Av. Erida SKËNDAJ

Drejtore ekzekutive e Komitetit Shqiptar të Helsinkit,

Tiranë

 

Hyrje

 

Shumë shtete e kanë patur të vështirë të identifikojnë praktikat me natyrë mashtruese dhe janë mbështetur, ndër të tjera, te individët për të raportuar korrupsionin (bilbilfryrësit ose sinjalizuesit), vjedhjen apo mashtrimet në koorporata.[1]

Parandalimi dhe lufta kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, si edhe pandëshkueshmëria e tyre, veçanërisht në radhët e zyrtarëve apo ish zyrtarëve të nivelit të lartë të përfshirë në kryerjen e këtyre veprave penale, vijon të mbetet një sfidë e vështirë për Shqipërinë. Edhe pse në vitin 2016, në sajë të ekspertizës vendase dhe ndërkombëtare u miratuan ndryshime të rëndësishme kushtetuese dhe ligje të reja organike të cilat hodhën bazat kryesore të reformimit të sistemit të drejtësisë dhe synonin ndër të tjerash ç’rrënjosjen e korrupsionit në vendin tonë, sërisht, perceptimet e qytetarëve për korrupsionin vijojnë të jenë të larta,[2] duke sjellë pasoja të dëmshme për demokracinë, shtetin e së drejtës si dhe gëzimin efektiv të të drejtave dhe lirive të njeriut. Në të njëjtin vit, Shqipëria ka përqasur një kulturë të re të luftës ndaj korrupsionit, me anë të sinjalizimit të korrupsionit nga individët, që njihen ndryshe si ‘bilbilfryrës’, duke miratuar një ligj të veçantë për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve (nr. 60/2016). Ky ligj synon të nxisë sinjalizimet e korrupsionit në sektorin publik dhe privat si dhe të mbrojë individët sinjalizues nga veprimet hakmarrëse të eprorëve apo kolegëve të tyre. Në ndryshim nga kallzimi penal, sinjalizimi përbën një risi për legjislacionin tonë, pasi faktet e referuara me anë të tij hetohen fillimisht në rrugë administrative nga organet e ngarkuara në ligj (njësitë përgjegjëse ose Inspektorati i Lartë i Kontrollit dhe Deklarimit të Pasurive), me anë të një procedure që duhet të garantojë konfidencialitetin e sinjalizuesit, mbrojtjen efektive të tij/saj, si edhe besimin e këtij të fundit te këto organe. Pas hetimit administrativ nga këto të fundit, nëse faktet e sinjalizuara gjenden të bazuara apo të mbështetura, për ndjekje penale i kalojnë organit të prokurorisë.

Me anë të këtij artikulli synohet të nënvizohet rëndësia që merr në kuadër të luftës kundër korrupsionit, mashtrimit dhe shpërdorimit të detyrës, sinjalizimi i korrupsionit në botë, që daton që në shekullin e VII-të. SHBA-të kanë shënuar disa raste të suksesshme të sinjalizimit dhe legjislacioni amerikan është reformuar në mënyrë të vazhdueshme, duke synuar rritjen e impaktit të sinjalizimeve në goditjen dhe parandalimin e aferave të mëdha korruptive apo mashtruese që rëndojnë mbi buxhetin e shtetit dhe taksapaguesit amerikan. 

Në vijimësi të artikullit analizohet modeli shqiptar i legjislacionit për sinjalizuesit dhe problematikat e vërejtura gjatë zbatimit të tij në praktikë. Në analizën e legjislacionit tonë, së pari, jam ndalur në identifikimin e disa mangësive që lidhen në përgjithësi me procesin e hartimit të legjislacionit, duke veçuar ligjin për sinjalizuesit, i cili edhe pse kanë kaluar 5 vite nga miratimi i tij njihet shumë pak dhe besimi tek impakti i këtij ligji rezulton të jetë në nivele të ulëta. Mungesa e konsultimit publik të projekt-ligjeve është analizuar në këndvështrimin e dy parimeve të rëndësishme kushtetuese sikurse është parimi i sovranitetit dhe parimi i shtetit të së drejtës. Në analizën e këtyre dy parimeve reflektohet gjithashtu një kritikë konstruktive ndaj vendimmarrjeve të deritanishme të jurisprudencës së Gjykatës Kushtetuese. Së dyti, jam ndalur tek harmonizimi i këtij ligji me modelet e huazuara nga ligjet e tjera dhe paqartësitë që vërehen në raport me mënyrën se si janë inkorporuar këto modele në ligjin tonë. Në këtë analizë jam munduar gjithashtu të identifikoj si nevojë harmonizimin e mëtejshëm të ligjit tonë për sinjalizuesit me legjislacionin e Bashkimit Evropian (që ka pësuar ndryshime të konsiderueshme vitet e fundit), por edhe me Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

 

Praktika e SHBA-ve për luftën ndaj korrupsionit me anë të bilbilfryrësve, si rast suksesi

 

Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës (SHBA) tradita e sinjalizimit të veprimeve të paligjshme me elemente korruptive apo të shpëdorimit të detyrës është e hershme dhe daton 248 vite më parë.  Që nga themelimi i tyre, SHBA-të kanë nxitur dhe përqasur një kulturë të përgjegjësisë qytetare për të mbrojtur dhe përfituar të mirën publike. Benjamin Franklin, një nga etërit themelues të SHBA-ve, ishte amerikani i parë bilbilfryrës, i cili në vitin 1773 bëri publike letra konfidenciale që tregonin se, guvernatori i emëruar nga mbreti në Masaçuset kishte mashtruar qëllimisht Parlamentin për një ndërtesë ushtarake. Më 2 Mars të vitit 1863, Presidenti Abraham Linkoln firmosi ligjin e parë original për shpërblimin e bilbilfryrësve (the false claim acts). Ligji është përmirësuar në vitin 1986 dhe prej atëherë është bërë ligji anti-mashtrim më i suksesshëm në Shtetet e Bashkuara. Në ndryshim nga modeli evropian, në modelin amerikan, një sinjalizues i suksesshëm përfiton në një përqindje të caktuar një shpërblim që varet nga shuma totale e skemës mashtruese apo korruptive që është zbuluar.[3]

Për vite të tëra, legjislacioni i bilbilfryrësve është zbatuar në SHBA pothuajse ekskluzivisht ndaj kontraktuesve në fushën e mbrojtjes (ushtrisë). Gjatë mesit të viteve ’90 të shekullit të kaluar,  rritja e shpejtë e shpenzimeve buxhetore në nivel federal solli ndryshimin e legjislacionit të bilbilfryrësve, që u shtri edhe në sektorë të tjerë, përfshi kujdesin dhe sigurimet shëndetësore.   Çështja Franklin kundër Parke-Davis përbën padinë e parë të paraqitur në vitin 1996, kur zbatimi i ligjit për bilbilfryrësit dha rezultate në ndjekjen penale të kompanive private që dorëzonin faturat për kurat mjekësore, të cilat nuk ishin miratuar nga autoritetet kompetente.[4]

Ndër çështjet me jehonë të sinjalizuara në SHBA është ajo e Skandalit ‘Watergate’,[5] i cili perfshiu 69 persona të hetuar dhe 48 persona të dënuar, shumë prej tyre zyrtarë të lartë të administratës së Presidentit Nikson, të përfshirë në një sërë aktivitetesh të paligjshme, të cilat synonin goditjen e kundërshtarëve politikë apo njerëzve të dyshimtë. Këto veprimtari kryeshin duke përdorur politikisht Byronë Federale të Hetimit (FBI), Agjencinë Qendrore të Inteligjencës dhe Shërbimin e të Ardhurave të Brendshme. Sinjalizuesi i këtij skandali vlerësohet se ka qenë ish drejtori i asociuar i Byrosë Fenderale të Hetimit, i cili kontaktoi me një prej reporterëve të gazetës The Washington Post, në vitin 1972. Në vitin 2005, 31 vjet pas dorëheqjes së Presidentit Amerikan Nikson dhe 11 vjet pas vdekjes së tij, vetë reportërët e gazetës së famshme amerikane pranuan, se  bilbilfryrësi qe pikërisht ish drejtori i asociuar i FBI-së amerikane, Z. Mark Felt.[6]

 

Hartimi i legjislacionit shqiptar për sinjalizimin e korrupsionit

dhe nevoja për konsultimin e tij në raport me parimet kushtetuese

 

Në vendin tonë, legjislacioni për sinjalizuesit apo bilbilfryrësit siç njihen në disa vende të botës është relativisht i ri. Kuvendi i Shqipërisë ka miratuar ligjin nr.60/2016 “Për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve”, i cili ka hyrë në fuqi më datë 23 qershor 2016.

Referuar relacionit shoqërues të projektligjit të miratuar nga Kuvendi, rezulton se drafti i tij është hartuar nga ministri i Shtetit për Çështjet Vendore dhe ministri i Drejtësisë, me ndihmën e ekspertëve brenda vendit dhe të huaj, si edhe i është nënshtruar fazës së konsultimit me të gjithë aktorët e sistemit të drejtësisë dhe grupet e interesit.[7] Në relacionin shoqërues nuk parashikohet se cilët janë konkretish grupet e interesit që janë konsultuar. Referuar deklaratave të përfaqësuesve të ekzekutivit në Komisionin e Ligjeve,[8] rezulton se modelet ku është bazuar projektligji janë modelet më të suksesshme legjislative, duke marrë si referencë legjislacionin e Anglisë, të SHBA-ve, të Rumanisë, të Sllovenisë dhe të Luksemburgut. Më tej, evidentohet se ligji ynë është shumë i ngjashëm edhe me modelin e Bosnje – Hercegovinës, ku ligji ka hyrë në fuqi në vitin 2014. Për më tepër, si rast suksesi në Bosnje përmendet vetëm një çështje që është bërë edhe ndërkombëtare, sipas së cilës, zonja Vishnja-Mariloviç është mbrojtur si sinjalizuese, pasi ka denoncuar veprimet hakmarrëse të eprorit të saj, të cilin e sinjalizoi për një vepër korrupsioni (ndaj këtij të fundit rezulton se ka filluar ndjekja penale). Pa nënvlerësuar rëndësinë e legjislacionit të Bosnje – Hercegovinës, në vlerësimin tim ky nuk mund të konsiderohet si model i suksesshëm sa kohë nuk ka kaluar një periudhë e mjaftueshme për të testuar suksesin e tij në praktikë. Tërheq gjithashtu vëmendjen fakti se, pavarësisht rëndësisë që ka ky ligj për të luftuar korrupsionin, ende nuk ka një analizë krahasimore të publikuar lidhur me elementët që ligji shqiptar ka huazuar nga legjislacioni i vendeve të Evropës apo SHBA-ve, deri në çmasë janë inkorporuar ato në legjislacionin tonë, si edhe ngjashmëritë apo dallimet midis tyre. 

Vlen të nënvizohet se nuk ka patur konsultim paraprak me publikun e gjerë mbi nevojën e miratimit të këtij ligji, për të informuar paraprakisht qytetarët se çfarë është sinjalizuesi i korrupsionit, përse është i nevojshëm sinjalizimi i korrupsionit dhe bashkëpunimi i qytetarëve me subjektet private dhe autoritetet publike, për të rritur efikasitetin e luftës kundër këtij fenomeni por edhe për të marrë kontribute konkrete nga qytetarët që do të ndihmonin hartuesit e këtij projektligji për ta përshtatur sa më mirë ligjin e ri që përbën risi për vendin tonë, në kontekstin shqiptar. Sikurse do të vërehet në vijimësi të shkrimit, ndërgjegjësimi për zbatimin e këtij ligji është i rëndësishëm, por gjithashtu ka prioritet edhe besimi i sinjalizuesve tek integriteti dhe paanshmëria e përfaqësuesve të strukturave ku sinjalizojnë korrupsionin. Në këtë këndvështrim, vendi ynë ka miratuar ligjin nr.146/2014 “Për njoftimin dhe konsultimin publik”, i cili synon të rrisë llogaridhënien dhe transparencën e organeve publike në procesin e hartimit dhe miratimit të akteve ligjore me interes publik dhe vendor. Edhe pse ky proces është rregulluar me një ligj të posaçëm të miratuar nga Kuvendi në vitin 2014, sërisht zbatimi i tij në praktikë evidenton një sërë problematikash, më së shumti bëhet në afate të ngushta si dhe ka kryesisht karakter formal, pasi institutcionet që hartojnë projektligjet nuk bëjnë konsultim paraprak në parim për nevojën e hartimit të projektligjit dhe njëkohësisht gjatë hartimit të projektligjit. Edhe në ato raste kur konsultimi kryhet, institucionet që e realizojnë konsultimin nuk bëjnë me dije komentet apo sugjerimet që janë marrë në konsideratë nga grupet me të cilat është bërë konsultimi si dhe përmbledhjen e argumentave të atyre komenteve dhe sugjerimeve që nuk janë marrë parasysh.[9]

Nevoja për konsultimin publik duhet analizuar gjithashtu edhe në raport me parimet themelore kushtetuese që kanë të bëjnë me sovranitetin e popullit dhe parimin e shtetit të së drejtës. Duke iu referuar interpretimit që Gjykata jonë Kushtetuese, parimi i shtetit të së drejtës ku mbështetet një shtet demokratik, nënkupton sundimin e ligjit dhe mënjanimin e arbitraritetit, me qëllim që të arrihet respektimi dhe garantimi i dinjitetit njerëzor, drejtësisë dhe sigurisë juridike.[10] Për të arritur sundim të ligjit dhe mënjanim të arbitraritetit, jam e mendimit se është i nevojshëm konsultimi paraprak i nismave ligjore me rëndësi, sikurse janë ato që kërkojnë bashkëpunimin e publikut në luftën kundër korrupsionit. Konsultimi publik në hartimin dhe miratimin e projekt-akteve është një aspekt tepër i rëndësishëm i mirëqeverisjes që bën të mundur pjesëmarrjen e grupeve të interesit dhe çdo qytetari në procese të rëndësishme vendimmarrëse. Një nga arsyet kryesore përse synohet një shkallë më e lartë konsultimi në këto procese është nevoja për të mundësuar pranim më të gjerë të legjislacionit, strategjive dhe politikave, dhe për rrjedhojë, edhe lehtësim në zbatimin e tyre.[11]

Gjithashtu, doktrina e së drejtës kushtetuese ka pranuar, se siguria juridike është ndër elementet thelbësore të shtetit të së drejtës. Kjo siguri presupozon veç të tjerave besueshmërinë e qytetarëve te shteti dhe pandryshueshmërinë e ligjit për marrëdhëniet e rregulluara. “Nuk do të kishim të bënim me një rast të garantimit të besueshmërisë në sistemin e normave juridike nëse siguria lidhur me një situatë të caktuar juridike nuk mund të justifikohej dhe nuk mund të mbrohej materialisht, referon Gjykata Kushtetuese”.[12] I parë në këtë këndvështrim, besimi për ligje që kanë në fokus interesin publik dhe bashkëpunimin e qytetarëve për të sinjalizuar korrupsionin është shumë i rëndësishëm. Në kushtet e ligjit për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve, ky besim kërkon kohë të krijohet dhe forcohet, pasi sinjalizuesit e korrupsionit kanë frikë nga hakmarrja e punëdhënësit nëse ata sinjalizojnë korrupsionin në vendin e tyre të punës, të kryer nga eprori apo funksionarë të lartë publik/jo publik në institucionin apo subjektin privat ku është punësuar. Edhe pse ligji parashikon garanci për mbrojtjen nga hakmarrja, kjo nuk ka qenë e mjaftueshme për punonjësit në sektorin publik për ta denoncuar atë (referuar raporteve të monitorimit të KShH-së që do të analizohen në vijimësi). Ndaj përfshirja e qytetarëve në konsultimin dhe informimin paraprak të nismës është element i rëndësishëm për të përçuar besueshmërinë tek ligji.

 Në një vendim tjetër,[13] Gjykata Kushtetuese vlerëson se, vetë siguria juridike si element i shtetit të së drejtës ka si kërkesë të domosdoshme që ligji në tërësi apo dispozita të veçanta të tij, në përmbajtjen e tyre duhet të jenë të qarta, të përcaktuara dhe të kuptueshme. Parimi i sigurisë juridike është elaboruar më tej në një vendimmarrje të vitit 2007 të Gjykatës Kushtetuese[14] ku evidentohet se për të kuptuar dhe zbatuar drejt këtë parim, kërkohet, nga njëra anë, që ligji në një shoqëri të ofrojë siguri, qartësi dhe vazhdimësi, në mënyrë që individët t’i drejtojnë veprimet e tyre në mënyrë korrekte e në përputhje me të dhe, nga ana tjetër, vetë ligji të mos qëndrojë statik nëse duhet t’i japë formë një koncepti, siç është ai i drejtësisë në një shoqëri që ndryshon me shpejtësi. Mungesa e konsultimit paraprak të kësaj nisme prek elementin e kuptueshmërisë si pjesë e sigurisë juridike, pasi kontributi i publikut dhe grupeve të interesit mund të kontribuonte në përgatitjen e dispozitave më të qarta dhe të kuptueshme për sinjalizuesit potencial.

Linja argumentuese e mbajtur deri më tani nga Gjykata Kushtetuese ka qenë relativisht e kushtëzuar edhe nga kërkimet dhe argumentet e parashtruara nga palët kërkuese që kanë vënë në lëvizje kontrollin abstrakt të normës së ankimuar. Megjithatë, Gjykata Kushtetuese në përgjithësi në jurisprudencën e saj, nuk është bazuar vetëm tek kërkimet apo argumentat e palëve në proces, kur ka arsyetuar vendimmarrjet dhe ka interpretuar parimet apo të drejtat kushtetuese që implikohen në çështjen objekt kërkimi. Në këtë vështrim vlen të analizohet një prej vendimmarrjeve të kësaj Gjykate,[15] e cila e gjen të pabazuar në fakte pretendimin e kërkuesit lidhur me cenimin e së drejtës për një proces të rregullt ligjor, garantuar nga neni 131/f i Kushtetutës, pasi për ndryshimin e ligjit nuk është marrë parasysh mendimi i grupeve të interesit, konkretisht i subjektit kërkues, duke i mohuar të drejtën për t’u dëgjuar. Në këtë vendim Gjykata Kushtetuese thekson se koncepti i procesit të rregullt ligjor shtrihet edhe në veprimtarinë ligjvënëse dhe ka të bëjë konkretisht me respektimin e procedurave konkrete të hartimit dhe miratimit të ligjit. Gjykata Kushtetuese vlerëson se ligjvënësi, gjatë miratimit të ligjit objekt shqyrtimi, ka respektuar të gjitha procedurat konkrete të parashikuara nga Kushtetuta dhe Rregullorja e Kuvendit për miratimin e ligjeve. Megjithatë bie në sy fakti se, Gjykata Kushtetuese e ka analizuar të drejtën për të mos u dëgjuar si pjesë e të drejtës për proces të rregullt ligjor, duke ju referuar në mënyrë strikte pretendimit të kërkuesit. Interpretimi dhe analiza mund të kishte qenë më e gjerë nëse konsultimi apo dëgjesa e parlamentit me grupet e interesit do të interpretohej në dritën e parimit kushtetues të shtetit të së drejtës. 

Në një nga vendimet e saj,[16] Gjykata Kushtetuese, teksa ka analizuar kërkimin e kërkuesve, ku ndër të tjera pretendohet se nuk është marrë parasysh në kryerjen e reformës administrativo-territoriale, koncepti kushtetues “i marrjes së mendimit nga popullsia”, sipas nenit 108 të Kushtetutës, Gjykata konstaton se referuar edhe ligjit nr.8652/2000, i cili parashikon disa metoda alternative të marrjes së mendimit, nuk është e domosdoshme për hartuesin e ligjit që këto metoda të konsultimit të plotësohen të gjitha njëherësh, me qëllim që ky proces të quhet i kryer. Megjithatë, Gjykata Kushtetuese vëren se sa më shumë prej këtyre metodave të përdoren aq më i besueshëm dhe i qendrueshëm është rezultati. Ky konstatim i fundit në vlereësimin tim duhet të ngrihej si pjesë e debatit të jurisprudencës kushtetuese edhe për nisma të tjera ligjore që kanë interes publik të lartë apo të cilat kufizojnë apo prekin të drejtat dhe liritë e shtetasve (apo grupedve të caktuara). Vlen të evidentohet se në këtë vendimmarrje Gjykata Kushtetuese është udhëhequr nga interpretimi i këtij kërkimi të palës kërkuese, ngushtësisht të lidhur me detyrimin kushtetues që kërkon mendimin paraprak të popullsisë,[17] për ndarjen administrative territoriale të njësive të qeverisjes vendore.

Pjesëmarrja e qytetarëve në procese vendimmarrëse dhe politikbërësë buron gjithashtu nga parimi themelor kushtetues i sovranitetit, i cili sipas nenit 2, pika 1  të Kushtetutës i përket popullit. Ndërkohë që në paragrafin e dytë të këtij neni parashikohet se “Populli e ushtron sovranitetin nëpërmjet përfaqësuesve të tij ose drejtpërsëdrejti”. Këto dy forma njihen ndryshe si demokracia e drejtpërdrejtë e cila ushtrohet me anë të referendumit dhe demokracia përfaqësuese e cila ushtrohet me anë të të zgjedhurve (Zgjedhjeve Parlamentare dhe atyre të Qeverisjes vendore). Por në demokracinë përfaqësuese, nuk nënkuptohet që popullit i hiqet tërësisht sovraniteti, pasi përfshirja e tij në politikbërje dhe vendimmarrje mund të realizohet në forma të ndryshme, një prej të cilave është konsultimi publik. Madje, duke patur parasysh debatet që zhvillohen në të gjithë Evropën mbi mangësitë e institucioneve dhe rritjen e interesave të shoqërisë demokratike dhe qytetarëve për tu përfshirë më shumë në proceset demokratike, nisma legjislative e ndërmarrë nga vetë qytetarët po konsiderohet gjithnjë e më shumë si një mënyrë e denjë për të korrigjuar papërsosmërinë e pashmangshme të demokracisë përfaqësuese ose indirekte.[18] Sovraniteti popullor dhe sovraniteti shtetëror janë të ndryshëm, por të gërshetuar. Sipas prof. Tone Bleie, në Universitetin norvegjez Tromsø,[19] e cila thekson gjithashtu se sovraniteti shtetëror matet nga politikat publike që janë dakordësuar dhe vendosur nga qytetarët, pjesërisht me anë të pjesëmarrjes direkte dhe pjesërisht me anë të përfaqësuesve të tyre.[20]

Gjithashtu, përbën interes fakti se hartimi i projektligjit “Për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve” ka nisur në vitin 2015, më shumë se një vit para miratimit të ndryshimeve kushtetuese për reformimin e sistemit të drejtësisë, me ligjin nr. nr.76/2016, datë 22 Korrik 2016. Gjatë kohës së shqyrtimit të këtij ligji në Komisionin Parlamentar për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat e Njeriut (Komisioni i Ligjeve), paralelisht po punohej për reformimin e sistemit të drejtësisë, i cili kishte si qëllim madhor luftën kundër korrupsionit me fokus të veçantë pandëshkueshmërinë e zyrtarëve të nivelit të lartë, përmirësimin e efiçencës dhe pavarësisë së gjyqësorit, rritjen e aksesit të qytetarëve në organet e drejtësisë si elementë të rëndësishëm të rikthimit të besimit të publikut në sistemin e drejtësisë. Gjithashtu vlen të theksohet që periudha e hartimit dhe miratimit të ligjit nr.60/2016 dhe ndryshimit të Kushtetutës në kuadër të reformimit të drejtësisë, paraprihet nga një tranzicion i gjatë i përhapjes së korrupsionit dhe krimit të organizuar në vendin tonë, lufta ndaj të cilit përbënte dhe vijon të përbëjë në nga prioritetet kyç të Komisionit Evropian për hapjen e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Qëllimi i një prej objektivave të reformës në drejtësi dhe legjislacionit të sinjalizuesve është i përbashkët për një luftë efektive kundër korrupsionit dhe heshtjes apo indiferencës së tij, duke inkurajuar një qasje të orientuar drejt kulturës së sinjalizimit apo denoncimit të korrupsionit pranë mekanizmave llogaridhënës, të përgjegjshëm dhe profesional. Por, pavarësisht përpjekjeve të bëra dhe mbështetjes nga partnerët ndërkombëtarë (SHBA dhe BE), korrupsioni në vend vijon të jetë shqetësues, duke krijuar premisa të rrezikshme për demokracinë dhe shtetin ligjor. Grupi i Shteteve kundër Korrupsionit në Këshillin e Evropës (GRECO), publikoi raportin periodik për Shqipërinë, më 3 dhjetor 2020, ku ndër të tjera evidentohet se, mungojnë “historitë e suksesit” në luftën  kundër korrupsionit, të cilat do të rrisnin besimin e publikut tek sistemi.[21] Të dhënat sasiore për procedimet penale të veprave të lidhura me korrupsionin, tregojnë se goditja e këtij fenomeni përqendrohet kryesisht tek zyrtarët e nivelit të ulët dhe të mesëm. Të dhënat e Prokurorisë së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, e cila efektivitsht ka filluar të funksionojë në dhjetor të vitit 2019, tregojnë që në 8 muajt e parë të vitit 2020 janë regjistruar 117 procedime penale për vepra që lidhen me korrupsionin dhe 119 persona të dyshuar janë vendosur nën hetim. SPAK ka regjistruar 3 procedime penale për nenet 245 dhe 260 të Kodit Penal, që lidhen me korrupsion aktiv dhe pasiv të zyrtarëve të lartë dhe të zgjedhurve vendorë.[22]

 

Qëllimi i ligjit dhe nevoja për harmonizimin

e mëtejshëm të tij me standardet ndërkombëtare

 

Ligji nr. 60/2016 përcakton rregullat për sinjalizimin e një veprimi apo praktike të dyshuar korrupsioni nga sinjalizuesit në sektorin publik dhe privat, mekanizmat e mbrojtjes së sinjalizuesve dhe detyrimet që rrjedhin për autoritetet publike dhe subjektet private në lidhje me sinjalizimin.

Në kuptim të këtij ligji, ‘sinjalizues’ është individi, i cili sinjalizon një veprim ose praktikë të dyshuar korrupsioni në vendin e punës, në sektorin publik ose atë privat. Për tu legjitimuar si “sinjalizues” individi duhet të ketë aplikuar për një pozicion pune ose është në marrëdhënie pune, ose ka punuar më parë pranë autoritetit publik apo subjektit privat, pavarësisht nga natyra e marrëdhënies së punës ose kohëzgjatjes së saj, si dhe nëse paguhet ose jo. Ligji nr.60/2016 njeh të drejtën e sinjalizuesve për të raportuar korrupsionin fillimisht me anë të mekanizmit të brendshëm,[23] tek njësivtë përgjegjëse të ngritura pranë autoritetit publik ose subjektit privat përkatës, sipas kritereve ligjore. Gjithashtu, punonjësit mund të sinjalizojnë me anë të mekanizmit të jashtëm, duke ju drejtuar drejtpërsëdrejti Inspektoratit të Lartë të Kontrollit dhe Deklarimit të Pasurisë dhe Konfliktit të Interesave (ILDKPKI),[24] kur:

a)      njësia përgjegjëse (NjP) nuk fillon hetimin administrativ ose e përfundon atë;

b)      kur ekziston dyshimi i arsyeshëm se pritësi i sinjalizimit në NjP ka interes pasuror ose personal nga veprimi ose praktika e dyshuar të korrupsionit;

c)      kur ka arsye për të dyshuar në integritetin dhe paanshmërinë e NjP në shqyrtimin e sinjalizimit, si dhe;

d)      kur provat e sinjalizuesit mund të fshihen ose të shkatërrohen nga organizata.[25]

Në raportin e fundit të monitorimit të KShH-së, të publikuar në Shkurt të këtij viti (2021),[26] evidentohet nevoja për të harmonizuar më tej ligjin tonë me legjislacionin e Bashkimit Evropian, duke qenë se pritshmëritë e institucioneve por edhe publikut në vend janë në favor të hapjes së negociatave nga BE për Shqipërinë. Konkretisht, me hyrjen në fuqi të Direktivës nr. 2019/1937 “Mbi mbrojtjen e personave që raportojnë cënime të ligjit evropian”, e miratuar nga Parlamenti Evropian dhe Këshilli i Evropës, parashikohet se personat të cilët bëjnë një sinjalizim anonim, nepërmjet kanaleve të brendshme, të jashtme, ose publikisht, do të gëzojnë të njëjtën mbrojtje si sinjalizuesit e tjerë, nëse në ndonjë kohë ato identifikohen dhe ndaj tyre mund të merren masa hakmarrëse. Kjo direktivë është miratuar pasi shteti ynë ka miratuar ligjin nr.60/2016, ndërkohë që ky i fundit, në nenin 8 të tij nuk pajtohet me direktivën, pasi parashikon se në rast se sinjalizuesi bën një denoncim publikisht të praktikës së dyshuar të korrupsionit, ai gëzon të drejtën e mbrojtjes sipas ligjit, deri në çastin kur sinjalizimi bëhet publik. Mosgarantimi i mbrojtjes në varësi të raportimit në publik, cënon në mëyrë të veçantë punonjësit e sektorit të medias, të cilët në jo pak raste kanë sinjalizuar publikisht akte të natyrës korruptive apo cenimit të interesit publik, dhe janë ndjerë të rrezikuar për shkak të ushtrimit të profesionit.

Vlen tw theksohet se, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut ka zhvilluar gjithashtu parime për mbrojtjen e sinjalizuesve, edhe pse në raste të pakta, në vështrim të nenit 10 të KEDNJ-së që promovon dhe mbron lirinë e shprehjes. Në rastin Guja kundër Moldavisë, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut mori në shqyrtim çështjen e aplikantit, i cili ishte pushuar nga puna pasi së bashku me kolegun e tij prokuror, pasi kishin dërguar dy letra tek Gazeta e Kishinievit që evidentonin presionin ndaj organeve të drejtësisë nga Kryetari i Kuvendit dhe Zv.Ministri i Brendshëm të Moldavisë. Motivacioni i pushimit nga puna sipas autoriteteve moldave qe, se:  letrat ishin sekrete dhe mbi to nuk qe shënuar fjala konfidenciale”. Në këtë rast, GJEDNJ vuri në dukje, se "interesat që publiku mund të ketë për t’u informuar në disa raste të veçanta ndonjëherë mund të jenë aq të forta sa të tejkalojnë edhe detyrimin ligjor për të heshtur". Praktika e ndërhyrjes së politikës në drejtësi përbënte një shqetësim për vendin dhe kishte interes të lartë publik. GJEDNJ e përsëriti qëndrimin e saj, se sinjalizimi publik duhet të shërbejë si mjet i fundit, pasi nëpunësi civil të jetë konsultuar me një "autoritet epror, apo autoritet tjetër kompetent”. I parë në raport me standartet e vendosura në praktikën e GJEDNJ-së, edhe pse legjislacioni ynë i brendshëm nuk garanton mbrojtje për sinjalizuesit në publik, efektivisht kjo mbrojtje ofrohet nga Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut, sipas nenit 10 të saj. Ky konstatim gjen mbështetje në nenin 17/2 të Kushtetutës që parashikon se kufizimet e të drejtave dhe lirive kushtetuese të njeriut (përfshi lirinë e shprehjes) nuk mund të cenojnë thelbin e lirive dhe të të drejtave dhe në asnjë rast nuk mund të tejkalojnë kufizimet e parashikuara në Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

 

Impakti i munguar i zbatimit të ligjit në praktikë

 

Dy raportet e publikuara nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit përkatësisht në Shkurt të vitit 2020[27] dhe në të njëjtin muaj të këtij viti (2021)[28] dhe që kanë patur në fokus zbatimin e legjislacionit për mbrojtjen e sinjalizuesve nga Inspektorati i Lartë i Deklarimit dhe Kontrollit të Pasurive dhe Konfliktit të Interesave (ILDKPKI) si dhe nga 11 Ministritë e linjës dhe 10 Bashkitë në vendin tonë evidentojnë një impakt pothuajse të munguar të ligjit në drejtim të luftës kundër korrupsionit. Kjo për arsye se numri i sinjalizimeve për korrupsion në vendin e punës, mbetet tepër i ulët. Edhe ato pak raste të sinjalizuara nuk kanë sjellë dënime penale ndaj personave të dyshuar, pasi i janë referuar nga mekanizmat përgjegjës organeve kompetente të drejtësisë. Gjithashtu është vërejtur besim kryesisht i ulët i qytetarëve tek strukturat përgjegjëse, veçanërisht tek njësitë përgjegjëse që ngrihen në sektorin publik dhe atë privat ku bëhet sinjalizimi i brendshëm i korrupsionit si dhe mungesë ndërgjegjësimi për rëndësinë dhe parashikimet ligjore të tij.

Në raportin e fundit të monitorimit të KShH-së (Shkurt 2021),[29] pasqyrohet gjithashtu një vështrim krahasues për zbatimin e ligjit 11 Ministri në periudhën Nëntor 2019 – Nëntor 2020 si dhe nga 10 Bashki në periudhën Janar 2020 – Janar 2021, si dhe  nga ILDKPKI për të dyja periudhat në fjalë.  Monitorimi që KShH ka realizuar në këtë periudhë, është i vetmi i këtij lloji deri më tani, që ka bërë të mundur identifikimin e shumë sfidave dhe problematikave në drejtim të mungesës së rezultateve të zbatimit të ligjit në praktikë. Interesant është fakti i ngjashmërive sa i takon problematikave të vërejtura mes institucioneve në nivel qendror dhe vendor, ndërkohë që situata në nivel vendor paraqitet edhe më kritike. Konkretisht është vërejtur, se:

Së pari, vullneti për miratimin e akteve nënligjore për zbatimin e ligjit ka munguar edhe në nivel vendor, ashtu siç është reflektuar edhe më parë nivel qendror, për Ministritë. Nga monitorimi i veprimtarisë së Ministrive, vërehet se nuk është respektuar afati gjashtë mujor i parashikuar në nenin 24, pika 4 të ligjit nr.60/2016, sa i takon miratimit të rregulloreve të brendshme të posaçme për procedurën e shqyrtimit të hetimit administrativ të sinjalizimit dhe mekanizmat e mbrojtjes së konfidencialitetit. Kështu, ka patur raste që rregulloret në fjalë janë miratuar deri në 1 vit më vonë nga Ministri të caktuara. Nga ana tjetër, mosrespektimi i këtij afati nga Bashkitë paraqitet më problematik, pasi rezulton kryesisht se e kanë përmbushur detyrimin ligjor për të miratuar aktet nënligjore përkatëse, me më shumë se dy vite vonesë nga hyrja e tij në fuqi. Ndërkohë që më problematike paraqitet situata në 3 Bashki, përkatësisht në Shkodër, Dibër dhe Vlorë, të cilat ende nuk i kanë miratuar këto akte nënligjore, edhe pse kanë kaluar 4 vite nga përfundimi i afatit ligjor.

Së dyti, ashtu siç ka rezultuar nga monitorimi që KShH ka realizuar në veprimtaritë e NjP-ve të ngritura në 11 Ministri të linjës, edhe në 10 Bashkitë në vend rezulton se numri i sinjalizimeve pothuajse është inekzistent, ku shënohet vetëm një rast sinjalizimi i brendshëm në një Bashki dhe një sinjalizim i jashtëm në Ministri, gjatë periudhës së monitorimit. Mungesa e sinjalizimeve lidhet me një sërë faktorësh, të cilët shpjegojnë situatën aktuale për mungesën e impaktit të zbatimit të ligjit, dhe më konkretisht që prej mungesës së ndërgjegjësimit në nivel të kënaqshëm të punonjësve, dyshimet që ata kanë për mungesën e paanshmërisë dhe efikasitetit të mekanizmave ku mund të kryejnë sinjalizimin, perceptimi jo i drejtë i sinjalizuesit si ish sigurims gjatë regjimit totalitar në vend, deri të frika nga masat hakmarrëse që mund të ndërmerren ndaj sinjalizuesve për shkak të sinjalizimit.

Së treti, problematikat lidhur me NjP-të dhe funksionalitetin e tyre paraqitet e njejtë, duke referuar po ato problematika si në nivel qendror ashtu edhe në nivel vendor. Anëtarët e NjP në të dy nivelet ndajnë të njëjtin shqetësim për mbivendosjen e detyrës së tyre parësore si auditues,27 me detyrat e reja të ngarkuara nga ligji nr.60/2016, të cilat nuk shoqërohen më një trajtim financiar të diferencuar apo riklasifikimin e pozicioneve të tyre në strukturën organizative të insitucionit. KShH vëren se, niveli i informimit dhe ndërgjegjësimit mbi zbatimin e ligjit dhe akteve nënligjore të punonjësve të NjP-ve të qeverisjes vendore mbetet i ulët në raport me punonjësit e Ministrive objekt monitorimi.

Së katërti, një element i rëndësishëm që mbetet i njëjtë në të dy nivelet, është angazhimi i ILDKPKI, si me Ministritë ashtu edhe me Bashkitë. KShH vlerëson angazhimin e deritanishëm të ILDPKI-së dhe nismat e ndërmarra në partneritet me organizata ndërkombëtare dhe vendase për zbatimin e ligjit nr.60/2016. Megjithatë, të dhënat e monitorimit evidentojnë nevojën për forcimin e rolit proaktiv të ILDKPKI-së në monitorimin e veprimtarisë së NjP-ve, ashtu edhe ndërgjegjësimin e publikut të gjerë dhe rritjen e pranimit kulturor të sinjalizimit. KShH në të dyja raportet i monitoron ILDKPKI-së të evidentojë impaktin e çështjeve të sinjalizuara prej saj, sa dhe në ç’masë kanë kontribuar ato për të luftuar korrupsionin dhe pandëshkueshmërinë e tij.

 

Përfundime

 

Ligji nr. 60/2016 për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve përbën risi të rëndësishme si nga pikëpamja kulturore por gjithashtu e legjislacionit, për vendin tonë pasi synon të ofrojë garanci për çdo njeri që denoncon raste korruptive gjatë kontaktit me vendin e punës, me qëllim rritjen e luftës kundër korrupsionit dhe ndëshkueshmërinë e tij. Megjithatë, zbatimi i këtij ligji në praktikë evidenton pothuajse një impakt të munguar, pasi numri i sinjalizimeve ka qenë i ulët. Asnjë rast i sinjalizuar që është hetuar administrativisht dhe që i është dërguar prokurorisë përgjegjëse, nuk ka kontribuar në dënimin penal të personave ndaj të cilit është bërë sinjalizimi. Pra, rrjedhimisht nuk ka sjellë ndëshkueshmëri nga gjykata.

Nëse do të kishte patur konsultim të gjerë para se ligji të miratohej, me qytetarët por edhe aktorët e sistemit të drejtësisë, si: avokatët, gjyqtarët dhe prokurorët ai do të kishte qenë më i pranueshëm dhe më i përshtatur me kontekstin dhe realitetin e vendit tonë, duke nxitur kulturën e përgjegjësisë publike tek sinjalizuesit dhe besimin e tyre tek paanshmëria dhe integriteti i mekanizmave kur bëhet sinjalizimi.

Konsultimi publik me qytetarët, për nisma ligjore me rëndësi dhe interes publik buron nga parimi i sovrantitetit, i cili sipas Kushtetutës i përket popullit si dhe nga parimi i shtetit të së drejtës, pjesë e të cilit është edhe sundimi i ligjit, mënjanimi i aribtraritetit dhe parimi i sigurisë juridike. Edhe kur populli e ushtron sovranitetin me anë të përfaqësuesve të tij, nevoja për të zhvilluar konsultime paraprake garanton pjesëmarrje efektive të qytetarëve në procese vendimmarrëse, duke rritur besueshmërinë e qytetarëve tek institucionet, e veçanërisht tek Parlamenti në cilësinë e organit ligjvënës si dhe duke garantuar më mirë njohjen dhe zbatimin e ligjit në praktikë.

Pas miratimit të tij, pavarësisht nismave të ndryshme të ndërmarra nga ILDKPKI dhe organizatat e shoqërisë civile, njohja dhe besimi i punonjësve në sektorin publik apo privat tek ky ligj është në nivele relativisht të ulët.

Veprimtaria e institucioneve të reja të drejtësisë në luftën kundër korrupsionit (SPAK dhe Gjykatës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar) ndaj mendimin se duhet të gërshetohet me rritjen e efikasitetit të mekanizmave që shqyrtojnë rastet e sinjalizimit të korrupsionit. Si SPAK dhe Gjykata e Posaçme kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar u ngritën me vonesë gati 3 vjeçare dhe u përballën me një sërë sfidash, ku vlen të evidentohet edhe fakti që shumë prej kandidatëve potencialë nuk shfaqën interes të ishin pjesë e këtyre strukturave, pasi një pjesë e kolegëve të tyre që aplikuan u shkarkuan nga organet e vettingut. Nisur nga problematikat që korrupsioni ka, lufta në mënyrë frontale e tij do të jetë e vështirë, ndaj vlen të propozohen edhe nisma të tjera ligjore që duhet të paraprihen nga debate publike gjithëpërfshirëse, për rishikimin e kompetencës lëndore të SPAK/Gjykatës së Posaçme, të cilat kanë një ngarkesë shumë të lartë sa i takon numrit të veprave penale dhe zyrtarëve apo ish zyrtarëve të nivelit të lartë, të cilët që janë subjekt i verifikimit apo hetimit prej tyre.

Sfidat e deritanishme në zbatimin e ligjit të sinjalizuesve dhe reformës në drejtësi mund të diktojnë gjithashtu nevojën për harmonizimin e mëtejshëm të legjislacionit me standartet ndërkombëtare, koordinim më të mirë të strukturave përgjegjëse në luftën kundër korrupsionit, si dhe konsultim paraprak të ideve apo sugjerimeve për ndryshime në legjislacion me publikun e gjerë, konform parimeve të transparencës, gjithëpërfshirjes dhe përshtatjes së tij me kontekstin vendas.

---------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore

- Ligji nr. 60/2016 “Për sinjalizimin dhe mbrojtjen e sinjalizuesve”

- Ligji nr. 9049, datë 10.4.2003 “Për deklarimin dhe kontrollin e pasurive, të detyrimeve financiare të të zgjedhurve dhe të disa nëpunësve publikë”, i ndryshuar

 

Doktrinë

-          European Commission for Democracy through Law (Venice Commission), Report on

Legislative Initiative adopted by the Venice Commission at its 77th Plenary Session (12 – 13 December), Strasbourg 17 December 2008, Study n° 446/2007m CDL-AD (2008)035)

-          Tone Bleie, Profesor në Universitetin Tromso në Norvegji, Sovraniteti shtetëror, të

drejtat e njeriut dhe pjesëmarrja e njerëzve”, i aksesueshëm në këtë link: https://munin.uit.no/bitstream/handle/10037/2945/article.pdf?sequence=3 

-          Raporti i GRECO në anglisht, për Shqipërinë i aksesueshëm në këtë link

https://rm.coe.int/fifth-evaluation-round-preventingcorruption-and-promoting-integrity-i/1680a0923d     

-          Raporti i publikuar në Janar të vtit 2021, nga një rrjet organizatash të shoqërisëcivile,

si: Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH), Civil Rights Defenders (CRD), Instituti për Studime Politike (ISP), Rrjeti Ballkanik për Gazetarinë Investigative Shqipëri (BIRN Albania), Qendra për Nisma Ligjore Qytetare (QNLQ), Shërbimi Ligjor Falas (TLAS), në kuadër të nismës “Vlerësimi i të drejtave të njeriut dhe shtetit të së drejtës gjatë kryesimit të shtetit shqiptar në OSBE”, nën koordinimin e rrjetit ndërkombëtar “Platforma e Solidaritetit Qytetar” (CSP), i aksesueshëm në këtë link: https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2021/01/Vleresimi-i-te-Drejtave-te-Njeriut-dhe-Shtetit-te-se-Drejtes-teksa-Shqiperia-kryeson-OSBE-ne.pdf  

-- Raporti i monitorimit të KShH-së i aksesueshëm në këtë link: https://ahc.org.al/wp

content/uploads/2020/03/Raport-Monitorimi_Sinjalizimi-i-korrupsionit-n%C3%ABShqip%C3%ABri_Sfidat-e-zbatimit-t%C3%AB-kuadrit-t%C3%AB-ri-ligjor.pdf 

-          Raport i monitorimit tw KShH-sw, Janar 2020 – Janar 2021, i aksesueshëm në këtë link

https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2021/03/3.3.21_Final_KORRUPSIONI2021_shqip.pdf

-          Raport i monitorimit të KShH-së, Nëntor 2018 – Nëntor 2019 i aksesueshëm këtë link

https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2020/03/Raport-Monitorimi_Sinjalizimi-i-korrupsionit-n%C3%AB-Shqip%C3%ABri_Sfidat-e-zbatimit-t%C3%AB-kuadrit-t%C3%AB-ri-ligjor.pdf 

-          Raporti i Komitetit Shqiptar të Helsinkit, i aksesueshëm në këtë link:

https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2017/12/Final-Raporti-i-njoftimit-dhe-konsultimit-publik.pdf 

-          Historia e Sinjalizuesve në SHBA, i bërë publik në faqen e internetit

https://www.whistleblowersinternational.com/what-is-whistleblowing/history/  

-          Rasti Water gate https://en.wikipedia.org/wiki/Watergate_scandal  

-          Relacioni shoqërues i projektligjit i aksesueshëm në këtë link:

https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/relacion_mbrojtja_e_sinjalizuesve.pdf  

-          Procesverbali i Komisionit për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat

e Njeriut, i miratuar në dt. 17 Shkurt 2016, gjatë së cilit është shqyrtuar në parim projektligji i propozuar nga Këshilli i Ministrave

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese: nr. 20, datë 11.07.2006; nr.26, datë 02.11.2005;

nr. 9, datë 26.02.2007; nr. 36, datë 15.10.2007; nr. 10, datë 19.03.2008;nr. 19 datë 15.04.2015

-          Vendim i GJEDNJ për çeshtjen Guja vs Moldova me link:

https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=003-2266532-2424493&filename=003-2266532-2424493.pdf

           

 



[1] Artikull “Një vështrim në historinë e sinjalizimit” i aksesueshëm në këtë link: https://www.whistleblowersinternational.com/what-is-whistleblowing/history/

[2] Shih Barometrin e Sigurisë në Shqipëri për vitin 2020 (anketë kombëtare) publikuar nga Qendra për Studimin e Demokracisë dhe Qeverisjes, i aksesueshëm në këtë link: 

http://csdgalbania.org/sq/wp-content/uploads/2021/03/barometri_i_sigurise_2020_SHQIP-WEB.pdf?fbclid=IwAR25mMOKkLOYxFHWBDQnAoXqjDAAOF2WrLa_MITsCNIVGVNsh8VbVKxDFfw

[3] Shih fq.9 të Raportit të Monitorimit të KShH-së, Referuar gjetjeve të monitorimit të kryer gjatë periudhës

Nëntor 2018 – Nëntor 2019. Raporti mund të aksesohet në këtë link:

https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2020/03/Raport-Monitorimi_Sinjalizimi-i-korrupsionit-n%C3%AB-Shqip%C3%ABri_Sfidat-e-zbatimit-t%C3%AB-kuadrit-t%C3%AB-ri-ligjor.pdf

[4] Burim informacioni materiali për Historinë e Sinjalizuesve në SHBA, i bërë publik në faqen e internetit https://www.whistleblowersinternational.com/what-is-whistleblowing/history/

[6] Në atë kohë, Z. Felt vuante nga demenca dhe e kishte mohuar këtë fakt, por dy reporterë të The Washington Post konfirmuan pretendimin e avokatit

[7] Shih faqen 11 të relacionit, i cili mund të aksesohet në këtë link:

https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/relacion_mbrojtja_e_sinjalizuesve.pdf

[8] Referuar procesverbalit të mbledhjes së Komisionit për Çështjet Ligjore, Administratën Publike dhe të Drejtat e Njeriut, i miratuar në dt. 17 Shkurt 2016, gjatë së cilit është shqyrtuar në parim projektligji i propozuar nga Këshilli i Ministrave.

[9] Shih faqet 7 e në vijim të raportit të Komitetit Shqiptar të Helsinkit, i aksesueshëm në këtë link: https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2017/12/Final-Raporti-i-njoftimit-dhe-konsultimit-publik.pdf

[10] Shih vendimin nr. 20, datë 11.07.2006 të Gjykatës Kushtetuese (V – 20/06), fq.7

[11] Raport i Komitetit Shqiptar të Helsinkit, fjala përshëndetëse nga E.Skëndaj, faqe nr.5, i aksesuëshëm në këtë link. https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2017/12/Final-Raporti-i-njoftimit-dhe-konsultimit-publik.pdf

[12] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr.26, datë 02.11.2005. Përmbledhje e vendimeve, viti 2005, fq. 223

[13] Vendimi nr. 9, datë 26.02.2007 i Gjykatës Kushtetuese (V – 9/07), fq. 10

[14] Shih vendimin nr. 36, datë 15.10.2007 të Gjykatës Kushtetuese, fq.4-5

[15] Shih vendimin nr. 10, datë 19.03.2008 të Gjykatës Kushtetuese

[16] Vendimi nr. 19 datë 15.04.2015

[17] Neni 108, paragrafi 2 i Kushtetutës parashikon, se: “Ndarjet administrative-territoriale të njësive të qeverisjes

vendore caktohen me ligj mbi bazën e nevojave e të interesave të përbashkët ekonomikë dhe të traditës historike. Kufijtë e tyre nuk mund të ndryshohen pa u marrë më parë mendimi i popullsisë që banon në to.”

[18] European Commission for Democracy through Law (Venice Commission), Report on Legislative Initiative adopted by the Venice Commission at its 77th Plenary Session (12 – 13 December), Strasbourg, 17 December 2008, Study n° 446/2007m CDL-AD (2008)035)

[19] Departamenti i Sociologjisë, Shkencave Politike dhe Planifikimit të Komunitetit

[20] Shih “Sovraniteti shtetëror, të drejtat e njeriut dhe pjesëmarrja e njerëzve”, Tone Bleie, Profesore nw Universitetin Tromsø, Norvegji, i aksesueshëm në këtë link: https://munin.uit.no/bitstream/handle/10037/2945/article.pdf?sequence=3

[21] Raporti i GRECO në anglisht, pwr Shqipwrinw mund të aksesohet në këtë lidhje

https://rm.coe.int/fifth-evaluation-round-preventingcorruption-and-promoting-integrity-i/1680a0923d   

[22] Bazuar në të dhënat e raportit të publikuar në Janar të vtit 2021 nga një rrjet organizatash të shoqërisë civile, Komiteti Shqiptar i Helsinkit (KShH), Civil Rights Defenders (CRD), Instituti për Studime Politike (ISP), Rrjeti Ballkanik për Gazetarinë Investigative Shqipëri (BIRN Albania), Qendra për Nisma Ligjore Qytetare (QNLQ), Shërbimi Ligjor Falas (TLAS), në kuadër të nismës “Vlerësimi i të drejtave të njeriut dhe shtetit të së drejtës gjatë kryesimit të shtetit shqiptar në OSBE”, nën koordinimin e rrjetit ndërkombëtar “Platforma e Solidaritetit Qytetar” (CSP), i aksesueshëm në këtë link https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2021/01/Vleresimi-i-te-Drejtave-te-Njeriut-dhe-Shtetit-te-se-Drejtes-teksa-Shqiperia-kryeson-OSBE-ne.pdf (fq.11)

[23] Ligji nr. 60/2016 ka parashikuar krijimin e strukturave të posaçme, njësive përgjegjëse:

a) brenda çdo autoriteti publik, i cili ka më shumë se 80 të punësuar, dhe

b) subjekti privat, i cili ka më shumë se 100 të punësuar.

[24] ILDKPKI është një institucion i pavarur i krijuar në vitin 2003 me ligjin nr. 9049, datë 10.4.2003 “Për deklarimin dhe kontrollin e pasurive, të detyrimeve financiare të të zgjedhurve dhe të disa nëpunësve publikë”, i ndryshuar. Ligji nr.60/2016 parashikon një sërë detyrash dhe kompetencash të reja, të cilat i shtohen kompetencave që ILDKPKI ka me dy ligjet e tjera kuadër, përkatësisht me ligjin nr. 9049 të vitit 2003 (të ndryshuar) dhe me ligjin nr. 9367, dt. 07.04.2005 “Për parandalimin e konfliktit të interesave në ushtrimin e funksioneve publike”. Me ligjin nr. 84/2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë”, ILDKPKI-së iu dhanë gjithashtu kompetenca të rëndësishme si organ ndihmës i institucioneve të pavarura të Vettingut, për të bërë verifikime dhe paraqitur relacione mbështetëse për pasurinë e secilit nga 800 subjektet që ju nënshtrua procesi (gjyqtarë, prokurorë, ndihmës ligjorë, etj). Burim, Raporti i monitorimit të KShH-së, fq.16, i aksesueshëm në këtë link: https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2020/03/Raport-Monitorimi_Sinjalizimi-i-korrupsionit-n%C3%AB-Shqip%C3%ABri_Sfidat-e-zbatimit-t%C3%AB-kuadrit-t%C3%AB-ri-ligjor.pdf

[25] “Organizatë” është autoriteti publik ose subjekti privat.

[26] Ky monitorim është shtrirë në 11 Bashki të vendit dhe mbulon periudhën Janar 2020 – Janar 2021, i aksesueshëm në këtë link https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2021/03/3.3.21_Final_KORRUPSIONI2021_shqip.pdf fq.10-11

[27] Objekt i monitorimit në këtë raport është veprimtaria e ILDKPKI-së dhe 11 Ministri të linjës, për periudhën Nwntor 2018 – Nwntor 2019. Raporti mund të aksesohet në këtë link https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2020/03/Raport-Monitorimi_Sinjalizimi-i-korrupsionit-n%C3%AB-Shqip%C3%ABri_Sfidat-e-zbatimit-t%C3%AB-kuadrit-t%C3%AB-ri-ligjor.pdf

[28] Ky monitorim është shtrirë në 10 Bashki të vendit dhe mbulon periudhën Janar 2020 – Janar 2021, i aksesueshëm në këtë link https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2021/03/3.3.21_Final_KORRUPSIONI2021_shqip.pdf