Ina HOXHAJ

Ndihmësmagjistrate e komanduar

pranë Gjykatës së Lartë,

Tiranë

 

Nëpërmjet këtij punimi kam vlerësuar të rëndësishme të trajtoj nga pikëpamja teorike disa çështje dhe problematika në lidhje me juridiksionin dhe kompetencën në mosmarrëveshjet e punës sipas Kodit të Punës, të cilat i kam konstatuar në praktikën gjyqësore, në punën si ndihmësmagjistrat pranë Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë.

 

Kam vlerësuar të trajtoj në veçanti interpretimin e nenit 7 të Kodit të Punës; fushën e veprimit të tij; kushtet e vlefshmërisë së marrëveshjes së palëve në marrëdhënien e punës, për të përcaktuar juridiksionin apo forumin gjyqësor kompetent për zgjidhjen e konflikteve; çështjen se cilat janë pasojat e marrëveshjeve për juridiksion dhe/apo kompetencë, në kundërshtim me nenin 7/3 të Kodit të Punës; debatin juridik se çfarë lloj pavlefshmërie shkakton shkelja e nenit 7/3 të Kodit të Punës, në kuptimin e nulitetit relativ apo absolut dhe, gjithashtu, edhe çështje të tjera derivative të tyre.

Kam ndarë dhe ndaj opinion të ndryshëm nga disa praktika të konsoliduara të Gjykatës së Lartë, të cilat do të merren në analizë në vijim, në lidhje me llojin e pavlefshmërisë të marrëveshjeve para lindjes së konflikteve, të ndaluara nga ligji, sipas nenit 7 të Kodit të Punës. Për këtë arsye kam vlerësuar t’i trajtoj këto çështje në nivel aq doktrinar sa edhe praktik, me qëllimin e mire për të hapur debatin juridik të munguar mbi këto çështje mes juristëve shkollarë apo juristëve praktikantë të së drejtës. Sigurisht, qëllimi që kam është dhënia e një dimensioni të ri të interpretimit të ligjit mbi çështjet objekt i drejtpërdrejtë analize të këtij punimi, që në të ardhmen këto koncepte të mund të reflektojnë apo diktojnë edhe në ndryshimin e prakikës gjyqësore të autoritetit më të lartë në vend.

Në funksion të çështjeve që do të shtrohen për diskutim, përgjatë këtij punimi do të trajtohet edhe natyra juridike e kontratës së punës, të drejtat dhe detyrimet që ajo krijon, në funksion të përcaktimit të rregullave materiale dhe procedurale që ndiqen në marrëveshjet që palët punëdhënës dhe punëmarrës mund të realizojnë mbi juridiksionin dhe kompetencën e gjykatës për zgjidhjen e konflikteve të punës. Një vëmendje të veçantë në punim ka marrë edhe origjina dhe etimologjia e rregullimit të përbotshëm që është materializuar në nenin 7 të Kodit të Punës dhe fusha e zbatimit të tij. Në funksion të realizimit të kësaj analize është trajtuar edhe koncepti material civil i pavlefshmërisë relative dhe absolute të veprimit juridik sipas Kodit Civil dhe Kodit të Punës dhe parimi i autonomisë së vullnetit në këndvështrimin e parimeve dhe origjinës kushtetuese të tij.

Në aspektin metodologjik është përdorur vështrimi historik dhe po ashtu analiza dhe vështrimi krahasues me të drejtën ndërkombëtare në fushën e marrëdhënieve të punës, si edhe me modelet ligjore të huaja, analoge, për interpretimin e Kodit Civil dhe Kodit të Punës së Republikës së Shqipërisë në lidhje me çështjet e shtruara për diskutim.

 

Natyra juridike e kontratës së punës, konsiderata të përgjithshme

 

Kontrata e punës përbën një veprim juridik konsensual, të dyanshëm, joformal, me kundërshpërblim, me karakter periodik apo suksesiv (ekzekutohet brenda një kohe të caktuar apo të pacaktuar), dhe me karakter ngushtësisht personal (intuitu personae). Ajo i nënshtrohet një regjimi juridik të posaçëm të përcaktuar nga Kodi i Punës.

            Nga njëra anë, marrëdhënia juridike e punës, në parim, bazohet në filozofinë e lirisë kontraktuale në një rend shoqëror, që bazohet në lirinë e tregut. Kjo filozofi e lirisë kontraktuale është në përputhje me nenin 49, paragrafi i parë, të Kushtetutës, sipas të cilit: “Secili ka të drejtë të fitojë mjetet e jetesës së tij me punë të ligjshme që e ka zgjedhur ose pranuar vetë. Ai është i lirë të zgjedhë profesionin, vendin e punës si dhe sistemin e kualifikimit të vet profesional”. Liria kontraktuale gjen shprehje si në të drejtën e palëve kontraktore për të lidhur kontratën e punës ashtu edhe në të drejtën e secilës palë për të ndryshuar kushtet e kontratës me marrëveshje ashtu edhe për t’a zgjidhur atë sipas kushteve dhe parashikimeve të ligjit.[1]

            Nga ana tjetër, me lidhjen e një kontrate pune, punëmarrësi vendoset nën urdhrat dhe varësinë juridike të punëdhënësit.[2] Lidhja e varësisë juridike përbën elementin thelbësor të kontratës së punës, që e dallon atë nga kontratat e tjera. Kjo lidhje karakterizohet nga ekzekutimi i kontratës së punës nga punëmarrësi nën autoritetin e punëdhënësit, i cili ka të drejtën të japë urdhra dhe direktiva, të përgjithshme apo të posaçme, të kontrollojë zbatimin e tyre si dhe sanksionojë apo të marrë masa disiplinore ndaj punëmarrësit kur nuk zbatohen këto urdhra.[3]

            Sakaq, mund të thuhet se kontrata dhe pushteti përbëjnë dy aspekte të rëndësishme rreth të cilave organizohen marrëdhëniet e punës.

Efekti primar që krijon për palët kontrata e punës, është ai ekonomiko-financiar. Në këtë kuptim, detyrimi kryesor i punëmarrësit në bazë të një kontrate pune është ofrimi i shërbimit nën urdhrat dhe udhëzimet e përgjithshme ose të veçanta të punëdhënësit. Këtij detyrimi i korrespondon e drejta e punëdhënësit të kërkojë ofrimin e këtij shërbimi sipas kushteve për të cilat është rënë dakord në kontratë. Nga ana tjetër, detyrimi kryesor i punëdhënësit është të japë shpërblimin (pagën) për shërbimin e ofruar, dhe këtij detyrimi i korrespondon e drejta e punëmarrësit për të kërkuar pagën.

Krahas efektit ekonomiko-financiar, kontrata e punës për punëmarrësin ka edhe efektin psiko-social. Kështu, marrëdhënia e punës është një pjesë e sferës juridike ku individi (punëmarrësi) zhvillon në mënyrë progresive dhe të përditshme personalitetin, dinjitetin, karrierën, profesionin, marrëdhëniet dhe kontaktet sociale. Nën këtë frymë, Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, të drejtën për punë, si një nga të drejtat dhe liritë themelore të njeriut e ka përfshirë në kapitullin e të drejtave me karakter ekonomik, social dhe kulturor.[4]

 

 

Marrëveshjet për zgjidhjen e konflikteve sipas Kodit të Punës

 

              Neni 7 i Kodit të Punës, në një regjim juridik të posaçëm në raport me Kodin e Procedurës Civile, nën titullin “Kompetenca tokësore” ka parashikuar se cilat janë gjykatat kompetente në rast të lindjes së konflikteve midis punëdhënësit dhe punëmarrësit. Kjo dispozitë ka përcaktuar si gjykata kompetente nga pikëpamja tokësore, gjykatën e venbanimit të të paditurit, gjykatën ku punëmarrësi kryen zakonisht punën dhe kur vendi ku kryhet puna nuk është i njëjtë, gjykatën e vendit ku ndodhet qendra e punës që e ka punësuar atë.

            Në jurisprudencën e konsoliduar e Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë, kjo dispozitë është interpretuar në mënyrë sistematike me nenin 47 të Kodit të Procedurës Civile, duke u individualizuar si gjykatë kompetente, në zgjidhjen e konflikteve të punës, krahas atyre të evidentuara më sipër, edhe gjykata e vendbanimit të paditësit.[5] Në mosmarrëveshje të tilla, sipas nenit 7 të Kodit të Punës dhe nenit 47 të Kodit të Procedurës Civile, kompetenca e gjykatave është përcaktuar nga ligji në mënyrë alternative dhe e drejta e zgjedhjes i përket paditësit sipas nenit 54 këtij Kodi.

            Në paragrafin e tretë të kësaj dispozite është parashikuar, se: “Marrëveshjet që lidhen me juridiksionin janë të vlefshme vetëm nëse përcaktohen pas lindjes së konfliktit.” Ky parashikim përditëson edhe njëherë parimin e sanksionuar në nenin 52 të Kodit të Procedurës Civile, sipas të cilit palët kontraktore me marrëveshje mund të negociojnë mbi gjykatën kompetente nga pikëpamja tokësore, që do të zgjidhë konfliktin midis tyre. Por ndryshe nga rregulli i përgjithshëm, në marrëdhënien e punës, ligji i posaçëm që rregullon në mënyrë organike marrëdhëniet juridike të punës në Shqipëri ka vendosur një kusht për vlefshmërinë e kësaj marrëveshjeje, e cila nuk mund të lidhet para se të lindë konflikti.

            Nga një lexim në pamje të parë (prima facie) i dispozitës, vërehet një ndryshim i terminologjisë së përdorur nga ligjvënësi për të rregulluar atribuimin e pushtetit gjyqësor dhe aksesin juridiksional ndaj palëve kontraktore në marrëdhënien e punës. Në dy paragrafët e parë është përdorur termi “kompetencë”, kurse në paragrafin e tretë, është përdorur termi “juridiksion”. Për rrjedhojë të kësaj teknike legjislative të larmishme në terminologji, në praktikën gjyqësore ka lindur nevoja për interpretimin e nenit 7 pika 3 të Kodit të Punës, përsa i përket fushës së zbatimit të tij. Sikurse mund të kuptohet debat ka dhe do të ketë mbi këtë çështje.

            Për të kuptuar ratio-n e këtij rregullimi ligjor dhe ndryshimit në terminologji dhe në leksikun juridik, fillimisht duhet thënë se, neni 7 pika 3 i Kodit të Punës e ka origjinën nga marrëveshjet ndërkombëtare dhe aktet ndërkombëtare që rregullojnë juridiksionet e gjykatave të shteteve të huaja në çështjet civile dhe tregtare. Ato kanë krijuar konceptet e para të së drejtës ndërkombëtare private dhe se një pjesë e rregullimeve të tyre i kushtohen edhe juridiksionit dhe kompetencës gjyqësore në fushën e marrëdhënieve të punës.

            Fillimisht, sjell në vëmëndje Konventën e Brukselit, datë 27 Shtator 1968, e cila ishte ndër aktet e para juridike që saksionoi kriteret e përcaktimit të juridiksonit në çështjet civile dhe tregtare në marrëdhëniet juridiko-civile dhe tregtare me elementë të huaj, brenda hapësirës së Bashkimit Europian. Më pas u miratua Konventa për Juridiksionin dhe Zbatimin e Vendimeve në Çështjet civile dhe Tregtare nr. 88/592/EEC, lidhur në Lugano, më 16 shtator 1988, Fletore Zyrtare L, 25/11/1988 P. 0009 – 0048. Më tej, marrëdhëniet juridiko-civile, objekt i Konventës së Brukselit, u normuan nëpërmjet Rregullores së Këshillit të Komunitetit Europian nr. 44\2001 “Mbi juridiksionin, njohjen dhe ekzekutimin e vendimeve në fushën civile dhe tregtare”, e cila qëndroi në fuqi deri në miratimin e rregullores së re të Brukselit nr.1215/2012, e njohur si rregullorja 1 bis e Brukselit, që hyri në fuqi më 10 janar 2015.[6]

            Në këto akte ndërkombëtare, në përcaktimin e gjykatave kompetente apo juridiksioneve që do të shqyrtonin mosmarrëveshjet në disa fusha të caktuara, sikurse janë marrëdhëniet e punës, marrëdhëniet me konsumatorin, marrëdhëniet në fushën e sigurimeve etj, u sanksionua parimi i mbrojtjes së palës më të dobët, duke u vendosur rregulli se palët në këto kontrata, mund të derogonin nga rregullat e vendosura në ligj apo në marrëveshjet ndërkombëtare, në lidhje me juridiksionin e gjykatave që do të shqyrtojnë konfliktet midis tyre, me kushtin që këto marrëveshje të jenë lidhur pas lindjes së konfliktit.

            Kështu, në nenin 5 të Konventës së Luganos është parashikuar se:

            Një person banues në një shtet kontraktues mund të paditet në një shtet tjetër kontraktues:

            1. Në çështjet kontraktore, në gjykatën e ekzekutimit të detyrimit, në çështjet që lidhen me kontratat individuale të punës, ky vend është aty ku zakonisht punëmarrësi kryen punën e tij, ose në qoftë se punonjësi nuk ka kryer zakonisht punën në ndonjë vend, ky vend do të jetë vendi i biznesit përmes të cilit ai ishte angazhuar për kryerjen e punës”.

            Kurse në nenin 12 të këtij akti ndërkombëtar normativ parashikohet se:

            Parashikimi i këtij seksioni mund të mos merret parasysh vetëm nëse ka një marrëveshje mbi juridiksionin:

            1) e cila është arritur pasi ka lindur mosmarrëveshja.

            Të njëjtat parashikime në lidhje me juridiksionin ndërkombëtar mbi çështjet e punës, gjenden edhe në Rregulloren No. 1215/2012, datë 12.12.2012 të Parlamentit Europian dhe Këshillit “Mbi juridiksionin, njohjen dhe ekzekutimin e vendimeve në çështjet civile dhe tregtare” (Rregullorja 1 bis e Brukselit).

          Ratio legis e këtij kushtëzimi të vlefshmërisë së marrëveshjeve për juridiksion lidhet me faktin se këto dispozita mbrojnë pozitën e punëmarrësit, si pala më të dobët në marrëdhënien e punës, si dhe lirinë e tij për të kontraktuar. Nëse punëmarrësi kontrakton me punëdhënësin para lindjes së konfliktit, për shkak të raportit të varësisë, nuk është në gjëndje të vlerësojë dhe kontraktojë lirisht mbi gjykatën e cila do të jetë kompetente, më e favorshme për pozitën e tij dhe e cila do të shqyrtojë mosmarrëveshjet eventuale me punëdhënësin në të ardhmen.[7] Këto akte juridike ndëkombëtare, kanë prezumuar një pozitë pabarazie midis palëve në marrëdhënien juridike të punës, në lidhje me aftësinë e tyre për të kontraktuar. Nga ana tjetër, kur ka lindur mosmarrëveshja, prezumohet se lidhja e varësisë nuk ekziston më dhe punëmarrësi ka një autonomi të konsiderueshme në raport me punëdhënësin, duke qënë i lirë për të negociuar klauzolën që ndryshon rregullat e përcaktimit të gjyqtarit kompetent.[8]

             Duke pasur parasysh se neni 7/3 e Kodit të Punës e ka origjinën nga akte juridike ndërkombëtare që kanë regjuar mënyrën se si përcaktohet juridiksioni i shteteve të huaja në marrëdhëniet juridike me elementë të huaj, mund të shpjegohet edhe mungesa e koherencës së terminologjisë së leksikut juridik përdorur në paragrafin e tretë, në raport me dy paragrafët e parë dhe pse Ligjvënësi ka përdorur termin juridiksion në paragrafin e tretë.

           Ky rregullim ligjor, sipas teknikës legjislative, i vendosur në dispozitën që rregullon kompetencën tokësore brenda juridiksionit të gjykatave shqiptare, për zgjidhjen e konflikteve të punës, në radhë të parë gjen zbatim në marrëveshjet midis punëdhënësit dhe punëmarrësit që kanë disponuar në lidhje me kompetencën tokësore të gjykatave brenda juridiksionit gjyqësor shqiptar. Nga ana tjetër, duke patur parasysh logjikën juridike dhe garancinë që ajo ofron, do të gjejë zbatim edhe për rastin kur palët përcaktojnë me marrëveshje juridiksionin e gjykatave të shteteve të tjera, në raport me juridiksionin gjyqësor shqiptar, në marrëdhëniet juridike me elementë të huaj (nga e ka në fakt burimin), ashtu edhe kur palët përcaktojnë juridiksionin alternativ të arbitrazhit, në raport me juridiksionin gjyqësor.[9]

 

Marrëveshja për juridiksion (kompetencë), e lidhur para konfliktit,

pavlefshmëri absolute apo relative

 

            Në praktikën e konsoliduar të Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë është mbajtur qëndrimi se neni 7/3 e Kodit të Punës është një dispozitë urdhëruese e ligjit dhe çdo marrëveshje e lidhur para lindjes së konfliktit është absolutisht e pavlefshme, sipas nenit 92/a të Kodit Civil.[10] Ndaj një qëndrim të ndryshëm nga praktika deri sot e Kolegjit për arsyet që do të merren në analizë në vijim.

            E drejta e palëve për të negociuar mbi gjykatën kompetente e ka bazën tek liria e përgjithshme e palëve për të kontraktuar. Në thelb, e drejta civile dhe procedurale civile, si e drejtë private, bazohet tek parimi i përgjithshëm i disponibilitetit të të drejtave, i lirisë kontraktore dhe autonomisë së vullnetit, me përjashtim të rasteve kur ligji parashikon ndryshe. Parimi i autonomisë së vullnetit dhe lirisë kontraktore ka origjinë kushtetuese. Në nenin 11 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, është parashikuar liria e veprimtarisë ekonomike, si një nga liritë themelore të individit. Në të thuhet, se:

            1. Sistemi ekonomik i Republikës së Shqipërisë bazohet në pronën private e publike, si dhe në ekonominë e tregut dhe në lirinë e veprimtarisë ekonomike.

            2. Prona private dhe publike mbrohen njëlloj me ligj. 3. Kufizime të lirisë së veprimtarisë ekonomike mund të vendosen vetëm me ligj dhe vetëm për arsye të rëndësishme publike.”

             Në Kodin Civil detajohet rregullimi i marrëdhënieve juridike midis privatëve duke u bazuar tek parimi i lirisë së vullnetit dhe se ajo që nuk ndalohet shprehimisht nga ligji është e lejuar. Sipas nenit 79 të Kodit Civil, veprimi juridik është një akt vullneti, i cili krijon, ndryshon apo shuan të drejta dhe detyrime civile. Nga ana tjetër, në nenin 660 të Kodit Civil është parashikuar, se: “Palët në kontratë përcaktojnë lirisht përmbajtjen e saj, brenda kufijve të vendosura nga legjislacioni në fuqi”.

            Po ashtu, në shumë dispozita të tjera të Kodit Civil mund të gjenden shprehje të këtij parimi, ku palëve iu është njohur pushteti sovran për të vendosur apo edhe për të krijuar të drejta apo detyrime të paparashikuara nga ligji. Liria civile dhe qarkullimi civil kanë si bazë të ndërtimit të marrëdhënieve juridike pikërisht lirinë e vullnetit të palëve kontraktore.

Nën të njëjtën filozofi dhe mbi të njëjtat parime është ndërtuar procesi gjyqësor civil, sipas Kodit të Procedurës Civile, i cili i përket palëve, që kanë disponibilietin maksimal mbi të drejtat procedurale dhe mbi procesin në tërësi. Ato kanë të drejtën për t’a iniciuar procesin, për t’a vijuar apo për t’i dhënë fund sipas vullnetit të tyre, ashtu sikurse kanë të drejtën të disponojnë lirisht të drejtat subjektive objekt i gjykimit civil. Ky parim gjen shprehje fillimisht në nenin 2 të Kodit të Procedurës Civile i cili ka parashikuar, se:

Vetëm palët mund të vënë në lëvizje gjykatën për fillimin e një procesi gjyqësor, përveç kur ligji parashikon ndryshe.

Palët janë të lira që në çdo kohë të tërheqin padinë, por gjithnjë përpara shuarjes së saj për efekt gjykimi ose në bazë të ligjit.

Vijon më tej me regjimin juridik të akteve procedurale, ku në nenin 120/2 të Kodit të Procedurës Civil është parashikuar se: “…Vetëm pala në interes të së cilës është bërë një kërkesë, mund të kundërshtojë pavlefshmërinë e aktit për mungesë të vetë kërkesës.

Po ashtu, vijon më tej, me të drejtën e palëve për t’a ankimuar vendimin e gjykatës dhe me kufizimin e gjykatës rishikuese për t’a shqyrtuar ankimin (rekursin) brenda kufijve të tij[11] etj.

Parimi i disponibilitetit në procedurë civile lidhet ngushtësisht me disponibilitetin në të drejtën civile. Në procedurë civile parimi i disponibilitetit do të thotë mundësia që ka çdo person të përdorë objektin e padisë d.m.th. të drejtën materiale si edhe mjetet gjyqësore, d.m.th. rrugën gjyqësore, për të ruajtur ose mbrojtur një të drejtë, që i mohohet ose i është shkelur nga një i tretë.[12] Në këtë kuptim mund të thuhet se procesi është “vepër e palëve”.

Duke pasur parasysh rregullimet e së drejtës, pranohet gjerësisht se normat juridike në dokrinë klasifikohen në dy grupe, me karakter imperativ (urdhërues) dhe norma me karakter lejues (dispozitive). Normat imperative kanë karakter urdhërues, kur ato diktojnë kryerjen e veprimeve të caktuara (pra, ndalojnë mosveprimin) ose janë me karakter ndalues, kur ndalojnë kryerjen e veprimeve të caktuara (ose, me fjalë të tjera, urdhërojnë moskryerjen e këtyre veprimeve). Karakteri imperativ i dispozitave të veçanta duhet të jetë i shprehur qartë dhe në mënyrë specifike.[13] Normat lejuese janë ato që parashikohen në ligj për rregullimin e marrëdhënieve të caktuara midis palëve, por që palët me marrëveshje mund t’i shmangin ato gjatë lidhjes së kontratave, ose gjatë kryerjes së veprimeve të tjera juridike, duke bërë rregullime të tjera që i konsiderojnë të përshtatshme e të dobishme, pa prekur parimet themelore dhe normat urdhëruese të vendosura për mbrojtjen e rendit juridik, moralit dhe zakoneve të mira.[14]

Përgjithësisht, e drejta private, është një tërësi normash juridike me natyrë dispozitive (lejuese), por në të mund të gjenden edhe norma me karakter imperativ. Karakteri imperativ i normave juridike në të drejtën private, përbën kufizim të autonomisë së vullnetit dhe mundet të përligjet vetëm nga një interes publik, në kuptim të neneve 11/3 dhe nenit 17 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë. Në këtë kuptim, nëpërmjet masave të përshtatshme, sipas parimit kushtetues të proporcionalitetit, liria e kontraktimit mund të kufizohet vetëm në atë masë që i shërben interesit të mbrojtjes së interesit publik, si garantimin e ruajtjes së rendit publik, të moralitetit dhe të zakoneve të mira.[15]

Në këtë kuadër dhe për të konkretizuar me shembuj trajtimet teorike të mëlartme sjell në vëmëndje parashikimin e Kodit Civil të Mbretnisë Shqiptare të vitit 1929,[16] i cili në nenin 1104 ku përcaktonte ligjshmërinë e shkakut të kontratës, i referohej interesit publik dhe parashikonte, se: “Shkaku asht i paligjëshëm, kur asht në kundërshtim me ligjën, me rendin publik (ordre publik) ose me zakonet e mira”.

Juristë të shquar të asaj periudhe, nëpër komentarë të Kodit Civil dhe të së drejtës civile në përgjithësi, në lidhje me parimin e autonomisë së vullnetit janë shprehur, se: “Edhe përsa i përket themelit të akteve ka fuqi parimi i autonomisë së vullnetit: gjithçka që nuk ndalohet asht e lejueme. Kjo autonomi gjen përkufizime vetëm në rregullat ligjore që i përkasin rendit publik apo zakoneve të mira. Për mbrojtjen e interesave të kolektivitetit, në asnji rast disponimet dhe konvencionet e privatëve nuk pranohen kur janë në kundë kundërshtim me ligjat ndalimtare të Mbretnisë, të cilat u përkasin personave, sendeve apo veprimeve ose me ligjat që i përkasin në çdo mënyrë rendit publik ose zakoneve të mira.[17]

Kufizimi vetëm nga një interes publik i lirisë së vullnetit, gjen shprehje edhe në Kodin Civil aktual të Republikës së Shqipërisë, konkretisht në nenin 677 ku është parashikuar, se: “Në një kontratë shkaku ligjor është i paligjshëm kur vjen në kundërshtim me ligjin, rendin publik, ose kur kontrata bëhet mjet për të shmangur zbatimin e një norme.”

Një rregullim të ngjashëm ka Kodi Civil i Republikës së Francës, i cili në nenin 2059 ka sanksionuar parimin e autonomisë së vullnetit ku është parashikuar. se: Kushdo mund të negociojë mbi të drejtat që janë lirisht të disponueshme”.

Nga ana tjetër, në nenin 2061 vendoset kufizimi i kësaj lirie për shkaqe që lidhen përgjithësisht me interesin pubik dhe konkretisht është parashikuar, se: “Nuk mund të disponohet në lidhje me çështjet etatiste, mbi zotësinë për të vepruar, mbi çështjet që kanë të bëjnë me divorcet dhe me pjestimin e pasurive apo mbi mosmarrëveshjet që i përkasin kolektiviteteve publike dhe në përgjithësi rendit publik.”[18]

Në të njëjtën mënyrë dhe logjikë juridike, Kodi Civil i Republikës së Italisë në nenin 1322 ka parashikuar, se: “Palët mund të përcaktojnë lirisht përmbajtjen e kontratës brenda kufijve të vendosura në ligj...

Në komentarë të Kodit Civil të Republikës së Italisë, kjo dispozitë është interpretuar se liria kontraktore nuk është absolute, por mund të kufizohet nga ligji, për shkak të interesit publik, apo të interesit të kategorive të caktuara.[19]

Parimi i autonomisë së vullnetit dhe kufizimet e tij, gjejnë shprehje si në pjesën e përgjithshme të Kodit Civil të Republikës së Shqipërisë, ku rregullohen veprimet juridike në përgjithësi, kushtet për vlefshmërinë e tyre, ashtu edhe në pjesën e posaçme që përcakton regjimin juridik të kontratave. Vlen të theksohet se në hartimin e Kodit Civil janë marrë për bazë dy modele ligjore, konkretisht modeli gjerman që trajton konceptin e veprimeve juridike në përgjithësi (BGB Gjerman) dhe Kodi Civil i Republikës së Italisë, në pjesën që rregullon kontratat në përgjithësi dhe në veçanti. Për këtë arsye, shpesh ndodh që të ketë përsëritje të parimeve apo edhe kundërshti, por në tërësi ligji duhet interpretuar si një i tërë, në mënyrë sistematike, ku pjesa e posaçme që rregullon kontratat duhet interpretuar sipas parimeve të përgjithshme dhe rregullave në lidhje me veprimet juridike në përgjithësi.

Në këtë linjë arsyetimi, le të sjellim në vëmëndje nenet 92 dhe 94 të Kodit Civil, ku janë parashikuar rrethanat që shkaktojnë pavlefshmërinë e veprimeve juridike, e cila mund të jetë absolute ose relative.

Rastet e listuara në nenin 94 të Kodit Civil janë rrethana që shkaktojnë pavlefshmëri relative të veprimit juridik, i anullueshëm vetëm me kërkesë të palës së interesuar. Neni 94 i Kodit Civil, është shprehje e parimit të disponilitetit dhe e autonomisë së vullnetit. Kjo dispozitë parashikon disa rrethana të cilat cënojnë vullnetin e palës që ka kryer veprimin juridik, por që gjithësesi pala e dëmtuar ka të drejtën ta konvalidojë veprimin e kryer, për shkak se kjo palë ka të drejtën të disponojë lirisht të drejtat e tij.

Krahas kësaj, ndryshe nga rastet e pavlefshmërisë absolute, këtu nuk flitet për inekzistencë absolute të vullnetit, por për ekzistencën e një vullneti të paplotë, të cunguar apo të vesuar. Rrethanat që shkaktojnë pavlefshmërinë relative të veprimit juridik kanë si emërues të përbashkët se mbrojnë ngushtësisht të drejta subjektive dhe private të palëve të veprimit juridik dhe nuk i interesojnë më gjerësisht publikut apo të tretëve. Si rrjedhojë vetëm pala e dëmtuar ka të drejtë të kërkojë pavlefshmërinë e veprimit juridik nëse vërtetohet një nga faktet juridike të parashikuara në këtë dispozitë dhe sipas parimit të disponibilitetit kjo palë mund të heqë dorë, ta konvalidojë në mënyrë të shprehur apo me heshtje me kalimin e afatit 5 vjeçar të parashkrimit shues, veprimin juridik relativisht të pavlefshëm.

Këtu përfshihen veprimet juridike të kryera nga:

“a) të miturit mbi katërmbëdhjetë vjeç, kur veprimin juridik e kanë kryer pa pëlqimin e prindit ose të kujdestarit;

b) personat, të cilët për shkak sëmundje psikike ose zhvillimi të metë mendor u është hequr ose kufizuar zotësia për të vepruar, kur veprimin juridik e kanë kryer pa pëlqimin e kujdestarit;

c) personat, të cilët në kohën e kryerjes së veprimit juridik nuk ishin të ndërgjegjshëm për rëndësinë e veprimeve të tyre, megjithëse në atë kohë nuk u ishte hequr zotësia për të vepruar;

ç) personi që ka kryer veprimin juridik duke qënë i mashtruar, i kanosur, në lajthim ose për shkak të nevojës së madhe…”

Në të kundërt, neni 92 i Kodit Civil, i cili rregullon institutin e pavlefshmërisë absolute të veprimit juridik, në vetvete shpreh një kufizim të autonomisë së vullnetit. Kjo pasi veprimi juridik që është absolutisht i pavlefshëm, nuk shkakton pasojat juridike që synojnë palët. Pavlefshmëria absolute mund të pretendohet nga kushdo që ka interes, ajo mund t’i kundrejtohet si palës tjetër të veprimit juridik, ashtu edhe çdo personi të tretë. Pavlefshmëria absolute mund të merret parasysh nga gjykata edhe kryesisht, pa u kërkuar nga pala e interesuar, ose kundër dëshirës së saj.[20]Ai nuk mund të bëhet i vlefshëm me asnjë veprim të mëpasëm, as edhe kur ekziston vullneti i palëve (me aprovim, miratim), as me kalimin e kohës së parashkrimit dhe as me zhdukjen më vonë të shkakut të pavlefshmërisë (quod ab initio vitiosum est tractu temporis convalescere non potest).

Pavlefshmëria absolute lidhet së pari, me veprimet juridike në shkelje të normave juridike me karakter urdhërues apo që kryhen në mashtrim të ligjit (shkronja “a” dhe “b” e nenit 92). Po ashtu, veprimi juridik mund të jetë i pavlefshëm edhe kur ka një inekzistencë absolute të vullnetit të palëve ose të njërës prej palëve për kryerjen e veprimit juridik[21] (pikat “c” dhe “ç” të nenit 92).

Neni 92 nuk përcakton se çfarë do të kuptohet me dispozitë urdhëruese të ligjit, por duke iu referuar analizës së mësipërme, një dispozitë urdhëruese e ligjit është e tillë që ka për objekt një interes publik, sepse vetëm një interes i tillë mund të përligjë dhe justifikojë kufizimin e lirisë kontraktore, në përputhje me nenet 11/3 dhe 17 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë. Nga ana tjetër, neni 92 duhet interpretuar në përputhje me nenin 677 të Kodit Civil, pasi është rregulli i përgjithshëm që gjen shprehje tek parimi i posaçëm që rregullon kontratat në përgjithësi dhe kushtet për vlefshmërinë e tyre. Sipas nenit 677 të Kodit Civil kontrata është e paligjshme vetëm nëse vjen në kundërshtim me ligjin apo me interesin publik.

Neni 92/a i Kodit Civil, është një dispozitë gjithpërfshirëse, e cila referon tek dispozita të tjera ligjore, shkelja e të cilave, passjell pavlefshmërinë absolute të veprimit juridik. Vetëm mënyra e formulimit të dispozitës, nuk mjafton për të konkluduar mbi natyrën e saj. Për këto parashikime të tjera ligjore nuk është e mjaftueshme të kërkojmë një veprim a mosveprim, për t’u vlerësuar automatikisht si një dispozitë urdhëruese në kuptimin e nenit 92 (a) të Kodit Civil.[22]

Një dispozitë urdhëruese duhet gjithashtu të përmbajë një element cilësor, që ka për qëllim mbrojtën e rendi juridik, të moralit të shoqërisë apo të zakoneve të mira.[23] Në të kundërt, kufizimi i lirisë kontraktore nuk do të ishte proporcional me interesin publik të mbrojtur, dhe për rrjedhojë do të binte në kundërshtim me parimin kushtetues të proporcionalitetit.[24] Rrjedhimsht, duhet patur shumë kujdes kur identifikohen dispozitat me karakter urdhërues, dhe ky karakter nuk duhet të interpretohet në mënyrë të gjerë.[25]

Nëse do të zgjerohej pa kriter vlerësimi si imperative i dispozitave të  Kodit Civil dhe të ligjeve të tjera mbi kontratat e veçanta, duke i bërë ato detyruese për palët, dhe liria kontraktore do të kufizohej vetëm për ato pjesë të paparashikuara në Kod, rrjedhimisht sfera private do të kufizohej përtej interesit publik, dhe koncepti i dispozitave me karakter lejues do të humbte çdo kuptim, çka është jashtë arsyes së ligjit (ratio legis).[26]

           Duke i përmbledhur rastet e listuara në nenin 92 të Kodit Civil, mund të thuhet se ato kanë një emërues të përbashkët. Ato garantojnë respektimin e rendit publik dhe normave juridike me natyrë urdhëruese, të cilat nuk mund të derogohen me marrëveshje të palëve si dhe penalizojnë veprimet juridike ku ka një mungesë absolute apo inekzistencë të vullnetit të palëve për kryerjen e veprimit juridik. Për këtë arsye, sipas ligjit veprime të tilla janë inekzistente dhe ato mjafton të konstatohen nga gjykatat si të pavlefshme.

            Nëse nenet 92 dhe 94 të Kodit Civil, interpretohen për nga elementi cilësor, bazuar në emëruesit e përbashkët të interesit që ato mbrojnë, mund të arrijmë të konkludojmë rast pas rasti edhe mbi llojin e pavlefshmërisë së veprimit juridik. Nëse një veprim juridik vjen në kundërshtim me një dispozitë të ligjit që mbron interesa ngushtësisht vetjake të palëve, pavarësisht mënyrës së formulimit të dispozitës, kjo do të sillte si pasojë pavlefshmëri relative të veprimit juridik, në të kundërt, nëse interesi që mbron norma tejkalon interesin ngushtësisht vetjak të palës që ka kryer veprimin juridik, atëhere mund të konkludohet mbi pavlefshmërinë absolute.

Kështu, le të marrim si shembull disa dispozita në Kodin Civil, ku formulimi i normës juridike është i natyrës urdhëruese, por për nga elementi cilësor dhe përmbajtësor nuk mund të kategorizohen të gjitha sipas nenit 92/a të Kodit Civil.

Në nenin 83/1 i Kodit Civil është parashikuar, se: “Veprimi juridik  për  kalimin  e  pronësisë    sendeve  të paluajtshme dhe të të drejtave reale mbi to, duhet të bëhet me akt noterial dhe të regjistrohet, përndryshe nuk është i vlefshëm…

Mund të thuhet se kjo është një dispozitë urdhëruese e ligjit, në kuptim të nenit 92/a të Kodit Civil, pasi përveç interesit vetjak të palëve të veprimit juridik, që i ndërgjegjëson ata për rëndësinë e veprimit të kryer, forma shkresore solmme e caktuar për veprimin juridik, për tjetërsimin e sendeve të paluajtshme garanton apo mundëson regjistrimin e tij në regjistrat publik. Kështu, sipas nenit 192/2 i Kodit Civil, regjistrimi bëhet në bazë të një akti publik, të një vendimi gjykate apo të një organi tjetër shtetëror kompetent.

Regjistrimi është shërbim publik, që i lejon kujtdo të marrë të dhëna mbi aktet që transkriptohen. Pikërisht, marrja e saktë e informacionit nëpërmjet publikimit krijon siguri në qarkullimin e pasurive të paluajtshme duke mundësuar që përfituesi i të drejtave mbi sendin të jetë i garantuar për sendin që blen dhe të drejtat reale përkatëse.[27] E thënë ndryshe, regjistrimi i sendit, i shërben interesit publik dhe mbron interesat e të tretëve që hyjnë në qarkullimin civil të atij sendi të paluajtshëm apo kanë interes të kryejnë transaksione në lidhje me të. Këtu nuk flasim për efektet e regjistrimit të sendit në lidhje me të drejtën e pronësisë mbi sendin e paluajtshëm në vetvete, i cili ka efekte deklarative,[28] por se forma shkresore, solemne e këtij veprimit juridik të tjetërsimit ka si qëllim dhe i shërben regjistrimit, bën të mundur realizimin e tij.

Nga ana tjetër, në nenin 208 të Kodit Civil është parashikuar, se: “Tjetërsimi  i  sendit    përbashkët  mund    bëhet  vetëm  me pëlqimin  e    gjithë  bashkëpronarëve.”

Edhe pse kjo dispozitë është formuluar në mënyrë urdhëruese, mungesa e pëlqimit nga njëri prej bashkëpronarëve, nuk shkakton pavlefshmërinë absolute të veprimit juridik dhe si rrjedhojë nuk mund të legjitimojë këdo, qoftë edhe gjykatën si mbrojtëse e interesit publik, që kryesisht dhe tej vullnetit të palës së cënuar apo akoma më tepër kundër dëshirës së tij,  ta konstatojë nul. Kjo dispozitë nuk mbron një interes publik, por garanton të drejtat e pronësisë të secilit prej bashkëpronarëve mbi sendin.

Si rrjedhojë veprimi juridik mund të deklarohet i pavlefshëm vetëm me kërkesë të bashkëpronarit të cilit i janë cënuar të drejtat, i cili nga ana tjetër ka të drejtë t’a konvalidojë, duke e miratuar veprimin juridik në mungesë të pëlqimit të tij me një akt të mëvonshëm, në mënyrë të shprehur apo në mënyrë të heshtur. Interpretimi i kundërt do të cënonte në mënyrë joproporcionale dhe të pajustifikuar sipas neneve 11/3 dhe 17 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë të drejtën e secilit prej bashkëpronarëve për të disponuar lirisht të drejtat mbi pronën qoftë edhe duke hequr dorë prej tyre.

E njëjta logjikë juridike vlen edhe për interpretimin e nenit 204[29] të Kodit Civil, në lidhje me veprimin juridik të kryer për shitjen e pjesës mbi sendin e paluajtshëm nga njëri prej bashkëpronarët, pa garantuar të drejtën e parablerjes.

Duke iu rikthyer diskutimit në lidhje me nenin 7/3 të Kodit të Punës, nëse ai përbën një dispozitë urdhëruese të ligjit në kuptim të nenit 92/a të Kodit Civil, në vijimësi të këtij arsyetimi, mund të konkludohet se përgjigja është negative. Marrëveshja mbi juridiksionin apo kompetencën, e lidhur para lindjes së konfliktit, nuk përfshihet në mënyrë literale në asnjë prej rasteve të parashikuara në nenin 94 të Kodit Civil, por nga një interpretim logjik dhe sistematik të ligjit, pajtues me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, nuk mund të përfshihet as në rrethanat e parashikuara në nenin 92 të Kodit Civil.

Së pari, nuk mund të thuhet se neni 7/3 i Kodit të Punës është një dispozitë urdhëruese e ligjit, e cila mbron interesin publik, por garanton ngushtësisht të drejtën e palës më të dobët për të shprehur lirisht vullnetin në individualizimin e gjykatës kompetente që do të zgjidhë mosmarrëveshjet me palën tjetër. Nëse një marrëveshje për juridiksion është lidhur para konfliktit, i përket punëmarrësit që, pasi ka lindur konflikti të konvalidojë ose jo veprimin e realizuar në kundërshtim me nenin 7/3 i Kodit të Punës dhe të shprehë vullnetin nëse do të përdorë ose jo klauzolën për forumin e përzgjedhur për zgjidhjen e mosmarrëveshjes.

Nga ana tjetër, në një situatë të tillë nuk mund të flitet për inekzistencë absolute të vullnetit të palëve apo të palës më të dobët. Vullneti i punëmarrësit ekziston, por është i cunguar për shkak të marrëdhënies së varësisë me punëdhënësin. Nëse punëmarrësi i mbrojtur nga kjo garanci, edhe pasi ka lindur konflikti, e miraton marrëveshjen për gjykatën kompetente, e ka konvaliduar atë, dhe tej vullnetit të kësaj pale nuk mundet, sipas parimit të autonomisë së vullnetit, që marrëveshja të shpallet e pavlefshme, qoftë kryesisht nga gjykata, qoftë me kërkesë të palës tjetër apo qoftë me kërkesë të të tretëve, që nuk dëmtohen nga kjo marrëveshje.

Sa më sipër, vlerësoj se pavlefshmëria e shkaktuar nga neni 7/2 i Kodit të Punës, për nga logjika juridike dhe interesi që mbron, nuk mund të përfshihet në rrethanën e parashikuar në nenin 92/a të Kodit Civil, por për analogji është e ngjashme me veprimin juridik të kryer në kushtet e veseve të vullnetit, konkretisht të veprimit juridik të kryer në kushtet e kanosjes sipas nenit 94/ç të Kodit Civil.

Kanosja është një ndikim mbi vullnetin e personit që e detyron atë të kryejë një veprim të caktuar nga frika e një dëmi fizik ose material, të padrejtë dhe të rëndë, që i drejtohet personit, bashkëshortit, paraardhësit apo pasardhësit të tij. Pra këtu vullneti është i cunguar për shkak të veprimeve të dikujt tjetër që krijojnë tek pala që kryen veprimin juridik, frikë apo varësi. Në mënyrë jo të njëjtë, por të ngjashme, edhe në situatën e parashikuar në nenin 7/3 të Kodit të Punës punëmarrësi e ka të cunguar vullnetin për shkak të varësisë dhe ndikimit që ka pala tjetër, punëdhënësi, tek ai, gjatë kohëzgjatjes së marrëdhënies së punës.

Për t’a përmbyllur analizën, në këtë kuadër, sjell në vëmëndje praktikën e Gjykatës së Kasacionit të Republikës së Francës (Soc. 16.02.1999), kur është shtruar për zgjidhje një çështje e ngjashme. Ndër të tjera, Gjykata është shprehur se:

“…Marrëveshjet për arbitrazh në marrëdhëniet e punës janë në parim të ndaluara dhe duhet të konsiderohen nul në zbatim të nenit 2061 të Kodit Civil. Por nga ana tjetër, këto klauzola, para lindjes së konfliktit ndalohet t’i kundrejtohen vetëm punëmarrësit. Kjo do të thotë se nga këto nuk mund të përfitojnë punëdhënësit, por lejojnë në çdo rast punëmarrësin të zbatojë klauzolën e arbitrazhit nëse vlerëson se kjo është konform interesit të tij.”[30]

 

Efektet e marrëveshjes për juridiksion sipas nenit 7 të Kodit të Punës

 

            Kodi i Punës, në kreun e VI dhe VII, ka përcaktuar të drejtat dhe detyrimet që i burojnë punëmarrësit dhe punëdhënësit për shkak të kontratës së punës. Ato mund të lindin nga kontrata ose nga ligji (në mungesë të një parashikimi kontraktor), por në çdo rast e kanë burimin nga marrëdhënia e punës. Të drejtat dhe detyrimet e palëve në kontratën e punës, kanë kohëzgjatjen sa kontrata e punës dhe shuhen me shuarjen e saj. Por për shkak të natyrës së tyre, mund të lindin në kohë edhe pas përfundimit të kontratës së punës sipas afatit apo zgjidhjes së saj nga palët.

            Këtu vlen të sillet në vëmëndje detyrimi i besnikërisë që rëndon mbi punëmarrësin, sipas nenit 26, i cili nënkupton detyrimin e punëmarrësit për të ruajtur me besnikëri interesat e ligjshëm të punëdhënësit; detyrimin e tij që gjatë vlefshmërisë së kontratës nuk duhet të kryejë asnjë punë nga të tretët që dëmton punëdhënësin apo i bën konkurrencë atij; detyrimin që gjatë kohëzgjatjes së kontratës por edhe dhe pas saj duhet të ruajë sekret informacionet e marra për shkak të shërbimit ndaj tij, sikurse janë sekretet e fabrikimit dhe veprimtarisë etj.

            Nga ana tjetër, Kodi i Punës në nenin 28, ka parashikuar se një ndër detyrimet e punëmarrësit është ndalimi i konkurrencës, edhe pas përfundimit të marrëdhënies së punës, me kushtin që ky detyrim duhet të merret përsipër me shkrim nga punëmarrësi.[31] 

            Pavarësisht nëse marrëveshja me shkrim sipas nenit 28 të Kodit të Punës është e integruar në kontratën e punës apo është konkluduar në një marrëveshje të dytë gjatë kohëzgjatjes së marrëdhënies së punës apo në përfundim të saj, ajo ka si shkak natyral dhe lind nga marrëdhënia e punës. Punëmarrësi mund të detyrohet të kufizojë të drejtën e tij themelore për t’u punësuar lirisht dhe lirinë kontraktuale apo tregtare vetëm karshi personit që ka patur punëdhënës në bazë të një kontrate pune dhe vetëm për shkak të informacioneve që ka marrë gjatë kohëzgjatjes së marrëdhënies së punës.

            Ndryshe nga detyrimet e tjera të punëmarrësit, detyrimi për ndalimin e konkurrencës sipas nenit 28 të Kodit të Punës, lind vetëm pasi përfundon kontrata e punës, pasi objektivisht dhe juridikisht është e pamundur që detyrimi të lindë më parë. Kështu nëse gjatë kohëzgjatjes së punës, punëmarrësi kryhen një shkelje të tillë mban përgjegjësi, jo sipas nenit 28, por sipas nenit 26 të Kodit të Punës, që përcakton detyrimin për besnikëri. Si rrjedhojë ndalimi i konkurrencës sipas nenit 28 është një zgjatim në kohë edhe post kontrate i detyrimit për besnikëri, sipas nenit 26 të Kodit të Punës. Në të njëjtën mënyrë, detyrimi i i punëmarrësit për të mos përhapur të dhënat kofidenciale, sipas nenit 26 të Kodit të Punës, lind edhe pas përfundimit të kontratës së punës.

            Në vijim të këtij arsyetimi mund të thuhet se kontrata e punës e cila përfundon për shkak të afatit apo për shkak të zgjidhjes së saj nga palët, mund të vazhdojë pjesërisht të prodhojë disa pasoja juridike, përsa i përket disa detyrimeve. Kjo do të thotë se për konflikte që kanë si shkak të drejta apo detyrime që vazhdojnë të prodhohen pas përfundimit të kontratës së punës, nuk do të mund të kualifikohen kurrsesi si marrëdhënie jashtëkontraktore nga gjykatat.

            Nëse punëmarrësi pas përfundimit të kontratës së punës, shkel detyrimin për të mos bërë konkurrencë, sipas marrëveshjes me shkrim me punëdhënësin, kjo mosmarrëveshje buron nga kontrata e punës. Nga ana tjetër, edhe sikur të drejta apo detyrime të caktuara që kanë si shkak natyral marrëdhënien e punës, mund të rezultojnë nga marrëveshje të shkëputura në raport me kontratën e punës, ato do të duhet të kualifikohen si aksesorë të saj. Kjo do të thotë se nëse ka një marrëveshje për juridiksion sipas nenit 7/3 të Kodit të Punës, ai do të zbatohet edhe për konflikte që burojnë post përfundimit të marrëdhënies së punës, në rastet e evidentuara më sipër.

            Në këtë kuptim nuk mund të pranohet që lënda e konflikteve që rrjedh për shkak të marrëdhënies së punës të parcelizohet duke u kualifikuar juridikisht sikur rrjedh nga lloje të ndryshme marrëdhënies juridike, qoftë nga e drejta administrative, qoftë nga shpërblimi i dëmit jashtë kontraktor apo edhe nga disiplina të tjera të së drejtës. Në këtë kuptim praktika gjyqësore e Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë, nëpërmjet së cilës është kualifikuar si marrëdhënie e mëvetësishme e shpërblimit të dëmit, e shkëputur nga kontrata e punës, konkretisht detyrimi i punëmarrësit për të mosushtruar konkurrencë deri në një periudhë të caktuar pas zgjidhjes së kontratës së punës, vlerësoj se nuk shkon drejtë këtij qëndrimi që artikulova nga analiza e mëlartme.[32]

            Vlerësoj se për efekt të zbatimit të drejtë të nenit 7/3 të Kodit të Punës do të duhet që të gjitha konfliktet që rrjedhin nga marrëdhënia e punës, si në fazën parakontraktore, gjatë fazës së ekzekutimit të kontratës dhe pas zgjidhjes së kontratës, por që në gjenezën e tyre të krijimit të së drejtave dhe detyrime kanë pikërisht kontratën e punës, të kualifikohen juridikisht nga gjykata civile, në bazë dhe për zbatim të nenit 16 të Kodit të Procedurës Civile, përmes parimit të unitetit të së drejtave dhe detyrimeve që rrjedhin nga marrëdhënia e punës. Vlerësoj se vetëm kjo mënyrë kualifikimi i lëndës objekt gjykimi do të shërbejë si premisa fillestare për zbatimin sipas ratio-s kushtetuese dhe ligjore të nenit 7/3 të Kodit të Punës.

 

Konkluzione

 

a. Kontrata e punës përbën një veprim juridik konsensual, të dyanshëm, joformal, me kundërshpërblim, me karakter periodik apo suksesiv, si edhe me karakter ngushtësisht personal. Ajo i nënshtrohet një regjimi juridik të posaçëm të përcaktuar nga Kodi i Punës.

b.      Lidhja e varësisë juridike përbën elementin thelbësor të kontratës së punës, që e dallon atë nga kontratat e tjera.

c.  Neni 7/3 e Kodit të Punës gjen zbatim në marrëveshjet midis punëdhënësit dhe punëmarrësit që kanë disponuar në lidhje me kompetencën tokësore të gjykatave brenda juridiksionit gjyqësor shqiptar, po ashtu edhe për rastin kur palët përcaktojnë me marrëveshje juridiksionin e gjykatave të shteteve të tjera, në raport me juridiksionin gjyqësor shqiptar, në marrëdhëniet juridike me elementë të huaj, ashtu edhe kur palët përcaktojnë juridiksionin alternativ të arbitrazhit, në raport me juridiksionin gjyqësor;

d.   Neni 92 i Kodit Civil nuk përcakton se çfarë do të kuptohet me dispozitë urdhëruese të ligjit, por duke iu referuar analizës së mësipërme, një dispozitë urdhëruese e ligjit është e tillë që ka për objekt një interes publik, sepse vetëm një interes i tillë mund të përligjë dhe justifikojë kufizimin e lirisë kontraktore, në përputhje me nenet 11/3 dhe 17 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë.

e.  Marrëveshja mbi juridiksionin apo kompetencën, e lidhur para lindjes së konfliktit, nuk përfshihet në mënyrë literale në asnjë prej rasteve të parashikuara në nenin 94 të Kodit Civil, por nga një interpretim logjik dhe sistematik të ligjit, pajtues me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë, nuk mund të përfshihet as në rrethanat e parashikuara në nenin 92 të Kodit Civil.

f.   Neni 7/3 nuk është një dispozitë urdhëruese e ligjit, pasi nuk mbron një interes publik, por garanton ngushtësisht të drejtën e palës më të dobët për të shprehur lirisht vullnetin në individualizimin e gjykatës kompetente që do të zgjidhë mosmarrëveshjet me palën tjetër. Nëse një marrëveshje për juridiksion është lidhur para konfliktit, i përket punëmarrësit që, pasi ka lindur konflikti të konvalidojë ose jo veprimin e realizuar në kundërshtim me nenin 7/3 dhe të shprehë vullnetin nëse do të përdorë ose jo klauzolën për forumin e përzgjedhur për zgjidhjen e mosmarrëveshjes.

g. Në një situatë të tillë nuk mund të flitet për inekzistencë absolute të vullnetit të palëve apo të palës më të dobët. Vullneti i punëmarrësit ekziston, por është i cunguar për shkak të marrëdhënies së varësisë me punëdhënësin. Nëse punëmarrësi i mbrojtur nga kjo garanci, edhe pasi ka lindur konflikti, e miraton marrëveshjen për gjykatën kompetente, e ka konvaliduar atë, dhe tej vullnetit të kësaj pale nuk mundet, sipas parimit të autonomisë së vullnetit, që marrëveshja të shpallet e pavlefshme, qoftë kryesisht nga gjykata, qoftë me kërkesë të palës tjetër apo qoftë me kërkesë të të tretëve, që nuk dëmtohen nga kjo marrëveshje.

h.   Pavlefshmëria e shkaktuar nga neni 7/2 i Kodit të Punës, për nga logjika juridike dhe interesi që mbron, nuk mund të përfshihet në rrethanën e parashikuar në nenin 92/a të Kodit Civil, por për analogji është e ngjashme me veprimin juridik të kryer në kushtet e veseve të vullnetit, konkretisht të veprimit juridik të kryer në kushtet e kanosjes sipas nenit 94/ç të Kodit Civil.

i.  Të drejtat dhe detyrimet e palëve në kontratën e punës, kanë kohëzgjatjen sa kontrata e punës dhe shuhen me shuarjen e saj. Por për shkak të natyrës së tyre, mund të lindin në kohë edhe pas përfundimit të kontratës së punës sipas afatit apo zgjidhjes së saj nga palët. Kjo do të thotë se nëse ka një marrëveshje për juridiksion sipas nenit 7/3 të Kodit të Punës, ai do të zbatohet edhe për konflikte që burojnë post përfundimit të marrëdhënies së punës.

----------------------------------------------------------

 

Literature:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë, i ndryshuar

-          Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë, i ndryshuar

-          Kodi Civil i Republikës së Francës

-          Kodi Civil i Republikës së Italisë

-          Kodi Civil i Mbretnisë Shqiptare i vitit 1929

-          Kodi i Punës së Republikës së Shqipërisë

-          Konventa e Brukselit, datë 27 Shtator 1968

-          Rregullore No. 1215/2012, datë 12.12.2012 e Parlamentit Europian dhe Këshillit “Mbi juridiksionin, njohjen dhe ekzekutimin e vendimeve në çështjet civile dhe tregtare

-          Konventa për Juridiksionin dhe Zbatimin e Vendimeve në Çështjet civile dhe Tregtare nr.

88/592/EEC, lidhur në Lugano, më 16 shtator 1988, Fletore Zyrtare L, 25/11/1988 P. 0009 – 0048;

-          Rregullore e Këshillit të Komunitetit Europian nr. 44\2001 “Mbi juridiksionin, njohjen dhe ekzekutimin e vendimeve në fushën civile dhe tregtare”;

 

Doktrinë

-          Thimio Kondi, Liria e Kontraktimit dhe kufijtë kushtetues dhe ligjorë të saj, botuar në Revistën ‘Avokatia’ nr. 27, viti 2018

-          Baltasar Benussi, Obligimet dhe kontratat përgjithsisht, botim i Ministrisë së Drejtësisë, Tiranë 1931

-          Stavri Ceço, E Drejta Proceduriale Civile në R.P.S.Sh., botim i Universitetit të Tiranës, Fakulteti i Shkencave Politike dhe Juridike, Tiranë 1986

https://uet.edu.al/images/doktoratura/Andja_Levanaku.pdf; http://www.doktoratura.unitir.edu.al/wp-content/uploads/2018/09/Doktoratura.-Kontrata-Individuale-e-Punes.-Artan-Broci.pdf;

-          Codice Civile Spiegato con esempi pratici, dottrina, giurisprudenca, schemi, tabelle e appendice normative, Decima Edizione, Casa Editrice ‘La Tribuna’

-          F. Izzo, F. Mariani, U. Antico, Diritto del Lavoro, Serie Manuali Giuridici nr. 1, Edizione

‘Simone’, 1994.

 

 

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës së Lartë të Republikës së Shqipërisë:Nr.00-2013-1951 i Vendimit (494), datë 19.09.2013; nr. 00-2018-1072, datë 20.11.2018; nr. 00-2014-3761, datë 17.12.2014; nr. 00-2017 - 2349, datë 03.10.2017; nr. 00-2017-1579, datë 26.09.2017; Nr.11243-00256-00-2006 i Rregj. Themeltar, Nr.00-2007-469 i Vendimit (299), dt. 13.03.2007; Nr.11243-01779-00-2007 i Regj. Themeltar, Nr.00-2010-1042 i Vendimit (345), dt. 07.09.2010 i Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë; Vendim Unifikues nr. 1, datë 06.01.2009 i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

-          Vendim i Gjykatës sëe Kasacionit e Republikës së Francës, Soc. 16.02.1999



[1] Në nenin 21/1 të Kodit të Punës, parashikohet, se: “Kontrata e punës mund të lidhet dhe të ndryshohet me gojë ose me shkrim. Ajo mund të ndryshohet vetëm me marrëveshje midis palëve. Çdo ndryshim i kontratës së shkruar, në dëm të punëmarrësit, duhet të përfundohet me shkrim.

[2] Sipas nenit 12 të Kodit të Punës: “Kontrata e punës është një marrëveshje ndërmjet punëmarrësit dhe punëdhënësit, që rregullon marrëdhëniet e punës dhe përmban të drejtat dhe detyrimet e palëve. Në kontratën e punës punëmarrësi merr përsipër të ofrojë punën ose shërbimin e vet për një periudhë të caktuar apo të pacaktuar kohe, në kuadër të organizimit dhe të urdhrave të një personi tjetër, të quajtur punëdhënës, i cili merr përsipër të paguajë një shpërblim.”.

[3] Në nenin 23 të Kodit të Punës, nën titullin “Detyrimi i Bindjes” parashikohet, se:

     1. Punëmarrësi respekton urdhrat dhe udhëzimet e përgjithshme dhe të veçanta të punëdhënësit.

      2. Punëmarrësi nuk është i detyruar të zbatojë urdhrat dhe udhëzimet e përgjithshme dhe të veçanta të punëdhënësit që ndryshojnë kushtet e kontratës së punës. Ndryshimi i kontratës bëhet me marrëveshje ndërmjet palëve…

[4] Neni 49 i Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë

[5] Vendim nr. Nr.00-2013-1951 i Vendimit (494), datë 19.09.2013; Vendim nr. 00-2018-1072, datë 20.11.2018; Vendim nr. 00-2014-3761, datë 17.12.2014 i Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë

[6] Shih në web:  https://uet.edu.al/images/doktoratura/Andja_Levanaku.pdf. Vizituar me datë 01.12.2020.

[8] Idem

[9] Shih Vendimin nr. 00-2018-1072, datë 20.11.2018 të Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë

[10] Shih Vendimin nr. 00-2018-1072, datë 20.11.2018; Vendim nr. 00-2017 - 2349, datë 03.10.2017; Vendim nr. 00-2017-1579, datë 26.09.2017 të Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë etj.

[11] Neni 465/1 e KPC ka parashikuar, se: “Gjykata e apelit shqyrton çështjen brenda kufijve të ankimit… Po ashtu, në nenin 473/a të KPC është parashikuar, se:“Gjykata e Lartë shqyrton rekursin brenda kufijve të tij, përveç kur ligji parashikon  ndryshe.

[12] Shih Stavri Ceço, E Drejta Proceduriale Civile në R.P.S.Sh., botim i Universitetit të Tiranës, Fakulteti i Shkencave Politike dhe Juridike, Tiranë 1986, faqe 22

[13] Shih Thimio Kondi, Liria e Kontraktimit dhe kufijtë kushtetues dhe ligjorë të sa”, botuar në ‘Avokatia’ nr. 27, viti 2018

[14] Idem

[15] Idem

[16] Ky ligj ka hyrë në fuqi në datën 01.04.1029

[17] Shih Baltasar Benussi, Obligimet dhe kontratat përgjithsisht, Botim i Ministrisë së Drejtësisë 1931, faqe 18

[18] Përkthim i autores

[19] Shih Codice Civile Spiegato con esempi pratici, dottrina, giurisprudenca, schemi, tabelle e appendice normative, Decima Edizione, Casa Editrice ‘La Tribuna’, faqe 867

[20] Shih Vendimin Unifikues i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë nr. Nr.7 i Regj.Themeltar, Nr.13 i Vendimi, dt. 09.03.2006

[21] Shih Vendim i Gjykatës së Lartë, Kolegji Civil, Nr.11243-00256-00-2006 i Rregj. Themeltar, Nr.00-2007-469 i Vendimit (299), dt. 13.03.2007 dhe Vendimi Gjykatës së Lartë, Kolegji Civil, Nr.11243-01779-00-2007 i Regj. Themeltar, Nr.00-2010-1042 i Vendimit (345), dt. 07.09.2010

[22] Shih Thimio Kondi, Liria e Kontraktimit dhe kufijtë kushtetues dhe ligjorë të saj, botuar në ‘Avokatia’ nr. 27, viti 2018

[23] Idem

[24] Idem

[25] Idem

[26] Idem

[27] Shih Vendim Unifikues nr. 1, datë 06.01.2009 të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

[28] Idem

[29] Neni 204 i Kodit Civil ka parashikuar, se: Bashkëpronari,  para  se  t’ia  shesë  pjesën  e  vet    sendin  e paluajtshëm  një  personi    nuk  është  bashkëpronar,  detyrohet  të njoftojë me shkrim bashkëpronarët e tjerë nëse dëshirojnë të blejnë pjesën me të njëjtat kushte që do t’ia shesë personit të tretë. Në rast se  këta  nuk  përgjigjen  brenda  tre  muajve  se  dëshirojnë    blejnë pjesën, bashkëpronari është i lirë të shesë pjesën e tij në persona të tretë. Ai  duhet  t’ua  bëjë    njohur  bashkëpronarëve    tjerë bashkëpronarin e ri.”

[30] Përkthim i ndihmësmagjistratit

[31] Në këtë dispozitë thuhet, se: “Punëmarrësi mbi 18 vjeç mund të zotohet me shkrim kundrejt punëdhënësit të tij, që pas përfundimit të marrëdhënies së punës nuk do t’i bëjë atij konkurrencë në asnjë lloj mënyre, veçanërisht nuk do të formojë një sipërmarrje konkurrente, nuk do të punojë dhe nuk do të interesohet për të...”

[32] Shih Vendimin nr. 11118-866-2020, datë 26.11.2020 të Kolegjit Civil të Gjykatës së Lartë