Të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore: nga jurisprudenca e GJEDNJ

te të ‘drejtat e reja’ të ‘Shtyllës Evropiane të të Drejtave Sociale'

 

Av. Anisa METALLA

Avokate e Parë

 Shërbimi Ligjor Falas (TLAS),

Tiranë

 

Hyrje

 

Shqyrtimi gjyqësor i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore është neglizhuar dhe injoruar hisorikisht në sistemin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut. Mundësia për një shqyrtim gjyqësor nënkupton dhënien e pushtetit njerëzve që pretendojnë të jenë viktima të shkeljeve të këtyre të drejtave, për të qenë në gjendje të paraqesin një ankesë para një organi të pavarur dhe të paanshëm, për të patur mjete juridike adekuate nëse një shkelje duket të ketë ndodhur apo ka të ngjarë të ndodhë, si dhe të ketë një mjet ankimi. Shkaku i këtij hendeku është kryesisht nga rëndësia që u është dhënë më tepër të drejtave civile dhe politike.

 

Ky punim përqendrohet në mbrojtjen e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore në Evropë, ku hendeku i gjykimit midis të drejtave civile e politike dhe të drejtave ekonomike, sociale e kulturore është gjithashtu i pranishëm. Ndërsa është e padiskutueshme që të dyja grupet e të drejtave nuk konsiderohen në baza të barabarta, punimi do të tregojë se të drejtat ekonomike e sociale mund të gjykohen, dhe gjykimi është vënë tashmë në praktikë në një shkallë të caktuar nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut.

Përmes paraqitjes së një game të gjerë çështjesh nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane e të Drejtave të Njeriut, punimi synon të tregojë, se supozimi i pamundësisë për t'iu nënshtruar shqyrtimit gjyqësor i të drejtave ekonomike e sociale është i rremë. Në të njëjtën kohë, nga jurisprudenca ekzistuese ne mund të nxjerrim një kuptim të teknikave dhe metodave të interpretimit që Gjykata përdor për të gjykuar të drejtat që burojnë nga një dokument, siç është Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut (më poshtë e shënuar edhe si KEDNJ, Konventa Evropiane apo thjesht – Konventa), teksti i së cilës mbron kryesisht të drejtat civile dhe politike.

Ky hulumtim nuk sugjeron që procesi gjyqësor është mjeti i vetëm për realizimin e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Sidomos në Evropë, e kundërta ka më shumë të ngjarë të jetë e vërtetë. Sistemi i Konventës Evropiane plotësohet nga Sistemi Evropian i Kartës Sociale që mbikëqyr realizimin progresiv nga shtetet dhe shërben si një organ gjysmë gjyqësor që shqyrton ankesat kolektive të shkeljeve të të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Nga ana tjetër, Bashkimi Evropian ka mekanizmat e tij të mbrojtjes dhe së fundmi ka shpallur Shtyllën Evropiane të të Drejtave Sociale. Gjykata Evropiane, si një autoritet detyrues është në qendër të këtyre sistemeve, sepse ofron frymëzim nga jurisprudenca e vet, dhe praktika e saj gjyqësore ka mundesinë për të interferuar natyrshëm në proceset normative të Shteteve Anëtare.

Në pjesën e parë të këtij punimi paraqitet sistemi i Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut. Më pas prezantohet (përmes çështjeve konkrete) mandati i Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për të gjykuar të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Më tutje vihet në dukje një praktikë e zgjedhur në bazë të Nenit 8 të Konventës Evropiane, si një prej hapësirave të mundshme në gjykimin e të drejtave ekonomike dhe sociale. Ky seksion ndiqet nga një analizë e shkurtër e Sistemit Evropian të Kartës Sociale dhe iniciativa më e fundit e Bashkimit Evropian në prezantimin e Shtyllës Evropiane të Drejtave Sociale.

 

         

             KEDNJ - mekanizmi i mbrojtjes dhe akomodimi

             i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore

 

Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut u miratua në 1950 dhe u hartua brenda sistemit të Këshillit të Evropës. Ajo ishte së pari një përgjigje ndaj ngjarjeve aktuale dhe të kaluara në Evropë, veçanërisht pas Luftës së Dytë Botërore. Së dyti, Konventa ishte një nevojë për të përpunuar detyrimet e anëtarësimit në Këshillin e Evropës[1] dhe, gjithashtu, një përgjigje ndaj kërcënimit të komunizmit që po përhapej nga Bashkimi Sovjetik. Ishte gjithashtu një reagim ndaj shkallës së gjerë të shkeljeve të të drejtave të njeriut në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore. Konventa është përdorur kryesisht për të ngritur çështje të shkeljeve të veçanta të të drejtave të njeriut në Shtetet e angazhuara nga detyrime që burojnë prej saj dhe përfaqësojnë një trashëgimi të përbashkët të traditave politike, idealeve, lirive dhe shtetit të së drejtës.[2] Edhe Shtetet anëtare post-komuniste, pasi u bënë palë të Konventës, nuk vonuan të zotohen se do të lëviznin në këtë drejtim.[3]

Konventa mbron kryesisht të drejtat civile dhe politike.[4] Kjo konsiderohet si një zgjedhje strategjike për t'iu përgjigjur nevojave në Evropë dhe nga ana tjetër për të siguruar një tekst të shkurtër dhe jo të diskutueshëm që shtetet mund ta pranonin.[5] Por sidoqoftë, konventa është shtrirë në të drejtat ekonomike sociale dhe kulturore me garantimet e saj për të drejtat e pronës dhe edukimit[6] dhe gjithashtu në mbrojtjen që ajo siguron për barazinë midis bashkëshortëve[7], të drejtën për mbrojtje nga puna e detyruar[8], të drejtën për respektimin e jetës familjare[9], liria e tubimit[10] dhe mbrojtja nga diskriminimi.[11] Për të siguruar respektimin e angazhimeve të ndërmarra nga Palët e Larta Kontraktuese në Konventë dhe Protokollet e saj, Konventa parashikon krijimin e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ), që funksionon me një mandat të përhershëm.[12]

Studimi i jurisprudencës së sistemit evropian të të drejtave të njeriut është i rëndësishëm për të vështruar se, veçanërisht ky sistem si mund të sigurojë mbrojtje në lidhje me të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Së pari, zhvillimi i standardeve thelbësore, parimet interpretuese dhe përprotbajtja e dhënë për secilën të drejtë ndikon në futjen e këtyre të drejtave ne legjislacionin e brendshmëm, kur jurisprudenca ekzistuese është e pakët apo nuk ekziston. Së dyti, zhvillimi dhe evoluimi i të Drejtës Ndërkombëtare ndihmon për t'i dhënë përmbajtje dhe përparim të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore në kohë. Së fundmi, mekanizmat ndërkombëtarë dhe jurisprudenca e tyre siguron një pikë fillestare për të ngritur pretendime më të mira dhe të bazuara në sistemin vendas.

Këshilli i Evropës miratoi në 1961 Kartën Sociale Evropiane që siguron mbrojtje për të drejtat ekonomike sociale dhe kulturore në Evropë.[13] Në të kundërt të asaj që besohej, edhe pas rishikimit të Kartës Sociale Evropiane,[14] Gjykata e të Drejtave të Njeriut (më poshtë shënuar edhe si: GJEDNJ, Gjykata me seli në Strasburg apo thjesht – Gjyakata)  nuk mori përsipër dhe nuk zbatoi të drejtat sociale dhe ekonomike, përmes zhvillimit të metodave dhe teknikave të saj të interpretimit. Përkundrazi, në vështrim të parë Gjykata duket ngurruese të ndjekë këtë drejtim. Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës është përpjekur të propozojë, që në fazat e hershme të procesit të rishikimit të Kartës Sociale, mënyrën me të cilat do të ishte e mundur përfshirja e të drejtave sociale në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Disa nga këto propozime ishin për të përfshirë të drejtat sociale në një protokoll shtesë të Konventës apo edhe të krijohej një Gjykatë Evropiane e të Drejtave Sociale, por mesa duket vullneti politik mungoi, ose kundërshtoi propozime të tilla që nuk u realizuan asnjëherë.[15]

Efektiviteti dhe zbatueshmëria e të drejtave sociale u konsiderua të jetë në thelbin e vetë demokracisë në Evropë, bazuar në kornizën e rekomandimeve të lartpërmendura të Asamblesë Parlamentare. Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut u pa si një autoritet qendror për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe dinjitetit njerëzor, dhe rekomandimi kërkoi vendosmërisht mundësinë e transferimit të të drejtave sociale nga Karta Sociale në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në mënyrë që ato t'i nënshtroheshin një ekzaminimi më rigoroz ligjor. Për shkak të këtij këndvështrimi shtrirja e sferës së juridiksionit të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (për të cilën ankesat mund të bëhen nga individë, ndryshe nga mekanizmi i ankesave kolektive të parashikuara nga Karta) duket se ishte mjeti më efikas - plotësues i makinerisë së mbikëqyrjes të Kartës Sociale Evropiane, të përmirësimit të mbrojtjes së qytetarëve Evropianë dhe të garantimit të respektimit të plotë të të drejtave sociale nga Shtetet. Një protokoll i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut u konsiderua një vizion për ta bërë të mundur dhe do të përbënte një instrument për forcimin e kohezionit shoqëror, në veçanti me synimin për t'i dhënë fund pabarazive dhe për të mbrojtur interesat e sektorëve më të prekshëm të shoqërisë. Në atë kohë, përpunimi i një protokolli të tillë u la për Këshillin e Evropës si një sfidë e mijëvjeçarit, e cila deri më tani nuk ka marrë ndonjë konkretizim.[16]

Sidoqoftë, siç u përmend më lart, Konventa Evropiane ka ende një numër të caktuar të të drejtave sociale që tashmë janë njohur dhe mbrojtur, por gjithësesi këto nene janë me hapësirë të kufizuar. Një pasqyrë gjithëpërfshirëse e praktikës gjyqësore të Gjykatës mbi të drejtat ekonomike dhe sociale ofron më shumë njohuri se si Gjykata ka interpretuar mandatin e saj në gjykimin e këtyre të drejtave dhe se si ajo e ka zgjeruar arsyetimin e vet përmes metodave të saj të interpretimit, qoftë përmes propozimit të njohjes së një 'minimumi bazë' të mbrojtjes, ose nëpërmjet çështjeve që sinjalizojnë artikulime të reja të të drejtave sociale në jurisprudencën e saj.

 

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe mandati i saj

në gjykimin e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore

 

Mandati i kësaj Gjykat shtrihet vetëm në shqyrtimin e ankesave në lidhje me të drejtat dhe liritë e numëruara tekstualisht në Konventë dhe në protokollet e saj. Si rregull i përgjithshëm, ankesat në lidhje me të drejtat që nuk janë përfshirë në Konventë hidhen poshtë si të papajtueshme ratione materiae. Rrjedhmisht, Konventa nuk garanton shprehimit mbrojtje për të drejta ekonomike, sociale dhe kulturore.[17]

Për shembull, në çështjen Balakin kundër Rusisë,[18] Gjykata vuri re se neni 13 i Konventës garanton disponueshmërinë në nivel kombëtar të një mjeti juridik, për të zbatuar thelbin e të drejtave dhe lirive të Konventës në çfarëdo forme që ato ndodh të mbrohen nga sistemi juridik vendas, kur ekziston një “kërkesë e diskutueshme/që mund të vërtetohet” për shkeljen e një dispozite thelbësore të Konventës. Por në rastin konkret, Gjykata konsideroi se e drejta që kërkuesi u përpoq të mbronte në procedurat e brendshme kishte të bënte me sigurimin e strehimit social për personat që patën nevojë për përmirësimin e kushteve të jetesës. Gjykata theksoi se, edhe pse "nuk ka një ndarje absolute midis sferës së të drejtave sociale dhe ekonomike nga fushat e mbuluara prej Konventës", ajo konsideroi që e drejta e pretenduar nga kërkuesi për çështjen në fjalë i përkiste qartë fushës së të drejtave social-ekonomike, e cila nuk mbulohet nga Konventa. Prandaj, Gjykata konsideroi që kërkesa e ankuesit bazuar në nenin  13, se ai nuk kishte mjete efektive juridike në lidhje me pretendimin e tij për strehim më të madh, ishte ratione materiae e papajtueshme me dispozitat e Konventës.

Në çështjen N kundër Mbretërisë së Bashkuar,[19] Gjykata konstatoi që kthimi në vendlindje i një shtetasje nga Uganda me argumentin, se do të rrezikonte aksesin në ilaçet dhe në mjekimin e nevojshëm, nuk do të përbënte shkelje të neneve 3 dhe 8. Megjithëse po sipas saj, shumë nga të drejtat që përmban kanë implikime të një natyre sociale, ose ekonomike, Konventa në thelb drejtohet në mbrojtjen e të drejtave civile dhe politike. Për më tepër, e natyrshme në të gjithë Konventën është një kërkim i një ekuilibri të drejtë midis kërkesave të interesit të përgjithshëm të komunitetit dhe kërkesave të mbrojtjes së të drejtave themelore të individit. Përparimet në shkencën mjekësore, së bashku me ndryshimet shoqërore dhe ekonomike midis vendeve sjellin që niveli i trajtimit në dispozicion në Shtetin Kontraktues dhe vendin e origjinës mund të ndryshojë shumë. “Ndërsa është e nevojshme, duke pasur parasysh rëndësinë themelore të Nenit 3 në sistemin e Konventës, që Gjykata të mbajë një shkallë fleksibiliteti për të parandaluar dëbimin në raste shumë të jashtëzakonshme, neni 3 nuk vendos një detyrim mbi Shtetin Kontraktues për të lehtësuar pabarazitë e tilla përmes ofrimit të kujdesit shëndetësor falas dhe të pakufizuar për të gjithë të huajt pa të drejtë qëndrimi brenda juridiksionit të tij. Një konstatim për të kundërtën do t'i vinte një barrë shumë të madhe Shteteve Kontraktuese".[20]

Në çështjen Pančenko kundër Letonisë,[21] kërkuesja u ankua për humbjen e statusit të saj ligjor në Letoni dhe kërcënimin për t’u dëbuar nga vendi. Në një aplikim në bazë të neneve 6, 8, 13 të Konventës dhe të nenit 2 të Protokolli nr. 4 të saj, ajo gjithashtu u ankua për problemet e veta socio-ekonomike në Letoni, duke përfshirë borxhet e saj për shpenzimet komunale në lidhje me banesën, papunësinë, mungesën e ndihmës mjekësore falas, ose mbështetjen financiare nga Shteti për të siguruar jetesën e duhur. Gjykata rikujtoi përsëri se Konventa nuk garanton, si të tilla, të drejtat socio-ekonomike, duke përfshirë të drejtën për strehim pa pagesë, të drejtën për të punuar, të drejtën për ndihmë mjekësore falas, ose të drejtën për të kërkuar ndihmë financiare nga një Shtet për të ruajtur një nivel të caktuar jetese.

Në vitin 2007, në çështjen Chen kundër Hollandës,[22] Gjykata gjatë shqyrtimit të kërkesës së një shtetaseje kineze, e cila u ankua në bazë të Nenit 8 ndaj një vendimi që i refuzoi asaj një leje qëndrimi, më qartësisht tha: "Në këtë pikë, Gjykata përsërit se Konventa nuk garanton, si të tillë, të drejtën për të punuar”.[23]

Në çështjen Thlimmenos kundër Greqisë[24], kërkuesi - një Dëshmitar i Jehovait u dënua për mosbindje ngaqë kishte refuzuar të vishte uniformën ushtarake në një kohë të mobilizimit të përgjithshëm. Më vonë, pas dënimit të tij, kur ai donte të merrte një post në një profesion të lirë, pasi iu nënshtrua një provimi emërimi dhe u kualifikua, emërimi  iu refuzua me arsyetimin se ai ishte dënuar për një krim të rëndë. Gjykata, duke e shqyrtuar çështjen në këtë rast në Dhomën e Madhe, sipas Nenit 14 nënvizoi se në rastin konkret ankuesit nuk iu refuzua emërimi si rezultat i dënimit të tij të kaluar për mosbindje që të vishte uniformën ushtarake; ai u trajtua ndryshe nga personat e tjerë që kishin aplikuar për atë post për shkak të statusit të tij si person i dënuar. Gjykata vlerësoi se një dallim i tillë trajtimi zakonisht nuk hyn në fushën e Nenit 14, për aq sa lidhet me aksesin në një profesion të caktuar, duke qenë se e drejta për lirinë e zgjedhjes së profesionit nuk garantohet nga Konventa.[25]

Zakonisht të drejtat e sigurimeve shoqërore kanë dalë në praktikën gjyqësore të Gjykatës përmes Nenit 2 të Protokollit nr. 1. Konkretisht, kur kjo e drejtë për të kërkuar dhe bërë thirrje, Gjykata ka lejuar një marzh më të gjerë vlerësimi për Shtetet. Për shembull, në çështjen e Stec dhe të tjerëve kundër Mbretërisë së Bashkuar,[26] kërkuesit - të gjithë të dëmtuar në punë - u ankuan sipas Nenit 14 të Konventës dhe marrë në lidhje me Nenin 2 të Protokollit nr. 1 të saj, duke argumentuar se skema e lejimit të përfitimeve të reduktuara (një lloj pensioni kur dikush nuk është në gjendje të vazhdojë të punojë) dhe mënyra se si u aplikua ishte diskriminuese dhe shkaktoi një dallim në trajtim në bazë të seksit, çka bie në listën jo-shteruese të arsyeve të ndaluara të diskriminimit në Nenin 14. Përkundrazi, Gjykata konsideroi se dallimi në moshën e pensionit shtetëror midis burrave dhe grave në Mbretërinë e Bashkuar fillimisht kishte për qëllim korrigjimin e pozitës së pafavorshme ekonomike të grave. Ndërsa nuk gjeti asnjë shkelje të të drejtave të pretenduara, Gjykata vendosi që vendimet e Shtetit të paditur, për sa u përket kohës së saktë dhe mjeteve për të korrigjuar pabarazinë, nuk ishin aq të paarsyeshme sa të tejkalonin marzhin e gjerë të vlerësimit të lejuar në një fushë të tillë. Gjykata shpjegoi se, fushëveprimi i këtij marzhi do të ndryshojë në varësi të rrethanave, subjektit dhe sfondit të përgjithshem. Nga ana tjetër, një marzh i gjerë vlerësimi zakonisht i lejohet Shtetit, sipas Konventës, kur bëhet fjalë për masa të përgjithshme të strategjisë ekonomike apo sociale. Për shkak të njohurive të tyre të drejtpërdrejta për shoqërinë dhe nevojat e saj, autoritetet kombëtare në parim janë më mirë të vendosura se sa gjykatësi ndërkombëtar për të vlerësuar atë që është në interes të publikut mbi baza sociale apo ekonomike, dhe Gjykata në përgjithësi do të respektojë zgjedhjen e politikës së legjislaturës, përveç nëse shkelja është "qartazi pa një bazë të arsyeshme".[27]

Megjithatë, shumë e rendësishme është të theksohet se, fakti që nëse një e drejtë specifike nuk përfshihet apo artikulohet në Konventë, nuk do të thotë që mbrojtja e ofruar nga Konventa dhe sistemi Konventor është e përjashtuar. Jurisprudenca e gjerë e gjykatës dhe interpretimi i saj evolutiv është një shembull i qartë i kësaj. Për shembull, edhe pse e drejta për azil nuk është e garantuar, Gjykata ka konstatuar se dëbimi apo ekstradimi në një vend ku ka arsye që personi të jetë nën rrezik torture, trajtimi çnjerëzor apo degradues, ajo ka gjetur një shkelje të Nenit 3 të Konventës. Për më tepër, nga këndvështrimi i jurisprudencës së Gjykatës, nëse një të drejte i sigurohet mbrojtje nga legjislacioni i brendshëm, ajo mund të angazhojë përgjegjësinë e Shtetit sipas Nenit 14, për të mos bërë diskriminim në sigurimin e kësaj të drejte.[28]

Është e padiskutueshme që vendimet gjyqësore janë njëkohësisht "ligjore" dhe "politike", në kushtet kur gjyqtarët kanë diskrecion në zgjedhjen e një interpretimi të mundshëm apo përjashtimin e një tjetri.[29] Ky rol i gjyqësorit në marrjen e vendimeve të tilla është tipik për ato sisteme juridike që u lejojnë gjyqtarëve funksionin e vlerësimit kushtetues, dhe që gjithashtu lejojnë kontrollin gjyqësor të veprimtarisë së ekzekutivit dhe administratës. Kjo ka për qëllim të ruajë integritetin dhe koherencën e sistemit ligjor dhe është pranuar tradicionalisht në fushën e të drejtave civile dhe politike. E njëjta metodë e arsyetimit mund të shtrihet në fushën e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore, gjithashtu, përmes promovimit të një roli aktiv të gjyqësorit në kuptimin e pjesëmarrjes demokratike në mbrojtjen e këtyre të drejtave, veçanërisht të të drejtave të grupeve më vulnerabël, ose pakicave. [30]

 

Gjykimi i të drejtave ekonomike, sociale e kulturore në kuadër të nenit 8

 

Doktrina e Gjykatës për të interpretuar konventën si një 'instrument të gjallë' që korrespondon me kushtet aktuale ka mundësuar një interpretim shumë të gjerë të nenit 8 në përputhje me zhvillimet shoqërore dhe teknologjike. Gjykata i ka përshkruar të drejtat e nenit 8 si jashtëzakonisht personale dhe jo të transferueshme.[31] Interpretimi i zgjeruar që Gjykata i ka dhënë nenit 8 zakonisht konsiderohet se i përgjigjet ndryshimit të vlerave shoqërore në marrëdhëniet personale në shtetet evropiane. Formulimi shumë i gjerë dhe i paqartë i nenit 8 në thelb ka lejuar fushën e mbrojtjes të mbulojë pothuajse çdo aspekt të jetës.

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ) ka gjetur shkelje të nenit 8 të GJEDNJ kur politika e Shtetit mungonte në lidhje me realizimin e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Për shembull, në çështjen Yordanova kundër Bullgarisë,[32]  një vendim në lidhje me të drejtën për strehim adekuat të romëve, GJEDNJ vendosi që dëbimi do të ishte shkelje e Nenit 8 të KEDNJ, njëkohësisht duke pohuar se e drejta për jetën private e rrënjosur në Konventë nuk nënkupton të drejtën për një banesë. Në rastin specifik, megjithatë, u konsiderua jo proporcionale për të dëbuar familjen në fjalë në atë kohë. Çështja konsiderohet si një shembull i praktikës së Gjykatës që përpiqet të ndihmojë grupet e margjinalizuara ndërsa nuk ka dispozita eksplicite dhe të qarta për detyrimet pozitive të Shtetit për të realizuar këto të drejta.[33]

Në rastin e McCann kundër Mbretërisë së Bashkuar,[34] Gjykata gjeti një shkelje të nenit 8 dhe nuk shqyrtoi proporcionalitetin e masës në vetvete, por në vend të kësaj ajo konstatoi se ngjarjet arritën në një shkelje sepse ato nuk arritën të përmbushnin kërkesën procedurale për të pasur një mundësi për t'u rishikuar nga një gjykatë e pavarur, rrjedhimisht, duke arritur vendimin për dëbimin e kërkuesit, autoritetet kombëtare nuk kishin arritur të konsideronin nevojat e tij, një shkelje procedurale, por që thekson nevojat minimale të kërkuesit. Kjo metodë e gjykimit konsiderohet mënyra sesi Gjykata siguron një standard thelbësor socio-ekonomik pa ndërhyrë padrejtësisht në politikat sociale të shtetit. [35]

Gjykata ka zgjeruar interpretimin e saj të Nenit 8 edhe mbi identitetin etnik dhe fetar. Në çështjen Ciubotaru kundër Moldavisë[36] kërkuesi pretendoi, në veçanti, një shkelje të së drejtës së tij për respektimin e jetës private si rezultat i refuzimit të autoriteteve për të regjistruar etninë e tij siç u deklarua nga ai. Dokumentet e tij të gjendjes civile rumune nuk përmbajnë ndonjë informacion në lidhje me identitetin e tij etnik. Gjykata gjeti një shkelje të nenit 8 dhe detyrimin pozitiv të shtetit për të verifikuar objektivisht përkatësinë e aplikantit në një grup të caktuar etnik. Gjykata vuri në dukje se sëbashku me aspekte të tilla si emri, gjinia, feja dhe orientimi seksual, identiteti etnik i një individi përbën një aspekt thelbësor të jetës private dhe identitetit të tij. Kjo duket të jetë veçanërisht e vërtetë në mjedisin aktual shoqëror të Republikës së Moldavisë, ku problemi i identitetit etnik ka qenë temë e tensionit shoqëror dhe debatit të nxehtë për një kohë të gjatë dhe, më e rëndësishmja, kur identiteti etnik i regjistruar i një individi, ndryshe nga aspekte të tjera të regjistruara të identitetit, është vendimtar për përcaktimin e identitetit etnik të fëmijëve të kërkuesit dhe të brezave të ardhshëm. Prandaj, faktet e çështjes në fjalë u shqyrtuan brenda fushës së "jetës private" sipas Nenit 8 të Konventës.[37]

Gjykata Evropiane ka zhvilluar që në fillim të jurisprudencës së saj elementet e marrëdhënieve personale që përbëjnë lidhjet familjare që marrin mbrojtje nga konventa. Kështu, jeta familjare e mbrojtur nga Neni 8 ka marrë një interpretim gjithmonë e më të gjerë, dhe është shtrirë deri në martesat midis të njëjtit seks, të drejtën për t'u bërë prindër gjenetikë, të drejtën për të lindur fëmijë dhe përdorimin e teknikave të asistuara mjekësore të lindjes apo disponueshmërine e procedurave të divorcit.[38]

Duke qenë se nga neni 8 nuk rrjedh e drejta për t'u pajisur me një shtëpi, në shumë raste gjykata ka shqyrtuar ankesat lidhur me mungesën e strehimit sipas kësaj dispozite dhe veçanërisht një detyrim pozitiv mund të lindë në lidhje me grupet vulnerabël. Një shembull është Yordanova kundër Bullgarisë siç u përmend më lart. Një çështje tjetër historike është Chapman kundër Mbretërisë së Bashkuar,[39] ku Gjykata gjeti se përkatësia në një grup të caktuar etnik dhe adoptimi i një stili të veçantë jetese mund të implikojë llojin e shtëpisë që dikush dëshiron dhe nivelin e mbrojtjes që ajo fiton. Nga Dhoma e Madhe u konsiderua se ekzistonte një konsensus evropian në zhvillim për të "njohur nevojat e veçanta të pakicave dhe një detyrim për të mbrojtur sigurinë, identitetin dhe mënyrën e jetesës".[40] Sidoqoftë, Gjykata e ndarë me shumicë prej 10 në 7 vensosi, se Neni 8 nënkuptonte detyrime pozitive shtetërore për të lehtësuar jetën e ciganëve, por në rastin aktual ndërhyrja u konsiderua si "e nevojshme në një shoqëri demokratike", sepse toka e banuar nga familja cigane ishte subjekt i mbrojtjes së mjedisit dhe për këtë arsye një marzh i gjerë vlerësimi duhej t'u jepej autoriteteve kombëtare në çështjet e planifikimit. Opinioni i pakicës zbuloi se ekzistonte një konsensus i mjaftueshëm për mbrojtjen e pakicave dhe gjithashtu se mungesa e një vendi alternativ të përshtatshëm për karavanët e për znj. Chapman kërkonte që marzhi i vlerësimit të interpretohej në mënyrë më rigoroze.

Kur bëhet fjalë për trajtimin e çështjeve shëndetësore dhe disponueshmërinë e kujdesit, neni 8 është relevant të përdoret në lidhje me ankesat për pamjaftueshmërinë e shërbimeve shëndetësore. Zakonisht edhe në këtë lloj çështjsh gjykata ka lejuar një marzh të gjerë vlerësimi për autoritetet e vendit “të cilët janë më të mirëvendosur për të vlerësuar përparësitë, përdorimin e burimeve dhe nevojat shoqërore”. Kjo është gjuha që Gjykata përdori në çështjen Shelley kundër Mbretërisë së Bashkuar,[41] ndërsa nuk gjeti asnjë shkelje në bazë të Nenit 2 të Konventës për shkak se autoritetet nuk po merrnin hapa parandalues në lidhje me një rrezik të njohur, të vërtetë dhe të menjëhershëm të jetës, për shkak të përhapjes së viruseve në një burg. Sidoqoftë, ka shumë raste në jurisprudencën e Gjykatës ku trajtimi i kujdesit shëndetësor është shqyrtuar sipas nenit 8 dhe janë gjetur shkelje për shkak të mungesës së masave mbrojtëse ose mungesës së kornizës ligjore ose qartësisë së saj.[42]

Konventa Evropiane nuk parashikon një të drejtë eksplicite për një mjedis të pastër dhe të qetë, por në jurisprudencën e gjykatës, pretendimet në lidhje me zhurmën, emetimet, ndotjen etj. kanë çuar në një interpretim të gjerë të nenit 8 për të mbuluar të drejtat mjedisore të njeriut.

Taşkın dhe të tjerë kundër Turqisë,[43] një çështje në lidhje me dhënien e lejeve për të shfrytëzuar një minierë ari në rrethin e Bergama (Turqi), ankuesit pretenduan se, si rezultat i zhvillimit dhe funksionimit të minierës së arit Ovacık, ata kishin vuajtur dhe vazhdonin të vuanin efektet e dëmtimit të mjedisit. Në mënyrë të veçantë, këto përfshinin lëvizjen e njerëzve dhe ndotjen akustike të shkaktuar nga përdorimi i makinerive dhe eksplozivëve. Gjykata konstatoi se mospërmbushja e aspektit procedural të Nenit 8 gjatë dhënies së lejes së shfrytëzimit përbënte mospërmbushje të detyrimit shtetëror për të siguruar të drejtën e kërkuesve që të respektohet jetën e tyre private dhe familjare, në kundërshtim me Nenin 8 të Konventës.[44]  Kjo pikëpamje ruhet gjithashtu në çështjen Okyay dhe të tjerë kundër Turqisë,[45] në lidhje me dështimin nga autoritetet turke për të zbatuar një urdhër nga një gjykatë vendase për të mbyllur tre termocentrale duke shkaktuar ndotje në provincën e Muğla.

Ajo që konsiderohet veçanërisht e rëndësishme në këto çështje të lidhura me të drejtat mjedisore të gjykuara sipas Nenit 8 të Konventës Evropiane, është referimi i Gjykatës ndaj parimeve të përfshira në Konventën e Aarhusit.[46]  Gjykata përmendi Konventën e Aarhus-it si pjesë e 'teksteve ndërkombëtare përkatëse për të drejtën për një mjedis të shëndetshëm' dhe në çështjet e lartpërmendura në lidhje me Turqinë e cila nuk është palë e Konventës, por prapë kjo nuk e ndaloi Gjykatën t'i referohej këtij instrumenti. Kjo mund të shihet si një tregues që Gjykata konsideron disa dispozita të Konventës së Aarhusit si pjesë e së drejtës zakonore ndërkombëtare për interpretimin e Nenit 8.[47] Analiza eksploruese e kryer këtu do të duhet të shtrihet në disa të drejta ekonomike, sociale dhe kulturore (e drejtë për strehimin, të drejtën për shëndetin, të drejtën për ushqim, të drejtën për një standard adekuat të jetesës, kushtet e punës dhe sigurinë në punë, e drejta për ujë, të drejtat kulturore, dhe ndoshta gjithashtu për të drejtën për arsim) si dhe për një larmi të gjerë të traktateve mjedisore dhe mekanizmave potencialisht të dobishëm për zbatimin e tyre.

Të gjitha rastet e analizuara nën këtë seksion sugjerojnë metoda nga ku gjykata mund të nxjerrë një kornizë më të qartë në jurisprudencën e saj për të Drejtat Ekonomike Sociale dhe Kulturore. Ajo që tashmë është sugjeruar si një "perspektivë e thelbit të së drejtës" mund të zhvillohet së pari duke identifikuar pse interesi mbulohet nga fushëveprimi i Konventës dhe pastaj të sigurojmë që këto interesa të jenë të dukshme në shqyrtimin e Gjykatës. [48]

 

Komiteti Evropian për të Drejtat Sociale dhe mandati i tij

 

Karta Sociale Evropiane e miratuar më 1961 dhe Ajo e Rishikuar më 1996 siguron mbrojtje për të drejtat ekonomike sociale dhe kulturore në Evropë. Dyzetë e tre anëtarë të Këshillit të Evropës janë palë të Statutit të tij, ose të Statutit të rishikuar apo në të dy.[49] Protokolli i vitit 1995 i Statutit parashikon një procedurë ankese kolektive dhe hyri në fuqi më 1998. Prej asaj kohe futja e mekanizmit të ankesave kolektive konsiderohet si një nga risitë më domethënëse të Kartës Sociale Evropiane.

Mekanizmi i kontrollit të të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore bazohet gjithashtu në një procedurë vjetore kontrolli mbi bazën e raporteve kombëtare ku Shtetet tregojnë se si e zbatojnë Kartën në legjislacionin dhe praktikën e tyre. Komiteti Evropian i të Drejtave Sociale shqyrton raportet dhe vendos për përputhshmërinë e situatës kombëtare me statutin. Nëse shteti nuk ndërmerr ndonjë veprim në përgjigje të vendimit të Komitetit të Ministrave të KiE, atëherë ky i drejtohet Shtetit përkatës me nnjë rekomandim që kërkon të rregullojë situatën.

Duhet të theksohet se mekanizmi i kontrollit të Kartës Sociale nuk ka çuar në një mbrojtje efikase të të drejtave sociale dhe ekonomike, dhe Karta është relativisht mbrapa në krahasim me Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut.[50]Fakti që anëtarësimi në Këshill kërkon ratifikimin e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, por jo të Kartës Sociale Evropiane, mospërputhjet në staf dhe burime të dedikuara për sistemet përkatëse të mbikëqyrjes, rolet e pabarabarta të akorduara për të drejtat e ndryshme brenda aktivitetet të Këshillit janë të gjithë një larmi treguesish që tregojnë një histori e cila ndihmon për të shpjeguar të paktën disa nga sfidat me të cilat përballen ata që dëshirojnë të reformojnë sistemin mbikëqyrës të Kartës Sociale Evropiane ”.[51]

Karta e vitit 1961 përcakton krijimin e garancive ligjore ndërkombëtare detyruese në të njëjtën mënyrë si Konventa, por pa arritur aq larg sa të ngrejë një gjykatë të dedikuar. Karta e rishikuar përditëson dhe shton të drejtat e parashikuara në instrumentin e vitit 1961. Një nga burimet e tij të frymëzimit ishte ligji i BE-së.[52]

Mekanizmi i kontrollit të Kartës nuk mbetet i izoluar në veprimtarinë e tij, por frymëzohet në Evropë nga sistemi i Konventës dhe Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut, si edhe nga traktatet e tjera ndërkombëtare dhe sistemi i Kombeve të Bashkuara. Karta interpretohet nën dritën e KEDNJ dhe praktikës gjyqësore të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, si dhe nën dritën e traktateve të tjera ndërkombëtare, të cilat janë të rëndësishme në fushën e të drejtave gjithashtu të garantuara nga Karta, si edhe nën dritën e interpretimit të dhënë këtyre traktateve nga organet e tyre përkatëse të monitorimit, në veçanti Pakti Ndërkombëtar i Kombeve të Bashkuara për të Drejtat Ekonomike Sociale dhe Kulturore, Konventa e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Fëmijëve, Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjithë formave të Diskriminimit Racor (21 Dhjetor 1965).[53]

Prej shumë vitesh tashmë Komiteti Evropian për të Drejtat Sociale ka krijuar autoritetin e tij për të vepruar si një organ efektiv kuazi-gjyqësor. Praktikisht, roli dhe praktika e tij nën procedurën e ankesës kolektive është pothuajse e ngjashme me atë të gjykatave të tjera ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Komiteti sidoqoftë mbetet organi kryesor me kompetencë për të siguruar interpretime ligjore autoritare të Kartës Sociale Evropiane si në procesin e raportimit ashtu edhe në ankesa. Ndërsa zhvillon dhe artikulon një jurisprudencë të të drejtave sociale, teknika e tij e arsyetimit është shumë e ngjashme me atë të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për aq sa konsiderohet se vendimet mbajnë një nivel të caktuar qendrueshmërie me njëri-tjetrin.[54] Megjithatë, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut nuk u është referuar vendimeve të Komitetit në jurisprudencën e saj, por referenca në traktate apo burime të tjera të ligjit është gjithnjë në rritje. Për këtë arsye suksesi i Komitetit Evropian për të Drejtat Sociale në zhvillimin e një jurisprudence koherente është një burim i dobishëm për të kuptuar sesi këto të drejta mund të interpretohen në mënyrë gjyqësore.[55]

Prej shumë vitesh tashmë janë identifikuar divergjenca midis sistemit të Kartës Sociale me ligjin e BE-së. Këto divergjenca i referohen më së shumti ligjit kombëtar të disa Shteteve Palë të Kartës që janë, gjithashtu, Anëtare të BE-së dhe që bien brenda fushës së Kartës. Po ashtu, divergjencat e tjera midis dy sistemeve janë të lidhura me zbatimin e Kartës në ligjin kombëtar. Ndërsa ka iniciativa të vazhdueshme për të përmirësuar koordinimin midis dy sistemeve,[56] ekziston një mungesë e qartë e konformitetit dhe pranimit të Kartës nga vendet anëtare të BE-së.[57]

Edhe krahasimet midis Kartës Sociale Evropiane dhe Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore nuk janë plotësisht të dukshme dhe, gjithashtu, kronologjia e tyre është e ndryshme. Ndërsa Karta u nënshkrua në 1961, Pakti nga ana tjetër u nënshkrua në 1966; po ashtu, Karta nuk konsiderohet si një instrument rajonal për zbatimin e këtij Pakti Ndërkombëtar.[58] Edhe pse të dy instrumentet marrin frymëzim nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut,[59] kjo lidhje duket të jetë artificiale dhe nuk ka kontribuuar në marrëdhëniet midis dy sistemeve. Për më tepër, Sistemi i Kartës nuk ka ushtruar ndonjë ndikim për përpunim të mëtejshmëm të Paktit. Si pasojë këto dy instrumente ekzistojnë paralelisht dhe evoluojnë veçmas.[60]

 

Shtylla Evropiane e të Drejtave Sociale

 

           “Bashkimi ynë ka qenë gjithmonë një projekt social në zemër. Me më shumë sesa

thjesht një treg i vetëm, më shumë se para, më shumë se euro. Bëhet fjalë për vlerat tona dhe

mënyrën se si duam të jetojmë”.[61]

Më 17 nëntor 2017, liderët e Bashkimit Evropian shpallën solemnisht 'Shtyllën Evropiane të të Drejtave Sociale' në Samitin Social për Punë të Drejta dhe Zhvillim, mbajtur në Gothenburg (Suedi). Shtylla Evropiane e të Drejtave Sociale shpreh 20 parime dhe të drejta thelbësore për tregjet e punës dhe sistemet e mirëqenies së drejtë e mirëfunksionuese në Evropën e shekullit XXI. Që atëherë, Komisioni Evropian ka ndërmarrë iniciativa të shumta për të vënë në praktikë 20 të drejtat dhe parimet e Shtyllës në nivel Evropian, dokument i cili konsiderohet të ketë potencialin për të përmirësuar ndjeshëm situatën sociale të miliona Evropianëve.

‘Shtylla Sociale Evropiane’ u shpall si një përgjigje ndaj ndryshimit të realiteteve të manifestuara në vendet anëtare të Bashkimit Evropian dhe në tregjet e ndryshme të punës, dhe si një domosdoshmëri për t’u shtuar një dimension shoqëror dimensioneve ekonomike dhe financiare të Bashkimit Ekonomik dhe Monetar; çka është më e rëndësishmja - si një përgjigje ndaj efekteve të krizës që filloi më 2008, si edhe vështirësive të tjera me të cilat përballen shumë qytetarë të vendeve anëtare të Bashkimit Evropian.[62]

Strukturalisht, Shtylla Evropiane e të Drejtave Sociale përmban 20 të drejta kryesore që janë të organizuara në tre kategori, mundësi të barabarta dhe qasje në tregun e punës, kushte të drejta të punës dhe mbrojtje sociale, si edhe përfshirja. Të drejtat dhe parimet kryesore parashikojnë të drejtat për arsim dhe të mësuarit afatgjatë, barazinë gjinore, mundësi të barabarta, mbështetje aktive për punësim dhe kushte të mira punësimi, dialog social, ekuilibër punë-jetë, mjedis pune, kujdesi për fëmijët, mbrojtja sociale, përfitimet e papunësisë, të ardhurat minimale, të ardhurat dhe pensionet, kujdesi shëndetësor, përfshirja e personave me aftësi të kufizuara, kujdesi afatgjatë, strehimi dhe ndihma për të pastrehët, aksesi në shërbimet thelbësore (uji, kanalizimi, energjia, transporti, shërbimet financiare dhe komunikimet dixhitale).[63]

Përveç pikëpamjes strukturore, Shtylla Sociale Evropiane nga pikëpamja ligjore aktualisht mbetet deklarative, edhe pse artikulon të drejta të reja; natyra juridike e saj mbetet ende e diskutueshme. Edhe pse Shtylla u jep artikulime të drejtave potencialisht të reja, duke qenë se që në preambulën e saj ajo konsiderohet të jetë "konceptuar si një busull" dhe "të shërbejë si një udhëzues" për këto parime që të përkthehen në masa veprimi dhe legjislacion në nivelin e duhur. Si pasojë, parimet dhe të drejtat e Shtyllës nuk janë ende (të paktën për momentin) të zbatueshme.[64]

Megjithatë, mesazhi që po jep Shtylla Sociale Evropiane mbetet shumë pozitiv dhe premtues për avancimin dhe mbrojtjen e të drejtave sociale dhe ekonomike në Evropë, dhe ajo duket se është përgjigjja e duhur për problemet e varfërisë dhe përjashtimit shoqëror me të cilin përballen tani shumë evropianë; plot zëra po bëjnë thirrje për një diskutim të hapur dhe gjithëpërfshirës të mundësive për të përfshirë këto parime në Traktatin për Funksionimin e Bashkimit Evropian. Ndërsa ka ende shumë për t'u parë në rrjedhën e këtyre diskutimeve, të drejtat ekonomike dhe sociale të adresuara me Shtyllën, ende u drejtohen kryesisht Shteteve Anëtare të Bashkimit Evropian. Përveç mangësive të tjera si forca detyruese, ende ka probleme të varfërisë dhe të përjashtimit social, që prekin vendet jo-anëtare të BE-së, të cilat nuk përjashtohen të ndjekin legjislacionin që sugjeron Shtylla, por kapacitetet drejt realizimit të të drejtave sociale dhe ekonomike janë dukshëm më të ulta.

Nga një këndvështrim më i thelluar, këto zhvillime duket se kanë mundësinë të gjenerojnë prespektiva interesante për avancimin e gjykimit të të drejtave ekonomike dhe sociale, gjithashtu nën ndikimin e elementit të ndërveprimit që kanë sistemet juridike ndërkombëtare midis tyre[65] dhe, nga ana tjetër, si pasojë e “presionit” të vazhdueshëm historik që sistemi i Konventës Evropiane ka rrezatuar vazhdimisht në ruajtjen e të drejtave të njeriut dhe në nxitjen e ndryshimeve në të gjithë Evropën.

 

Konkluzione

 

Sistemi Evropian i të drejtave të njeriut mbetet një nga sistemet më të përparuara rajonale në lidhje me mbrojtjen dhe realizimin e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut, nga miratimi i saj deri në formulimin e sotëm mbetet një dokument që siguron kryesisht mbrojtje për të drejtat civile dhe politike. Sidoqoftë, përveç disa dispozitave të qarta që parashikojnë të drejtën për arsimim, mbrojtjen e pronës, mbrojtjen nga diskriminimi apo edhe jetën familjare, nuk mungon gjykimi i të drejtave të tjera ekonomike, sociale dhe kulturore nga Gjykata Evropiane. Ky hulumtim sugjeron që jurisprudenca e Gjykatës në lidhje me të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore, në të vërtetë peshon më shumë drejt zbatimit të një doktrine, që u lejon një marxh të gjerë vlerësimi Shteteve, për të rregulluar çështjet e tyre sociale dhe ekonomike. Njëkohësisht, roli subsidiar i Gjykatës po lë gjithnjë e më shumë gjurmë të krijimit të një zhvillimi konceptual, që jo vetëm parashikon mundësitë e gjykimit të këtyre të drejtave, por gjithashtu siguron përmbajtje për detyrime pozitive dhe negative; konceptin e një minimumi bazë; realizimin progresiv; nivelet e ndryshme të detyrimeve shtetërore për të respektuar, mbrojtur dhe përmbushur; zbatimin e  parimit të barazisë përmes ndalimit të diskriminimit dhe më e rëndësishmja - ndërlidhjen midis të drejtave civile dhe politike me të drejtat ekonomike sociale dhe kulturore.

Është e rëndësishme të përmendet se funksioni gjyqësor i gjykuesit ndërkombëtar, qoftë global apo rajonal, nuk është i izoluar vetëm në zgjidhjen e çështjes që paraqitet para tij. Funksioni i tij publik inkurajon krijimin pozitiv të normave, veçanërisht brenda spektrit të kufizuar që ofron Konventa Evropiane. Sigurisht, ky lloj funksioni gjyqësor nuk sugjeron përqafimin e fushave të cilat ligji nuk i njeh ose nuk i rregullon. Përkundrazi, procesi i interpretimit të ligjit në raste konkrete lejon që rregulla të tilla të bashkohen në parime të strukturuara të afta për një zbatim më të gjerë. Një shembull i qartë që mbështet këtë ide është zbatimi i gjerë i Nenit 8 dhe interpretimi i tij i zgjeruar për të drejta që mungojnë në Konventë.

Karta Sociale Evropiane dhe mekanizmi monitorues i saj përmes sistemit të ankesave kolektive dhe raportimit periodik nga shtetet mbi realizimin progresiv të të drejtave sociale, megjithëse ka ofruar një mbrojtje të përparuar, Komiteti dhe vendimet e tij mbeten ende jo-detyruese dhe qasja interpretuese e tij merr frymëzim nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane. Kjo i bën të dy mekanizmat të jenë shumë të ndërlidhur.

Zhvillimet e reja së fundmi me Shtyllën Evropiane të të Drejtave Sociale, kanë krijuar një grup shumë inovativ të drejtash të reja sociale në Evropë në formën e proklamimeve politike që zotohen të përmirësojnë ndjeshëm situatën sociale të miliona Evropianëve. Sidoqoftë, profili i ulët ligjor i Shtyllës, sfidat e zbatimit dhe mungesa e konformitetit dhe pranimit ndërmjet ligjit të BE-së, Sistemit të Konventës Evropiane dhe sistemit të Kartës Evropiane, mund të gjenerojë më shumë polaritet drejt realizimit të të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Roli i Gjykatës Evropiane dhe jurisprudenca e saj duket të jenë thelbësore në këtë polaritet. Autoriteti i saj detyrues vlerësohet se duhet të kontribuojë në ruajtjen e një ekuilibri midis një grupi shumë të përparuar të të drejtave sociale të aspiruara nga Shtetet Anëtare të BE-së, realizimit progresiv të të drejtave sociale për vendet jo-anëtare të BE-së, si edhe tensionit të mundshëm me sistemin e Kartës Sociale Evropiane.

-------------------------------------------------

Literatura:

 

Akte normative:

-          Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut

-          Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile e Politike

-          Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike Sociale dhe Kulturore

-          Konventa Europiane e të Drejtave të Njeriut

-          Karta Sociale Evropiane

-          Karta Sociale Evropiane e rishikuar

-          Statuti i Këshillit të Evropës (1949)

-          Rezoluta 1031 e Asamblesë Parlamentare të KiE (1994)

-          Rekomandimi i Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës 1354 (1998) dhe

1415 (1999)

-          Konventa e UNECE për Qasjen në Informacion, Pjesëmarrjen e Publikut në Vendimmarrje dhe Aksesin në Drejtësi për Çështjet Mjedisore

 

Doktrinë:

-          Dokument pune i Komitetit Evropian të të Drejtave Sociale mbi "Marrëdhëniet

midis ligjit të Bashkimit Evropian dhe Kartës Sociale Evropiane”

-          Ed Bates, The Evolution of the European Convention on Human Rights and

Fundamental Freedoms, Oxford, September 2011

-          Christian Courtis, Courts and the Legal Enforcement of Economic, Social and

Cultural Rights: Comparative Experiences of Justiciability (2008)

-          Judicial Enforcement of Economic, Social and Cultural Rights (2015)

-          Harris, O’Boyle & Warbrick, Law of the European Convention on Human Rights,

Oxford University Press 2018

-          Economic, Social, and Cultural Rights from an International Environmental Law

Perspective - Stéphanie Chuffart, Jorge E. Viñuales in Economic, Social, and Cultural Rights in International Law, Eibe Riedel, Gilles Giacca and Christophe Golay, Oxford University Press 2014, faqe 307;

-          Ingrid Leijten, Core Socio-Economic Rights and the European Court of Human

Rights, Cambridge University Press, December 2017

-          Social Rights at European, Regional and International Level, Challenges for the21st

Century – Editors N. Aliprantis, I. Papageorgiou, 2010

-          Social Rights in Europe, Edited by Gráinne de Búrca and Bruno de Witte, Oxford

University press 2005

-          Holly Cullen, The Collective Complaints System of the European Social Charter:

Interpretive Methods of the European Committee of Social Rights, 9 Hum. Rts. L. Rev. 61 (2009)

-          Florin Bonciu, The European Pillar of Social Rights: Too Little, Too Late, 18

Romanian J. Eur, Aff. 60 (2018)

-          Frank Hendrickx, The European Social Pillar: A first evaluation, March 1, 2018

-          Elena Tilovska-Kechedji, International Law Influencing European Law in the Case

of Human Rights, 2017 Law Series Annals W. U. Timisoara 25 (2017)

 



[1] Sipas nenit 3 të Statutit të Këshillit të Evropës 1949: "... një shtet anëtar duhet të pranojë parimet e shtetit të së drejtës dhe të gëzimit nga të gjithë personat brenda juridiksionit të tij të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore", e disponueshme në: https://rm.coe.int/1680306052

[2] Preambula e Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, e disponueshme në: https://www.echr.coe.int/Documents/Convention_ENG.pdf

[3] Të bëhesh Palë kontraktuese e Konventës Evropiane është një detyrim politik i anëtarësimit në Këshill: Rezoluta 1031 e Asamblesë Parlamentare (1994), para. 9, e disponueshme në: http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTML-en.asp?fileid=16442

[4] KEDNJ mbron shumicën e të drejtave civile dhe politike, por jo të gjitha ato. Për shembull, nuk garanton drejtpërdrejt të drejtat e anëtarëve të grupeve të pakicave etnike, e cila është objekt i Konventës së Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare (edhe pse kjo Konventë nuk siguron të drejtën për një ankim). Nuk garanton mbrojtjen nga propaganda raciste apo e një lloji tjetër, ose të drejtën e njohjes si person para ligjit.

[5] Ed Bates, The Evolution of the European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms, Oxford, September 2011, fq. 5

[6] Nenet 1 dhe 2 të Protokolli 1 të KEDNJ.

[7] Neni 5 i Protokolli 7 të KEDNJ

[8] Neni 4 i KEDNJ

[9] Neni 8 i KEDNJ

[10] Neni 11 i KEDNJ

[11] Neni 9 i KEDNJ

[12] Neni 19 i KEDNJ

[14] European Revised Social Charter, i disponueshëm në: https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/163

[15] Recommendation of The Parliamentary Assembly of the Council of Europe 1354 (1998) and 1415 (1999), available at: http://assembly.coe.int/nw/xml/xref/Xref-docdetails-EN.asp?Fileid=16580&lang=EN

[16] Ibid, recommendation 1415/ 9-13

[17] Shiko Balakin v. Russia (2013) application no. 21788/06, paragr. 33

[18] Ibid

[19] Aplikimi nr. 26565/05 (2008)

[20] Ibid, para. 44

[21] Aplikimi nr. 40772/98 (1999)

[22] Aplikimi nr. 37075 /06 (2007)

[23] Ibid, para. 2.

[24] Aplikimi nr. 34369/97 (2000).

[25] Ibid, para. 41.

[26] Aplikimi nr. 65731/01 and 65900/01 (2006). 

[27] Ibid, para. 52.

[28] Stummer v. Austria (2011) para. 83 GC

[29] Christian Courtis. Courts and the Legal Enforcement of Economic, Social and Cultural Rights: Comparative Experiences of Justiciability (2008), pg. 74

[30] Ibid, fq. 76-83

[31] Shiko Petrova v. Latvia, aplikimi nr.. 4605/05 (2014) para 55.

[32] Aplikimi nr. 25466/06 (2012).

[33] Judicial Enforcement of Economic, Social and Cultural Rights (2015), faqe 24.

[34] Aplikimi nr. 19009/04 (2008), para. 50-55.

[35] Supra, shenimi 29, faqe 24.

[36] Aplikimi nr. 27138/04 (2010)

[37] Ibid, para. 53.

[38] Harris, O’Boyle & Warbrick, Law of the European Convention on Human Rights, Oxford University Press 2018, faqe 542-547.

[39] Aplikimi nr. 27238/95 (2001).

[40] Ibid, para. 93.

[41] Aplikimi nr. 23800/06 (2008).

[42] Supra shënimi 38 faqe 524-525.

[43] Aplikimi nr. 46117/99 (2005).

[44] Ibid, para. 126.

[45] Aplikimi nr. 36220/97 (2005).

[46] The UNECE Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-making and Access to Justice in Environmental Matters, usually known as the Aarhus Convention, e disponueshme në: https://www.unece.org/env/pp/treatytext.html

[47] Economic, Social, and Cultural Rights from an International Environmental Law Perspective - Stéphanie Chuffart, Jorge E. Viñuales in Economic, Social, and Cultural Rights in International Law, Eibe Riedel, Gilles Giacca and Christophe Golay, Oxford University Press 2014, faqe 307.

[48] Ingrid Leijten, Core Socio-Economic Rights and the European Court of Human Rights, Cambridge University Press, December 2017, faqe 260.

[49] Anëtarët që mungojnë janë San Marino, Liechtenstein, Monaco dhe Switzerland.

[50] Social Rights at European, Regional and International Level, Challenges for the 21st Century – Editors N. Aliprantis, I. Papageorgiou, 2010, fq. 125

[51] Social Rights in Europe, Edited by ‘Gráinne de Búrca and Bruno de Witte’, Oxford University press 2005, fq. 47

[52] Working document of European Committee of Social Rights on the “The relationship between European Union law and the European Social Charter”, para.8, e disponueshme në: http://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806544ec

[53] Ibid, paragr. 17

[54] Holly Cullen, The Collective Complaints System of the European Social Charter: Interpretive Methods of the European Committee of Social Rights, 9 Hum. Rts. L. Rev. 61 (2009), faqe 87.

[55] Supra, note 89, faqe 92.

[56] Working Document, The relationship between European Union law and the European Social Charter, e disponueshme në: http://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806544ec

[57] Council of Europe, European Social Charter and European Union Law, available at: https://www.coe.int/en/web/european-social-charter/european-social-charter-and-european-union-law

[58] Social Rights at European, Regional and International Level, Challenges for the 21st Century – Editors N. Aliprantis, I. Papageorgiou, 2010, page 125.

[59] Universal Declaration of Human Rights, especially articles 17 and 22-27, e disponueshme në: https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/

[60] Supra note 52, faqe 218.

[61] Presidenti i Komisionit Evropian Jean-Claude Juncker, Deklaratë pas shpalljes së Shtyllës Evropiane të të Drejtave Sociale, Samiti Trepalësh Social, 17 Nëntor 2017, e disponueshme në: http://europa.eu/rapid/press-release_STATEMENT-18-6390_en.htm

[62] Shiko Florin Bonciu, The European Pillar of Social Rights: Too Little, Too Late, 18 Romanian J. Eur. Aff. 60 (2018).

[63] Përshtatja në shqip nga artikulimi original në anglisht ështe bërë nga autorja. Këto të drejta në tekstin orgjinal janë: ‘rights to education and long-life-learning, gender equality, equal opportunities, active support for employment and good employment conditions, social dialogue, work-life balance, work environment, childcare, social protection, unemployment benefits, minimum income, old age income and pensions, health care, inclusion of people with disabilities, long term care, housing and assistance for homeless, access to essential services (water, sanitation, energy, transport, financial services and digital communications’. Për më tepër shiko: European Commission “The European Pillar of Social Rights in 20 Principles”, i disponueshëm në: https://ec.europa.eu/commission/priorities/deeper-and-fairer-economic-and-monetary-union/european-pillar-social-rights/european-pillar-social-rights-20-principles_en

[64] Frank Hendrickx: The European Social Pillar: A first evaluation, March 1, 2018, e disponueshme në: https://journals-sagepub-com.proxy.library.nd.edu/doi/full/10.1177/2031952518759987

[65] Elena Tilovska-Kechedji, International Law Influencing European Law in the Case of Human Rights, ‘Law Series Annals W. U.’ Timisoara 25 (2017)