Av. PhD Suela MËNERI

Anëtare e Dhomës së Avokatisë,

Tiranë 

 

Hyrje

 

Gjykata Kushtetuese me Vendim nr. 1, datë 16.01.2017 ka pranuar pjesërisht kërkesën e paraqitur nga Shoqata “Pronësi me Drejtësi” mbi kushtetueshmërinë e Ligjit nr. 133/15, datë 5.12.2015 “Për Trajtimin e Pronës dhe Përfundimin e Procesit të Kompensimit të Pronave”.[1] Konkretisht, ajo shpalli papajtueshmerinë me Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë të nenit 6, paragrafit 3,[2] dhe të paragrafit 5[3] të këtij neni të ligjit në fjalë.

 

Në mungesë të shumicës së nevojshme, Gjykata Kushtetuese megjithatë refuzoi të gjykonte kërkesën për shfuqizimin e nenit 6, paragrafit 1, shkronja “b”[4], si edhe të nenit 7, pazragrafi 2, shkronja “a”[5] dhe “b”[6] të ligjit të mësipërm. Atë kërkesë ajo e gjykoi me Vendimin n. 4, datë 15.02.2021,[7] nëpërmjet të cilit shpalli kushtetues nenin 6, paragrafi 1, shkronja “b”, të ligjit nr. 133/2015, por shfuqizoi si antikushtetues nenin 7, paragrafi 2, shkronjat “a” dhe “b” të atij ligji. Me anë të të njëjtit vendim, Gjykata Kushtetuese shfuqizoi si antikushtetuese edhe pikat 16/2,[8]16/4[9] dhe 18[10] të Vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 223, datë 23.03.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, i ndryshuar.

Shfuqizimet e kryera me anë të Vendimit n. 4/2021 të Gjykatës Kushtetuese, marrë në bashkim meVendimin e saj nr. 1/2017 bëjnë të domodoshme kryerjen e ndryshimeve në Ligjin nr. 133/2015. Megjithese ende nuk janë bërë të njohura ndryshimet potenciale të këtij ligji ka disa faktorë me ndikim të padiskutueshëm në identifikimin e ndryshimeve të domosdoshme. Ato janë:

(a)arsyetimi i Gjykatës Kushtetuese lidhur me antikushteutshmërinë e nenit 6, paragrafi 3; nenit 6, paragrafi 5; nenit 7, paragrafi (a) – (b) dhe nenit 7, paragrafi 2(a) - (b) të igjit n. 133/2015; më tej nenit 16/2, neni 16/4 dhe nenit 18 të Vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 223/2016;

(b)arsyetimi i GJEDNJ në Vendimin për Kërkesën nr. 29026/06 Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera dhe në Vendiminpër Kërkesën nr. 13618/10Gjergo dhe Babicenko kundër Shqipërisë, siedhe76 kërkesa të tjera;

(c) të dhënat në Raportet e Agjencisë së Trajtimit të Pronës[11] gjatë viteve 2017 - 2021;

(d) praktika unifikuese e Gjykatës së Lartë lidhur me ligjshmërinë e interpretimit dhe zbatimit të disa neneve specifike të ligjit n. 133/2015, si edhe VKM-ve të miratuara në funksion të zbatimit të tij;

(e) Përparësitë dhe të metat e Ligjit n. 133/2015 si program reparacionesh

 Ky punim ka si qëllim analizimin e përmbajtjes së faktorëve në fjalë, si edhe rolit që kanë ata faktorë në përmirësimin cilësor të Ligjit nr. 133/2015, me ndryshimet e kërkuara nga Gjykata Kushtetuese. 

 

Arsyetimi i Gjykatës Kushtetuese në Vendimin nr. 1/2017 dhe Vendimin nr. 4/2021

 

Gjykata Kushtetuese, në Vendimin e saj 1/2017 vlerësoi se neni 6 ( paragrafi 3) dhe neni 6 (paragrafi 5) i Ligjit nr. 133/2015, sipas përmbajtjes së vet të çojnë në përfundimin që ato janë konceptuar si një shpronësim i ri, sepse “parashikojnë rivlerësimin e pronave të kthyera ose të kompensuara më parë, duke krijuar kështu probleme për sigurinë juridike, konkretisht përsa i takon paqartësisë dhe paparashikueshmërisë së legjislacionit”.[12]

Nëpërmjet qëndrimit të mësipërm, Gjykata Kushtetuese ka bërë të qartë, se rivlerësimi i pronave të kthyera - në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhe kompensimi (neni 6, paragrafi 3) dhe në rastet kur ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit (neni 6, paragrafi 5) - është konceptuar nga ligjvënësi si një shpronësim i ri, duke krijuar kështu probleme lidhur me sigurinë juridike. Ligjvënësi - theksoi Gjykata Kushtetuese në Vendimin nr. 1/2017 -  duke lejuar kryerjen e rivlerësimit të pronave, qoftë në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhe kompensimi (neni 6, paragrafi 3), qoftë kur ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit (neni 6, paragrafi 5) ve në rrezik qartësinë dhe parashikueshmërinë e ligjit 133/2015.

Gjykata Kushtetuese i kërkoi Kuvendit të mbajë parasysh se deri në çfarë mase kompensimi fizik i parashikuar në nenin 6, pikat 3 dhe 5, plotësohet nga nenet e tjera të ligjit (konkretisht, nga kompensimi fizik me ankand,[13] rastet e tjera të kompensimit fizik,[14] kërkesat e patrajtuara,[15] kompensimi fizik në pronën e subjektit të shpronësuar,[16] trajtimi i pronës në zonat e prekura me ndërtime,[17] kompentencat e ATP-së[18] dhe kundërvajtjet administrative[19]),për të mos pasur mbivendosje apo përplasje midis dispozitave të ligjit.

Ajo i kërkoi Kuvendit të shfuqizojë “rregullimet e përsëritura”, ose më saktë të shfuqizojë ato nene në Ligjin n. 133/2015, të cilat parashikojnë rivlerësimin e pronave të kthyera, më tej, të koordinojë midis tyre parashikimet që mbeten në Ligjin n. 133/2015, pas shpalljes antikushtetuese të parimit të “rivlerësimit të pronave të kthyera”, duke miratuar ndryshime, të cilat nuk e lejojnë rivlerësimin e pronave të kthyera për efekt të zbatimit të neneve konkrete 13, 14, 20, 21, 24, 26 dhe 31 të atij ligji, apo neneve të tjera të tij (zbatimi i të cilave kushtëzohet me rivlerësimin e pronave të kthyera).

Kuvendi i Shqipërisë prej mbi 4 vite, as nuk i shfuqizoi “rregullimet e përsëritura” në nenet 13, 14, 20, 21, 24, 26 dhe 31 të ligjit nr. 133/2015, as nuk i koordinoi parashikimet e mbetura të ligjit në fjalë, sipas vendimit nr. 1/2017 të Gjykatës Kushtetuese. Për rrjedhojë, rivlerësimi i pronave të kthyera ka vijuar të kryhet rregullisht nga ATP dhe gjykatat kompentente gjatë zbatimit të neneve në fjalë, duke krijuar gjerësisht anomali kushtetuese të pajustifikuar.

Edhe GJEDNJ e ka konstatuar anomalinë kushtetuese të ardhur si pasojë e moszbatimit nga Kuvendi të Vendimit n. 1/2017 të Gjykatës Kushtetuese. Konkretisht, në paragrafin 188 të Vendimit të saj për çeshtjen Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera shprehet se, aktet nënligjore nuk rregullojnë me qartësi të mjaftueshme situatën e krijuar nga neni 6, paragrafi 5, i shfuqizuar i ligjit nr. 133/2015, më konkretisht nuk përcaktojnë rregulla për llogaritjen e pronës që do t’i kthehet fizikisht pronarit, pasi ATP t’i ketë njohur atij të drejtën e pronësisë. Gjykata e Strasburgut e le në dorë të autoriteteve vendase të parashikojnë një zgjidhje në zbatim të vendimit të Gjykatës Kushtetuese nr. 1/2017.  

Gjykata Kushtetuese, nëpërmjet Vendimit të saj nr. 4/2021 u përpoq të korigjojë anomalinë kushtetuese të krijuar nga mosveprimi i Kuvendit për të zbatuar Vendimin e saj n. 1/2017 për një kohë të gjatë. Konkretisht, ajo si fillim shpalli kushtetues nenin 6, paragrafi 1, pika “b” të Ligjit nr. 133/2015, me arsyetimin, se:ajo dispozitë është pjesë e metodologjisë, që ka parashikuar në tërësi neni 6 i ligjit nr. 133/2015 dhe i referohet vetëm mënyrës se si vlerësohet financiarisht prona e kthyer”.

Pavarësisht rezultatit final, arsyetimi i Gjykatës Kushtetuese lidhur me fushën e zbatimit të nenit 6, paragrafi 1, pika “b” të Ligjit n. 133/2015 është i paqartë. Paqartësia konsiston në veçimin, që ajo gjykatë i bën raportit të parimeve të përgjithshme të formulës së kompensimit me rregullat e veçanta të asaj formule. Konkretisht, Gjykata Kushtetuese e veçon zbatimin e parimeve kryesore të formulës së kompensimit nga rregullat e posaçme, kur shprehet se: “[...] në përmbajtjen e pikave 1 dhe 2 të nenit 6 të Ligjit nr.133/2015 janë materializuar parimet kryesore të formulës së kompensimit. Pjesa tjetër e nenit 6 rregullon situata të tjera në kuadrin e metodologjisë së kompensimit që harmonizohet edhe me dispozitat e tjera të ligjit [...]”.

Pra, sipas interpretimit të Gjykatës Kushtetuese, paragrfi 1 i nenit 6 të Ligjit n. 133/2015, i cili rregullon parimet e përgjithshme të formulës së kompensimit nuk harmonizohet edhe me dispozitat e tjera të Ligjit n. 133/2015, ndërsa të gjithë paragrafët e tjerë të nenit 6, të cilët rregullojnë situatat e veçanta të asaj formule harmonizohen edhe me dispozitat e tjera të ligjit.

Veçimi i parimeve kryesore të formulës së kompensimit nga rregullat e posaçme të saj i konfondon institucionet kompentente dhe Kuvendin për të gjetur zgjidhje, që harmonizojnë parashikimet e mbetura në Ligjin nr. 133/2015, pas shfuqizimeve të neneve antikushtetuese të atij ligji, sepse është krejtësisht e pazakontë në teorinë dhe praktikën e së drejtës, që dispozitat e posaçme të një ligji të zbatohen të veçuara, apo të kenë epërsi mbi parimet e tij të përgjithshme. Për shembull,  krejtësisht e pazakontë është të thuhet, se gjykimi i një padie civile në një shkallë gjykimi të caktuar bëhet, pa marrë parasysh parimet e përgjithshme të K.Pr Civile, apo duke dalë mbi ato parime.

Për analogji, por edhe duke lexuar në gërmë referimin e shprehur që i bëhet paragrafit 1, pika “b” të nenit 6 të Ligjit n. 133/2015, si në paragrafin 3, ashtu edhe në paragrafin 5 të të njëjtit nen (nenit 6), del qartë, se parimet e përgjithshme të formulës së kompensimit gjejnë zbatim të shprehur në situatat e  veçanta.     

Shtoj, se arsyetimi i Gjykatës Kushtetuese sa i takon kushtetutshmërisë së nenit 6, paragrafi 1, pika “b” është kontradiktor gjithashtu edhe me arsyetimin e bërë prej vetë asaj gjykate në Vendimin nr. 1/2017 për antikushtetutshmërinë e neneve 6 (paragrafi 3) dhe 6 (paragrafi 5) të Ligjit n. 133/2015 ku - siç u parashtrua edhe më sipër - ajo arsyetoi, se:“rivlerësimi i pronës së kthyer, si në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhe kompensimi (neni 6 prg 3), ashtu edhe në rastet kur ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit (neni 6 prg 5) ve në rrezik qartësinë dhe parashikueshmërinë e ligjit 133/2015”.

Kjo përplasje arsyetimesh bëhet e evidente kur i përgjigjemi pyetjes: Në cilat raste gjen zbatim neni 6 paragrafi 1, pika “b” i Ligjit nr. 133/2015, sa kohë ai nen, pas hyrjes në fuqi të Vendimit n. 1/2017 të Gjykatës Kushtetuese nuk lejohet të zbatohet, as në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhe kompensimi (neni 6, paragrafi 3), as në rastet kur ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit (neni 6, paragrafi 5), më tej, as në rastet e kompensimit fizik me ankand, as në rastet e tjera të kompensimit fizik, as në kërkesat e patrajtuara, as në rastet e kompensimit fizik në pronën e subjektit të shpronësuar, as në rastet e trajtimit të pronës në zonat e prekura me ndërtime, apo kompentencat e ATP-së, a kundërvajtjet administrative (nenet 13, 14, 20, 21, 24, 26 dhe 31 të ligjit n. 133/2015)?!

Pritshmërisht, institucionet draftuese dhe Kuvendi do ta kenë tejet të vështirë t’i përgjigjen pyetjes së mësipërme, e cila është e pashmangshme në kontekstin e detyrimeve që imponojnë dy vendimet e Gjykatës Kushtetuese(nr. 1/2017 dhe nr. 4/2021).

 

Arsyetimi i GJEDNJ në Vendimin për Kërkesën nr. 29026/06 Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera, në Vendiminpër Kërkesën nr. 13618/10Gjergo dhe Babicenko kundër Shqipërisë, siedhe për76 kërkesa të tjera

 

Vendimi i GJEDNJ për Kërkesën nr. 29026/06 Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera dhe Vendimi i asaj Gjykate për Kërkesën nr. 13618/10Gjergo dhe Babicenko kundër Shqipërisë, siedhe76 kërkesa të tjera janë vendime papranueshmërie, megjithatë disa qëndrime të mbajtura nga GJEDNJ në ato vendime kanë relevancë për përmirësimin e Ligjit nr. 133/2015, i cili potencialisht do t’i nënshtrohet gjykimit në themel në një të ardhme jo të largët.

Konkretisht, relevancë për reflektim në rastin konkret merr konstatimi i bërë nga ajo Gjykatë në paragrafin180 të Vendimit për çështjen Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera, ku vihet në dukje se në vështrim të parimit të sigurisë juridike, llojet e pronave të shpronësuara pronarëve, që përshkruhen në nenin 25 të ligjit 133/2016, “të cilat i shërbejnë interesit publik në përputhje me parashikimet e ligjeve të posaçme” nuk kanë fund.[20] GJEDNJ u kërkon autoriteteve në këtë pikëqë të përshkruajnë dhe kufizojnë me qartësi, si në ligj, ashtu edhe në aktet nënligjore kompentecat e ATP-së, apo institucioneve të tjera kompetente për kthimin e pronës, të cilave u jepet tagri për kthimin fizik të tyre pronarëve, të cilëve u është njohur e drejta e kthimit.

Lidhur me mjaftueshmërinë e formulës së kompensimit, GJEDNJ në paragrafin 196 të Vendimit të saj për çështjen Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera u shpreh, se referenca në zërin kadastral që prona ka pasur në momentin e shpronësimit nuk është arbitrare. Megjithatë, ajo pranoi se disa pronarë, si rezultat i zbatimit të këtij kriteri reference mund të përfitojnë kompensim me një çmim, i cili është shumë herë më i vogël se sa çmimi që prona e kompensuar ka sipas zërit kadastral aktual. Në këto rrethana, për të parandaluar një barrë ekstreme mbi ish-pronarët në përgjithësi dhe kërkuesit në veçanti, formula e kompensimit sipas GJEDNJ mund të konsiderohet efikase në masën që shuma në totale e kompensimit – pavarësisht formës së kompensimit – arrin në të paktën 10% të vlerës së asaj prone sipas zërit kadastral aktual.

Lidhur me çmimet e pronave sipas Vendimit të Këshillit të Ministrave nr. 658/2012 "Për miratimin e metodologjisë për vlerësimin e pronave të paluajtshme në Republikën e Shqipërisë" GJEDNJ u shpreh,[21] se pajtueshmëria e hartës së vlerës është çështje që duhet adresuar nga gjykatat vendase. Ajo bëri, megjithatë, referim te Raporti i Vlerësimit të MONEYVAL për Shqipërinë, të cilin e referoi si një gjasë, që autoritetet shqiptare prej vitit 2014 të kenë përmirësuar dukshëm mënyrën e kryerjes së transaksioneve me pronat, duke ndaluar transaksionet me para në dorë, duke bërë të detyrueshme përdorimin e llogarive ruajtëse bankare të noterëve dhe duke detyruar noterët të bëjnë të njohur çmimin e shitjes së pronave të paluajtshme. 

GJEDNJ kërkoi përmirësimin e dy elementeve të mekanizmit të kompensimit, të cilët kanë impakt të drejtpërdrejtë në efikasitetin e tij. Së pari, GJEDNJ kërkoi rritjen e fondit të tokës, me qëllim që kompensimi fizik të fitojë përparësi në raport me format e tjera të kompensimit, duke reduktuar kështu edhe luhatjet në çmimet e pronave, të cilat në rastet e kompensimit financiar ndikohen drejtpërdrejt nga ndryshimi i çmimeve të tyre.[22] Së dyti, Gjykata vërejti se alokimi i mjaftueshëm i burimeve, i infrastrukturës dhe i lehtësirave është i nevojshëm për të siguruar, që shqyrtimi i padive për pronat e patrajtuara nga ATP brenda afatit 3-vjeçar (rreth 7,000 dosje) të vijojë të jetë “efikas dhe i shpejtë”. Për këtë qëllim GJEDNJ theksoi se, praktika gjyqësore për 7,000 kërkesat e patrajtuara duhet të jetë e qëndrueshme dhe proceset të shpejta.

 

Të dhënat në raportet e ATP-së gjatë viteve 2016 – 2021

 

Ligji nr. 133/2015 bën të qartë fondin financiar që vihet (nga buxheti i shtetit) në dispozicion të kompensimit të pronarëve, por le të hapur fondin e tokës, që vihet në dispozicion të këtij procesi. Sipas deklarimeve të ATP,[23] në fondin e tokës kur hyri në fuqi Ligji nr. 133/2015 ndodheshin gjithsej 23,000 ha tokë bujqësore dhe 71,699 ha pyje, kullota, livadhe. Ky fond është menduar të shtohet nëpërmjet zbatimit të parashikimeve të ndryshme të Ligjit nr. 133/2015, i cili ndër të tjera parashikon edhe krijimin e një mekanizmi ndërinstitucional për këtë qëllim.

Nisur prej sa më sipër, deklarimet e bëra nga ATP në raportet vjetore lidhur me gjendjen e fondit të tokës, si burimi kryesor i financimit të procesit të kompensimit janë të tejet të rëndësishme.

Konkretisht, sipas Raportit të saj vjetor për vitin 2020, ATP përgjatë pesë viteve ka ekzekutuar 788 kërkesa nga subjektet, me vlerë financiare rreth 7.564 mld lekë (USD 70 milionë) dhe shpërndarë fond fizik nga fondi i tokës 713.2 Ha.[24]

Sipas të dhënave në Raportin vjetor të vitit 2018, ATP ka bërë të mundur bllokimin dhe evidentimin e të gjithë fondit fizik prej 23,400 numra pasurish në qarqet Korçë, Berat, Gjirokastër dhe Elbasan. Gjatë procesit të bllokimit dhe evidentimit të të gjithë fondit fizik prej 23,400 numra pasurish në qarqet e përmendur më sipër janë konstatuar problematika pranë ZVRPP-ve. Nga bllokimi dhe evidentimi i rreth 13,055 pasurive në ZVRRPP-të përkatëse rezulton, se një numër i konsiderueshëm pasurish të kaluara në administrim të ATP-sëshfaqin problematikat si vijojnë: (a) pasuri të ndara sipas përcaktimeve të ligjit nr.7501 dt.19.07.1991 për tokën; (b) bashki, të cilat kërkojnë që pasuritë e kaluar me VKM nr. 770/2014 në favor të ATP-së të hiqen nga fondi fizikë për njësitë administrative përkatëse; (c) pasuri të dhëna nga ish-komunat me koncesion dhe qera në favor të personave të tretë; (d) pasuri që me akte të ndryshme i kanë kaluar në administrim, ose pronësi institucioneve të tjera; (e) pasuriqë janë fituar me vendime të KKKP-së në favor të ish-pronarëve; (f) numra pasurish që kane kaluar me VKM nr. 770/2014 në favor të ATP, por që nuk rezultojnë në volumet hipotekore; (g) pasuri që posedohen nga persona të tretë sipas librit te ngastrave; (gj) pasuri te okupuara nga persona të tretë, të cilët sipas ZVRPP-ve i kanë me AMTP, por nuk janëregjistruar në hipotekë; (h) pasuri të regjistruara nëfavor të institucioneve apo enteve të ndryshme dhe te komuniteteve fetare; (i)pasuri që u kanë kaluar në administrim ish- komunave me VKM dhe të dhëna me qera apo me koncesion; (j) pasuri të dhëna me qera personave te tretë për 99 vjet nga ish komunat.

Nga problematikat e konstatuara sa më sipër janë evidentuar një numër i lartë kërkesash nga ana e institucioneve të treta dhe të subjekteve private me probleme për një sipërfaqe rreth 3,700 Ha. Sipas ATP, në vitin 2018, pas verifikimit vetëm në katër qarqe fondi i tokës bujqësore është zvogluar në 19,668.8  Ha. Nuk bëhet e ditur në raportet vijuese të ATPsë,se sa ka ndryshuar kjo sipërfaqe nga problemmatika e evidentuar më sipër, pas verifikimit të gjendjes juridike të pronave në të gjitha qarqet e vendit.

Lidhur me gjendjen e fondit pyjor, në Raportin vjetor të vitit 2018 deklarohet, se ka mospërputhje midis fondit pyjor e kullosor të transferuar me VKM nr. 770/2014 dhe gjendjes faktike të deklaruar nga Ministria e Turizmit dhe Mjedisit. Konkretisht, fondi pyjor e kullosor nuk është 71, 699.3 Ha, por 50 989.76 Ha.Së fundmi, fondi pyjor dhe kullosor, sipas Raportit vjetor të vitit 2020 të ATP-së është zvogluar në një total prej rreth 18 000 Ha.

Të dhënat e mësipërme nxjerrin në pah tre probleme thelbësore që prekin thellë efektivitetin e procesit të kompensimit. Së pari, në ndryshim nga sa synohet të arrihet nëpërmjet ligjit 133/2015, fondi i tokës në funksion të procesit të kompensimit jo vetëm nuk është shtuar në këto pesë vite, por ai është zvogluar ndjeshëm. Së dyti, pronat e transferuara me VKM në fondin e tokës shfaqin paqartësi të theksuara dhe të shumëllojshme me gjendjen e tyre juridike, të cilat si rregull kanë zvogluar në mënyrë tejet të theksuar, jo vetëm fondin e tokave bujqësore, por mesa kuptohet nga Raporti i vitit 2020 edhe fondin pyjor e kullosor. Së treti, ekziston rreziku që pronarët të kompensohen me prona, gjendja juridike e të cilave nuk është e qartë.

 

Praktika unifikuese e Gjykatës së Lartë për ligjshmërinë e interpretimit

dhe zbatimit të disa neneve specifike të Ligjit nr. 133/2015

dhe VKM-ve të miratuara në funksion të zbatimit të tij

 

Një numër i konsiderueshëm rekursesh, që lidhen me interpretimin dhe zbatimin e Ligjit n. 133/2015 dhe akteve nënligjore miratuar në zbatim të tij priten të gjykohen nga Gjykata e Lartë.

Pavarësisht numrit, problematikat e trajtuara nëpër rekurse (nisur nga praktika e autores së këtyre rradhëve, me përfaqësimin e çështjeve konkrete),për të cilat Gjykata e Lartë nevojitet të unifikojë qëndrimin e saj klasifikohen në 6 grupe kryesore: (a) ligjshmëria e njoftimeve rreth vlerësimeve të kryera nga ATP; (b) ligjshmëria e shpalljes, ose e mungesës së juridiksionit; (c) ligjshmëria e zbatimit të nenit 6.1 të ligjit nr. 133/2015 nga ana e ATP-së dhe gjykatave; (d) ligjshmëria e zbatimit të nenit 6.7 të ligjit nr. 133/2015 nga ana e ATP-së dhe gjykatave; (e) ligjshmëria e VKM-së nr. 223, datë 23.03.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, të ndryshuar; (f) ligjshmëria e VKM-së nr. 89 datë 03.02.2016 “Për miratimin e hartës së vlerës së tokës në Republikën e Shqipërisë”.

Nevoja për mbajtjen e një qëndrimi të unifikuar nga ana Gjykatës së Lartë për çështjet e rradhitura më sipër përkon edhe me kërkesën e përsëritur të GJEDNJ në Vendimin Pilot Manushaqe Puto etj. Kundër Shqipërisë, por edhe në Vendimin e GJDNJ për çeshtjen Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera si dhe Gjergo dhe Babicenko kundër Shqipërisë dhe76 kërkesa të tjera,sipas të cilit, shqyrtimi i ankesave duhet të jetë i qëndrueshëm dhe i shpejtë.

                  Njoftimet. Gjykata e Apelit Administrativ në jurisprudencën e saj ka mbajtur qëndrime të ndryshme sa i takon zbatimit të nenit 19 të ligjit nr. 133/2015. Konkretisht: Në disa vendime, të ngjashme me vendimin nr. 75, datë 22.5.2019 Gjykata e Apelit Administrativ, duke bërë referim në nenin 18 të ligjit n. 49/2012 ka arsyetuar si vijon:

Gjykata konstaton, se në publikim mungojnë të dhënat lidhur me të drejtën e ankimit të subjekteve, kundër vlerësimit financiar.

Në këtë kontekst Agjencia e Trajtimit të Pronave, nëpërmjet publikimit të regjistrit të vendimeve që kishin njohur të drejtën e kompensinmit dhe për të cilat ajo kishte përfunduar vlerësimin ekonomik financiar do të duhet të kishte bërë me dije në një rubrikë të veçantë edhe të drejtën e ushtrimit të ankimit brenda 30 ditëve në Gjykatën e Apelit Administrastiv [...].

Për sa më sipër, në kushtet kur vendimi për vlerësimin financiar të pasurisë së ish-pronarit [...] nuk tregon qartë të drejtën dhe afatin e padisë, ky afat duhet konsideruar 1 vit nga dita kur paditësit kanë ardhur në dijeni të vendimit.”[25]

Më tej, në disa vendime të tjera, të ngjashme me vendimin nr. 151, dt 13.6.2019 Gjykata e Apelit Administrativ, duke bërë referim në pikën 2 të ligjit nr. 133/2015 dhe në Kodin e Procedurave Administrative (Kreu 1, pjesa 7), neni 147, pika 2 “Njoftim i përshtatshëm” ka arsyetuar, se:

“[...] këto norma ligjore i lejojnë palës së paditur ATP të zgjedhë formën më të përshtatshme të publikimit të vlerësimit financiar, por ky pushtet diskrecionar duhet të konsiderojë e kufizohet si i tillë në këtë drejtim, me marrjen e masave që kënaqin përcaktimin e bërë nga ligjvënësi në pikën 3 të nenit 147 “Njoftim i përshtatshëm” të Kodit të Procedurave Administrative, i cili vendos në parim se: Në çdo rast organi publik kryen njoftimin, duke pasur parasysh efektivitetin e tij, mbrojtjen ligjore të interesave të palës, transparencën dhe koston. Gjykata konkludon, se nuk gjendet e shkelur dispozitë e ligjit procedural në lidhje me afatin e paraqitjes së padisë për kundërshtimin e vlerësimit financiar të kryer nga pala e paditur ATP, që të veprojë ndaj saj instituti i parashkrimit shues të padisë. Gjykata çmon, se padia gjendet e pranueshme për shqyrtimin e bazuieshmërisë së themelit të saj.”

Megjithatë, në disa vendime, të ngjashme me vendimin n. 74, datë 21.09.2020, Gjykata e Apelit Administrativ ka vendosur mospranimin e padisë bazuar në nenin 39/2 të ligjit nr. 49/2012 “Për gjykatat administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative”, duke arsyetuar:

Në lidhje me afatin e paraqitjes së padisë, Gjykata çmon se pa i hyrë themelit të shqyrtim të kësaj çështje në bazë të nenit 19 të Ligjit n. 133/2015 përcaktohet se afati për kundërshtimin për vlerësimin financiar është 30 ditë nga dita e publikimit në Gjykatën Administrative të Apelit.

Rezulton se vendimi i vlerësimit financiar është publikuar në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare me n. 8 datë 4.3.2019 dhe se afati për të ngritur padinë ka qenë deri më date 4.4.2019, ndërkohë paditësi ka ngritur padinë më datë 1.11.2019, që do të thotë jashtë afatit ligjor. Nga gjykata konstatohet se nuk kemi as pezullim, as ndërprerje të afateve të parashkrimit.

Sipas nenit 18 pika 7 të Ligjit n. 49/2012 “Për gjykatat administrative dhe gjykimin e mosmarrëveshjeve administrative” afatet e mësipërme janë të prera dhe shkelja e tyre shkakton humbjen e së drejtës së padisë. Këto afate shqyrtohen nga gjykata edhe kryesisht.

Në pëfundim rezulton se paditësit kanë ngritur padinë tej afatit ligjor (30 ditor) të parashikuar nga ligji i posaçëm n. 133/2015 dhe si e tillë ajo është e parashkruar.”

Qëndrimet e mësipërme të Gjykatës së Apelit Administrativ kanë ndikim thelbësor në ushtrimin e të drejtës së padisë nga ana e subjekteve të interesuara në tërësi.  Për të dalë me një konkluzion në rastin konkret, nëse e drejta e padisë është ushtruar nga ana e palës pronare brenda afateve kohore të lejuara, ose jo, relevancë marrin neni 16/1, neni 19/1 dhe 2 i Ligjit n. 133/2015, si edhe neni 13 dhe neni 21 i VKM-së nr. 223/2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompesimin e pronave”, i ndryshuar (VKM 223/2016).

Konkretisht, sipas nenit 16/1 të Ligjit nr. 133/2015 parashikohet, se:

1. ATP-ja, brenda një afati 6-mujor nga dita e hyrjes në fuqi të këtij ligji publikon regjistrin e të gjitha vendimeve që njohin të drejtën e kompensimit të pronës së subjekteve të shpronësuara. Regjistri duhet të përmbajë informacion për dokumentacionin që mungon në dosjen e vendimit. Regjistri bëhet publik në faqen zyrtare të ATP-së, në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare dhe/ose në media. Rregullat e krijimit, mbajtjes dhe administrimit të regjistrit përcaktohen me vendim të Këshillit të Ministrave, me propozim të ATP-së.

Më tej, sipas nenit 19/1 të njëjtit ligj parashikohet, se:

Çdo palë e interesuar ka të drejtë të ankohet kundër vlerësimit financiar të kryer nga ATP-ja për përcaktimin e vlerës së pronës në Gjykatën Administrative të Apelit brenda 30 ditëve nga dita e publikimit, vetëm për vlerën e kompensimit.”

Në zbatim të nenit 16/1 dhe nenit 19/1 të Ligjit n. 133/2015, ATP publikon (a) në faqen zyrtare të ATP-së, (b) në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare, (c) në media regjistrin që përmban informacion për dokumentacionin që mungon në dosjen e vendimit.

Në vijim, sipas nenit 13 dhe nenit 21  të VKM-së nr. 223/2016 parashikohet, se:

13. ATP-ja, pas vlerësimit financiar të vendimeve, të cilat kanë njohur të drejtën për kompensim, publikon regjistrin sipas rendit kronologjik të datës së vendimeve. 

21. ATP-ja njofton publikisht, nëpërmjet faqes zyrtare të institucionit, Buletinit të Njoftimeve Zyrtare dhe/ose në media, listën e subjekteve që përfitojnë nga Fondi i Kompensimit të Pronave”.

Në zbatim të nenit 19.1 të Ligjit nr. 133/2015 dhe neneve 13 e 21 të VKM-së nr. 223/2016, ATP publikon (a) në faqen zyrtare të ATP-së, (b) në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare, (c) në media regjistrin e vlerësimit financiar.

Pra, ATP-ja i njofton/publikon të dyja llojet e regjistrave (a) Regjistrin që përmban informacion për dokumentacionin që mungon në dosjen e vendimit (neni 16 i ligjit nr. 133/2015) dhe (b) Regjistrin e vlerësimeve financiare (nenet 13 dhe 21 të VKM-së nr. 223/2016) në tri mënyra: (i) në faqen zyrtare të ATP-së, (ii) në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare, (c) në media.

Rrjedhimisht, afati i ankimit i parashikuar në nenin 19.1 të ligjit nr. 133/2015 nuk lidhet shprehimisht, vetëm me botimin zyrtar të vlerësimeve, por ai afat lidhet edhe me secilën nga tre mënyrat e publikimit.

Për analogji edhe parashikimi i bërë nga ligjvënësi në nenin 19/2 të ligjit nr. 133/2015, se:

ATP-ja publikon vlerësimin në bazë të dispozitave të Kodit të Procedurave Administrative

lidhet me secilën nga të tre mënyrat e publikimit, pra, jo shprehimisht vetëm me botimin zyrtar të vlerësimeve.

Për më tepër vërehet, se publikimet e të dy llojeve të regjistrave, si në faqen zyrtare të ATPsë, në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare apo edhe në media nuk janë gjë tjetër veçse mënyra të njoftimit të subjekteve përfituese, të drejtat e të cilëve preken nga vlerësimet në fjalë. Si të tilla, rregullat e publikimtt të regjistrave sipas nenit 19.2 të Ligjit nr. 133/2015 dhe VKM-së nr. 223/2016 nuk mund të trajtohen të veçuara nga parimet e përgjithshme të njoftimit sipas K.Pr.Administrative, as nga rregullat specifike të njoftimit sipas të njëjtit Kod.

Rregullat e përgjithshme të njoftimit të akteve administrative, që marrin relevancë në rastin konkret parashikohen në nenin 147 (paragrafi 3) dhe nenin 154 të K.Pr.Administrative, sipas të cilëve;

Në çdo rast, organi publik kryen njoftimin, duke pasur parasysh efektivitetin e tij, mbrojtjen ligjore të interesave të palës, transparencën dhe koston”.

Nëse palës marrëse, për shkak të një gabimi në kryerjen e njoftimit të bërë nga organi publik, i shkaktohet përkeqësim i situatës ligjore, njoftimi vlerësohet se është bërë në ditën kur marrësi provon se ka marrë dijeni për njoftimin”.   

Në dritën e parimeve të përgjithshme të njoftimeve çdo publikim, pavarësisht nga forma e tij duhet të jetë i përshtatshëm. Në të kundërt publikimi/njoftimi vlerësohet, se është bërë në ditën kur marrësi provon që ka marrë dijeni për njoftimin.

Sodoqoftë, për një zgjidhje të drejtë të çdo çështje, rast pas rasti nevojitet të hetohet: a ishte publikimi regjistrave sipas formës së pretenduar të publikimit i përshtatshëm për qëllime të zbatimit të nenit 19 të ligjit n. 133/2015?

Për t’iu përgjigjur pyetjes së mësipëme lidhur me njoftimin e regjistrave në faqen zyrtare të ATPsë dhe në media, relevancë merr neni 161 i KPr. Administrative, sipas të cilit parashikohet, se:

« 1. Njoftimi mund të bëhet nëpërmjet publikimit në një regjistër elektronik, të hapur për publikun, në rastin e parashikuar nga ligji i posaçëm dhe vetëm, nëse marrësi është vënë në dijeni paraprakisht për datën e saktë kur bëhet publikimi“.

Në zbatim të parimit të mësipërm, ATP duhet të provojë rast pas rasti, që pala pronare u njoftua prej saj lidhur me datën e publikimit të regjistrit (që përmbante vlerësimin e kryer për pronën e saj) në faqen e saj elektronike. Përndryshe publikimi në regjistrin elektronik nuk konsiderohet formë e përshtatshme njoftimi.

Lidhur me botimin zyrtar të vlerësimit të kryer për një pronë të caktuar relevancë merr neni 163 paragrafi 2, i K.Pr.Administrative, sipas të cilit parashikohet, se:

Neni 162, pika 5, e këtij Kodi, zbatohet për aq sa është e mundur edhe për botimin zyrtar”.

Ndërkohë, sipas nenit 162 pika 5, të KPr. Administrative parashikohet, se:

Në rastin e njoftimit të një akti administrativ, teksti i shpallur përmban të gjitha elementet e përcaktuara në nenin 99, të këtij Kodi, me përjashtim të pjesës arsyetuese. Ai shoqërohet me të dhëna për zyrën, vendin dhe mënyrën e njohjes me përmbajtjen e plotë të aktit administrativ”.

Në zbatim të parashikimeve sa më sipër, ATP ka detyrë që në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare tregojë qartë kohën e hyrjes në fuqi të aktit të vlerësimit. Përndryshe vlerësimi i njoftuar bie ndesh me nenin 163 të K.Pr.Administrative.

Publikimi/njoftimi (në Buletinin e Njoftimeve Zyrtare) i kohës së hyrjes në fuqi të aktit të vlerësimit është i domosdoshëm, duke qenë se sipas nenit 19/1 të Ligjit nr. 133/2015, publikimi i atij akti nuk kufizohet, vetëm me botimin zyrtar, por ai parashikohet të kryhet edhe në dy mënyra të tjera, konkretisht me publikim në faqen zyrtare të ATPsë dhe në media.

Kur botimi zyrtar i vlerësimit rezulton të jetë një formë e papërshtatshme njoftimi për shkak të mangësive të cituara më sipër, si rregull afatet e njoftimit llogariten sipas nenit 154 të K.Pr.Administrative, pra duke vlerësuar, se publikimi është bërë në ditën kur marrësi provon se ka marrë dijeni për njoftimin. Nga kjo datë fillojnë të llogariten edhe afatet e ankimit sipas nenit 19.1 të Ligjit n. 133/2015. 

Një tjetër problem të vërejtur me botimin zyrtar të vlerësimeve përbën edhe fakti, që në versionin e printuar të dhënat e subjekteve të vlerësimit dhe pronave të vlerësuara janë të palexueshme, ç’ka cënon të drejtën e palës paditëse për një proces administrativ kontradiktor (transparent).. Edhe duke supozuar se Buletini Njoftimeve Zyrtare u njoftohet me postë subjekteve të vlerësimit, sërish ata nuk do kishin mundësi vetëidentifikimi në Buletinin e njoftuar, për shkak se publikimi është krejtësisht i palexueshëm. Ndërsa lidhur me botimin zyrtar të aktit në formë elektronike, në webin zyrtar të QBZ, ATP kishte detyrë të njoftonte subjektet e vlerësimit lidhur me datën e publikimit të Buletinit të Njoftimeve Zyrtare në faqen zyrtare të QBZ. 

Është e vërtetë që afatet e përcaktuara në nenin 19/1 të ligjit nr. 133/2015 janë prekluzive dhe kanë epërsi mbi afatet e përgjithshme të parashikuara në K.Pr.Administrative, megjithatë zbatimi me përparësi i nenit 19/1 të ligjit nr. 133/2015 bëhet kur publikimi (si mjet njoftimi) provohet, se përmbushi kërkesat e nenit 19/2 të të njëjtit ligj, pra me fjalë të tjera, nëse provohet se është në përputhje me K.Pr.Administrative.

Ligjshmëria e zbatimit të nenit 6.1 të Ligjit nr. 133/2015 nga ana e ATP-së dhe gjykatave. Në rastin e vendimeve përfundimtare dhënë në zbatim të ligjit nr. 7698/1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës pronarëve” relevancë marrin nenet 2[26] dhe 3[27] të atij ligji. Sipas nenit 2 të këtij ligji, KKK Pronave ishte kompetent për njohjen, kthimin dhe kompensimin, vetëm të tokave, që sipas nenit 3 të të njëjtit ligj “ndodhehsin brenda vijave kufizuese të qendrave të banuara në kohën e shpronësimit”. Nëse një tokë në kohën e shpronësimit ndodhej jashtë vijave kufizuese të qendrave të banimit, atëherë ajo tokë cilësohej “tokë bujqësore” dhe nuk ishte objekt i Ligjit n.7698/1993. Të njëjtat përcaktime të tokës “Truall” dhe “tokë bujqësore” janë parashikuar edhe në nenin 5.12 dhe nenin 5.13 të Ligjit n. 133/2015.

Konkretisht, sipas nenit 5 prg 12 të ligjit n. 133/2015:

“Tokë bujqësore” është toka që ndodhet jashtë vijave kufizuese të qyteteve e qendrave të banuara në çastin e shpronësimit dhe që si e tillë figuron në regjistrat kadastralë të shtetit, e zënë me bimët e arave, pemishtet, vreshtat dhe ullishtat, kudo ku ndodhet dhe që ka veçori thelbësore të saj pjellorinë.

Ndërsa sipas nenit 5 prg 13 parashkohet që:

“Truall” është toka që ndodhet brenda vijave kufizuese të qyteteve e qendrave të banuara në çastin e shpronësimit.

Në vështrim të parashikimeve ligjore të mësipërme “vlerësimi financiar sipas zërit kadastral në kohën e shpronësimit” (neni 6.1/a i Ligjit n. 133/2015) nuk përfaqëson ndonjë kriter të ri vlerësimi për pronarët, e drejta e të cilëve për kompensim u caktua po ashtu duke u bazuar në zërin kadastral që prona e tyre kishte në kohën e shpronësimit. Ndaj ky kriter nuk justifikon rishikimin e zërit kadastral të pronës objekt vlerësimi.

Ky kriter i vlerësimit financiar, i parashikuar në nenin 6.1/a të Ligjit n. 133/2015 megjithatë ka ndikim në vendimet e ish AKKP, që kanë njohur të drejtën e kompensimit bazuar në Ligjin Nr.9235, datë 29.7.2004 “Për kthimin dhe kompensimin e pronave”, i cili njohjen e së drejtës së pronës mbi tokën truall (kthimin/kompensimin e saj) nuk e bazonte në zërin kadastral të pronës së kohën e shpronësimit, por në zërin kadastral të saj në kohën e dhënies së vendimit.

Gjithashtu, ky kriter i vlerësimit financiar, i parashikuar në nenin 6.1/a të Ligjit n. 133/2015 ka vlerë edhe për kërkesat për njohje pronar, të patrajtuara lidhur me të cilat gjithashtu vlerësimi financiar i të drejtës së kompensimit do bëhet duke marrë parasysh ZK në kohën e shpronësimit.

Nisur prej sa më sipër rishikimi zërit kadastral të pronave të njohura me vendime përfundimtare konform Ligjit n. 7698/1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës pronarëve”  për qëllime të kompensimit të tyre nga ana ATPsë është i pajustifikuar dhe cënon të drejtën e tyre për siguri juridike. Veçanërisht, është e pajustifikuar shpallja për të njëjtën pronë i dy ZK të ndryshëm në kohën e shpronësimit, edhe pse ata zbatojnë kritere ligjore identike për atë qëllim.

Ky argument gjen mbështetje edhe në vështrim të interpretimit që i bëhet varësisë së institucioneve të ish KKK.Pronave në vendimin nr 27, datë 26.05.2010 dhe Vendimin nr.43, datë 6.10.2011 të Gjykatës Kushtetuese, e cila vëren në vendimet në fjalë, se ai Komision, i cili kishte varësi nga Kuvendi ishte i pavarur në vendimarrjen e tij. Ndërsa ish AKKP dhe ATP e sotme, të cilat kanë varësi të drejtpërdrejtë nga ekzekutivi nuk janë të pavarura (shih Vendimin nr.43 datë 6.10.2011 të Gjykatës Kushtetuese).

Sidoqoftë, edhe sikur Gjykata e Lartë të mbajë qëndrim ndryshe në këtë çështje, sërisht zbatimi i nenit 6.1 të Ligjit n. 133/2015 ndikohet thellësisht nga hartat e përzgjedhura nga ATP për kryerjen e vlerësimeve financiare, të cilat janë marrë si burim reference nga kjo e fundit, jo në raport me kohën e shpronësimit të një prone konkrete sipas aktit ë shpronësimit, por në raport me vendndodhjen e asaj prone në raport me kufijtë e qyteteve. Konkretisht për qytetin e Tiranës janë përdorur kufijtë e caktuar në planin rregullues të vitit 1939, pa ndryshimet që ka pësuar ky plan respektivisht në vitin 1941 dhe në vitin 1945, ose kufijtë e qytetit sipas planit rregullues të vitit 1941, pa marrë parasysh ndryshimet që ka pësuar ai plan në vitin 1945.

Po ashtu, nga praktika gjyqësore me raste konkrete rezulton, se ATP për kryerjen e vlerësimeve në funksion të nenit 6 prg 1 pika “a” të Ligjit n. 133/2015 nuk ka kryer asnjë hetim të ri për identifikimin e kohës së shpronësimit të pronave objekt vlerësimi, por është mjaftuar vetëm me dokumentat faktike të ndodhura nëpër dosjet ekzistuese. Identifikimi  dhe publikimi i planeve rregulluese të qyeteve dhe fshatrave si dhe tërheqja e akteve të shpronësimit nga arshiva e Kadastrës ishin dy detyra thelbësore të ATPsë në vështrim të kompetencave që i’u dhanë asaj në Ligjin n. 133/2015. Në veçanti publikimi i planeve rregulluese sëbashku me Fletoret Zyrtare ku gjendent të publikuara ato i shërben transparencës së procesit të vlerësimit dhe kontradikoritetit të proceseve gjyqësore, shmang shpenximet e tepërta dhe vështirësitë në identifikimin e hartave për pronarët.

                  Ligjshmëria e zbatimit të nenit 6.7 të ligjit nr. 133/2015 nga ana e ATPsë dhe gjykatave. As Ligji nr. 7698, datë 15.4.1993 Për kthimin dhe kompensimin e pronave ish-pronarëve”, as Ligji nr. 9235, date 29.7.2004 Për kthimin dhe kompensimin e pronës, as Ligji nr. 133/2015 Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimitnuk parashikojnë hierarki midis formave të kompensimit, ose diferencim të çmimit të pronës nisur nga lloji i kompensimit.

Rrjedhimisht, nëse sipas ligjit n 7698, datë 15.4.1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronave ish-pronarëve prona e subjektit pronar kushtonte “x”  lekë/m2, ai çmim nuk ndryshonte në varësi të mënyrës së kompensimit (kompensim në natyrë, me obligacione, ose në të holla). Ai çmim mbetej i pandryshuar, siç po të parashikohej nga ish KKK Pronave kompensim me obligacione shtetërore, ashtu edhe po të parashikohej kompensim në natyrë apo në të holla.

E njëjta frymë u mishërua edhe në ligjin n. 9235, date 29.7.2004Për kthimin dhe kompensimin e pronës, sipas të cilit mënyra e kompensimit nuk kushtezonte çmimin e pronës.

Nevoja për të siguruar zbatimin e vendimeve të KKK Pronave, që urdhërojnë kompensim me obligacione u konstatua në Vendimin e GJEDNJ për Ankimin “Manushaqe Puto etj kundër Shqipërisë” në paragrafin 77 të të cilit Gjykata vërejti, se:

Ligji nr. 9235, date 29.7.2004 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës” i ndryshuar nuk parashikon kompensim me obligacione dhe pala shtetërore nuk dha shpjegime se si parashikonte të zbatonte vendimet e komisionit që parashikonin kompensimin e ankuesve me obligacione”.

Neni 6.7 i Ligjit nr. 133/2015 korigjoi një defekt sistemik të konstatuar nga GJEDNJ në jurisprudencën e saj specifike për Shqipërinë. Nisur nga ky fakt, neni 6.7 i Ligjit nr. 133/2015 interpretohet dhe zbatohet brenda kontekstit të nenit 6.1 të të njëjtit ligj, i cili synon të sigurojë kompensim të drejtë, ndër të tjera, në përputhje me nenin 1 të Protokollit 1 të KEDNJ. Ai gjithashtu interpretohet dhe zbatohet brenda caqeve të jurisprudencës së GJEDNJ me Palë vendin tonë,[28] e cila ishte e detyrueshme në kohën e miratimit të ligjit nr. 133/2015.

Konkretisht, në vendimin e saj për ankimin Vrioni etj kundër Shqipërisë dhe në vendimin pilot për ankimin Manushaqe Puto etj kundër Shqipërisë, GJEDNJ ka vërejtur se kompesimi lidhur me pronat e shpronësuara duhet të jetë i mjaftueshëm, i përshtatshëm dhe i drejtë.

Po në çështjen Vrioni etj kundër Shqipërisë”,GJEDNJ ka vënë në dukje ndër të tjera, se harta e vlerës së pronës [...] u konsiderua e përshtatshme prej saj për të përllogaritur dëmet e pësuara nga kërkuesit, pasi ajo pasqyronte vlerën reale të tregut të pronës, e cila ishte indeksuar edhe sipas interesave dhe inflacionit të kohës së miratimit të saj.[29]. Këto garanci sipas GJEDNJ-së evitonin çdo spekulim të vënë në dukje prej saj në kuadër të zbatimit të nenit 46 të Konventës.[30]

Në analogji me sa më sipër, neni 6.7 i Ligjit nr. 133/2015 parashikon, se;

Për vendimet e kompensimit, të përcaktuara me vlerë dhe ende të paekzekutuara, nga periudha e njohjes së të drejtës për kompensim deri në marrjen e shpërblimit, subjektet e shpronësuara do të përfitojnë indeksimin, sipas vlerës zyrtare të inflacionit dhe interesin bankar, sipas mesatares vjetore të nxjerrë nga Banka e Shqipërisë në momentin e hyrjes në fuqi të këtij ligji.

Pra, fryma e nenit 6.7 të ligjit n. 133/2015 është e njëjtë me atë të nenit 1 të Protokollit 1 të KEDNJ dhe me atë të jurisprudencës specifike të GJEDNJ, e cila ishte efektive në kohën e miratimit të Ligjit n. 133/2015. Kjo është arsyeja pse Gjykata Kushtetuese në Vendimin nr. 1/2017 nuk sheh probleme të kushtetutshmërisë së këtij neni në përmbajtjen e tij.

Nga ana tjetër, sa u parashtrua më sipër provon që fusha e zbatimit të nenit 6.7 të ligjit nr. 133/2015 kushtëzohet nga qëllimet që shtynë ligjvënësin për të miratuar ligjin në fjalë,[31]  nga qëllimi i vetë këtij ligji (neni 1), si edhe nga fakti që ky akt normativ nuk e kondicionon çmimin e pronës objekt kompensimi me formën e kompensimit.

Problemet lindin me mënyrën e interpretimit dhe zbatimit në praktikë të nenit 6.7 të Ligjit nr. 133/2015, si fillim nga ana e ATP dhe më tej nga ana e Gjykatës së Apelit Administrativ.

Konkretisht, ATP ka zbatuar në mënyrë literale (mot a mot) rregullimet e nenit në fjalë, duke rritur vlerën e pronës së pronarëve në mënyrë tejet simbolike, për shembull, nga 13.5Lekë/m2 në 18.8 Lekë/m2. Kjo vlerë është shumë herë më e ulët, se sa vlera e të njëjtës pronë sipas zërit kadastral tokë bujqësore[32] dhe qindra herë më e ulët se sa vlera e të njëjtës pronë sipas zërit kadastral truall.[33]  

Ka dy mënyra për korigjimin e kësaj pabarazie, që ka krijuar interpretimi dhe zbatimi i nenit 6, paragrafi 7, të Ligjit n. 133/2015. Njëra mënyrë është indeksimi dhe llogaritja e inflacionit të vonesës në ekzekutimin e vendimit të ish KKK Pronave, duke mbajtur parasysh  çmimin e referencës që ka pasur prona e kompensuar me obligacione në kohën e shpronësimit (neni 41 i Kushtetutës), ose mënyra tjetër është korigjimi në përputhje me gjetjet e GJEDNJ në Vendimin e saj për çështjen Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera (pra, kompensim sipas nenit 41 të Kushtetutës marrë në bashkim me nenin 17.2 të saj).

                  Ligjshmëria e VKM-së nr. 223, datë 23.03.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, i ndryshuar (f) ligjshmëria e VKM-së nr. 89, datë 03.02.2016 “Për miratimin e hartës së vlerës së tokës në Republikën e Shqipërisë”. Gjykata e Lartë gjatë muajit Gusht 2021 vendosi kalimin për gjykim në seancë plenare të disa rekurseve individuale lidhur me paligjshmërinë e  VKM-së nr. 223, datë 23.03.2016 “Për përcaktimin e rregullave dhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, i ndryshuar (f) ligjshmëria e VKM-së nr. 89, datë 03.02.2016 “Për miratimin e hartës së vlerës së tokës në Republikën e Shqipërisë”.

Problemet specifike që lidhen me arsyet e paligjshmërisë sëVKM-ve në fjalë janë trajtuar më parë në Revistën‘Avokatia’.[34] Por këtu vlen të theksohet, megjithatë, që Gjykata Kushtetuese e ndryshoi perspektivën e VKM-së në fjalë nëpërmjet vendimit nr. 4/2021. Konkretisht, ajo shfuqizoi nenin 16/4 të VKM-së nr. 223/2016, i ndryshuar, duke argumentuar se për sa kohë parashikimet e atij neni kanë të bëjnë me mënyrën e vlerësimit të pronës, ato janë çështje që hyjnë në kompetencën ekskluzive të pushtetit ligjvënës dhe nuk mund të rregullohen me akte nënligjore, në kushtet kur ato përbëjnë ndërhyrje në të drejtën e pronës private.[35]

Më tej, Gjykata Kushtetuese shfuqizoi nenin 16.2 dhe nenin 18 të VKM-së n. 133/2015, i ndryshuar, duke argumentuar se ka vendosur një radhë të kompensimit, dhënë përparësi kompensimit fizik përkundrejt atij financiar, çka është detyruese për subjektin. Këto parashikime nuk i japin mundësi subjektit që të kundërshtojë apo të zgjedhë radhën e formës së kompensimit në përputhje me interesat e tij.

Lidhur me antikushtetutshmëritë e konstatuara në tërësi, Gjykata Kushtetuese ka argumentuar se Ligji nr. 133/2015 ka qenë i qartë në dhënien e autorizimit Ekzekutivit për të nxjerrë akte nënligjore, si në përmbajtje, në objekt, qëllim dhe fushëveprim. Për sa kohë që ligji nuk ka bërë asnjë delegim për përcaktimin e radhës së kompensimit, apo kombinimit të formave të ndryshme të kompensimit, konsiderohet se këto parashikime cënojnë kufijtë e rezervës ligjore, dhe se pushteti ekzekutiv ka vepruar në tejkalim të normave ligjore dhe në mungesë të një delegimi të shprehur, duke rregulluar me akt nënligjor një marrëdhënie që i përket fushës së rregullimit të ligjvënësit.

Qëndrimi i Gjykatës së Lartë lidhur me ligjshmërinë e parashikimeve të mbetura në VKM-në nr. 223/2016, i ndryshuar, patjetër që do të influencohet nga Vendimi nr. 4/2021 i Gjykatës Kushtetuese.

Po ashtu, edhe qëndrimi i këtij organi të interpretimit të kushtetutshmërisë së akteve normative lidhur me VKM-në nr. 89/2016do të ndikohet nga Vendimi i GJEDNJ për çështjenAgim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera. Mbetet për tu parë nëse ajo Gjykatë do ndikohet nga raporti vjetor i MONEYVAL për Shqipërinë, i cili gjithësesi ka ndryshuar në dy vitet e fundit. Apo Gjykata do mbajë parasysh faktin që metodologjia e vlerësimit e mishëruar në VKM-në 89/2016 është shpallur e papajtueshme me KEDNJ që në vitin 2012?!

 

Përparësitë dhe të metat e Ligjit n. 133/2015 si program reparacionesh

 

Në jurisprudencën tonë kushtetuese dhe atë gjyqësore mungon thuajse fare analiza e tipareve të përgjithshme dhe atyre specifike të legjislacionit për kthimin dhe kompensimin e pronave në dritën e drejtësisë së tranzicionit. Boshllëku ekzistues megjithatë nuk e zhvesh procesin e kthimit dhe kompensimit të pronave nga të qenit një program i mirëfilltë reparacionesh, por padyshim ai boshllëk është kontributori kryesor në dështimin e këtij procesi thellësisht transformues për shoqërinë tonë për kaq shumë vite.

Reparacionet diskutohen sa herë një shoqëri kërkon të adresojë pasojat e shkeljeve masive dhe të përsëritura të të drejtave të njeriut, në përpjekje për t’u ofruar viktimave të shkeljeve gjithçka është e drejtë, e mjaftueshme dhe e  përshtatshme për to.[36]

Reparacionet konceptohen në dy kontekste të ndryshme, ose thënë ndryshe, justifikimi i reparacioneve, kriteret materiale dhe ato të procedurës për shpërndarjen e reparacioneve, përzgjedhja e institucioneve të përshtatshme për shpërndarjen e tyre trajtohen, ose si çështje të së drejtës, ose si çështje administrative.

Aty ku programet e reparacioneve trajtohen në kontekstin e së drejtës parimet e zbatueshme janë të njëjta me parimet që zbatohen për përgjegjësinë që rrjedh prej detyrimeve në tërësi. Të njëjtat kushte materiale dhe kërkesa procedurale zbatohen për barrën e provës, kufizinet ligjore, identifikimin e palës së paditur, përllogaritjen e dëmeve etj. Në të tilla raste gjykata kompetente vendos detyrimin për dëmshpërblim në varësi të dëmit të pësuar nga ankuesit rast pas rasti.[37]

Aty ky programet e reparacioneve qasen si çështje administrative, viktimat e shkeljeve masive evidentohen me terma standarte, në kuadër të një pakete ligjore, e cila përmban edhe tarifën fikse të kompensimit, sipas tabelave që i bashkëlidhen ligjit në fjalë. Procedura e kompensimit në rastin konkret kërkon që përfituesit për të marrë dëmshpërblimin monetar të paraqesin vetëm disa prova mjaft sipërfaqësore, të mbështetura në disa fakte bazike, sipas kritereve shumë më të thjeshta se në proceset gjyqësore.[38]

Në të dy rastet, para hartimit të programeve në fjalë duhet mbajtur parasysh, se qëllimi i përgjithshëm i programeve të reparacioneve në çdo shoqëri në tranzicion është rikthimi i dinjitetit viktimave të shkeljeve masive të të drejtave të njeriut dhe ri-integrimi i tyre në shoqëri si qytetarë të barabartë.[39]

Në këtë kuptim reparacionet sipas cilitdo kontekst kërkohen të jenë të drejta, të mjaftueshme dhe të përshtatshme. E për më tej, reparacionet (sipas cilitdo kontekst) kërkohen të respektojnë thelbin e shtetit të së drejtës, sepse të tilla programe janë të përmasave kolektive. Konkretisht, respektimi i shtetit të së drejtës në kuadër të programeve të reparacioneve nënkupton se, reparacionet vlerësohen të drejta, të mjaftueshme dhe të përshtatshme, nëse nëpërmjet tyre arrihet të sigurohet: (a) njohje e padrejtësive të së shkuarës,(b) të fitohet besimi qytetar dhe (c) të krijohet solidaritet.

Në themel të njohjes së padrejtësive të së shkuarës qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për të ndërmarrë reforma institucionale efektive, të afta që t’u kthejnë dinjitetin qytetarëve, të cilët kanë qenë viktima të padrejtësive të së shkuarës. Si legjitimiteti, ashtu edhe dobia e reparacioneve, të cilat nuk shoqërohen me reforma institucionale efektive - të afta për të garantuar se shkelje të ngjashme nuk do të përsëriten më - është e dyshimtë.

Më tej, në themel të qëllimit për të rikthyer besimin mes qytetarëve qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për t’iu përmbajtur detyrimeve që burojnë nga legjislacioni për riparimin e dëmeve të së shkuarës të miratuar nga ai vetë. Dështimi i autoriteteve për të zbatuar legjislacionin e reparacioneve u jep viktimave të shkeljeve të së shkuarës arsye për të dyshuar, që edhe pse mekanizmat e tjerë të tranzicionit fuksionojnë siç duhet, përsëri shoqëria “e re” demokratike është ndërtuar në kurriz të tyre, duke injoruar pritshmëritë e tyre të justifikuara.

Në themel të solidaritetit qëndron zotësia e cdo shteti demokratik për të garantuar legjitimitetin e legjislacionit, ose thënë ndryshe për të garantuar se cdo ligj mishëron interesat e të gjithë atyre që preken prej tij. Ndonëse në momentet e tranzicionit ekziston një ndjeshmëri e theksuar normative, ku si institucionet, ashtu edhe qytetarët kanë arsye të forta për të artikuluar parimet, ligjet dhe vlerat tek të cilat mbështeten, përsëri komplikimi pa kufij i masave të ndërmarra nga autoritetet për zbatimin e legjislacionit të reparacioneve i minon vlerat sociale të shoqërisë (e zbeh solidaritetin), pasi nuk le mundësi veprimi që mishërojnë të tilla vlera.

Duke qenë se në sistemet e dhunës politike shoqëria ka qenë shkaktare e vuajtjeve për vuiktimat masive të shkeljeve të të drejtave të njeriut konteksti politik dhe social i reparacioneve ka një rol të rëndësishëm në përcaktimin e mjeteve që do përdoren për këtë qëllim[40].

Programet e reparacioneve mund të ndihmojnë përpjekjet në nivel kombëtar, të bëra nga shoqëritë që sapo kanë dalë nga sisteme të dhunës politike për t’u “rehabilituar”. Këto programe mund të luajnë një rol të tillë, vetëm nëse qëllimet e përcaktuara në to synojnë në planin social dhe politik të sigurojnë që shkeljet e së shkuarës do të gjejnë zgjidhje të përshtatshme. Ager dhe Jensen i identifikojnë këto lloj programesh me termin reparacione sociale,[41] kurse Becker përdor termin reparacione social-politike dhe psikologjike.[42]

Edhe sikur qëllimet e programeve të reparacioneve të jenë më modeste sesa ato të rradhitura më sipër[43], përsëri për të qenë efektive ato kërkohen të marrin parasysh pritshmëritë e viktimave të shkeljeve që janë subjekt i reparacioneve. Të marrurit në konsideratë e pritshmërive të viktimave i ndihmon këto të fundit të tejkalojnë aq sa është e mundur impaktin, që dhuna politike ka pasur në jetët e tyre dhe të familjarëve të tyre, i ndihmon ato t’a menaxhojnë të shkuarën, të përpunojnë traumën që kanë pësuar e të çlirohen nga nevoja për tu hakmarrë. Për më tej, të tilla programe i ndihmojnë viktimat të çlirohen nga ndjenjat e izolimit dhe heshtjes, të cilat janë pasojat më të natyrshme të dhunës politike.[44]

Nëse viktimat e dhunës politike e ndiejnë vullnetitn e shoqërisë për të njohur padrejtësitë e së shkuarës, e ndiejnë gatishmërinë e shtetit për të marrë përgjegjësitë që i takojnë në këtë drejtim, patjetër, që do jenë më të prirura për të forcuar besimin qytetar, do të rifillojnë të kenë ndjenjën e përkatësisë në shoqëri.[45]

Nga ana tjetër praktika ka treguar, se të kuptuarit e nevojave të viktimave ka megjithatë disa kufij. Konkretisht, nuk ka qenë kurrë e mundur që nëpërmjet programeve të reparacioneve të mbyllet plotësisht boshllëku që ekziston midis pritshmërive të viktimave të shkeljeve dhe asaj çka shoqëria mund të ofrojë në nivel politik dhe social. Prandaj, çdo program reparacionesh që konceptohet, apo vihet në zbatim me qëllimin naiv për të mbyllur këtë boshllëk, që prej fillimit është irreal.[46]

Nisur nga sa u tha më sipër dhe duke mbajtur parasysh se viktimave të shkeljeve nuk mund t’u rikthehet plotësisht asnjëherë gjithçka që u është marrë, programet e reparacioneve kërkohen të paktën të jenë në përputhje me atë ç’ka viktimat në aspektin psiqik vlerësojnë si përpjekje të mjaftueshme nga ana e shoqërisë për të sjellë ndryshime që plotësojnë pritshmëritë e tyre. Në këtë pikë rëndësi të madhe ka mënyra se si strukturohet procesi i reparacioneve, si i paraqitet ai publikut dhe si zbatohet ai. Nëpërmjet këtyre indikatorëve viktimave u komunikohet se si është perceptuar halli i tyre në kontekstin e gjerë shoqëror.

Sipas Brandon Hamber,[47] impakti i reparacioneve tek viktimat matet duke analizuar (a) natyrën dhe tipin e reparacioneve të ofruara si dhe (b) kontekstin, procesin dhe debatet që lidhen me shpërndarjen e tyre.

Duke u ndalur tek natyra dhe tipi i reparacioneve thuhet se mjetet që do zgjidhen për të ripariuar dëmet e shkatuara viktimave të shkeljeve masive (qofshin ato kthime, kompensime, ndërtim monumentesh, përkujtimoresh etj) duhet të mbartin njëkohësisht edhe vlera individuale edhe vlera kolektive për viktimat. Kjo sepse programet e reparacioneve janë një barometër personal dhe social për këto viktima. Tipi dhe lloji i reparacioneve që ofrojnë këto programe u tregon viktimave se cili është vendi i tyre në shoqëri, se çfarë ndjeshmërie e çfarë hapësire është shoqëria e gatshme të krijojë për vuajtjet e tyre.

Më tej, po sipas Brandon Hamber për të ndërtuar programe reparacionesh që mbartin karakteristikat e sipërpërmendura nevojitet që viktimat të bëhen efektivisht pjesë e procesit të krijimit të kuptimit dhe simbolikës së mjeteve që do përdoren si objekt i programit të reparacioneve.

Mjetet e përdorura në kuadër të një programi reparacionesh nuk mund të përmbushin qëllimin e vet jashtë kontekstit të mjeteve që janë objekt i programeve të tjera të reparacioneve, të cilat gjithashtu lidhen ngushtësisht me kapërcimin e tranzicionit. Konkretisht, duhet kuptuar se kompensimi financiar i viktimave  nuk është në gjendje të rehabilitojë plotësisht viktimat e shkeljeve masive, të cilat gjithashtu presin që shoqëria të verë para përgjegjësisë shkaktarët e dhunës politike të ushtruar ndaj tyre. Pra, për të siguruar se tranzicionin do e pasojë zhvillimi shoqëror kërkohet që mjetet e reparacioneve të jenë të alternuara. Megjithatë, kapërcimi i tranzicionit nëpërmjet programeve të alternuara të reparacioneve nuk duhet ngatërruar me kontekstin e gjerë të rikonstruktimit shoqëror, rimokëmbjes së shoqërisë.[48]

Nëse zhvillimi shoqëror nga njëra anë synon, që pas përmbylljes së programeve të reparacioneve besimi mids qytetarëve dhe solidariteti shoqëror të jenë përmirësuar në mënyrë thelbësore, rimëkëmbja  e shoqërisë nga ana tjetër ka qëllime gjithëpërfshirëse, me natyrë social-ekonomike. Përfshirja e programeve të reparacioneve brenda kontekstit të gjerë të rikonstruktimit shoqëror e minon vlerën “shëruese”, që mbartin reparacionet. Kjo sepse, në shoqëritë ku rimëkëmbja e shoqërisë kthehet në prioritet, pa adresuar reparacionet, padrejtësitë mbeten të paadresuara dhe pushteti për pasojë mbetet i shpërndarë në mënyrë të padrejtë. Nisur nga ky fakt pretendimet për reparacione bëhen gjithmonë edhe më të pranishme, sepse padrejtësitë ekzistuese shpjehoen vetëm dhe vetëm me praninë e pandërprerë të historisë së shtypjeve. Shtimi i numrit të kërkesave për reparacione reflekton drejtpërsëdrejti praninë e pandërprerë të padrejtësive dhe pabarazisë brenda shoqërisë. Pabarazia shoqërore dhe shtypja e pandërprerë janë pra dy faktorët më shkatërrimtarë që minojnë përmbylljen e kënaqshme të dhënies së reparacioneve.

Përzierja e reparacioenve me programet e rimëkëmbjes shoqërore ndikon edhe kontekstin, procesin dhe debatet që lidhen me shpërndarjen e reparacioneve. Qeveritë tentojnë të minojnë pretendimet e viktimave për vënien në zbatim të programeve të reparacioneve Prandaj diskutimet për përmbylljen e reparacioneve transformohen në beteja ligjore dhe pretendime financiare mes shtetit dhe viktimave të shkeljeve. Zgjatja e afateve të programeve të reparacioneve nga ana tjetër kuptohet nga publiku dhe media sikur debati mes shtetit dhe viktimave të shkeljeve masive fokusohet vetëm në çështjen e kompensimit financiar. Por në fakt thelbi problemit nuk është ky. Përshkallëzimi i armiqësisë midis shtetit dhe viktimave përgjatë procesit të reparacioneve krijon një trashëgimi të hidhur. Zemërimi i mbartur si pasojë i përplasjeve të vazhdueshme të viktimave me shtetin dhe ndjesia e tyre, se shteti vazhdimisht ka dështuar të njohë pretendimet e tyre si të përligjura kanë sjellë si pasojë paragjykimin prej tyre të mjeteve të zgjedhura si objekte të programit të reparacioneve të një rast të caktuar.

Në fakt thelbi i këtij problemi duhet kërkuar tek sjellja e qeverisë gjatë procesit të të përcaktuarit të natyrës dhe tipit të reparacioneve. Më tej duhet analizuar roli i debatit publik që lidhet me kërkimin e reparacioneve. Ndoshta njëra prej mundësive të humbura nga shteti është që programi e reparacioneve duhet të ishte përmbyllur që në fillim të tranzicionit.[49] Vonesat i kanë transformuar përpjekjet për reparacione në një luftë burokratike dhe politike që mbjell vetëm vonesa, burokracira, rezistencë dhe këmbëngulje nga ana e shtetit.

Të tilla pësime na ndihmojnë të kuptojmë se nuk thuhet që procesi i riparimeve të dëmeve të së shkuarës përmbyllet vetëm duke u dhënë viktimave objekte të ndryshme (monedhë, momumente etj) që simbolizojnë mjetet e reparacioneve, por për suksesin e këtij procesi gjithashtu është aq i rëndësishëm edhe gjithçka ndodh përgjatë dhënies së objekteve në fjalë. Në këtë kuptim të gjitha dilemat që lidhen me reparacionet duhen shprehur, dëgjuar, trajtuar dhe vlerësuar njëlloj si të gjithë përbërësit e tjerë programit të reparacioneve.

Kjo nuk do të thotë se shoqëritë e pas dhunës politike nuk duhet të kenë strategji për rindërtimin e shoqërisë, porse të tilla strategji duhet të kenë funksion plotësues përkundrejt programeve të reparacioneve. Nëse më parë nuk sigurohet besimi mes qytetarëve, dhe solidariteti shoqëror është e vështirë që edhe programet për rimëkëmbjen e gjithë shoqërisë të kenë ndonjë të ardhme të susksesshme.

 

Konkluzione

 

            Procesi i kthimit dhe kompensimit të pronave pronarëve është program i mirëfilltë reparacionesh. Pas dy vendimeve të Gjykatës Kushtetuese (Vendim n. 1/2017 dhe Vednim n. 4/2021) ai proces është sërisht në udhëkryq. Ecuria tij do të varet prej zgjidhjeve që do të miratojë Kuvendi për eleminimin e shklejeve kushtetuese të konstatuara në vendimet e sipërcituara.

Sikurse u diskutua më sipër, një arsye tjetër kryesore, përse ky proces rrezikon të dështojë sërisht lidhet ngushtë me indiferentizmin politik dhe atë gjyqësor për t’a pranuar peshën dhe ndikimin e fuqishëm të këtij programi reparacionesh në kalimin e shoqërinë tonë nga lufta e klasave në demokraci.

Si pasojë e atij indiferentizmi, procesi i kthimit dhe kompensimit të pronave po zbatohet i përzier me programet e rimëkëmbjes shoqërore[50]. Kjo përzierje ka ndikuar padyshim edhe kontekstin, procesin dhe debatet që lidhen me shpërndarjen e fondeve të kompensimit, të cilat janë shteruar përgjatë këtyre tridhjetë vjetëve me anë të shumë ligjeve dhe akteve nënligjore, të cilat pronën e pronarëve të ligjshëm e transferojnë tek të tretët, kryesisht me pretekstin e interesit publik.

Qeveritë që shkojnë e vijnë tentojnë të minojnë pretendimet e pronarëve të origjinës për vënien në zbatim të programeve të reparacioneve  Prandaj diskutimet për përmbylljen e procesit të kompensimit të pronës janë transformuar në beteja ligjore dhe pretendime financiare mes shtetit dhe viktimave të shkeljeve (pronarëve të origjinës). Zgjatja potenciale e afateve të procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave nga ana tjetër kuptohet nga publiku dhe media sikur debati mes shtetit dhe pronarëve të origjinës fokusohet vetëm në çështjen e kompensimit financiar. Por në fakt thelbi problemit nuk është ky. Përshkallëzimi i armiqësisë midis shtetit dhe pronarëve të origjinës përgjatë procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave po krijon një trashëgimi të hidhur. Zemërimi i mbartur si pasojë i përplasjeve të vazhdueshme të tyre me shtetin dhe ndjesia e tyre, se shteti vazhdimisht ka dështuar të njohë pretendimet e tyre si të përligjura kanë sjellë si pasojë mungesën e besimit të tyre tek efektiviteti i mekanizmit të Ligjit n. 133/2015.

Indifirentizmi politik e gjyqësor për t’a pranuar dhe ndërtuar procesin e kthimit dhe kompensimit të pronave në tërësi si një program reparacionesh, me ndikimin esencial në sheshimin e kontradiktave të thella civile, që mbolli lufta e klasave dhe ndryshimin e metodave të punës nga ato pozitiviste (totalitare) në ato natyraliste (demokratike), me shumë gjasa do vijojë të dominojë edhe gjatë miratimit të ndryshimeve të Ligjit n.133/2015 në funksion të sa u diskutua në këtë shkrim.

Ky indifirentetizëm prodhon si fillimin dualitet në qasjen e Gjykatës Kushtetuese sa i takon rivlerësimit të pronave të kthyera. Ajo qasje është thellësisht e paqartë. Në Vendimin n. 1/2017 ajo Gjykatë kërkon që pronat e kthyera të mos rivlerësohen për qëllime të zbatimit të  neneve 13, 14, 20, 21, 24, 26 dhe 31 të Ligjit nr. 133/2015 si dhe neneve të tjera të të njëjtit ligj, për zbatimin e të cilëve ai rivlerësim është i domosdoshëm. Ndërsa në Vendimin n. 4/2021 ajo gjykatë inkurajon zbatimin e parimit të rivlerësimit të pronave të kthyera, duke lënë në fuqi nenin 6 paragrafi 1 pika “b” të Ligjit n. 133/2015. Gjykata Kushtetuese nuk jep indikacione rreth fushës së zbatimit të atij neni në të ardhmen, duke i lënë kështu Kuvendit një diskrecion të pakufizuar veprimi.

Fondi tokë në dispozicion të procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave, sipas raportimeve të ATPsë për vitin 2020 është minimizuar në 19,000 HA fond pyjor, kullota, livadhe, gjendja juridike e të cilave siç pohohet prej vetë atij institucioni është e paqartë. Nga ana tjetër ritmi ekzekutimit të vendimeve në vitin e pestë të procesit është tejet i ngadaltë 2%.

Mbetet për t’u parë si do konsolidohet në të ardhmen praktika unifikuese e Gjykatës së Lartë për një sërë çështjesh thelbësore që kanë të bëjnë me interpretimin dhe zbatimin e neneve kyçe të Ligjit n. 133/2015. Paktika njëhsuese e deritanishme e asaj Gjykate tregon, se gjasat që procesi i kthimit dhe kompensimit të pronave të trajtohet si program reparacionesh janë tejet të ulta. Konkretisht, siç edhe citohet në Vendimin e GJEDNJ për Kërkesën nr. 13618/10 Gjergo dhe Babicenko kundër Shqipërisë, siedhe76 kërkesa të tjera, Gjykata e Lartë ka favorizuar epërsinë e parashikimeve të posaçme në Ligjin n. 133/2015 sa i takon finalitetit të vendimeve të gjykatave të apelit përballë parimeve të përgjithshme të Kodit të Procedurës Civile dhe Kodit të Procedurës Administrative. Kjo qasje e Gjykatës së Lartë ka ndikuar në zgjatjen e afatve të procesit të kthimit dhe kompensimit të pronave, i cili nëse do ishte një program reparacionesh i mirestudjuar duhet të ishte ktyer brenda një afati të arsyeshëm.

Në mbyllje dëshiroj të theksoj, se çdo përpjekje për të favorizuar programet e rimëkëmbjes social-ekonomike në kurriz të reparacioneve dëmton më shumë vetë programet e rimëkmbjes, sesa reparacionet. Arritjet e programeve të rimëkëmbjes socal-ekonomike janë si fasada e një ndërtese të bukur, pa themele. Thënë me fjalë më të thjeshta, sa më vonë të adresojmë kthimin dhe kompensimin e pronave si program të mirëfilltë reparacionesh, aq më gjatë do vijojmë të kemi një shtet pa themele të forta (pa solidaritet social).       

----------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore

-          Kushtetuta e Republikës së Hungarisë

-          Kodi i Procedurës Civile i Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurave Administrative i Republikës së Shqipërisë

-          Ligji nr. 133/2015 “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e kompensimit të pronës”

-          Ligji nr. 7698/1993 “Për kthimin dhe kompensimin e pronës pronarëve”

-          Ligji nr. 49/2012

-          Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 770/2014

-          Vendimi i Këshillit të Ministrave nr.223, datë 23.3.2016 “Për përcaktimin e rregullavedhe të procedurave për vlerësimin dhe shpërndarjen e fondit financiar e fizik për kompensimin e pronave”, i ndryshuar

-          Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 89/2016 “Për miratimin e hartës së vlerës sëtokës në Republikën e Shqipërisë”

 

Doktrinë

Jeime E., Malamud Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations on Civil Litigation, te

-          Hendbook and Reparations, ‘Oxford University Press’, 2006

-          Brandon Hamber, Narrawing the Micro and Macro:A Psyhological Perspective on

Reparations in Societes in Transition, ‘Oxford University Press’

-          Raporti i Vlerësimit të MONEYVAL për Shqipërinë

-          Raportet e ATP për vitet 2017 – 2021

-          Relacioni i Kuvendit të Shqipërisë për ligjin nr. 133/2015

-          Parlamenti Evropian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme, Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste

 

Jurisprudencë

-          Vendime të GJEDNJ për çeshtje: Agim Beshiri kundër Shqipërisë (Kërkesanr. 290226dhe 11 kërkesa të tjera); Gjergo dhe Bobicenko kundër Shqipërisë (Kërkesa nr. 1361810 dhe 76 kërkesa të tjera); Manushaqe Puto etj kundër Shqipërtisë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese: nr. 1, datë 16.1.2017; nr. 4, datë 15.2. 2021; nr.27,

datë 26.5.2010; nr. 43, datë 5. 10.2011

-          Vendime të Gjykatës Administrative të Apelit: nr. 75, datë 22.5. 2012; nr. 151, datë 13.76.2016; nr. 74, datë 21.6.2020



[1] Referuar në vijim si “Ligji n. 133/2015”.

[2] Sipas nenit 6 prg 3 të Ligjit n. 133/2015 parashikohej, se: “Në rastet kur subjektet e shpronësuara kanë përfituar me vendim kthimi dhekompensimi, diferenca e llogaritur, sipas shkronjës “b”, të pikës 1, zbritet nga vlerësimi i  pronës së njohur për kompensim, e llogaritur sipas shkronjës “a”, të pikës 1, të këtij neni.”

[3] Sipas nenit 6 prg 5 të Ligjit n. 133/2015 parashikohej, se: “Në rast se ATP-ja merr vendim për njohje dhe kompensim fizik në pronën e subjektit, prona vlerësohet sipas pikës 1 të këtij neni. Kur nga ky vlerësim rezulton se subjekti përfiton një pronë që ka vlerë më të lartë sesa prona që ka pasur në momentin e shpronësimit, atëherë subjektit i kompensohet fizikisht sipërfaqja që i korrespondon vlerësimit dhe pjesa tjetër e pronës kalon në fondin e tokës me vendim të ATP-së.”

[4] Sipas Nenit 6.1 (b) të ligjit 133/2015 parashikohet, se: ”Prona e kthyer vlerësohet duke e përcaktuar atë nga diferenca, që do të rezultojë midis vlerës së saj, sipas zërit kadastral aktual, dhe vlerës së kësaj prone, sipas zërit kadastral në kohën e shpronësimit

[5] Sipas pikës 2(a) të nenit 7 parashikohej,se: “a) nëse vlerësimi i pronës së kthyer me vendim përfundimtar rezulton se është më i madh sesa vlerësimi i tokës së njohur për kompensim, atëherë subjekti i shpronësuar konsiderohet i kompensuar.

[6]Sipas pikë 2 (b) të nenit 7 parashikohej, se: “b) nëse vlerësimi i pronës që është njohur për kompensim është më i madh sesa vlerësimi i tokës së kthyer, atëherë subjektit i kompensohet diferenca, sipas përcaktimeve të këtij ligji.

[7] Më tej referuar si: Vendimi 4/2021. 

[8]Pika 16/2 e VKM-së nr. 223/2016, e ndryshuar parashikon: “Prioriteti i mënyrave të kompensimit përcaktohet sipas rendit kronologjik të mëposhtëm: a) Kompensim fizik në ish-pronën e subjektit të shpronësuar; b) Kompensim financiar dhe fizik nga fondi i tokës; c) Kompensim financiar.

[9]16/4 e VKM-së nr. 223/2016, e ndryshuar me VKM-në nr. 1114/2020, parashikon, se:Vendimet, të cilat janë vlerësuar financiarisht bazuar në zërin kadastral që ka pasur prona në momentin e shpronësimit, por që rezultojnë me zërin aktual të pronës të ndryshuar, kompensohen me 10 (dhjetë) % të vlerës sipas zërit aktual kadastral të pronës së njohur për kompensim. Në rastet kur vlera prej 10 (dhjetë) % e pronës së llogaritur sipas zërit aktual rezulton më e vogël se vlera e llogaritur, sipas zërit kadastral në momentin e shpronësimit, subjekti përfiton vlerën më të madhe dhe mbetet në fuqi vlerësimi i parë sipas zërit kadastral në momentin e shpronësimit. Vlera që përfiton kjo kategori subjektesh llogaritet, si më poshtë vijon: a) prona e njohur për kompensim vlerësohet financiarisht, në bazë të zërit kadastral aktual; b) vlera e pronës së kthyer, të kompensuar fizikisht apo të përfituar në një nga mënyrat e tjera sipas legjislacionit për kthimin dhe kompensimin e pronave, e kryer sipas shkronjës "b", të pikave 3 dhe 4, të këtij vendimi, zbritet nga vlerësimi i kryer sipas shkronjës ''a", të kësaj pike; c) vlera e llogaritur nga diferenca e shkronjës “a” dhe e shkronjës "b", të kësaj pike, ekzekutohet në masën 10 (dhjetë) %.

[10] Pika18 e VKM-së nr. 233/2016, të ndryshuar, ka këtë përmbajtje: “Në të gjitha rastet kur subjekti nuk përfiton kompensim fizik sipas shkronjës “a”, të pikës 16/2, dhe ka një vendim përfundimtar, të vlerësuar financiarisht, përfiton kompensim financiar nga fondi financiar i kompensimit, deri në 20 % të vlerës totale të kompensimit financiar, por jo më shumë se 10 000 000 (dhjetë milionë) lekë, sipas shkronjës “a”, të pikës 1, të nenit 8, të ligjit nr. 133/2015, dhe pjesa e mbetur nga vlerësimi i vendimit përfundimtar kompensohet fizikisht nga fondi i tokës.

[11]Më poshtë e shënuar me akronimin: ATP

[12]Referuar mot a mot Vendimit të Gjykatës Kushtetuese nr.1, datë 16.01.2017, § 40

[13]Neni 13 i Ligjit nr. 133/2015

[14]Neni 14 i Ligjit nr. 133/2015

[15]Neni 20 i Ligjit nr. 133/2015

[16]Neni 21 i Ligjit nr. 133/2015

[17]Neni 24 i Ligjit nr. 133/2015

[18]Neni 26 i Ligjit nr. 133/2015

[19]Neni 31 i Ligjit ne. 133/2015

[20] Në tekstin origjinal “ [...] are rather open ended […]”.

[21] Prg 197 I Vendimit Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera

[22] Prg 183 I Vendimit Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera

[23] Prg 120 I Vendimit Agim Beshiri kundër Shqipërisë dhe 11 kërkesa të tjera

[24]ATP Raport Vjetor 2020, fq 3.

[25]Theksimet e bëra brenda teksteve të cituara janë të autores së këtij punimi

[26]Për efekt të këtij ligji me pronë kuptohet pasuria e palujtshme në formën e tokës truall, ndërtesave dhe çdo gjë tjetër që është bashkuar në mënyrë të qëndrueshme me to, si godina banimi, fabrika, punishte, dyqane, magazina e çdo ngehinë tjetër. Ky ligj nuk përfshin pasurinë e palujtshme në formën e tokës të trajtuar nga ligji "Për tokën".

[27]Për efekt të njohjes, kthimit apo të kompensimit të pronave, me tokë, sipas këtij ligji, do të kuptohet trualli dhe toka bujqësore. Me truall do të kuptohet toka që është hipotekuar dhe që ndodhej brenda vijave kufizuese të qendrave të banuara në momentin e shpronësimit, por që në kohën e hyrjes në fuqi të këtij ligji është tjetërsuar në truall. Me tokë bujqësore do të kuptohet toka që ndodhej jashtë vijave kufizuese të qendrave të banuara në momentin e shpronësimit.

 

[28] Në Relacionin e Kuvendit për ligjin në fjalë përshkruhet se formula e mishëruar në ligjin n. 133/2015 erdhi si “përgjigje ndaj nevojës për adresimin e situatës në shkelje të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut të konstatuar nga Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (Gjykata e Strasburgut), e krijuar nga parashikimet e ligjit aktual për kthimin e kompensimin e pronave, në vendimin Pilot Manushaqe Puto e të tjerë kundër Shiperise.” Shih Relacionin shpjegues për ligjin “Për trajtimin e pronës dhe përfundimin e procesit të kompensimit të pronave”, fq. 2

[29] Vrioni Etj. k. Shqipërisë, Vendim i datës 7 Dhjetor 2010 § 37

[30]Po aty

[31]Shih: Relacioni i Kuvendit të Shqipërisë për ligjin nr. 113/2015

[32]Shih: Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 89/2016

[33]Shih po aty

[34]Shih: Suela Mëneri, Kthimi dhe kompensimi i pronave në perspektivën e drejtësisë së tranzicionit, Revista ‘Avokatia’, Nr. 19, Korrik 2016, fq. 123

[35]Gjykata Kushtetuese, Vendimi nr. 4/2021, paragrafi 90

[36] Pablo de Greiff , Justice and Reparations, Kapitulli 12, A Handbook on Reparations, ‘Oxford University Press’ 2006

[37] Jaime E., Malamud-Goti, Lucas Sebastian Grosman, Reparations and Civil Litigation, Kapitulli 15 A Handbook on Reparations, ‘Oxford University Press’ 2006.

[38] Po aty

[39] Po aty

[40] Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, ‘Oxford University Press’ 200, fq 570

[41]Reparacionet sociale nënkuptojnë programet masive të reparacioneve, të cilat në planin macro kanë përmbajtje social-politike, nëpërmjet të cilës synohet të sigurohet riparim i mjaftueshëm i padrejtësive të së shkuarës. Të tilla programe mishërojnë: bërjen të njohur dhe dënimin e shkeljeve të të drejtave të njeriut të kryera në të shkuarën: “bërjen drejtësi” zyrtarisht; krijimin e strukturave për të parandaluar kryerjen e shkeljeve të ngjashme në të ardhmen. Referanca të Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, ‘Oxford University Press’ 200, fq 564.  Teoria e drejtësisë sociale është përqafuar nga Republika e Hungarisë, e cila në parimet e përgjithshme kushtetuese ka denoncuar shkeljet masive të të drejtave të njeriut, kryer gjatë diktaturës politike pas luftës së dytë botërore deri në vitet ’90. Kushtetuta e Hungarisë dt 25 Prill 2011

[42] Për disa të tjerë reparacionet sociale kuptohen si procese socio-politike dhe psikologjike që kanë si qëllim të nxjerrin në pah të vërtetën e shtypjes politike dhe të kërkojnë drejtësi për shkeljet e të drejtave të njeriut, duke mbajtur në vëmendje të veçantë nevojat e shëndetit mendor të viktimave. Referanca të Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations, ‘Oxford University Press’ 200, fq 564

[43] Brandon Hamber, Narrowing the Micro and Macro: A Psyhological Perspective on Reparations in Societies in Transition, Kapitulli 16 A Handbook on Reparations”, ‘Oxford University Press’ 200, fq 570

[44] Po aty

[45] Po aty

[46] Po aty

[47] Po aty

[48] Po aty

[49] Parlamenti Europian, Drejtoria e Përgjithshme për Politikat e Brendshme, Çështjet e Pronave Private, pas Ndryshimit të Regjimit Politik në Ish-Vendet Socialiste, apo Komuniste, fq 32

[50] Çdo ligj për kthimin dhe kompensimin e pronës gjatë këtyre 30 viteve është zbatuar paralelisht me Ligjin nr. 7501, datë 19.7.1991, “Për tokën”, i ndryshuar. 2. Ligjin nr. 7512, datë 10.8.1991, “Për sanksionimin dhe mbrojtjen e pronës private dhe nismës së lirë, të veprimtarive private të pavarura dhe privatizimit”. 3. Dekretin e Presidentit të Republikës nr. 378, datë 2.12.1992, “Për faljen e studiove të punës piktorëve dhe skulptorëve”. 4. Ligjin nr. 7665, datë 21.1.1993, “Për zhvillimin e zonave që kanë përparësi turizmin”. 5. Ligjin nr. 8312, datë 26.3.1993, “Për tokat bujqësore të pandara”. 6. Ligjin nr. 7980, datë 27.7.1995, “Për shitblerjen e tokave”. 7. Ligjin nr. 7983, datë 27.7.1995, “Për shitblerjen e tokës bujqësore, livadheve dhe kullotave”. 8. Ligjin nr. 8053, datë 21.12.1995, “Për kalimin në pronësi pa shpërblim të tokës bujqësore”. 9. Ligjin nr. 8337, datë 30.4.1998, “Për kalimin në pronësi të tokës bujqësore, pyjore, livadheve dhe kullotave”. 10. Vendimin e Këshillit të Ministrave nr. 452, datë 17.10.1992, “Për ristrukturimin e ndërmarrjeve bujqësore”. 11. Ligjin nr. 8743, datë 22.2.2001, “Për pronat e paluajtshme të shtetit”. 12. Ligji nr. 9482, datë, 3.4.2006, “Për legalizimin, urbanizimin dhe integrimin e ndërtimeve pa leje”, i ndryshuar. 12 Ligjin Nr. 93/2015 “Për Turizmin”; 13. Ligjin Nr. 55/2015 “Për Investimet Strategjike në Republikën e Shqipërisë”, 14 Ligjin Nr. 20/2020 për përfundimin e proceseve kalimtare të pronësisë në republikën e shqipërisë