Av. Prof. asoc. Dr. Fehmi ABDIU

Anëtar i Bordit Editorial

të Revistës ‘Avokatia’,

Tiranë

 

(Vijon nga numri i kaluar)

 

Disa nga të drejtat e viktimës në procesin penal

 

E drejta e viktimës për informim. Sipas  nenit 279/a të K. Pr. Penale, viktimës në procesin penal i sigurohet e drejta për të kuptuar dhe për të marrë informacion. Në bazë të burimeve të ndryshme, në doktrinë në lidhje me këtë të drejtë mund të evidentojmë disa momente. Pikë së pari, merr rëndësi momenti nga i cili i sigurohet kjo e drejtë, që është e lidhur me disa probleme ligjore dhe me të drejta të tjera. Prandaj, për këtë arsye, kontakti i parë me organet ligjzbatuese mendoj se duhet të konsiderohet si fillim i kësaj të drejte.

Më pas, kjo e drejtë duhet të vazhdojë gjatë gjithë procedimit penal, qoftë në mënyrë personale, ose edhe me përfaqësues. Ky kontakt duhet të jetë periodik në çdo fazë të hetimit, duke nënkuptuar para së gjithash informimin për të drejtat e saj në procesin hetimor dhe më gjërë. Veçanërisht, informimi i viktimës në mënyrë të detyrueshme duhet të sigurohet sipas ligjit për disa momente më të rëndësishme procedurale, sidomos informacioni për gjendjen aktuale të procedimit dhe hetimit, të dhënat e përditësuara mbi momentet më të rëndësishme të çështjes, ai mbi  vendimin për përfundimin e çështjes, ai mbi pushimin e çështjes, mbi dërgimin e saj para gjykatës, ai mbi zhvillimin e procesit të viktimës dhe atyre të procedimit penal.[1] 

E drejta për t’u mbrojtur me avokat. Në kriteret e vlerësimit të procesit të rregullt ligjor gjejmë edhe të drejtën e të pandehurit për t u përfaqësuar me avokat në çdo fazë të hetimit dhe gjykimit të çështjes. Për më tepër, neni 49 i K. Pr. Penale, me të drejtë e parashikon këtë edhe si mbrojtje të detyrueshme, duke e vlerësuar si një kriter për një gjykim të drejtë dhe të ndershëm. Pra, në këtë aspekt legjislaconi ynë duket se është bashkëkohor. Por në një aspekt tjetër që ka të bëjë me viktimën, ai duket me mangësi, sepse ajo (viktima) nuk mund të marrë pjesë si palë në procesin penal, përjashtuar të dëmtuarin akuzues. Duke qenë kështu, me ndryshimet që u bënë në ligjin nr 35 të vitit 2017 u sanksionua e drejta e viktimës për të siguruar mbrojten. Prandaj, për këtë arsye organi procedurës që në nisje të punës me fillimin e çështjes penale është i detyruar të vërë në dijeni viktimën për këtë të drejtë, dhe këtë e pasqyron në procesverbalin përkatës.

Në vartësi të qëndrimit që mban viktima ndaj informacionit për të drejtën e saj, organi procedurës është i detyruar ta presë atë që të gjejë mbrojtësin ligjor. Në rast se ajo se nuk është në gjendje ta realizojë këtë të drejtë për arsye ekonomike, organi i procedurës duhet të zhvillojë me viktimën bisedime në se duhet të aplikohet neni 58/1/c i K. Pr. Penale, për t’i siguruar asaj ndihmën juridike falas. Dhe, nëse çmohet e arsyeshme që të pranohet një pretendim të tillë, atëhere procedohet më tej nëpërmjet caktimit të një mbrojtësi nga lista e avokatëve që ofrojnë ndihmën juridike dytësore. Me pak fjalë, përfaqësimi i viktimës me avokat mbrojtës bëhet - sipas nenit 58/1 të K. Pr. Penale - një e drejtë e saj, por jo detyrim për ‘të.[2]

Sot me të drejtë shtrohet pyetja: A duhen konsideruar të mjaftueshme këto rezultate që janë arritur në lidhje me sigurimin e të drejtës së mbrojtjes për viktimat në procesin penal? Unë mendoj se kjo situatë nuk duhet konsideruar e kënaqshme për shkak të gjendjes së veçantë në të cilën ndodhet viktima, sepse në fund të fundit ajo është e detyruar të sigurojë mbrojtje, duke qenë jo vetëm e pafajshme, por dhe e dhunuar prej të tjerëve, prej fajtorëve që duhet të paguajnë edhe shpenzimet e saj. Duke patur parasysh këto rrethana dhe faktet përkatëse, mendoj se kurdoherë shpenzimet e mbrojtjes dhe shpenzimet e tjera që bëhen prej saj, të përballohen nga shteti konform dokumenteve kryesore, që kanë trajtuar pozitën politike, sociale e juridike të viktimës, duke krijuar një fond të posaçëm për këtë qëllim. E themi këtë edhe për shkak të situatës së jashtëzakoneshme në të cilën vihet viktima për shkak të lëndimeve që i krijohen prej kryerjes së veprës penale ndaj saj.

E drejta për t’u dëgjuar. Duke qenë palë në proces që në fazën e fillimit të procedimit penal, është e domosdoshme që organet e hetimit e të gjykimit ta dëgjojnë viktimën që në momentet e para pas denoncimit të veprës penale, sepse nga dëshmitë e saj në një farë mënyre fillon e krijohet një tabllo reale rreth asaj që ka ndodhur në të vërtetë.

Kjo e drejtë e parashikuar nga K.Pr.Penale,[3] ka gjetur pasqyrim në dokumentet kryesore e sidomos në Direktivën nr. 2012/29, i cili orienton që kjo e drejtë të gjej zbatim në mënyrën më të mirë të mundshme në legjislacionin procedurial kombëtar të çdo vendi, duke sugjeruar që viktima të dëgjohet dhe të jetë e lirë për të dëshmuar, pavarësisht në se ka apo jo mbrojtësin e vet.  Mendoj se nëse viktima kërkon që këtë të drejtë ta realizojë nëpërmjet avokatit të saj, mund ta bëjë duke e autorizuar atë me prokurë për këtë qëllim, sepse pa patur një mjet të tillë procedural avokati nuk ka të drejtë të përmbushë detyrimet e veta dhe as nuk mund të shërbejë pozitivisht në procesin paraprak hetimor. Këtë të drejtë viktima duhet ta shfrytëzojë si për të informuar mbrojtësin rreth mekanizimit të ngjarjes së vepres penale, aq edhe për të kërkuar prej tij mbrojtjen e të drejtave të saj gjatë procesit penal e gjyqësor, si edhe per te ankimuar çdo vendim në dëm te saj.[4]

E drejta e ankimimit kundër vendimit për mos fillimin e procedimit. Sipas K.Pr. Penale,[5] prokurori brenda 15 ditëve nga data e regjistrimit të një kallëzimi, kur ekzistojnë rrethana që nuk lejojnë fillimin e procedimit merr vendim të arsyetuar për mos fillimin e procedimit. Këtë vendim në mënyrë detyruese ua komunikon denoncuesit apo kallëzuesit për veprën penale, viktimës ose trashgimtarëve të saj që kanë të drejtën e ankimimit të vendimit pranë gjykatës brenda afatit të përcaktuar me ligj. Pra, përkundër parashikimit të më hershëm se sa ndryshimet kushtetuese, nëpërmjet ligjin nr. 76/2016, në nenin 24 të K.Pr.Penale është vendosur që ky ankim shqyrtohet vetëm në rrugë gjyqësore.

Kjo zgjidhje është konsideruar me të drejtë në harmoni me standardet ndërkombëtare, prandaj Gjykata Kushtetuese në praktikën e saj është shprehur, se kontrolli gjyqësor ndaj vendimmarrjes së prokurorit për mos fillimin e procedimit ndjek dy qëllime: së pari, për të garantuar qenien aktive të prokurorisë në ndjekjen penale dhe dënimin e autorëve të veprave penale; së dyti, respektimin e të drejtave dhe lirive të individëve ndaj të cilëve janë ngritur akuza, ose që janë dëmtuar si pasojë e veprës penale konkrete.[6] 

Sipas këtyre ndryshimeve, ankimi kundër një vendimi të tillë shqyrtohet nga gjyqtari në séancë gjyqësore, si rregull mbi aktet e çështjes, por duke patur të drejtën që kur e çmon të arsyeshme mund të marrë edhe prova, të cilat mund t’i kishte marrë prokurori. Në lidhje me këtë qëndrim të ri procedurial me rendësi, gjykata është e detyruar të thërrasë palët dhe t’i dëgjojë ato. Vetëm nëse këto nuk paraqiten pa shkaqe të arsyeshme, atë here gjykata vendos mbi aktet që janë në fashikullin përkatës. Edhe kundër këtij vendimi, palët kanë të drejtë të bëjnë ankim në Gjykatën e Apelit brenda 10 ditëve dhe kjo e fundit është e detyruar ta gjykojë çështjen brenda 30 ditëve.[7]

Problemi më i diskutushëm rreth këtyre problematikave ka të bëj me pyetjen se, cilët trashëgimtarë do ta gëzojnë të drejtën e marrjes dijeni rreth vendimit, ankimimit të tij dhe për pjesëmarrjen në gjykim etj. Kjo ka të bëj me faktin se ligjvënësi nuk ka vendosur asnjë kufizim në rrethin e tyre, pra e ka lënë të hapur dhe të pa përcaktuar këtë problem. Duke qenë kështu, ky problem e vështirëson punën e organit të prokurorisë dhe të gjykatës, prandaj do të ishte e arsyeshme që për këtë problem të vendoset një standard në praktikën gjyqësore

E drejta për t’u njoftuar dhe për të ankimuar vendimin për pezullimin ehetimeve.

Sipas nenit 326/3 të K.Pr.Penale,[8] për pezullimin e hetimeve paraprake mund të vendoset kur ekziston njëri nga kushtet, ose kur nuk njihet autori i veprës penale apo kur i pandehuri vuan nga një sëmundje e rëndë që ndalon hetimin e mëtejshëm. Ky akt me rëndësi për çështjen mund të merret pasi të jenë kryer të gjitha veprimet e mundshme. Ai mund përpilohet në çdo fazë të hetimit të çështjes, por vetëm pasi të jenë kryer të gjitha veprimet e nevojshme dhe të mundshme për hetimin e çështjes.  Duke qenë kështu, kemi të drejtë të pretendojmë se prokurori duhet të bëjë një hetim të plotë të çështjes, pavarësisht nga fakti se nuk është njohur autori, ose pavarësisht se në situata të caktuara i pandehuri vuan nga një sëmundje e rëndë. E themi këtë, sepse në veprimtarinë praktike ndodh që prokurori me të konstatuar njërën nga këto rrethana pa bere veprime te tjera vendos pezullimin e hetimit, ngaqë kjo mënyrë e të vepruarit e ndihmon punën e tij. 

E veçantë është edhe mënyra e reagimit apo e anikimit të vendimit të pezullimit që i njoftohet (duke qenë i arsyetuar) viktimës apo kallëzuesit brenda 10 ditëve nga marrja dijeni para gjyqtarit të séancës paraprake, i cili detyrohet ta shqyrtojë ankimin në dhomë këshillimi brenda 30 ditëve. Për vendimin që merret në raste të tiulla rast nuk mund të bëhet ankim. Hetimet e pezulluara detyrimisht rifillojnë nëse pranohet ankimi nga gjyqtari përkatës dhe, veç kësaj, edhe nëse prokurori e shfuqizon vendimin e pezullimit. Sa parashtruam shkurtimisht konstatojmë se, me ndryshimet në ligjin 35/2017 është sanksionuar e drejta e viktimës për të ankimuar vendimin e pezullimit, çka është e rëndësishme sepse viktima në fund të fundit ka informacionin kryesor për rrethanat e çështjes dhe interesin kryesor për hetimin e plotë e të gjithanshëm të saj.[9]

E drejta për t’u njoftuar mbi përfundimin e hetimeve apo pushimin e tyre. Fillimisht

është policia gjyqësore që i dërgon prokurorit një relacion shpjegues rreth fakteve dhe provave, si edhe sugjerimet për mënyrën e përfundimit të hetimeve. Por, ndryshe nga sa ka qenë parashikuar para amendimeve të bëra më 2017, tashmë kanë ndryshuar edhe detyrimet e prokurorit në lidhje me përfundimin e hetimeve: prokurori pasi bindet se ka kryer të gjitha veprimet proceduriale të nevojshme dhe ka grumbulluar të tëra provat e mundshme për fajsinë e të akuzuarit, vendos për përfundimin e hetimeve dhe këtë akt ua njofton të pandehurit, mbrojtjes dhe viktimës, të cilët pasi njihen me përmbajtjen e tij kanë të drejtë të përgatiten për të parashtruar para prokurorit pretendimet që kanë në lidhje me cilësinë dhe gjërësinë e hetimit. Mirëpo, ajo që të bën përshtypje në lidhje me procedurën që ndiqet në rastin konkret, ka të bëjë me pikën 5 të nenit 327 të K.Pr. Penale, sipas së cilës, i pandehuri njoftohet se ka të drejtë të kërkojë dokumente apo hetime shtesë, ose të kërkojë që të pyetet ai vetë nga prokurori. Nëse ndodh kështu, prokurori detyrohet ta pyes atë patjeter. Por, ndërsa për të akuzuarin është vendosur një “bonus” i tillë, kjo e drejtë nuk figuron të jetë siguruar për viktimën.[10]

Ne lidhje me vendimin për pushimin e çështjes, prokurori është i detyruar që brenda pesë ditëve nga marrja e vendimit të pushimit të njoftojë të pandehurin, mbrojtësin, viktimën dhe personin që ka bërë denoncimin, duke u sugjeruar atyre që të njihen me aktet dhe me të drejtën që të paraqesin ankim kundër këtij vendimi, brenda 10 ditëve, para gjyqtarit të séancës paraprake. Qëllimi i këtij kontrolli ka synimin sa për të verifikuar respektimin e të drejtave të subjekteve e të palëve në proces, aq edhe për të hetuar cilësinë dhe vlefshmërinë e provave të administruara gjatë hetimit të çështjes. Kundër vendimit të pushimit të çështjes, që duhet të shqyrtohet brenda 15 ditëve  nga dorëzimi i akteve që i përkasin çështjes, konform nenit 329/3 te K. Pr.Penale, mund të vendoset:  a) lënia në fuqi e vendimit të pushimit, kur çmohet se janë kushtet e paragrafit të parë të nenit 328 të K.Pr.Penale;  b) kthimin e akteve prokurorit, duke urdhëruar vazhdimin e hetimeve dhe kur çmohet se hetimet nuk janë të plota, duke përcaktuar drejtimet ku duhet të zgjerohen ato dhe veprimet që duhet të kryhen, gjithashtu përcaktohet edhe një afat brenda të cilit duhet të përfundojnë ato; c) kthimin e akteve prokurorit, duke e urdhëruar këtë që të paraqesë kërkesë për gjykimin e çështjes kur çmon se hetimet janë të plota dhe rezulton se ka prova për të mbështetur akuzën në gjykim.

Edhe ankimi kundër vendimit të gjyqtarit të séancës paraprake ka veçoritë e veta. Kundër tij lejohet ankim si për të pandehurin, edhe për viktimën, në rastin e parashikuar nga shkronja ‘a’ e ketij neni, ndërsa në rastet e parashikuara nga pikat ‘b’ dhe ‘c’ të paragrafit të tretë të këtij neni mund të bëjë ankim vetëm prokurori. Në vartësi të rrethanave ligjore mbahet njëri nga dy qendrimet: ose ndryshon vendmin e pushimit, duke berë formulim më të favorshëm, ose urdhëron vazhdimin e hetimeve dhe dërgimin e çështjes për gjykim apo lënien në fuqi të vendimit të pushimit.[11] Te ndryshimet e bëra në vitin 2017, për viktimën vëmë re këto veçori, që kanë të bëjnë me pozitën proceduriale të saj: prokurori i bën të ditur viktimës kërkesën për pushimin e çështjes që t’i japë mundësinë të përgatitet dhe të parashtrojë pretendimet e veta gjatë shqyrtimit të çështjes, ndërsa gjykata është e detyruar ta thërrasë viktimën në ditën e séancës paraprake, pavarësisht nga fakti se ajo është vënë në dijeni prej prokurorit që ka dërguar çështjen për gjykim.

            E drejta për të kërkuar revokimin e vendimit të pushimit dhe kundërshtimin e tij.

Ndryshimet e bëra me ligjin nr. 35/2017 kanë si pjesë përbërëse edhe ato që janë plotësuar në nenin 329/c të K. Pr. Penale, që parasheh revokimin e vendimit të pushimit. Sipas kësaj dispozite, kur pas vendimit të pushimit të çështjes zbulohen të dhëna apo prova të reja që tregojnë se vendimi nuk është i bazuar, ky i fundit mund të revokohet nga gjyqtari i séancës paraprake me kërkesë të prokurorit, të viktimës apo të trashgimtarëve të saj. Kjo kërkesë së bashku me këto akte apo prova të reja depozitohet në sekretarinë e gjykatës. Kur gjyqtari që shqyrton çështjen e pranon kërkesën, ai revokon vendimin e pushimit dhe i kthen aktet për të rifilluar hetimet.[12] Nëse ndodh e kundërta, ndaj vendimit të mos pranimit, ose rrëzimit të kërkesës për revokimin e vendimit të pushimit, prokurori, viktima apo trashgimtarët e saj kanë të drejtën e ankimit në gjykatën e apelit, e cila shqyrton ankimin në dhomë këshillimi. Të drejtën e ankimit, si rregull  mund ta realizoj qoftë dhe njëri nga subjektet ose disa prej tyre. Së fundmi, mbi kërkesën për revokimin e vendimit ndoshta është e nevojshme të bëhet një interpretim i saktë i pikës 2 të nenit 329/ c, sipas së cilës, kërkesa shoqërohet me provat e reja.

Si rregull, hetimi i çështjes penale në gjërësinë e vet dhe në dimensionet e kërkuara ndjek procedura strikte, duke e marrë çdo provë dhe duke e administruar atë në kohën e duhur, sipas fazave të hetimit apo gjykimit. Por, me qenë se shumë herë faktorë të ndryshëm me karakter objektiv apo subjektiv ndikojnë negativisht ndaj provave të nevojshme, në raste të veçanta rekomandohet ndërhyrja nëpërmjet sigurimit të provës. Në thelb, ky veprim i shërben cilësisë së hetimit të gjithanshëm të çështjes, për rrjedhojë edhe cilësisë së mbrojtjes së të drejtave të palëve apo të të dëmtuarve nga kryerja e veprës penale, sidomos në drejtim të krijimit të mundesisë për të mundësuar zëvendësimin e dëmit të shkaktuar.

Janë rastet e parashikuara nga neni 316 i K. Pr.Penale, që shërbejnë si argument për të siguruar provën, prandaj për këtë qëllim është e domosdoshme që subjektet që legjitimohen, si prokurori, i pandehuri dhe, kur është rasti, i dëmtuari paraqesin kërkesë pranë gjykatës, duke e shoqëruar edhe me provën që duhet marrë. Ndryshimi më i rëndësishëm i bërë në ligjin e  lartpërmendur ka të bëjë me kërkesat e personit të dëmtuar për sigurimin e provës. Për këtë, ligji diferencon viktimën akuzuese që është palë në procës me viktimën që nuk bën pjesë në subjektet e nenit 59 të K. Pr. Penale. Së pari, është viktima akuzuese që ka të drejtë t’i kërkojë gjykatës të procedojë për sigurimin e provës, para fillimit të gjykimit. Së dyti, viktima në përgjithësi ka të drejtë t’i paraqesë kërkesë prokurorit, që ky të procedojë për sigurimin e provës. Në të dyja rastet, personi i dëmtuar ka të drejtë të ankohet kundër vendimit të prokurorit, që nuk e pranon kërkesën konform paragrafit të parë të nenit 318, ashtu siç ka të drejtë të ankimojë edhe vendimin e gjykatës.

Seanca për marrjen e provës zhvillohet me pjesëmarrjen e domosdoshme të prokurorit dhe të mbrojtësit të të pandehurit, duke mos përjashtuar edhe të drejtën e viktimës për të vlerësuar pjesëmarrjen e saj. Në rastet kur gjykata do të pyesë një dëshmitar, pjesmarrja e të pandehurit dhe e viktimës është e detyrushme, ndërsa për rastet e tjera këta marrin pjesë vetëm me autorizim të gjykatës. Në këtë séancë, gjykata vepron konform nenit 380 të K.Pr.Penale, sipas të cilit gjykata nuk mund të marrë prova të tjera veç atyre që janë marrë, ose që janë verifikuar gjatë shqyrtimit gjyqesor. Provat merren sipas regullave të caktuara për shqyrtimin gjyqësor, nga e njëjta gjykatë që do të gjykojë çështjen. Duke arsyetuar ketë qëndrim, Gjykata e Lartë me vendimin nr. 418, datë 18/4/2007 shprehet, se: “gjyqtarët që kanë marrë pjesë në gjykim, në shqyrtimin e kërkesës së prokurorit, gjatë gjykimit paraprak në këtë process nuk janë në pozita papajtueshmërie me funksionin e gjyqtarit në gjykim”. 

Nga sa u parashtrua nga kjo analizë tangentciale për poziten dhe statusin e viktimës gjatë fazës së hetimeve paraprake, mund të arrijmë në përfundimin se viktimës tashmë i është garantuar një statuus më i lartë cilësor mbrojtje, çka duket qartësisht, sidomos në lidhje me kontrollin e veprimtarisë së organeve të hetimit.             

 

 Dëmi sipas ndryshimeve të Kodit të Procedurës Penale

 

Duke dashur të ruhet kriteri historik i evoluimit të kuptimit të dëmit, mendoj që ndryshimeve të bëra në K.Pr.P. me ligjin nr. 35/2017, mbi këtë problem t’u kushtoj një vend të veçantë per disa arsye: Së pari, ndryshimet e bëra në ligjin  e lartpërmendur janë të një rëndësie të veçantë, sepse sjellin një mentalitet diametralisht të ndryshëm me atë që ekzistonte në përgjithësi në komunitet dhe në mënyrë të veçantë në praktikën hetimore e gjyqësore, që me siguri do të shërbejnë për ta transferuar atë në dobi të viktimave, të cilat bien pre e veprimtarisë kriminale. Së dyti, këto ndryshime, ashtu si edhe ato në lidhje me viktimën, për të cilat është folur më parë, mendoj se do të sjellin dhe vendosin disa detyrime të veçanta në lidhje me përmbushjen e detyrave, nga ana punonjësve të prokurorisë dhe gjykatave. Së treti, mendoj se ndikim të veçantë pozitiv do të ketë ky ndryshim për avokatët, si për ata që do të përfaqësojnë viktimën (të dëmtuarin) nga vepra penale, ashtu edhe për ata që përfaqësojnë të akuzuarin në procesin penal, hetimor, ose edhe në atë gjyqësor. Së fundmi, ky moment do të ndikojë në statusin e vërtetë të qindra dhe mijëra individëve, të cilët të ndodhur në situata të jashtëzakonshme nga krimi, deri tani nuk kanë gjetur asnjë mbështetje të veçantë as nga shoqëria dhe as nga Shteti, i cili ka detyrimin ligjor e kushtetues të mbrojë ata dhe interesat ekonomike, sidomos ato të domosdoshme për jetesë.

Si rregull koncepti i dëmit jashtëkontraktor trajtohet nga e Drejta Civile për të mbrojtur interesat e njerëzve që dëmtohen nga veprimtaria e kundërligjshme. Në punimin tonë, ky koncept trajtohet pazgjidhshmërisht me rastet që kur shkaktohet nga kryerja e veprave të ndryshme penale, ndonese ne  proçesin civil rreth tij kanë ekzistuar probleme që janë bërë objekt diskutimi si në doktrinë, ashtu edhe në praktikën gjyqësore.

Probleme të dëmit jashtë kontraktor dhe të kuptimit të tij për padinë civile në procesin penal. Vitet e fundit në lidhje me këtë problem janë vënë re qëndrime të ndryshme që lidhen me të drejtën për të kërkuar ose jo përveç dëmit pasuror, edhe atë me karakter jo pasuror.

Në praktikën gjyqësore nuk ka ekkzistuar një qëndrim i vetëm dhe, për më tepër, i saktë në kuptimin ligjor të tij. Qëndrimet e ndryshme të hasura në praktikën gjyqësore janë argumentuar edhe me përmbajtjen e ndryshme që kanë patur nenet 61/1 dhe 58/1 të Kodit të Pr.Penale, të cilat në të vërtetë përafrojnë, por edhe dallojnë me të drejtën e paditësit civil për të kërkuar shpërblimin e dëmit.[13] Duke bërë përpjekje për të unifikuar praktikën gjyqësore, Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë arsyetonte, se: “përsa i përket padisë civile në procesin penal, kolegji çmon se dy gjykatat e kanë pranuar atë pa dhënë një bazë ligjore dhe duke bërë një arsyetim absurd të llogaritjes së dëmit moral.  Referimi në nenin 61 të K. Pr. Penale është një bazë ligjore e gabuar, pasi në këtë dispozitë bëhet fjalë për dëmin material të ardhur nga vepra penale, prandaj pranimi i të dëmtuarës si paditëse civile dhe dhënia e dëmshpërblimit moral është jo ligjore”.[14]  Pra, sipas qëndrimit të sapo përmendur, për raste të tilla nuk mund të bëhej fjalë për të kërkuar shpërblimin e dëmit jo pasuror.

Edhe pse kemi qenë para një qëndrimi të tillë nuk kanë munguar rastet që gjykata të veçanta kanë gjykuar në procesin penal raste për kërkimin e dëmit pasuror për raste kur është shkaktuar vdekja familjarëve, por edhe në këto raste, këtë e kanë arsyetuar si dëm me karakter pasuror. Krahas këtij qëndrimi “sundues” nuk ka munguar edhe qëndrimi tjetër, sipas të cilit, i padituri civil është detyruar për të shpërblyer dëmin jo pasuror edhe për raste që kanë të bëjnë me çështje të cilat nuk kanë lidhje me grupin e veprave që parashikohen në dispozitën e nenit 58/9/1 të Kodit të Pr. Penale. Dhe ky qëndrim është argumentuar me arsyetimin se, në mes të përmbajtjes së neneve 55, 58 e 68 të Kodit të Pr.Penale ekziston një harmonizim në përmbajtjen e tyre.[15]

   Sipas mendimit tim interpretimet e ndryshme që kanë ekzistuar e kanë burimin te mos harmonizimi i përmbajtjes së dispozitave të lartëpërmendura, që janë ndërtuar në mënyra të ndryshme enkas nga legjislatori, i cili ka vlersuar në mënyra të ndryshme fatin e padisë civile në procesin penal për grup veprash penale që lidhen me të dëmtuarin akuzues dhe të dëmtuarit e tjerë në procesin penal.

Ky problem, që ka lënë shkas edhe për keq interpretime, më duket se është tejkaluar me ndryshimet e bëra në vitin 2017, nga ku në mënyrë të qartë është bërë fjalë për çdo lloj dëmi, jo vetëm për atë material. Në këtë mënyrë, legjislacioni ynë procedural harminizohet me atë të vendeve të tjera perëndimore, si me atë të Francës ku parashikohet se, padia civile mund të ushtrohet së bashku me çështjen penale për çdo dëmtim material, trupor apo moral, që vjen si rrjedhojë e shqyrtimit të objektit penal.[16] Edhe legjislacioni Italian nuk njeh ndonjë kufizim që mund të lidhet me natyrën e dëmit të shkaktuar nga autori i veprës penale.

Duke qene keshtu, me ndryshimet e fundit mund të themi se edhe në këtë aspekt, legjislacioni ynë ka marrë tipare të njëjta me atë të vendeve të përparuara demokratike.   

Përkufizimin e dëmit jashtëkontraktor dhe elementët e tij për përgjegjësi jashtëkontraktore e jep Kodi Civil në nenet 625, 640 e vijues. Konkretisht, referuar K. Civil çdo person që ka pësuar një dëm në shëndet apo në personalitetin e tij, ka të drejtë të kërkojë shpërblimin e dëmit, i cili përbëhet nga humbja e pësuar dhe fitimi i munguar. Ky është përkufizimi i përgjithshëm në vlerësimin e ligjvënësit prandaj në dispozita të tjera zbërthehet sipas llojit që ai  paraqitet.

 Që të ketë vend për të kërkuar shpërblim të dëmit duhet t’i provohet gjykatës ekzistenca e katër elementëve që janë:

-   Dëmi i cili mund të jetë pasuror dhe jo pasuror.

-   Faji si element i anës subjektive.

-  Dëmi si rezultat i një veprimi të paligjshëm .

-  Provueshmëria e lidhjes shkaësore të drejtpërdrejtë mes veprimit apo mosveprimit me fajin dhe pasojën e paligjshme, pra dëmin e ardhur.

  Teoria e së drejtës dhe praktika gjyqësore e ndan dëmin për nga natyra e tij në dëm pasuror dhe jo pasuror. Prandaj  është e nevojshme që ta trajtojmë  më poshtë secilin në mënyrë më të detajuar, ashtu siç është parë edhe nga praktika gjyqësore. 

a. Dëmi pasuror sjell si pasojë cënimin e pasurisë së të dëmtuarit në kuptimin e ngushtë ekonomik, pra humbjen e pasurisë në mënyrë të paligjshme. Prandaj, edhe shpërblimi i dëmit pasuror, ka për qëllim të rikthejë pasurinë e të dëmtuarit në gjendjen e mëparshme, duke “mbushur” diferencën e krijuar ndërmjet gjendjes ekonomike aktuale të tij me atë në të cilin do të ndodhej nëse nuk do të vërtetohej fakti i paligjshëm.

Lidhur me dëmin pasuror (nenet 486 dhe 640 të K. Civil) dallojnë humbjen e pësuar nga pakësimi i pasurisë, që njihet si dëmi aktual dhe fitimit të munguar. Në parim, dallimi ndërmjet dëmit aktual dhe fitimit të munguar, qëndron në aktualitetin apo jo të interesit pasuror të cënuar. Në rastin e parë objekt i dëmit është pakësimi, humbja e një interesi pasuror aktual, pra e një pasurie që i përket të dëmtuarit në çastin e shkaktimit të dëmit. Në rastin e fitimit të munguar kemi të bëjmë me pamundësinë e përfitimit të një interesi pasuror të ardhshëm, pra të një pasurie që ende nuk i përket të dëmtuarit në çastin e shkaktimit të dëmit.

b. Përsa i përket dëmit jo pasuror, ky lloj dëmi është parashikuar shprehimisht në nenin 625 të K. Civil, si një kategori e gjerë dhe gjithëpërfshirëse e dëmeve jashtëkontraktore, dhe që përmbledh çdo lloj dëmi të pësuar nga cënimi i të drejtave dhe interesave jo pasurore që bëjnë pjesë në vlerat e njeriut, por që nuk janë subjekt vlerësimi të drejtëpërdrejtë ekonomik në treg. Në thelbin e saj, kjo dispozitë njeh të drejtën e dëmshpërblimit për çdo lloj dëmi jo pasuror jashtëkontraktor, i cili është “i ndryshëm nga ai pasuror”, dëm jo pasuror.Ai ndeshet ne tre forma: dëm biologjik (dëmtim i shëndetit), dëm moral (në formën e vuajtjeve dhe dhimbjeve shpirtërore) dhe dëm ekzistencial (ose dëmi mbi cilësinë e jetës).

i) Me nje vlerësim te pergjitheshem, dëmi shëndetësor (biologjik) konsiston në cënimin integritetit fizik dhe psikik të njeriut, për shkak të ngjarjes së rëndë apo traumës së shkaktuar.    

ii) Dëmi moral është shfaqja e brendshme, e përkohshme, e trubullimit të padrejtë dhe gjendjes shpirtërore të njeriut, dhimbje dhe vuajtje shpirtërore apo gjendje ankthi a mundimi shpirtëror që rrjedh si pasojë e faktit të paligjshëm.

Sipas Vendimit Unifikues të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë nr. 12/2007, cilido që pëson cënime në sferën e shëndetit dhe të personalitetit të tij nga veprimet apo mosveprimet e paligjshme dhe me faj të një treti, ka të drejtë të kërkojë edhe dëmshpërblimin e dëmit moral të pësuar. Kjo e drejtë, në cilësinë e të dëmtuarit i përket individualisht edhe secilit prej familjarëve të afërm të personit që është cënuar në shëndetin e tij nga akti i paligjshëm, nëse vërtetohet lidhja e tyre e posaçme familjare, ndjesore dhe e bashkjetesës. Për këtë qëllim, në caktimin e masës së dëmshpërblimit gjykata duhet të mbajë parasysh edhe rrethanat konkrete të çështjes për të çmuar së pari shkallën efektive të dhimbjes dhe vuajtjes shpirtërore të shkaktuar dhe, në lidhje me ‘të, natyrën e aktit të paligjshëm apo rrezikshmërinë e tij, shkallën e fajësisë dhe në tërësi mënyrën e sjelljes së shkaktuesit të dëmit në raport me ngjarjen dhe personat e cënuar, natyrën e të drejtës së cënuar dhe të pasojave të shkaktuara nga akti i paligjshëm, kushtet subjektive të të dëmtuarit, si mosha dhe shkalla individuale e ndjeshmërisë së tij ndaj cënimit të pësuar, si edhe rrethanat që lidhen me kushtet sociale dhe ekonomike të të dëmtuarit, por pa cënuar në këtë rast parimin kushtetues të barazisë para ligjit dhe të ndalimit të diskriminimit të njeriut për shkak të gjendjes social- ekonomike[17] etj.

iii) Edhe dëmi ekzistencial është trajtuar shprehimisht në Vendimin Unifikues të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë nr. 12/2007. Kjo figurë autonome dëmi, që njihet ndryshe edhe si “dëm mbi cilësinë e jetës”, shkaktohet si rrjedhojë e cënimit të vlerave komplekse të padhunueshme të qenies njerëzore, të normalitetit dhe cilësisë së jetës së njeriut, të fushës së ndjenjave dhe të solidaritetit reciprok në kuadër të familjes, si edhe të shprehjes së lirë dhe të plotë të aftësive të qenies njerëzore për të zhvilluar personalitetin, për t’u shfaqur dhe realizuar në shoqëri.

 Sipas vendimit të sipërcituar, dënimi ekzistencial si shfaqje e jashtme e cënimit të interesave të ligjshme për cilësinë e jetës, objektivisht është i vërtetueshëm dhe nuk mund të provohet veçse me anë të prezumimeve të thjeshta. Kolegjet e Bashkuara nënvizojnë në veçanti që në rastet e masës së dëmshpërblimit ekzistencial të mbahen parasysh edhe afërsia gjinore, përbërja dhe gjendja e bashkëjetesës në familje etj.[18]

                                                                 * * *

 Para ndryshimeve të bëra në Kodin e Pr.Penale (2017), në konceptin e dëmit për efekt të padisë civile në procesin penal parashikonhej vetëm ai material, prandaj edhe kuadri ligjor civil ishte i kufizuar dhe përfshinte veçse disa dispozita të veçanta të legjislacionit civil, të cilat do t’i përmendim më poshtë.

Kodi Civil shqiptar e ka parashikuar këtë çështje të rëndësishme në nenin 640 të tij. Siç kemi thënë edhe më sipër ku kemi trajtuar dëmin e shkaktuar si një element të dëmit jashtëkontraktor, ky dëm përbëhet nga humbja e pësuar dhe fitimi i munguar, duke përfshirë edhe shpenzime të tjera, që rast pas rasti vlerësohen nga gjykata edhe kur ata ekzistojnë, prandaj  lejohet kompensimi i tyre në varësi të rrethanave të çështjes.

Nje dispozite e veçantë, pra neni 641 parashikon mënyrën e dëmshpërblimit të personit që ka pësuar një dëm në shëndetin e tij. Ky dëmshpërblim llogaritet duke pasur parasysh humbjen apo pakësimin e aftësisë për punë, shpenzimet që janë bërë për mjekimin e tij, si edhe shpenzime të tjera që kanë lidhje me dëmin e shkaktuar. Masa e shpërblimit të dëmit mund të ndryshojë në të ardhmen, në varësi të rëndimit apo përmirësimit të shëndetit, ose shtimit apo pakësimit të aftësisë për punë të të dëmtuarit.

Neni 643 shprehet për shpërblimin e dëmit në rastin e shkaktimit të vdekjes së dikujt. Ky dëmshpërblim përbëhet nga: shpenzimet për ushqim e jetesë të fëmijëve të mitur të të dëmtuarit, të bashkëshortes dhe prindërve të paaftë për punë që kanë qenë në ngarkim të të vdekurit, plotësisht apo pjesërisht, si edhe të personave që banonin në familjen e të vdekurit dhe që gëzonin prej tij të drejtën e ushqimit; shpenzimet e duhura për varrimin e të vdekurit, në masën që ato i përgjigjen rrethanave personale dhe familjare të të vdekurit.

Per raste te veçanta, kur personi që ka shkaktuar dëmin ka patur një përfitim të dukshëm, gjykata me kërkesën e palës së dëmtuar, duke patur parasysh natyrën e dëmit, shkallën e fajësisë dhe rrethana të tjera të çështjes mund të llogarisë në shpërblimin e dëmit, tërësisht apo pjesërisht, edhe përfitimin e siguruar.

 Ndërsa neni 645 flet për rastin kur personi që iu shkaktua dëmi është i siguruar nga sigurimet shoqërore. Në këtë rast çështja e dëmshpërblimit rregullohet me ligj të veçantë. Kjo është një zgjidhje e drejtë, pasi nëse dëmi shpërblehet nga sigurimet shoqërore do të ishte e pakuptimtë që ti kërkoje shkaktuesit të dëmit të paguante për herë të dytë.

Më tej, neni 646 i Kodit Civil bën fjalë për rastin kur personi i dëmtuar apo i vrarë nuk ka qenë në marëdhënie pune. Në këtë rast masa e shpërblimit të dëmit caktohet mga gjykata në bazë të pagës që merr një punonjës i asaj kategorie, me të cilën mund të barazohet edhe puna që kryente apo mund të kryente i dëmtuari.

Se fundmi, neni 647 parashikon  shpërblimin e dëmit ndaj të miturit kur mbush moshën 16 vjeç, si edhe kur ai mbush moshën 18 vjeç. Të miturit në moshën 16 vjeç, kur nuk ka pagë nga puna e tij, i lind e drejta qe në vend të shpërblimit që merr për jetesë, të kërkojë të shpërblehet për humbjen e aftësisë për punë me pagën mesatare të një punonjësi, sipas kritereve të nenit 646 të këtij Kodi. Me mbushjen e moshës 18 vjeç ka të drejtë që, në vend të shpërblimit që merr të kërkojë të shpërblehet me pagën mesatare të një punetori të asaj kategorie, që do të kishte fituar apo duhej të kishte fituar po të mos ishte shkaktuar dëmtimi i shëndetit.

* * *

Vlen të theksohet posaçërisht se, kur dëmi është shkaktuar nga shumë persona së bashku, këta përgjigjen ndaj të dëmtuarit solidarisht.

Siç shihet, në legjislacionin tonë çështja e dëmshpërblimit është trajtuar bazuar në kritere objektive, të cilat janë tejkaluar vetëm vitet e fundit.

 Por, çfarë duhet kuptuar me termin dëmshpërblim, zhdëmtim dhe kompensim të viktimës apo të të dëmtuarit? Në kuptimin gjyqësor mendoj se këto terma, edhe pse janë të përafërta nuk janë të njëjta. Me dëmshpërblim nënkuptohet shlyerja e një apo disa shumave a vlerave që i jepen të dëmtuarit për shkak se është dëmtuar si rrjdhojë e veprës penale; me zhdëmtim kuptohet rikthimi i asaj shume apo sasie që është dëmtuar; me kompensim kuptohet shlyerja e një pjese të dëmit që e përmirëson vlerën e sendit deri në atë që kishte.

Veç këtyre termave, në aktet ndërkombëtare njihet edhe termi rimbursim, që përdoret si e drejtë për të përfituar shpenzimet e nevojshme që të krijojnë mundësinë për të marrë pjesë, konform përcaktimeve, në procesin penal. Sipas nenit 7 të Direktivës së lartpërmendur, mënyra e rimbursimit është rekomanduar të jetë në vlerësimin e shteteve të ndryshme, por duke siguruar të paktën një standard minimal. Ky orientim mendoj se mund të kishtë gjetur pasqyrim në ndryshimet e bëra në vitin 2017. Por në të vërtetë nuk ndodhi kështu, sepse në nenin 485 të Kodit Pr.Penale trajtohet në përgjithësi, pa u bërë fjalë për ndonjë bonus apo preferencë për viktimën që siç dihet merr një status thuajse fatkeqi si rrjedhojë e një vepre penale të kryer kundër saj.[19]

Kompensimi është mjeti kryesor me të cilin mund të aplikohet eleminimi i dëmit të shkaktuar për viktimat, që përmendet në deklaratën e O.K.B mbi të drejtat themelore të viktimave të krimit, si edhe në Konventën Evropiane. Sipas asaj Deklarate, autori i veprës penale që i ka shkaktuar dëm viktimës është i pari që duhet ta dëmshpërblejë atë apo personat në ngarkim të saj. Dhe, kur kompensimi nuk i sigurohet viktimës nga autori i veprës penale, rekomandohet që ai të realizohet nga shteti.[20] Edhe Konventa Evropiane i ka përcaktuar parimet e kompensimit dhe ka orientuar detyriimin e Shteteve për të kompensuar viktimat për rastet kur nuk sigurohen nga burime që lidhen me të pandehurit. Sipas saj është parashikuar se, kompensimi duhet të jetë dimensional, të përfshijë humbjet e të ardhurave, shpenzimet mjekësore, shpenzimet që kanë të bëjnë me humbjen e mjeteve të jetesës.

Këto dhe të tjera arsyetime e kanë ngritur në një shkallë shumë më të lartë të drejën e kompensimit si një obligim shtetëror për çdo vend, duke përcaktuar edhe detyrmin për të siguruar mbështetje financiare. Ky mentalitet që në legjislacionin shqiptar ende nuk ka gjetur reflektim dhe pasqyrim ka origjinë shumë të hershme.[21] Pra, kjo gjë bazuar në dokumentet më të rëndësishme me karakter ndërkombëtar është një risi që mendohet se do të shoqërohet nga një mentalitet i kohës për qëndrimin që duhet të mbajë shoqëria dhe shteti ndaj të dëmtuarve, të shpesh vihen në kushte të vështira jetese.

Natyrisht, si rregull kompensimi apo zhdëmtimi për dëmin e shkaktuar, bazuar në Kodin e Pr. Penale duhet të realizohet nga autori i veprës penale, që është personi që ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë për të. Prandaj është pranuar se, këto mjete dhe mënyra kanë rol të dyfishtë. Së pari dhe më kryesorja, se duhet siguruar rimëkëmbja ekomomike e të dëmtuarit, që shërben edhe si sinjal pozitiv dhe si sadifaksion për të. Nga ana tjetër, ky proces shërben për të vënë para përgjegjësisë dhe vështirësisë personin që ka shkaktuar dëmin nga kryerja prej tij e veprës penale. Për këtë i akuzuari duhet të detyrohet dhe të imponohet që të shlyejë, qoftë dhe me forcë, detyrimin e tij ndaj të dëmtuarit.          

Mbështetur në dokumentet kryesore që rekomandojnë zgjidhje ligjore për zhd0ëmtimin e viktimave tashmë ekzistojnë disa modele. Në shumë vende pranohet, sipas modelit Francez, padia e të dëmtuarit në hetim apo në gjykatë, dhe ajo gjykohet së bashku me padinë në kuptimin penal. Ka nga ato Shtete që viktimës i përballohen të gjitha shpenzimet e kërkuara, derisa të ekzekutohet vendimi pa pagesë.[22] Ky model nënkupton si rregull dëmshpërblimin nga ana e autorit të veprës penale, por e nxit dëmshpërblimin prej tij, duke i krijuar mundësinë fajtorit që të zëvendësojë dënimin me një lloj tjetër më të butë, me kusht apo me përfitim lehtësish të tjera. Modeli tjetër, që në doktrinë është njohur si më praktik, mbështet qëndrimin, sipas të cilit, gjyqtari në vendimin e dhënë prej tij vendos që autori i kryerjes së veprës penale të kompensojë viktimën, duke vepruar drejtpërsëdrejti apo me marrëveshje të lidhur mes tyre dhe të miratuar nga gjykata.

Që të dyja këto modele të studiuara në detaje kanë vlera, por kanë edhe mangësinë se nuk i japin të njëjtën përgjigje rastit kur autori që ka kryer veprën penale nuk gjendet, ose nuk dihet. Për raste të tilla, që ndodhin shpesh në vende të ndryshme, më i pëlqyeri është ai që ekziston në Suedi ku, për të realizuar kompensimin e plotë nga shteti, viktima duhet të vërtetojë se vepra penale është kryer. Ky qëndrim mbështetet edhe nga normat ndërkombëtare, sidomos nga Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore.[23] 

Por, ndërsa për kompensimin e dëmit material duket se janë hedhur hapa përpara, por jo të mjaftueshëm, thuajse asgjë nuk është bërë në lidhje me kompensimin e dëmit jo material apo për dëmin moral, për dhimbjet apo vuajtjet shpitërore. Vetëm në pak vende janë paraqitur programe për kompensim si për dëmin moral, edhe për atë ekzistecial. Duke qenë kështu, para një situate përgjithësisht të pakënaqshme për përparimet në këtë aspekt, lypset të bëhen reforma më të ndjeshme, duke e bërë objekt të ligjit edhe zhdëmtimin e këtij lloj dëmi.

 Si rregull, me cilësinë e të paditurit civil paraqitet autori i veprës penale, i cili është edhe subjekti i drejtpërdrejtë që ka shkaktuar dëmin me veprimet e veta kriminale. Duke qenë kështu kompensimi që bëhet prej tij, çka e prek atë edhe financiarisht, herë-herë shërben edhe si rrethanë që nënkupton pendesë për veprën e kryer, prandaj shërben në situata të caktuara si rrethanë lehtësonjëse.

Disa faktorë pozitiv me vlera, të cilët kanë liddhje me praktikën e kërkuar që zhdëmtimi të realizohet nga autori, kanë të bëjnë me: zëvendësimin e shpejtuar të dëmit të shkaktuar, shtimin e besimit të viktimës te organet ligjzbatuese që hetojnë dhe gjykojnë, pakësimin e mundësive për parandalimin e hakmarjes dhe krimit në përgjithësi dhe, së fundi, si sadifaksion për viktimën. Duke qenë kjo mënyra më e mirë për zhdëmtimin e palës së dëmtuar, qëllimisht nxitet edhe nga aktet ndërkombëtare për të gjetur pasqyrim në legjislacionin e çdo vendi, por pa lënë me një anë edhe alternative te tjera.

Një kompensimi i tillë, duke u bazuar shumë herë në parimet e drejtësisë restorative apo me ndërmjetësim mund të shërbejë shumë herë edhe si faktor pozitiv për zgjidhjen e çështjes jastëgjyqësisht.[24] Në këtë Rekomandim kërkohet që të meren parasysh interesat e viktimës dhe reagimi pozitiv i autorit të veprës penale nëpërmjet kërkimit të falur për fajin që ka kryer.       

 Realizimi i dëmshpërblimit nga autori i veprës penale, pavarësisht nga avantazhet e veta dhe nga përparësia ligjore, nuk mund të sigurohet gjithmonë për shumë arsye. Shpesh ndodh që autorët e veprave penale nuk zbulohen në kohën e duhur, sepse ata bëjnë përpjekje për t’u fshehur. Herë të tjera jo të rralla autori i veprës penale është i varfër dhe objektivisht në pamundësi për të kompensuar te dëmtuarin për dëmin e shkaktuar, ndërsa disa  herë të tjera autori veprës penale nuk është subjekt i përgjegjësisë penale apo është i mitur e pa pasuri etj.

 Duke qenë kështu është detyra e Shtetit që të formojë instrumente të përshtatshme për të realizuar politikat sociale që ndikojnë në përmbushjen e detyrimeve në luftën kundër krimit dhe në detyrimin për të ndihmuar pozitivisht në zëvendësimin e dëmit. Pra, për këto dhe për arsye të tjera të trajtuara edhe më parë në dokumentet ndërkombëtare të konsultuara, rekomandohet që Shteti për raste të veçanta të marrë përsipër plotësimin e këtij detyrimi ndaj viktimës, duke planifikuar dhe krijuar fonde të posaçme për kompensimin e viktimave.

  Sipas Deklaratës së OKB, Shtetet duhet të planifikojnë dhe të sigurojnë kompensim financiar për viktimat që kanë pësuar lëndime, dëmtime të rënda trupore, ose dëmtime të shëndetit, si rezultat i një krimi të rëndë, dhe e në mënyrë të veçantë për familjet e tyre në vartësi të personave të vdekur.[25] Në këtë mënyrë insiston edhe Konventa Evropiane, duke theksu se, Shteti duhet ta marrë përsipër detyrimin për dëmshpërblim edhe për rastet kur për fajtorin e veprës penale nuk është bërë e mundur ndjekja e dënimi. Për të realizuar këto objektiva është e domosdoshme që çdo Shtet të krijojë fonde të posaçme për këtë qëllim, si edhe organizma për të zbatuar këto orientime.

 Realizimi i i këtyre objektivave është një detyrim i vështirë, sepse mungojnë fondet që lypsen për këtë qëllim, prandaj në vendin tonë nuk u parapanë në ndryshimet ligjore të vitit 2017.

Por, për të arritur synimet që kërkohen në realizimin e këtyre objektivave me mbështetje financiare është e rëndësishme që të forcohet dhe të ruhet bashkpunimi ndërmjet Shteteve të ndryshme, i cili bëhet i domosdoshëm për shkak të veçorive të kriminalitetit që ekziston sot. Prandaj, tek e fundit ky bashkëpunim mundëson që të zbulohen veprat penale të kryera dhe të provohen plotësisht dëmet që ato shkatojnë.[26] 

 

Disa përfundime

 

Mbi sa u parashtruan në këtë pjesë të punimit mbi viktimën, qe synon për t’u fokusuar më shumë te statusi i saj, mbi pozitën juridike në procesin penal, sidomos për padinë civile në këtë proces, mund të nënvizojmë disa përfundime.

- Ndryshimet e bëra me ligjin nr. 35/2017 sollën efekte dhe pritshmëri shumë pozitive për demokratizimin e procesit të hetimit dhe gjykimit, sepse përqafojnë një mentalitet tjetër nga ai që ka ekzistuar më parë  mbi personalitetin juridik të viktimës, të pozitës së saj në procesin penal si paditës civil dhe për pasojat që passjell veprimtaria kriminale e fajtorit në lidhje me detyrimin e tij për të zhdëmtuar dëmin e shkaktuar.

- Teoria mbi viktimën që ka gjetur një vend të dukshëm në pjesën e parë të punimit, sot synon të vendosë disa korniza brenda të cilave është portretizuar pozita juridike e viktimës, me prirjen për ta vështruar atë shumë më gjerë nga çka qenë, pavarsisht se, si në dokumente me rëndësi ndërkombëtare, ashtu edhe në doktrinën juridike ekzistojnë qëndrime jo të njejta që kanë ndikimin e tyre në legjislacionin e vendeve të ndryshme.

Ndonëse legjislacioni ynë procedurial dhe, në veçanti, amendimet e bëra në ligjin e lartëpërmendur janë orientuar drejt qëndrimeve teorike dhe praktike të vendeve të zhvilluara, por nuk u bë e mundur të përkufizohet kuptimi teorik i termit viktimë, gjë që ka sjell pështjellime për praktikën gjyqësore që  duhet të unifikohet me praktikën e Gjykatës së Lartë.

- Pozita juridike e viktimës është ridimensionuar dhe të drejtat e saj janë shumëfishuar, por në të njëjtën kohë janë shtuar edhe detyrimet e saj në të gjitha etapat e hetimit  dhe gjykimit. 

- Mendoj se në kushtet e vendit tonë vështirësitë e viktimës në procesin penal janë të mëdha dhe shumë herë të pamundura. Prandaj, ndihma e organeve dhe agjencive ligjzbatuese duhet të rikonfigurohet, sepse ajo vetë nuk mund të ndjekë procesin që nga momenti i denoncimit dhe deri në kohën që do të ekzekutohet përfundimisht vendimi penal në lidhje me padinë civile. Këto vështirësi bëhen më të mëdha për ata që janë në pamundësi ekonomike për të gjetur avokat, për të moshuar apo për të sëmurë etj. Duke qenë kështu, e dobishme do të ishte që në legjislacion të gjente vend më të rëndësishëm edhe mbrojtja apo përfaqësimi i detyrueshëm.

- Ridimensionimi i konceptit të dëmit që është pasojë e kryerjes së veprës penale, duke konsideruar si të tillë jo vetëm dëmin material, por edhe atë moral me të gjithë llojet e tij, natyrisht që është një mjet i rëndësishëm në interes të viktimës apo familjarëve të tij, në të njëjtën kohë është një risi për procesin penal. Por ky ndryshim lipset që të shoqërohet me një mentalitet të ri, sa për të drejtat legjitime të viktimës, aq edhe për vështirësitë që do të ndeshen për hetimin e veprës penale dhe dëmit, si element i rëndësishëm dhe i domosdoshëm për të vënë para përgjegjësisë penale fajtorin.

-  Vëmendje dhe përgjegjësi më të madhe pas ndryshimeve të bëra duhet të tregojnë organet e ngarkuara për hetimin e çështjeve penale që kanë lidhje me viktimën, sepse janë shtuar detyrimet për të thirur, pranuar e dëgjuar në çdo fazë të hetimit dhe të gjykimit edhe të dëmtuarin, në mungesë të tij përfaqësuesin e vet.  

    Siç është evidentuar gjatë shtjellimit të studimit, meqenëse të drejtat dhe detyrat e viktimës janë shtuar në përmbajtjen e tyre, realizimi dhe vënia në jetë e tyre kërkon preokupim më të madh. Më tepër preokupim duhet të tregojnë gjykatat që ta vënë viktimën si palë në proces dhe për të siguruar me korrektesën e kërkuar nga ligji të drejtat e saj. Në mënyrë të veçantë, gjakatat duhet të bëjnë kujdes për evidentimin e saktë të dëmit, jo vetëm material, por edhe atij moral, për të cilin edhe legjislacioni civil ka nevojë të plotësohet, duke gjetur pasqyrim të drejtpërdrejtë në ligj llojet e dëmit moral që deri tani janë përcaktuar bazuar në unifikimin e praktikës gjyqësore.

- Gjithashtu, në mënyrë të veçantë mendoj se duhet të përcaktohen në ligj detyrimet që i lindin shtetit për të përballuar, në raste specifike, qoftë edhe vetëm një pjesë të dëmit që i shkaktohet viktimës nga kryerësi i veprës penale. Duke patur parasysh këto konstatime që ndeshen jo rrallë në jetë, sepse shumë herë viktima pas kryerjes  së veprës penale ndaj pasurisë apo shëndetit mbetet në kushte pamundësie për jetën, ngaqë prej momentit të kryerjes së veprës penale ndaj saj dhe deri kur mund të zëvendësohet çdo gjë e dëmtuar sigurisht që kërkohet shumë kohë, sepse shumë herë nuk arrihet që të çdëmtohet dëmi i shkaktuar edhe për shkaqe objektive, sepse për procesin hetimor, gjyqësor dhe përmbarimor kërkohet që veç plot sakrificave të bëhen edhe shumë shpenzime monetare që nevojitet të paguhen para përfundimit të ekzekutimit të vendimit gjyqësor etj, pra, për këto arsye ndihma e shtetit mund te jetë faktori pozitiv për të amortizuar vështirësitë që has viktima.

-  Ndërkohë kërkohet që  shteti i përfaqësuar nga agjencitë përkatëse të tij mund të marrë pjesë për të lehtësuar sado pak fatin e viktimës, që shpesh herë nuk mund ta rehabilitojë  pozitën e vet personale, pasurore apo edhe jetësore.

Është kjo arsyeja kryesore që në mjaft akte ndërkombetare kanë gjetur pasqyrim detyrime dhe detyra të shtetit për të realizuar politikat sociale, që ndikojnë pozitivisht në luftën kundër krimit dhe në përmbushjen e obligimit për të ndihmuar pozitivisht në zëvendësimin e dëmit, duke planifikuar dhe krijuar fonde të posaçme për kompensimin e viktimave, konform Deklaratës së OKB dhe frymës së Konventës Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore.

------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, e ndryshuar

-          Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore

-          Direktiva nr. 201/229 e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit të Ministrave

-          Konventa për kompesimin e viktimave të krimeve të dhunëshme

-          Konventa e Këshillit të Evropes për ndermjetësimin

-          Kodi i Procedurës Penale të Republikës së Shqipërisë, i ndryshuar

-          Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë

-          Ligji për mbrojtjen e viktimava të dhunës në familje

-          Kodi i Procedurës Penale të Francës

-          Udhëzimi nr. 4, datë 12.12.2012

 

Doktrinë

Deklarata e OKB “Mbi të drejtat themelore të viktimave të krimit dhe keqpërdorimit të pushtetit” (1985)

-          Rekomandimi i Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës

-          Ragip Halili, Viktimologjia, Monografi e botuar në Prishtine 2011

-          Ismet Elezi, Ndërmjetësimi për pajtimin e konflikteve penale, Tirane 2004

-          Avni Puka, Viktima e veprës penale dhe kompensimi i saj i drejtë, Tiranë

-          Ornela Naqellari, Viktima ne fokusin e padise civile

-          Bernina Kusari, Të drejtat e viktimave të krimit, obligim shteteror, Prishtinë 2013

 

Jurisprudencë

-          Vendimi nr 5, date 6/3/2009 i Gjykatës Kushtetuese

-          Vendimi Unifikues nr. 12/2017 i Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë

-          Vendimi nr. 400, datë 8.6.2009 i Kolegjit Penal te Gjykatës së Lartë

 

 



[1] Kur në nenin 279/a të K.Pr.P. trajtohen këto kërkesa për informim të shumanshëm, ligjvënësi duket se ka pasur për qëllim synime të shumëfishta, sepse garanton të drejtën e viktimës për të siguruar informacionin e nevojshëm dhe, nga ana tjetër, detyrimin për të ruajtur parimin e sekretit hetimor. Pra, në këto situata duket sikur krijohen kushte për të ruajtur balancën midis interesave të drejtë e rëndësishme ngatërohej me detyrimin ligjor që kanë organet ligjzbztuese për të ruajtur informacionin mbi konfidencialitetin e hetimit dhe mos cënimin e tij. Prandaj, ky problem duhet të gjykohet me maturi si nga ana e organeve shtetërore përkatese, ashtu edhe nga viktima apo përfaqësuesi i saj, pasi çdo teprim me këtë të drejtë dëmton si interesat e hetimit objektiv të çështjes, ashtu edhe interesat individuale të viktimës. Duke qenë kështu, kjo e drejtë nuk është absolute, por e kufizuar, që bën fjalë për shkaqe të ligjshme mbi ato arsye që e bëjnë të domosdoshme marrjen e informimit për të siguruar mbrojtjen efektive në proces.

   Probleme ka patur në praktikë edhe në lidhje me afatin, brenda të cilit duhet të jepet informacioni i duhur, sepse nuk mund të pretendohet që punonjësit të cilët mbulojnë sektor të tillë, si procedim, hetim apo gjykim të gjenden kurdoherë të gatshëm për t’iu përgjigjur çdo kërkese që lidhet me këtë të drejtë. Si orientim për të evituar keqkuptimet që lindin për këtë problem, nga Gjykata e Strasburgut është pranuar se duhet të respektohet kriteri i afatit të arsyeshëm, që nënkupton dhënien e infomacionit pa vonesa të paarsyeshme.

  Veç sa u parashtrua më lart rreth përmbajtjes së nenit 279/a të K.Pr.P., gjatë praktikës hetimor kanë lindur edhe diskutime të tjera që kanë të bëjnë me: diskrecionin e prokurorit për të refuzuar kërkesat që bën fjalë paragrafi i parë i kësaj dispozite; me mënyrën e të vlerësuarit të interesave të viktimës, të të pandehurit dhe me mënyrën e të kuptuarit të vënies në rrezik të jetës apo të shëndetit të të pandehurit

[2] Pavarësisht rregullimit ligjor, një hap më të rëndësishëm në interes të mbrojtjes së viktimës e vëmë re në ligje të tjera, si në atë “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”, që u siguron përparësi viktimave të dhunës në familje, viktimave të abuzuara seksualisht, atyre të trafikimit të qënieve njerëzore, si edhe viktimave të mitur. Veç kësaj, rregullimi ligjor i përfaqësimit të fëmijës së mitur rregullohet në mënyrë të posaçme nga neni 58/3 të K. Pr. Penale, ku detajohen edhe procedura konkrete në varësi të situatave konkrete në të cilat ndodhen organet përkatëse gjatë procedimit penal.

[3] Shih nenin 58/1/i të K.Pr.Penale

[4] Në praktikë vihen re raste kur për ndonjë episode apo fakt del e domosdoshme për të pyetur viktimën, sepse për detaje apo episode të veçanta shpjegimet e saj nuk mund të zëvendesohen as me ato të mbrojtësit.

[5] Shih nenin 291 të K.Pr.Penale

[6] Shih vendimin nr. 5, datë 6. 3. 2009 të Gjykatës Kushtetuese

[7] Për sa del nga përmbajtja e nenit 291 të Kodit duhet të ekzistojnë disa kushte: të jenë rrethanat qe lejojnë apo jo mos fillimin e çështjes penale; t’u respektohet ankuesve e drejta e ankimit per ne gjykate; kjo e fundit duhet të shqyrtojë ankimin brenda afatit të caktuar; kunder vendimit të shkallës së parë brenda 30 ditëve mund të bëhet ankim, i cili shqyrtohet po brenda ketij afati.

[8] Shih nenin 326/3, të K.Pr.Penale

[9] Por, duke parë përmbajtjen e kësaj dispozite, përshtypje na bëjnë disa terma që përdor ligji: së pari, një nga arsyet që e përligj pezullimin e hetimeve ka të bëjë me mos njohjen e autorit të veprës penale, çka është e pasaktë, sepse si rregull për të filluar e vazhduar hetimet mjafton që të këtë edhe dyshime se x apo y janë autor/ë të një vepre penale; së dyti, pranohet se vendimi i njoftohet ose viktimës, ose personit që ka bërë kallëzimin në vend që ata të njoftohen në mënyrë të detyrueshme, si njeri, edhe tjetri, kur viktima dhe kallëzuesi nuk është i njëjti person; së treti, meqë dispozita nuk bën fjalë per pranimin e ankimit, mbase do të qe e nevojshme të ishte përcaktuar diçka për shkaqet e pranimit të ankimit nga gjyqtari i séancës paraprake.

[10] Shih nenin 327/5 të K.Pr.Penale

[11] Shih nenin 329, pika 8, të K.Pr.P.

[12] Shih nenin 329/c të K.Pr.Penale

[13] Shih nenet 61 /1 e 58/1 të K.Pr.Penale

[14] Shih vendimin e Kolegjit Penal te Gjykatës së Lartë, nr. 400, datë 8. 06.2005

[15] Shih Ornela Naqellari, Viktima në fokusin e padisë civile

[16] Shih nenin 3 të K.Pr. Penale të Francës

[17] Shih Vendimin e Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatë së Lartë, nr. 12/ 2007

[18] Shih Vendimin e Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë, nr. 12/2007 

[19] E njëjta gjë mund të thuhet edhe për udhëzimin nr. 4, datë 12.12.2012 të Këshillit të Ministrave, ku trajtohet në përgjithësi problemi i shpenzimeve dhe pagesave për dëshmitarët, por pa menduar se viktima është e detyruar të kryejë edhe shpenzime të tjera veç atyre që bëri me cilësinë e dëshmitarit, madje edhe pse ka statusin e palës në proces ajo shpenzon më tepër. Duke qenë kështu mendoj se në nenin 485 duhej parashikuar një paragraf i veçantë që të trajtonte me përparësi shpenzimet që detyrohet të bëjë gjatë hetimit dhe gjykimit.

[20] Shih: Deklarata e Organizatës së Kombeve të Bashkuara

[21] Shih: Avni Puka, Viktima e veprës penale dhe kompesimi i saj i drejtë, ku përmendet se që në kohën e Hamurabit është paraparë e drejta e viktimave të grabitjes në rrugë për t’u zhdëmtuar nga thesari i shtetit.

[22] Shih: Ramijak H.Haliloviç, Viktimologjia, Sarajevo 2004. fq. 315

[23] Shih Nenin 2 i Konventës Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore

[24] Shih Rekomandimin nr 99/19 i Konventës së Këshillit të Evropës për ndërmjetësimin

[25] Shih Deklaratën e O.K.B., paragrafi 12

[26] Shih nenin 9 të Konventës  Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore