të parashikojë mekanizmat që garantojnë respektimin e të drejtave themelore gjatë një procedure ndërmjetësimi.[31] Në rekomandim theksohet se, vendimi për të referuar një çështje penale në procedurën e ndërmjetësimit si dhe vlerësimi i rezultatit të kësaj procedure duhet t'i rezervohen autoriteteve të drejtësisë penale. Përpara se palët të bien dakord për t’iu drejtuar ndërmjetësimit, ato duhet të jenë plotësisht të informuara për të drejtat e tyre, natyrën e procesit të ndërmjetësimit dhe pasojat e mundshme të vendimit të tyre.

Rekomandimi (2001) 9 për alternativat e procesit gjyqësor ndërmjet autoriteteve administrative dhe palëve private.[32] Rekomandimi parashikon mundësinë që disa mjete alternative të mund të përdoren përpara fillimit të procedurave gjyqësore/ligjore. Përdorimi i këtyre mjeteve, mund të bëhet i detyrueshëm dhe të jetë kusht për fillimin e procedurave gjyqësore/ligjore. Për sa i përket ndërmjetësimit, rekomandimi parashikon se ky shërbim mund të përdoret edhe gjatë procedurave gjyqësore/ligjore. Në të gjitha rastet, përdorimi i mjeteve alternative duhet të lejojë rishikimin e gjyqësor që përbën garancinë përfundimtare për mbrojtjen e të drejtave të palëve. Në parim, dhe në përputhje më parashikimet e legjislacionit vendas, përdorimi i mjeteve alternative duhet të rezultojë në pezullimin ose ndërprerjen e afateve të procedurave ligjore.[33]

Lidhur me karakteristikat e secilit mjet, rekomandimi thekson se ndërmjetësimi mund të iniciohet nga palët, nga gjykata ose të parashikohet në legjislacion përdorimi i detyrueshëm i tij. Në përfundim të procesit të ndërmjetësimit, ndërmjetësit mund të ftojnë një autoritet administrativ që të shfuqizojë, tërheqë ose ndryshojë një akt.[34]

Rekomandimi (2002) 10 për ndërmjetësimin në çështjet civile.[35] Komiteti i Ministrave u rekomandon Qeverive të Shteteve Anëtare që të lehtësojnë përdorimin e ndërmjetësimit në çështjet civile si dhe të marrin masat apo të forcojnë masat ekzistuese me qëllim zbatimin progresiv të parimeve udhëzuese të ndërmjetësimit në çështjet civile, të përcaktuara në rekomandim.

Shtetet janë të lira të organizojnë shërbimin e ndërmjetësimit në çështjet civile në mënyrën më të përshtatshme, përmes sektorit publik ose privat. Zbatimi i ndërmjetësimit për çështje civile nuk i pengon palët që ti drejtohen gjykatës për cështjen në fjalë si garancia përfundimtare për mbrojtjen e të drejtave të tyre. Gjatë organizimit të shërbimit të ndërmjetësimit, shtetet duhet t'i kushtojnë vëmendje nevojës për të shmangur (i) vonesat e panevojshme dhe (ii) përdorimin e ndërmjetësimit si një taktikë vonuese. Ndërmjetësimi mund të jetë i dobishëm kur procedurat gjyqësore janë më pak të përshtatshme për palët, veçanërisht lidhur me kostot e procesit, aspektin formal të procedurës ose kur është i nevojshëm dialogu apo kontaktet midis palëve. Shtetet duhet të marrin në konsideratë mundësinë e sigurimit të një ndërmjetësimi plotësisht ose pjesërisht falas ose ofrimit të ndihmës juridike për ndërmjetësim, veçanërisht nëse interesat e njërës nga palët kërkojnë mbrojtje të veçantë.

Shtetet duhet t'i ofrojnë publikut informacion të përgjithshëm mbi ndërmjetësimin përfshirë, ndër të tjera, informacionin mbi  kostot dhe avantazhet e ndërmjetësimit. Rekomandimi nxit shtetet që të marrin hapat e nevojshëm për të krijuar një rrjet të qendrave rajonale dhe/ose lokale ku individët mund të marrin drejtpërdrejt këshilla dhe informacion për ndërmjetësimin, përfshirë përmes telefonit, korrespondencës ose postës elektronike. Gjithashtu, shtetet duhet të ofrojnë informacion për ndërmjetësimin në çështjet civile edhe për profesionistë të së drejtës.[36]

Gjatë mandatit të parë, CEPEJ realizoi një studim mbi impaktin e këtyre rekomandimeve dhe hartoi Udhëzimet e CEPEJ për ndërmjetësimin civil, familjar, penal dhe administrativ duke miratuar një sërë mjetesh konkrete për të ndihmuar shtetet anëtare të zhvillojnë zbatimin e ndërmjetësimit, si dhe për të mbështetur aktorët e ndërmjetësimit në praktikën e tyre të përditshme.[37] Pas një ndërprerje prej gati dhjetë vitesh, grupi i punës për ndërmjetësimin CEPEJ (CEPEJ-GT-MED) rifilloi punën e tij në 2017. Nën mandatin e tij të ri, CEPEJ ka si qëllim të lehtësojë zbatimin e rekomandimeve të Komitetit të Ministrave për shtetet anëtare si dhe të Udhëzimeve të CEPEJ lidhur me ndërmjetësimin. CEPEJ vendosi të mos ndryshojë Udhëzimet, por përkundrazi t'i plotësojë ato me mjete praktike të zhvillimit të ndërmjetësimit të cilat mund t'i ndihmojnë shtetet anëtare në përdorimin e ndërmjetësimit sipas konteksteve të ndryshme lokale.

Direktiva 2008/52/EC për ndërmjetësimin në çështjet civile dhe tregtare. Direktiva 2008/52/EC (në vijim Direktiva) e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare”,[38] ka hyrë në fuqi në 13 qershor 2008 dhe kërkonte që Shtetet Anëtare të Bashkimit Evropian (përveç Danimarkës) të transpozonin atë në legjislacionin e brendshëm deri më 20 maj 2011.

Qëllimi i kësaj Direktive është të lehtësojë qasjen e shteteve anëtare në zgjidhjen alternative të mosmarrëveshjeve, të promovojë zgjidhjen miqësore të tyre duke inkurajuar përdorimin e ndërmjetësimit dhe duke siguruar një marrëdhënie të ekuilibruar ndërmjet ndërmjetësimit dhe procedurave gjyqësore. Kjo Direktivë parashikohet të zbatohet për mosmarrëveshjet ndërkufitare, për çështjet civile dhe tregtare.

Fusha e zbatimit të Direktivës kufizohet nga tre elementë:

ü  Së pari, Direktiva trajton vetëm ndërmjetësimin.[39] 

ü  Së dyti, Direktiva zbatohet vetëm për çështjet civile dhe tregtare.

ü  Së treti, Direktiva zbatohet vetëm për mosmarrëveshjet ndërkufitare.

Marrëdhënia e vështirë midis procesit gjyqësor dhe ndërmjetësimit trajtohet në nenin 5 të Direktivës në të cilin parashikohet se gjykata mund t'i ftojë palët që të përdorin ndërmjetësimin për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të tyre ose të marrin pjesë në një seancë informuese mbi ndërmjetësimin. Direktiva nuk përmban parashikime lidhur me ndërmjetësimin e detyrueshëm të urdhëruar nga gjykata për çështje të ndryshme por përkundrazi, ajo i jep përparësi autonomisë së palëve dhe parimit të vullnetarizmit. Sidoqoftë, neni 5 (2) i Direktivës parashikon se kjo e fundit nuk i kufizon shtetet anëtare që të parashikojnë ndërmjetësimin e detyrueshëm apo stimuj për të përdorur ndërmjetësimin apo sanksione për mospërdorimin e ndërmjetësimit. Sigurisht, masa të tilla nuk duhet të kufizojnë të drejtën e palëve për të patur akses në sistemin gjyqësor. Shembuj për incentiva apo sanksionet të përdorura në shtetet anëtare janë: urdhrat e detyrueshëm të gjykatës për zgjidhjen me ndërmjetësim të mosmarrëveshjes (Norvegjia), ndihmë financiare për të përdorur ndërmjetësimin (Austri: çështje familjare) ose sanksione të mundshme për refuzimin e ndërmjetësimit pa ndonjë arsye (Mbretëria e Bashkuar).[40]

Vlerësohet se një nga vështirësitë kryesore që paraqet zbatueshmëria e gjerë e procedurës së ndërmjetësimit në Evropë është mungesa e informacionit, si nga ana e profesionistëve të së drejtës (gjyqtarët, avokatët, këshilltarët etj) ashtu edhe e palëve, të cilët shpesh marrin vendimet e tyre pa qënë plotesisht të informuar mbi karakteristikat e procesit të ndermjetësimit, kërkesat, pasojat, zbatueshmëria etj.  Për të zgjidhur këtë deficit të informacionit, neni 9 i Direktivës kërkon që shtetet anëtare të inkurajojnë disponueshmërinë për publikun e gjerë, veçanërisht në internet, të informacionit se si mund të kontaktohen ndërmjetësuesit dhe organizatat që ofrojnë shërbime të ndërmjetësimit.

 

Këndvështrim krahasimor i referimit për ndërmjetësim nga Gjykata/ Prokurori

 

Ndërmjetësimi është një institut që njihet dhe zbatohet në shumë vende të BE-së dhe të rajonit, modelet e të cilëve janë mbajtur në konsideratë edhe gjatë hartimit/përmirësimit të ligjit për ndërmjetësimin në Shqipëri.

Ndërmjetësimi ka qenë një temë e nxehtë diskutimi në 20 vitet e fundit dhe avantazhet që paraqet kjo procedurë janë tashmë të ditura dhe të pranuara. Megjithatë, edhe pse ndërmjetësimi tashmë është një veprimtari e parashikuar nga legjislacioni dhe praktikohet në disa shtete, ai konsiderohet ende si një veprimtari që ka gjithmonë nevojë për përmirësime të vazhdueshme ligjore ose si një veprimtari për të cilën zbatimi në praktikë lë për të dëshiruar.

Siç e theksuam më sipër, grupi i punës për ndërmjetësimin (CEPEJ-GT-MED) u ngarkua me detyrën që të hartonte mjete të mëtejshme (udhëzues) që synonin sigurimin e zbatimit efektiv të Rekomandimeve dhe Udhëzimeve të KE-së për ndërmjetësimin. Në këtë kontekst, CEPEJ-GT-MED hartoi Manualin Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit,[41] i cili është një dokument udhëzues për ligjvënësit në kuadër të hartimit të ligjeve për ndërmjetësimin. Ky dokument synon të shërbejë si model për të përmirësuar efektivitetin e legjislacionit kombëtar për ndërmjetësimin. Për të hartuar këtë dokument u studiua legjislacioni kombëtar i 18 vendeve (Austri, Azerbajxhani, Belgjika, Kroacia, Qipro, Republika Çeke, Finlanda, Franca, Gjermania, Irlanda, Italia, Lituania, Polonia, Serbia, Sllovenia, Spanja, Zvicra, Turqia) si dhe u indentifikuan, sipas elementëve të ndryshëm të procesit të ndërmjetësimit, praktikat më të mira të përdorura nga vendet anëtare të Këshillit të Evropës. Ky dokument demonstron se si Rekomandimet dhe Udhëzimet e KE-së për ndërmjetësimin mund të zbatohen në mënyrë efikase në praktikë.

Për të identifikuar praktikat më të mira, kjo pjesë e analizës i referohet konkluzioneve të Manualit Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit i cili, përveç studimit të legjislacionit të 18 vendeve anëtare të KE, është mbështetur edhe në aktet evropiane të sipërpërmendura (Kodet e Etikës, Direktivat, Rekomandimet dhe Udhëzimet e KE-së).

Ndërmjetësimi jashtëgjyqësor dhe ndërmjetësimi i referuar nga gjykata. Si rregull, të njëjtat parime të përgjithshme vlejnë si për ndërmjetësimin vullnetar jashtëgjyqësor (në vijim ndërmjetësimi jashtëgjyqësor), ashtu edhe për atë të referuar nga gjykata. Megjithatë, ekzistojnë disa dallime të dukshme, pasi ky i fundit zhvillohet kur mosmarrëveshja është paraqitur tashmë në gjykatë dhe diferenca qëndron në disa elementë si, karakteri më formal i procedurës, kohëzgjatja e ndërmjetësimit, pezullimi i procedurave gjyqësore etj. Për sa i përket ndërmjetësit, në rastin e ndërmjetësimit të referuar nga gjykata, modelet e vendeve të ndryshme tregojnë zgjidhje të ndryshme. Në disa raste ndërmjetësimi kryhet nga një gjyqtar apo një nënpunës i gjykatës ndërkohë që në raste të tjera gjykata referon mosmarrëveshjen tek një ndërmjetës i pavarur jashtë sistemit gjyqësor. Ka edhe raste kur të dy modelet kombinohen. Për shembull, në Slloveni gjykatat mund të ofrojnë vetë shërbimin e ndërmjetësimit, si një veprimtari e përfshirë në shërbimet që ofron gjykata, ose mund ti referojë palët tek një ndërmjetës jashtë sistemit gjyqësor, mbi bazën e një marrëveshjeje midis gjykatës dhe ndërmjetësit.[42] Një model i mirë për tu referuar në këtë drejtim është ligji Belg dhe Lituanez që parashikojnë në mënyrë të shprehur se ligji zbatohet si për ndërmjetësimin jashtëgjyqësor ashtu edhe për atë të referuar nga gjykata, përveç kur parashikohet ndryshe. Këto ligje i kushtojnë një kapitull të veçantë ndërmjetësimit të referuar nga gjykata, ku përshkruhen edhe procedurat përkatëse.

Për sa i përket kohës/momentit se kur mund të referohet një mosmarrëveshje për ndërmjetësim, siç e theksuam më lart, pothuajse të gjithë rekomandimet apo direktivat kërkonin që legjislacioni vendas të siguronte referimin për ndërmjetësim në çdo fazë të procesit gjyqësor. Në udhëzuesin e CEPEJ “Për Referimin Gjyqësor për Ndërmjetësim”[43] parashikohet se palët duhet të referohen në procedurën e ndërmjetësimit që në fazat e para të procesit gjyqësor dhe kur ato të jenë të mirë informuara për të marrë një vendim mbi pjesëmarrjen në ndërmjetësim. Megjithatë, edhe referimi në faza të mëvonshme të procesit gjyqësor paraqet avantazhe në drejtim të uljes së ngarkesës në çështje të gjykatës apo në drejtim të ekonomizimit të burime njerëzore e financiare. Ndaj edhe rekomandimi në këtë rast, është parashikimi ligjor i referimit për ndërmjetësim në çdo fazë të procesit gjyqësor (p.sh. Belgjika, Franca, Polonia, Serbia, Zvicra). Disa vende të tjera e kufizojnë referimin për ndërmjetësim nga gjykata në një moment të caktuar të procesit gjyqësor, si për shembull në momentin e përgatitjes së konkluzioneve të çështjes (p.sh Finlanda) ose në seancën e parë përgatitore (p.sh  Irlanda).[44]

Në disa vende, dhe në kuadër të ndërmjetësimit të referuar nga gjykata, gjyqtarët mund të veprojnë si ndërmjetës së bashku me ndërmjetësit e tjerë të regjistruar në regjistrin e ndërmjetësve. Gjyqtarët që veprojnë si ndërmjetës mund të kryejnë vetëm ndërmjetësimine referuar nga gjykata.[45] Një qasje e tillë inkurajohet pasi gjyqtarët, të trajnuar që të veprojnë edhe si ndërmjetës, mund të jenë më të gatshëm t'i rekomandojnë palëve që të zgjidhin mosmarrëveshjen e tyre me ndërmjetësim. Nga ana tjetër, ka vende (p.sh Finlanda) të cilat nuk lejojnë ndërmjetësit jashtëgjyqësor, të cilët nuk janë gjyqtarë, që të kryejnë ndërmjetësime të referuar nga gjykata. Një qasje e tillë nuk rekomandohet pasi ndërmjetësi i jashtëm në disa raste mund të jetë më i përshtatshëm për të kryer një ndërmjetësim në një cështje të caktuar (p.sh në çështjet familjare).[46]

Ndërmjetësimi i referuar nga gjykata dhe ai jashtëgjyqësor mund të fillojë me kërkesë të njërës palë dhe me pëlqimin e palës tjetër ose me kërkesë të të dy palëve. Ligjvënësit inkurajohen të përcaktojnë hapat se si duhet të bëhet një kërkesë e tillë.[47] Ndërmjetësimi gjithashtu mund të sugjerohet nga një person i tretë nëse palët në mosmarrëveshje bien dakord. Megjithatë, ndryshe nga ndërmjetësimi jashtëgjyqësor, ndërmjetësimi i referuar nga gjykata mund të fillojë me një rekomandim ose një urdhër të gjyqtarit të çështjes.

Pasi palët shprehin pëlqimin e tyre për t’iu drejtuar ndërmjetësimit për zgjidhjen e mosmarrëveshjes ose pasi ndërmjetësimi urdhërohet nga gjyqtari, rekomandohet të dokumentohet kërkesa përmes një akti të gjyqtarit ose një dokumenti tjetër, në përputhje me dispozitat e legjislacionit vendas. Në këtë akt duhet të paktën të përfshihet pezullimi i procedurës gjyqësore, kohëzgjatja e ndërmjetësimit, ndërmjetësi dhe data e seancës tjetër pas përfundimit të ndërmjetësimit.

Kohëzgjatja maksimale e ndërmjetësimit të referuar nga gjykata duhet të përcaktohet nga legjislacioni vendas. Shumica e vendeve lejojnë një kohëzgjatje deri në 3 muaj për zhvillimin e procedurës së ndërmjetësimit gjyqësor. Megjithatë, duhet të merret në konsideratë mundësia e zgjatjes së afatit në raste të caktuara, veçanërisht duke marrë parasysh numrin e palëve në mosmarrëveshje, kompleksitetin e çështjes dhe natyrën e mosmarrëveshjes. Për shembull, disa vende lejojnë zgjatjen e afatit me kërkesën e ndërmjetësit (p.sh Franca) ose palëve (p.sh Qipro, Polonia, Turqia).[48]

Pas përfundimit të ndërmjetësimit, gjyqtari duhet të marrë informacion mbi ecurinë ose rezultatin e ndërmjetësimit. Legjislacioni vendas duhet të parashikojë një procedurë të tillë, mundësisht duke i kërkuar ndërmjetësit që të depozitojë një dokument për përfundimin e procesit të ndërmjetësimit si dhe të informojë gjyqtarin mbi rezultatin e ndërmjetësimit ( p.sh Në Belgjikë).

Rezulton nga hulumtimet se, pjesa më e madhe e ligjeve të hartuara për ndërmjetësimin i referohen vetëm ndërmjetësimit në fushën civile (p.sh Qipro, Republika Çeke, Irlanda, Italia, Lituania, Sllovenia, Spanja), duke përjashtuar ndërmjetësimin në çështjet penale ose administrative nga fushëveprimi i ligjit dhe duke i lënë ato të parregulluar ose të rregulluar nga akte/ligje të tjera. Disa vende nuk kanë një ligj të posaçëm për ndërmjetësimin dhe kanë zgjedhur që dispozitat për këtë shërbim ti integrojnë kryesisht, në Kodet procedurale (p.sh Belgjika, Polonia, Franca, Zvicra).

Ndërmjetësimi vullnetar dhe ai i detyrueshëm. Procesi i ndërmjetësimit mund të fillohet ose vullnetarisht ose përmes një kërkese të detyrueshme për t’iu drejtuar ndërmjetësimit.

i.        Ndërmjetësimi vullnetar parashikohet pothuajse nga legjislacioni i të gjthë vendeve dhe ai paraqitet në tre forma kryesore:

ü  ekzistenca e një dispozite që parashikon zgjidhjen me ndërmjetësim të mosmarrëveshjes në një kontratë të nënshkruar midis palëve;

ü  me vullnetin e lirë të palës/palëve, pasi të kenë demostruar se i kanë përmbushur detyrimet ligjore për t’iu drejtuar ndërmjetësimit;

ü  referimit për ndërmjetësim nga një gjyqtar ose tjetër (p.sh Belgjika, Republika Çeke, Franca, Gjermania, Irlanda, Lituania, Zvicra, Turqia).

ii.      Ndërmjetësimi i detyruar. Një nga mënyrat e mundshme për të promovuar përdorimin e ndërmjetësimit është që palëve tu kërkohet të marrin pjesë në një takim fillestar me një ndërmjetës, si kusht për tu plotësuar përpara se ti drejtohen gjykatës. Gjatë kësaj seance fillestare, palët duhet të marrin një vendim, me vullnetin e tyre të lirë, që të heqin dorë nga ndërmjetësimi ose të përfshihen plotësisht në të. Palët janë të detyruara të marrin pjesë në këtë takim fillestar por nuk kanë asnjë detyrim që ti nënshtrohen ndërmjetësimit. Një model i tillë ka provuar të jetë një mjet efikas për të nxitur përdorimin e ndërmjetësimit në disa vende (p.sh Itali,Turqi dhe Serbi, zbatimi i këtij modeli ka rritur ndjeshëm numrin e mosmarrëveshjeve që zgjidhen me ndërmjetësim).[49]

Një mënyrë tjetër e ndërmjetësimit të detyruar është referimi për ndërmjetësim nga një gjyqtar. Ky model konsiderohet si më i përshtatshëm pasi, në këtë rast,është gjyqtari që ka mundësi të vlerësojë paraprakisht nëse çështja  mund të zgjidhet me ndërmjetësim dhe më pas, ti drejtojë palët tek ndërmjetësimi. Por zbatimi i këtij modeli kërkon që të bëhet kujdes në dy pika. Së pari, referimi për ndërmjetësim nga gjyqtari nuk do të thotë që palët gjatë procesit të ndërmjetësimit duhet ti përmbahen vetëm objektit të çështjes gjyqësore. Palët janë të lira të shkojnë përtej duke marrë parasysh interesat dhe nevojat e tyre. Së dyti, referimi për ndërmjetësim nga gjyqtari nuk do të thotë që palët duhet patjetër ta zgjidhin çështjen e tyre me ndërmjetësim. Palët mund ti drejtohen në çdo kohë procedurës gjyqësore. Zakonisht, gjyqtarët inkurajohen t'i referojnë palët për ndërmjetësim që në fazat e hershme të procesit gjyqësor (p.sh Belgjika, Lituania)[50]. Megjithatë, dhe pavarësisht këtij rekomandimi,  palët kanë mundësi të kërkojnë apo të referohen në procedurën e ndërmjetësimit në çdo fazë të procesit gjyqësor. Gjyqtarët, në këtë rast, duhet të ndërmarrin hapa të mëtejshëm procedural si, informimi i palëve mbi procedurën e ndërmjetësimit, afatet, procedurat për shtyrjen e afatit, seanca gjyqësore e radhës etj. Afati kohor për kryerjen e procedurës së ndërmjetësimit të referuar nga gjykata, me përjashtime të rralla, parashikohet të jetë 3 muaj (p.sh Qipro, Republika Çeke, Franca, Italia, Polonia, Sllovenia, Turqia), megjithatë, ky afat mund të lihet në diskrecionin e gjyqtarit[51]. Urdhri i gjyqtarit për t’iu referuar ndërmjetësimit mund të jetë objekt i ankimimit (p.sh Sllovenia) ose jo (p.sh Belgjika ose Republika Çeke).

Mjetet për të stimuluar përdorimin e ndërmjetësimit. Mjetet që përdoren për të stimuluar përdorimin e ndërmjetësimit në legjislacionin e vendeve të ndryshme mund të përmblidhen në tre drejtime kryesore:

1.      Detyrimi për të informuar individët për ndërmjetësimin dhe për përfitimet që sjell kjo procedurë në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve. Udhëzimet për ndërmjetësimin theksojnë qartë rëndësinë e rolit të gjyqtarëve dhe avokatëve në këtë drejtim.

2.      Individët mund të motivohen pozitivisht ose negativisht përmes subvencioneve monetare ose sanksioneve. Ligjvënësit kombëtar mund të garantojnë përdorimin e ndërmjetësimit falas ose me tarifa të reduktuara për individë me të ardhura të pakta. Sanksionet me të cilat palët mund të përballen në lidhje me refuzimin e ndërmjetësimit mund të marrin formën e gjobës ose të rritjes së kostove procedurale. Në disa vende, në rast mospjesëmarrje në procedurat e ndërmjetësimit, pa shkaqe të arsyeshme, gjyqtari mund të parashikojë për palën që ka refuzuar pagesën për buxhetin e shtetit, të një shume që korrespondon me shumën e tarifave gjyqësore (psh. Irlanda, Sllovenia, Lituania, Polonia, Turqia dhe Italia).[52]

3.      Referimi i detyrueshëm në takimin fillestar me ndërmjetësin, si kusht për të filluar procedurën gjyqësore.

 

Përfundime

 

Në Shqipëri, ndërmjetësimi jo vetëm rregullohet nga një ligj i posaçëm, por ky i fundit i referohet ndërmjetësimit në fushën civile, tregtare, të punës dhe familjare, pronësisë intelektuale, të drejtave të konsumatove, si edhe të mosmarrëveshjeve midis organeve të administratës publike dhe subjekteve private.

Nisur nga analiza e mësipërme rezulton se ligji nr.10385/2011 parashikon të dy llojet e ndërmjetësimit, si atë jashtëgjyqësor, ashtu edhe atë të referuar nga gjykata. Në këtë këndvështrim, ligji nr.10385/2011 mund të vlerësohet si një ligj që është në përputhje me modelet më të mira të evidentuara në Manualin Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit. Nga leximi i dispozitave të mëposhtme vëmë re se ligji jo vetëm rregullon të dy llojet e ndërmjetësimit (jashtëgjyqësor dhe ndërmjetësimin e referuar nga gjykata), por ka tentuar për ti dhënë edhe një karakter detyrues njoftimit dhe udhëzimit të palëve për zgjidhjen me ndërmjetësim të mosmarrëveshjeve. Ndërmjetësimi jashtëgjyqësor dhe ai i referuar nga gjykata kanë qenë të parashikuar edhe në versionet e mëparshme të ligjeve për ndërmjetësimin në Shqipëri, dhe ndryshimet e njëpasnjëshme kanë plotësuar fushat e ndërhyrjes dhe kanë qartësuar veprimet e gjyqtarit, prokurorit, ose organit përkatës shtetëror. Dispozita lidhur me ndërmjetësimin e referuar nga gjykata, gjejmë edhe në KPrC, KPrP apo Kodin e Drejtësisë Penale për të Mitur.

Me ndryshimet e bëra me ligjin nr. 26/2018 në ligjin për ndërmjetësimin, ekzistenca e të dy llojeve të ndërmjetësimit është pranuar që në nenin 1/1.2/a/b “përkufizime”. Përveç përkufizimit të ndërmjetësimit, në nenin 1/1.2/b jepet edhe përkufizimi i “ndërmjetësimit të referuar nga gjykata ose prokurori[53]. Gjithashtu, në nenin 2 pika 1 e ligjit nr.10385/2011[54] parashikohet ndërmjetësimi jashtëgjyqësor dhe ai i referuar nga gjykata apo organi përkatës shtetëror.[55] Në rastin e ndërmjetësimit të referuar nga gjykata, ligji nr.10385/2011 parashikon në nenin 2 pika 4, se “gjykata ose organi përkatës shtetëror, brenda kompetencave të parashikuara në ligj, detyrimisht njofton, udhëzon dhe, sipas rastit, informon në  mënyrë të  qar  dhe  të kuptueshme palët për zgjidhjen me ndërmjetësim, veçanërisht, por pa u kufizuar vetëm në to, të mosmarrëveshjeve çështjet civile dhe familjare, kur ndërthuren interesat e të miturve.....”.

Për sa i përket subjektit që mund të kryejë ndërmjetësimin e referuar nga gjykata, prokurori ose organi përkatës shtetëror, ligji nr.10385/2011 ka zgjedhur modelin ku shërbimi i ndërmjetësimit ofrohet nga ndërmjetës që veprojnë jashtë sistemit gjyqësor pavarësisht se qasja që inkurajohet është ajo ku gjyqtarët të mund të veprojnë si ndërmjetës së bashku me ndërmjetësit e tjerë të licencuar. Një qasje e tillë inkurajohet pasi gjyqtarët, të trajnuar që të veprojnë edhe si ndërmjetës, mund të jenë më të gatshëm t'i rekomandojnë palëve që të zgjidhin mosmarrëveshjen e tyre me ndërmjetësim dhe rrjedhimisht, të ndikojë në rritjen e numrit të mosmarrëveshjeve të zgjidhura me ndërmjetësim.

Në ligjin shqiptar për ndërmjetësimin përveç ndërmjetësimit vullnetar, ka tentativa që të parashikohet edhe ndërmjetësimi i detyrueshëm dhe kjo për arsye të numrit ende të ulët të çështjeve që i drejtohen ndërmjetësimit. Me ndryshimet e bëra në ligjin për ndërmjetësim me ligjin nr. 26/2018 u parashikua detyrimi për gjykatën ose organin përkatës shtetëror për të njoftuar, udhëzuar dhe, sipas rastit, informuar në mënyrë të qartë dhe të kuptueshme palët për zgjidhjen me ndërmjetësim.[56] Megjithatë, pavarësisht terminologjisë së përdorur në ligj[57] nuk mund të themi që ligji për ndërmjetësimin parashikon ndërmjetësimin e detyrueshëm sipas modeleve të ligjeve të vendeve të tjera të sipërpërmendura. Ligji shqiptar për ndërmjetësimin nuk parashikon detyrimin që palëve tu kërkohet të marrin pjesë në një takim fillestar me një ndërmjetës, si kusht për t’u plotësuar përpara se ti drejtohen gjykatës. Gjithashtu, ligji për ndërmjetësimin nuk parashikon as referimin e detyruar për ndërmjetësim nga një gjyqtar sipas të cilit palët jo vetëm njoftohen/udhëzohen/informohen, por edhe referohen detyrimisht te ndërmjetësimi.

Rezulton se modelet e vendeve të ndryshme paraqesin disa opsione që kanë prodhuar tashmë rezultate pozitive në drejtim të nxitjes së përdorimit të ndërmjetësimit dhe rrjedhimisht, rritjes së numrit të mosmarrëveshjeve të zgjidhura me ndërmjetësim. Kështu, ofrimi i shërbimit të ndërmjetësimit nga gjyqtarë të trajnuar të cilët veprojnë së bashku me ndërmjetësit e licencuar apo referimi i palëve nga gjyqtari në një takim fillestar me një ndërmjetës konsiderohen si modele efikase që kanë nxitur përdorimin e ndërmjetësimit në disa vende. Në këtë kontekst, dhe nisur edhe nga numri ende i ulët i rasteve që i referohen ndërmjetësimit në Shqipëri, vlerësohet se përfshirja në ligjin për ndërmjetësimin e një prej modeleve të mësipërme do të prodhonte rezultate pozitive.

Numri i ulët i subjekteve që i drejtohen ndërmjetësimit është tregues edhe i mungesës së informacionit të qytetarëve për këtë institut dhe avantazhet e tij. Pavarësisht se ligji nr.10385/2011 në mënyrë të përsëritur përmban detyrimin për institucionet dhe ndërmjetësit për të informuar individët për ndërmjetësimin dhe për përfitimet që sjell kjo procedurë në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve, rezulton se ka ende shumë për tu bërë në drejtim të informimit të individëve. Informacioni në lidhje me ndërmjetësimin merret kryesisht përmes medias/internetit dhe në një masë më të vogël nga institucionet apo gjykata që shqyrton çështjen[58]. Ndaj konsiderohet e rëdësishme ndërmarrja e fushatave të gjera ndërgjegjësuese dhe promovuese me qëllim përçimin e informacionit tek qytetarët si dhe organizimi i trajnimeve nga Shkolla e Magjistraturës me qëllim që të mundësohet informimi i thelluar i gjyqtarëve dhe prokurorëve lidhur me avantazhet dhe qasjen e re që paraqesin ndryshimet ligjore të ligjit nr. 10385/2011 në drejtim të rritjes së angazhimit të tyre proaktiv në njoftimin dhe orientimin e palëve për mundësitë e shërbimit të ndërmjetësimit, avantazhet dhe kostot dhe garantimin e një aksesi sa më efektiv të qytetarëve në drejtësi.

Ndryshe nga çfarë rekomandohet, motivimi i individëve përmes subvencioneve monetare ose sanksioneve nuk parashikohet në legjislacionin shqiptar. Mungesa e ofrimit të ndërmjetësimit falas, ose me tarifa të reduktuara për individë me të ardhura të pakta apo që i përkasin grupeve në nevojë mund të përbëjë një faktor që ndikon në mospërzgjedhjen e ndërmjetësimit si mënyrë e zgjidhjes së mosmarrëveshjeve. Ndaj, parashikimi ligjor i mundësisë së përjashtimit nga tarifa ose reduktimit të tarifës për subjekte që u përkasin grupeve në nevojë është një tjetër hap që duhet të ndërmerret. Në të njëjtën mënyrë, rekomandohet edhe parashikimi i sanksioneve me të cilat palët mund të përballen në rast refuzimi të ndërmjetësimit të referuar nga gjykata pa shkaqe të arsyeshme (gjobë ose të rritjes së kostove procedurale).

Për sa më sipër, konkludojmë se nga analiza e legjislacionit të vendeve të ndryshme ofrohen modele të cilat tashmë kanë treguar se kanë prodhuar rezultate pozitive në drejtim të rritjes së numrit të mosmarrëveshjeve të zgjidhura me ndërmjetësim dhe që rekomandohen si modele që duhen mbajtur në konsideratë gjatë hartimit apo përmirësimit të legjislacionit vendas. Pavarësisht, përpjekjeve të ligjvënësit shqiptar për të përfshirë disa elementë në ndryshimet e ligjit për ndërmjetësimin, në vitit 2018, nuk mund të themi ende se këto ndryshime janë në përputhje me modelet e rekomanduara dhe rrjedhimisht, edhe efikasiteti i pritshëm i tyre do të mbetet i kufizuar.

--------------------------------------------------------

 

Literatura :

 

Akte normative

-          Ligji nr. 8116, datë 29.03.1996 “Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar

-          Ligji nr.7850, datë 29.07.1994 “Kodi Civil i Republikës se Shqipërisë”

-          Ligji nr. 9062, datë 08.05.2003 “Kodi i Familjes”

-          Ligji nr.7905, datë 21.03.1995 “Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë”, i ndryshuar

-          Ligji nr. 37/2017 “Kodi i drejtësisë penale për të mitur”

-          Ligji nr.8465, datë 11.3.1999, “Për ndërmjetësimin për zgjidhjen me pajtim të mosmarrëveshjeve”

-          Ligji nr.9090, datë 26.06.2003 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”

-          Ligji nr.10385, datë 24.2.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”

-          Ligji nr. 26/2018 “Për disa shtesa dhe ndryshime ne ligjin nr. 10 385, datë 24.2.2011, “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve””

 

Dokumente të Kuvendit të Republikës së Shqipërisë

-          Analiza e Sistemit të Drejtësisë, Kuvendi i Republikës së Shqipërisë, viti 2015,  http://www.reformanedrejtesi.al/sites/default/files/dokumenti_shqip_0.pdf

-          Raport për projektligjin “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr.10385, datë 24.02.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”, Kuvendi i Shqipërisë, Komisioni për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat e Njeriut, datë 14.5. 2018

 

Akte rekomanduese

-          Rekomandimi (98) 1 për ndërmjetësimin në çështjet familjare, Këshilli i Evropës, 1998

-          Rekomandimi (99) 19 për ndërmjetësimin në çështjet penale, Këshilli i Evropës, 1999

-          Rekomandimi (2001) 9 për alternativat e procesit gjyqësor ndërmjet autoriteteve administrative dhe palëve private, Këshilli i Evropës, 2001

-          Rekomandimi (2002) 10 për ndërmjetësimin në çështjet civile, Këshilli i Evropës, 2002

-          Manuali i Zhvillimit të Ndërmjetësimit dhe i sigurimit të zbatimit të Udhëzimeve të CEPEJ për ndërmjetësimin, CEPEJ (2018) 7 REV, https://rm.coe.int/mediation-development-toolkit-ensuringimplementation-of-the-cepej-gui/16808c3f52

-          Manuali Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

 

Direktiva të Bashkimit Evropian

-          Direktiva 2008/52/EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit, 21 majit 2008 “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare”, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/? uri = CELEX: 32008L0052

 

Doktrinë

-          Erjona Canaj dhe Emiliano Aliu, Ndërmjetësimi tregtar si një mundësi bashkëkohore e zgjidhjes së konfliktit, https://www.academia.edu/8203240/Erjona_Canaj_Ph.D_Fakuteti_Juridik_Universiteti_Europian_i_Tiran%C3%ABs

-          Lëvizja Evropiane në Shqipëri (EMA) “Konventa për Integrimin Europian, vlerësime dhe rekomandime”, 2016, http://eurokonventa.al/p-content/uploads/2015/01/Konventa-p%C3%ABr-Integrimin-Europian-Vleresime-dhe-Rekomandime.pdf

-          Dr Felix Steffek LLM (Cambridge), Ndërmjetësimi në Bashkimin Evropian, Qershor 2012, file:///C:/Users/Eda%20Nocka/Downloads/Introduction_to_Mediation_in_the_European_Union_EU_en%20(5).pdf

 



[1] Ligji nr. 8465, datë 11.3.1999 “Për ndërmjetësimin për zgjidhjen me pajtim të mosmarrëveshjeve”

[2] Ligji nr. 9090, datë 26.06.2003 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”

[3] Ligji nr. 10 385, datë 24.2.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”

[4] Analiza e Sistemit të Drejtësisë, Kuvendi i Republikës së Shqipërisë,viti 2015

 http:/www.reformanedrejtesi.al/sites/default/files/dokumenti_shqip_0.pdf

[5] Ligj nr. 26/2018 “Për disa shtesa dhe ndryshime ne ligjin nr. 10 385, datë 24.2.2011, “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve””

[6] Raport për projektligjin “Për disa shtesa dhe ndryshime në ligjin nr.10385, datë 24.02.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”, Kuvendi i Shqipërisë, Komisioni për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat e Njeriut, datë 14.5. 2018, fq. 2

[7] Neni 1 i ligjit nr.10 385/2011

[8] Neni 2 i ligjit nr.10 385/2011

[9] Erjona Canaj, Emiljano Aliu, Ndërmjetësimi tregtar si një mundësi bashkëkohore e zgjidhjes së konfliktit fq.1,https://www.academia.edu/8203240/Erjona_Canaj_Ph.D_Fakuteti_Juridik_Universiteti_Europian_i_Tiran%C3%ABs

[10] Po aty, fq.2

[11] Konventa për Integrimin Europian, vlerësime dhe rekomandime”, Lëvizja Europiane në Shqipëri (EMA), 2016, fq. 13 http://eurokonventa.al/p-content/uploads/2015/01/Konventa-p%C3%ABr-Integrimin-Europian-Vleresime-dhe-Rekomandime.pdf

[12] Neni 13 i ligjit nr. 8465, datë 11.3.1999, “Për ndërmjetësimin për zgjidhjen me pajtim të mosmarrëveshjeve”

[13] Prof. As. Dr. Artta Mandro, Relativizmi”i lirisë së profesioneve të lira funksion të një shërbimi“absolutisht”në të mirë të qytetarëve dhe në përputhje me ligjin: zgjidhjet alternative të mosmarrëveshjeve:ndërmjetësimi dhe arbitrazhi, Konferenca vjetore 2008

[14] Neni 7 i Ligjit nr. 10 385, datë 24.2.2011 “Për ndërmjetësimin në zgjidhjen e mosmarrëveshjeve”, i ndryshuar

[15]  Po aty, neni 2

[16] Analiza e Sistemit të Drejtësisë, Kuvendi i Republikës së Shqipërisë,viti 2015, fq. 248-249,http://ëëë.reformanedrejtesi.al/sites/default/files/dokumenti_shqip_0.pdf

[17] ndryshuar me ligjin 38/2017

[18] ndryshuar me ligjin nr.38/2017

[19] Neni 461 i KPrC, paragrafi 1: “Fillimisht gjykata verifikon paraqitjen e rregullt të palëve, bën bashkimin e ankimeve të bëra kundër të njëjtit vendim dhe bën përpjekje për zgjidhjen e çështjes me pajtim.”

[20] Neni 2 i ligjit nr. 10385/2011, i ndryshuar

[21] Neni 59 i KPrP: “Ai që është dëmtuar nga veprat penale të parashikuara nga nenet 90, 91, 92, 112 paragrafi i parë, 119, 119/b, 120, 121, 122, 125, 127 dhe 254 të Kodit Penal ka të drejtë të paraqesë kërkesë në gjykatë dhe të marrë pjesë në gjykim si palë për të vërtetuar akuzën dhe për të kërkuar shpërblimin e demit.

[22] Neni 284 i KPrP: “Për veprat penale të parashikuara nga nenet 84, 89, 102 paragrafi i parë, 105, 106, 130, 148, 149, 243, 254, 264, e viktimës, i cili mund ta tërheqë atë në çdo fazë të procedimit. Ankimi bëhet nga viktima te prokurori ose 275, 290, paragrafi i parë, dhe 318 të Kodit Penal, ndjekja penale mund të fillojë vetëm me ankimin në policinë gjyqësore me anën e një deklarate, në të cilën personalisht ose nëpërmjet përfaqësuesit të posaçëm, shfaqet vullneti që të procedohet në lidhje me një fakt të parashikuar nga ligji si vepër penale. 

[23] Neni 3 pika 13 e ligjit nr. 37/2017

[24] Po aty neni 3 pika 15 dhe neni 32

[26] Po aty, pika VI

[28] Po aty, pika I

[29] Po aty, pika II/3 

[30] Po aty, pika II/4 

[31] Po aty, pika III

[33] Po aty, pika II

[34] Po aty, pika III

[36] Po aty, pika VII

[38] Direktiva 2008/52 / EC e ParlamentitEvropiandhe e Këshillit e 21 majit 2008 “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare”, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/? uri = CELEX: 32008L0052

[39] Direktiva 2008/52 / EC e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit, datë 21 Maj 2008 “Për disa aspekte të ndërmjetësimit në çështjet civile dhe tregtare”, Neni 3, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/? uri = CELEX: 32008L0052,

[40] Ndërmjetësimi në Bashkimin Evropian, Dr Felix Steffek LLM (Cambridge), Qershor 2012, fq 10, file:///C:/Users/Eda%20Nocka/Downloads/Introduction_to_Mediation_in_the_European_Union_EU_en%20(5).pdf

[41] Manual Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

[42] Manual Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, fq 37, https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

[43] Udhëzues për kërkesën gjyqësore për ndërmjetësim. Nga Manuali i Zhvillimit të Ndërmjetësimit Sigurimi i zbatimit të Udhëzimeve të CEPEJ për ndërmjetësimin, CEPEJ (2018) 7 REV, https://rm.coe.int/mediation-development-toolkit-ensuringimplementation-of-the-cepej-gui/16808c3f52 , fq. 14-18, pika. 1.

[44] Manual Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, fq 38,https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

[45] Republika e Lituanisë, Ligji për Ndërmjetësimin, Valstybėsžinios, 2008, Nr 87-3462; Teisėsaktųregistras, No. 2017- 12053, Neni 23 (2)

[46] Manual Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, fq. 38, https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

[47] Për shembull, një kërkesë mund të paraqitet me shkrim ose verbalisht me kusht që të përfshihet në procesverbalin e seancës

[48] Manual Evropian për Ligjin e Ndërmjetësimit, CEPEJ (2019) 9, Strasburg, 13 dhe 14 Qershor 2019, fq 39, https://rm.coe.int/cepej-2019-9-en-handbook/1680951928

[49] Po aty, fq. 55

[50] Po aty, fq. 57

[51] Po aty, fq. 58

[52] Po aty, fq. 74

[53] “Ndërmjetësimi i referuar nga gjykata ose prokurori” cilësohet si një procedurë ndërmjetësimi e filluar pas vënies në dijeni të palëve ndërgjygjëse nga gjykata mbi mundësinë e zgjidhjes së mosmarrëveshjes me ndërmjetësim, pranimit të palëve dhe kalimit nga gjykata të çështjes për ndërmjetësim,në përputhje me këtë ligj, Kodin e Procedus Civile dhe Kodin e Drejtësisë Penale për të Mitur

[54] Ndryshuar me ligjin nr. 26/2018

[55] Neni 2, pika 1, i ligjit nr. 10385/2011: “Ndërmjetësimi,sipas këtij ligji, zbatohet për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të parashikuara nga pikat 2 dhe 3, të këtij neni, në çdo kohë që palët në konflikt, me vullnetin e tyre të li, kërkojnë dhe pranojnë ndërmjetësimin si alternativë për zgjidhjen e mosmarrëveshjes, pavarësisht nëse mosmarrëveshja është paraqitur përpara organit të përcaktuar nga ligji për zgjidhjen e saj. Dispozitat e këtij ligji zbatohen edhe në ato raste kur gjykata apo organi përkatës shtetëror, pas vënies në lëvizje për zgjidhjen e mosmarrëveshjes, njofton dhe udhëzon palët drejt ndërmjetësimit, sipas pikave 4 dhe5 të këtij neni.

[56] Neni 2 i ligjit nr. 10385/2011

[57] “detyrimisht”

[58] ALTRI, Raport mbi rezultatet e monitorimit të zbatimit të legjislacionit të ndërmjetësimit, Qershor 2020, https://altri.al/wp-content/uploads/2020/07/Raporti-i-monitorimit-Qendra-ALTRI.pdf