Av. Enis BREGU

Drejtoria e Përgjithshme e Kodifikimit

         dhe e Harmonizimit të Legjislacionit

                                                     në Ministrinë e Drejtësisë,

Tiranë

 

Hyrje

 

Në kuadër të procesit të integrimit evropian të Shqipërisë, gjithnjë e më shumë përqendrohet vëmendja drejt akteve rregulluese të Bashkimit Evropian, në kuptim të harmonizimit dhe përafrimit të legjislacionit. Si një nga aktet më të rëndësishme në të drejtën e trashëgimisë në Bashkimin Europian është edhe Rregullorja Nr. 650/2012, drejtpërdrejt e zbatueshme dhe me fuqi detyruese për Shtetet Anëtare, e cila rregullon juridiksionin, ligjin e zbatueshëm, njohjen dhe aplikimin e instrumenteve kombëtare në fushën e trashëgimisë, si edhe krijon një dokument unik në këtë drejtim.

 

Trajtimi i aspekteve kryesore të kësaj Rregulloreje, si në këndvështrimin historik, ashtu edhe atë të përgjithshëm është fokusi kryesor i këtij punimi. Në të trajtohet trashëgimia, si një ndër institutet më të rëndësishme të së drejtës, në aspektin e së drejtës ndërkombëtare private Evropiane, me veçoritë dhe karakteristikat që paraqet. Miratimi dhe hyrja në fuqi e Rregullores nr. 650/2012 të Bashkimit Evropian “Mbi juridiksionin, ligjin e zbatueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve dhe pranimin e instrumenteve origjinale në çështjet e trashëgimisë, si edhe krijimin e një Çertifikate Evropiane të Trashëgimisë” dhe trajtimi i çështjeve që ky akt rregullon janë objekti kryesor i punimit, parë në vështrim të rëndësisë që solli ky akt në të drejtën ndërkombëtare private Evropiane. Në të shpjegohet mënyra e rregullimit të institutit të trashëgimisë në hapësirën evropiane dhe më gjerë përpara hyrjes në fuqi të Rregullores, si edhe shkaqet dhe nevoja për miratimin e saj.

Duke patur në konsideratë rëndësinë e legjislacionit evropian në të drejtën civile, konkretisht në fushën e trashëgimisë, në kuadër të procesit të integrimit evropian të vendit tonë dhe përafrimin e legjislacionit, Rregullorja nr. 650/2012 shihet si akti që solli shumë risi në drejtim të unifikimit të dispozitave mbi trashëgiminë ndërmjet Shteteve Anëtare të Bashkimit Europian. Për këtë qëllim, njohja me dispozitat e saj, si edhe me mënyrën që ajo po gjen zbatim në praktikën evropiane, sigurisht që është e rëndësishme edhe për ne.

Qëllimi i këtij punimi është të trajtojë aspektet kryesore mbi nevojën për unifikimin e dispozitave në fushën e trashëgimisë, si edhe rëndësinë që ka kjo Rregullore në këtë drejtim. Po ashtu, në përmbajtje të punimit paraqitet edhe një panoramë e plotë e risive që solli kjo Rregullore në hapësirën evropiane.

Më poshtë do të sillet në vëmendje aspekti historik mbi rregullimin e trashëgimisë në të drejtën private evropiane përpara miratimit të Rregullores nr. 650/2012, sipas akteve ndërkombëtare përkatese, për shembull, Konventave të Hagës apo Konvëntës së Uashingtonit. Duke parashtruar një panoramë të këtyre akteve ilustrohen edhe problematikat që ato kanë sjellë gjatë zbatimit të tyre, duke përcjellë, gjithashtu, nevojën për miratimin e një akti të përbashkët evropian në fushën e trashëgimisë.

Në përfundim, ky punim përqendrohet në paraqitjen e disa aspekteve të rëndësishme që lidhen me Çertifikatën Evropiane të Trashëgimisë, si instrumenti i vetëm, unik në të drejtën e trashëgimisë, që u mundëson trashëgimtarëve, legatarëve, ekzekutorëve dhe administratorëve të pasurisë trashëgimore që të kërkojnë të drejtat e tyre dhe të ushtrojnë detyrimet përkatëse, në të njejtën mënyrë si në Shtetin Anëtar ku është lëshuar Çertifikata. Krijimi i kësaj Çertifikate shënon edhe një nga risitë kryesore të Rregullores nr. 650/2012.

 

Koncepti i trashëgimisë në të drejtën ndërkombëtare private evropiane

 

Trashëgimia është një nga institutet më të rëndësishme të së drejtës civile dhe përbën një nga mënyrat e fitimit të pronësisë për shkak të vdekjes, ose mortis causa, në krahasim me mënyrat e tjera të fitimit të pronësisë, të cilat janë midis të gjallëve, ose inter vivos. Marrëdhëniet e trashëgimisë lindin me vdekjen e një personi të quajtur trashëgimlënës dhe janë konsideruar si marrëdhënie pasurore dhe familjare.[1] Këto marrëdhënie janë pasurore, pasi me vdekjen e de cuius-it transferohen të gjitha të drejtat pasurore dhe të drejta të tjera reale tek trashëgimtarët e tij dhe konsiderohen marrëdhënie personale pasi ligji, si rregull, përfshin në rrethin e trashëgimtarëve persona që kanë lidhje gjaku me trashëgimlënësin.

Në ditët e sotme lëvizja e lirë e personave nga një Shtet në tjetrin ka sjellë si pasojë lindjen e marrëdhënieve juridike që përfshijnë subjekte juridike të shtetësive të ndryshme, pasuri që ndodhen në shtete të ndryshme apo edhe të drejta e detyrime ndërkufitare. Këto marrëdhënie kanë në thelb të tyre ndërlidhjen e dy ose më shumë sistemeve ligjore me njëri tjetrin, sepse përfshijnë elementin e huaj. Me element të huaj, sipas ligjit nr. 10428, datë 02.06.2011 “Për të drejtën ndërkombëtare private” kuptohet çdo rrethanë juridike që lidhet me subjektin, përmbajtjen ose objektin e një marrëdhënieje juridiko-civile dhe që bëhet shkak për lidhjen e kësaj marrëdhënieje me një sistem ligjor të caktuar.[2] Sipas këtij përkufizimi që ligji shqiptar i jep elementit të huaj, mund të themi se kemi të bëjmë me element të huaj në subjekt atëherë kur lind, ndryshon apo shuhet një marrëdhënie juridiko-civile ndërmjet dy subjekteve me shtetësi të ndryshme, për shembull. një shtetas francez me një shtetas italian. Do të ndodhemi përballë elementit të huaj në objektin e marrëdhënies juridike atëherë kur vetë objekti preket nga ligji i një shteti të ndryshëm nga ai që rregullon marrëdhënien juridike.[3] Së fundi, elementi i huaj gjendet në përmbajtjen e një marrëdhënie juridiko-civile atëherë kur të drejtat dhe detyrimet e palëve rregullohen nga normat e një sistemi ligjor të ndryshëm. Normat që rregullojnë marrëdhëniet me element të huaj cilësohen ndryshe dhe si norma të së drejtës ndërkombëtare.

Pavarësisht se normat e së drejtës ndërkombëtare private luajnë rol në thirrjen për zbatim të ligjeve të huaja, ato janë pjesë e sistemit ligjor të brendshëm të Shtetit. Si të tilla, rregullat e ndryshme të së drejtës ndërkombëtare private mund të çojnë në zgjidhje të ndryshme për çështje të njëjta. Ky rrezik mund të shmanget ose nëpërmjet unifikimit të së drejtës private të të gjitha vendeve, ose nëpërmjet unifikimit të rregullave të së drejtës ndërkombëtare private. Ndërsa e para ende duket një iluzion, e dyta ka rezultuar të jetë e suksesshme. Të paktën që nga gjysma e dytë e shekullit të XX-të, fillimisht në Amerikën Latine dhe më pas në Evropë, Konventat Ndërkombëtare kanë qenë burimi kryesor i unifikimit të së drejtës ndërkombëtare private.[4] Bashkimi Europian, përmes akteve me fuqi detyruese siç janë rregulloret ka synuar unifikimin apo uniformimin e së drejtës ndërkombëtare private. Të njejtën gjë mund të themi edhe në fushën e trashëgimisë, përmes përpjekjeve të para deri në miratimin e Rregullores nr. 650/2012 “Mbi juridiksionin, ligjin e zbatueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve dhe pranimin e instrumenteve origjinale në çështjet e trashëgimisë, si edhe krijimin e një Certifikate Europiane të Trashëgimisë”.

 

Mbi rregullimin e trashëgimisë në të drejtën private evropiane

përpara miratimit të Rregullores nr. 650/2012

 

Në një kohë kur qarkullimi i lirë i personave si në Europë, ashtu edhe në mbarë botën po bëhej gjithnjë e më i zakonshëm, Shtetet filluan të shfaqnin vullnetin për hartimin e projekteve mbi unifikimin e rregullave në fushën e trashëgimisë. Ndër projektet e para ishin Konventat Ndërkombëtare të Hagës të viteve 1893, 1894, 1900 dhe 1904. Konfliktet ndërmjet shteteve dhe më pas Lufta e Parë Botërore ishin shkak për mos zbatimin e këtyre dokumenteve.

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, ashtu si në shumë fusha të tjera, Shtetet filluan bisedimet për hartimin e një akti ndërkombëtar dhe në fushën e trashëgimisë. Megjithatë, u deshën 16 vite për të mbërritur në një konventë të mirëfilltë, konkretisht Konventa Unifikuese për formën dhe dispozitat testamentare.[5] Kjo Konventë u miratua më 5 tetor 1961 në Hagë me qëllimin për të vendosur dispozita të përbashkëta për konfliktet e ligjit në lidhje me format e disponimeve testamentare. Kriteret e lidhjes sipas kësaj Konvente janë vendi ku trashëgimlënësi ka bërë testamentin (locus regit actum); shtetësia e trashëgimlënësit në kohën kur ka bërë disponimin testamentar, ose në kohën e vdekjes së tij (lex patriae); vendbanimi i trashëgimlënësit në kohën kur ka bërë disponimin, ose në kohën e vdekjes së tij (lex domicilii); vendi ku ndodhet pasuria e disponuar me testament (lex rei sitae).[6]

Konventa përcakton se këto kritere lidhje do të aplikohen edhe në rast të revokimit të disponimit me testament të bërë më parë. Zbatimi i ndonjë prej ligjeve të deklaruara të zbatueshme nga kjo konventë mund të refuzohet vetëm nëse është haptazi në kundërshtim me “ordre public”. Konventa “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare” është ratifikuar edhe nga Republika e Shqipërisë me ligjin nr. 115/2012 “Për aderimin e Republikës së Shqipërisë në Konventën “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare”.[7] Shqipëria ka bërë dy rezerva ndaj këtij dokumenti, përkatësisht duke mos njohur disponimet e bëra verbalisht nga një shtetas shqiptar, i cili nuk posedon ndonjë shtetësi tjetër, me përjashtim të rrethanave të jashtëzakonshme, si dhe rezervon të drejtën e përjashtimit nga zbatimi i konventës të çdo dispozite testamentare, e cila, sipas legjislacionit shqiptar, nuk ka lidhje me çështje të së drejtës së trashëgimisë.

Konventa e Hagës e vitit 1961 ka aktualisht 42 shtete kontraktuese[8] dhe vijon të zbatohet lidhur me formën e akteve testamentare. Madje, rregullorja nr. 650/2012 “Mbi juridiksionin, ligjin e aplikueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve dhe pranimin e instrumenteve autentike në çështjet e trashëgimisë edhe në krijimin e Çertifikatës Europiane të Trashëgimisë”, parashikon se “Shtetet anëtare, të cilat janë gjithashtu Palë Kontraktuese të Konventës së Hagës së 5 tetorit 1961 “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare” do të vazhdojnë të aplikojnë parashikimet e asaj konvente, në vend të nenit 27 të kësaj rregulloreje lidhur me vlefshmërinë formale të testamentit ose testamenteve të përbashkëta”. [9] Përmes kësaj dispozite, kjo Rregullore i jep përparësi zbatimit të Konventës së Hagës.

Pavarësisht aspekteve mjaft pozitive që solli Konventa e Hagës e 5 tetorit 1961 lidhur me përpjekjet për të uniformuar aktet dhe rregullat në fushën e trashëgimisë, deri në vitin 1972 ajo zbatohej kryesisht në shtetet europiane, duke mos arritur qëllimin e unifikimit të rregullave përtej hapësirës europiane. Për këtë qëllim u miratua Konventa e Uashingtonit e vitit 1973, që synonte unifikimin e rregullave lidhur me formën e testamentit. Kjo Konventë hyri në fuqi më 9 shkurt 1978.[10]

Sipas Aneksit I të kësaj Konvente,[11] testamenti duhet të bëhet me shkrim, në çdo gjuhë, me shkrim dore apo me mënyrë tjetër, dhe nuk ishte e nevojshme të shkruhej nga vetë testatori. Sipas nenit 1 të këtij Aneksi, testamenti do të ishte i vlefshëm për sa u përket formës, pavarësisht vendit ku bëhej, vendndodhjes së pasurisë apo shtetësisë, vendbanimit apo vendqendrimit të testatorit, nëse përmbush kushtet e një testamenti ndërkombëtar dhe parashikimet e neneve 2 deri 5 të Aneksit. Gjithashtu, sipas këtij të fundit pavlefshmëria e testamentit si një testament ndërkombëtar nuk do të prekë vlefshmërinë formale të tij, si një lloj tjetër testamenti. Pra, vihet re se kushti kryesor për vlefshmërinë formale të testamentit është që ai të jetë në formë të shkruar.

Konventa e Uashingtonit dhe Aneksi I i saj sollën dy veçori lidhur me procedurën e lënies së testamentit. Aneksi I parashikon, se: “Testatori do të deklarojë në prezencën e dy dëshmitarëve dhe një personi të autorizuar për të vepruar lidhur me testamentet ndërkombëtare se dokumenti është testamenti i tij dhe ai njeh përmbajtjen e tij.”[12] Testatori do të firmosë testamentin në sy të dëshmitarëve e të personit të autorizuar dhe data e testamentit do të konsiderohet data e vendosjes së firmës, duke u vendosur kjo me shkrim në fund të dokumentit. Karakteristika e dytë është përpilimi i një çertifikate, që personi i autorizuar i bashkëngjit dokumentit të testamentit, ku përcaktohet se detyrimet që rrjedhin nga Konventa e Uashingtonit dhe Aneksi I i saj janë përmbushur. Pavarësisht risisë që solli Konventa lidhur me këtë certifikatë, ajo nuk i jep ekzistencës së saj vlefshmëri formale lidhur me testamentin. Testamenti do të ishte i vlefshëm edhe nëse çertifikata nuk plotëson kërkesat formale apo është e parregullt.

Përpjekja e radhës erdhi si rezultat i Konferencës së Hagës për të drejtën ndërkombëtare private e vitit 1988 me miratimin më 1 gusht 1989 të Konventës së Hagës mbi ligjin e zbatueshëm për trashëgiminë e pasurive të personave të vdekur. Kjo Konventë përcakton se, trashëgimia do të rregullohet nga ligji i Shtetit ku trashëgimlënësi kishte vendqëndrimin e zakonshëm në kohën e vdekjes, nëse ai ishte shtetas i atij Shteti në atë kohë. Gjithashtu, trashëgimia do të rregullohet nga ligji i Shtetit ku trashëgimlënësi ka vendqëndrimin e zakonshëm në kohës e vdekjes, nëse ai ka qendruar në atë shtet për të paktën pesë vite përpara vdekjes. Megjithatë, në rrethana të veçanta, nëse në kohën e vdekjes trashëgimlënësi kishte lidhje më të ngushtë me Shtetin, shtetësinë e të cilit mbante, ai ligj do të zbatohej. Në rastet e tjera, ligji i aplikueshëm do të jetë ai i Shtetit, shtetësinë e të cilit kishte trashëgimlënësi, me përjashtim të rasteve kur kishte lidhje më të ngushtë me një shtet tjetër. Pra, vihet re se Konventa vendos si kritere lidhje vendqëndrimin e zakonshëm të trashëgimlënësit (habitual residence), shtetësinë e trashëgimlënësit (lex patriae), ose sjell në përdorim konceptin e lidhjes më të ngushtë.

Nga ana tjetër, Konventa i njeh të drejtën testatorit të zgjedhë ligjin e aplikueshëm ndaj të gjithë pasurisë së tij, por vendos kushtin që de cuiusi të ketë patur shtetësinë e Shtetit, ligjin e të cilit ka zgjedhur apo të ketë patur vendqëndrimin e zakonshëm në atë Shtet. Ky rregull integron praktikën evropiane, e cila zbaton një rregull të bazuar mbi shtetësinë, shpesh në tërësinë e pasurisë së trashëgimlënësit dhe praktikën e vendeve të common law në lidhje me sendet e luajtshme, që lidhet me vendqëndrimin e zakonshëm. Duke vepruar kështu, ajo kërkon të lehtësojë të dy problemet që paraqiten kur pasuritë ndodhen në disa vende. Ky rregull kërkon të shmangë vështirësitë e konstatimit të vendbanimit, që synon vlerësimin e qëllimit subjektiv të një personi për të vendosur shtëpinë e tij në një vend të caktuar, duke përdorur në vend të tij fjalën "habitual residence", një standard objektiv.[14]

Parashikimet e kësaj Konvente qenë mjaft të ngjashme me ato të teksteve aktuale normative të Bashkimit Evropian në lidhje me institutin e trashëgimisë. Mirëpo, duke qenë përsëri ndoshta përpara kohës së tyre, këto dispozita dhe e gjithë Konventa në tërësinë e saj, nuk hynë kurrë në fuqi.[15] Kjo Konventë shërbeu si burim i rregullave të së drejtës ndërkombëtare private mbi trashëgiminë për Holandën,[16] e cila e ratifikoi Konventën në vitin 1996, por e denoncoi në vitin 2014.

 

Zhvillimi historik dhe nevoja për miratimin e Rregullores ‘Bruksel IV’

 

Lëvizja e lirë e personave në një zonë pa kufij të brendshëm, siç është Bashkimi Evropian sjell lindjen e marrëdhënieve juridike që përfshijnë elementë të dy apo më shumë Shteteve Anëtare. Një ndër fushat që është ndikuar kjo përbën edhe trashëgimia, për të cilën deri vonë Shtetet Anëtare aplikonin ligjet e tyre kombëtare. Vende të ndryshme Anëtare të Bashkimit Evropian kishin ligje krejtësisht të ndryshme të së drejtës ndërkombëtare private mbi trashëgiminë. Për shembull, disa përdornin si kriter lidhje "vendbanimin", por me një përkufizim të ndryshëm nga Shtetet e common law. Gjithashtu, edhe përdorimi i shtetësisë si kriter lidhje nuk e shmangu konfuzionin. Rregullat e së drejtës ndërkombëtare private të shumicës së Shteteve Anëtare të Bashkimit Evropian parashikonin, se ligji i aplikueshëm mbi trashëgiminë ishte ai i shtetësisë së trashëgimlënësit, dhe e gjithë pasuria (e luajtshme apo e paluajtshme) rregullohej nga ai ligj. Fakti nëse “me ligj” do të kuptohej ligji kombëtar i atij Shteti apo do të përfshinte edhe rregullat e së drejtës ndërkombëtare private ndryshonte nga nga njëri Shtet në tjetrin.

Si lindi nevoja për krijimin e një akti të përbashkët rregullues në fushën e trashëgimisë? Adaptimi i një instrumenti evropian lidhur me trashëgiminë ishte një ndër prioritetet e “Plan Veprimit të Vienës” i vitit 1998, ku në pikën 40 të paragrafit “c” parashikohej, se brenda 5 viteve duhej të analizohej mundësia e hartimit të një instrumenti ligjor mbi juridiksionin ndërkombëtar, ligjin e aplikueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve lidhur me trashëgiminë.[17] Në vijim, Komisioni Europian i kërkoi Institutit Noterial Gjerman (Deutsche Notarinstitut) që të ndërmerrte një studim të karakterit krahasues ndërmjet Shteteve evropiane për sa i përket të drejtës trashëgimore, studim i cili u përfundua dhe u paraqit në vitin 2004 në Bruksel.[18] Programi i masave për zbatimin e parimit të njohjes reciproke të vendimeve në çështjet civile dhe tregtare, i miratuar nga Këshilli dhe Komisioni në fund të vitit 2000, parashikonte hartimin e një instrumenti. Ndërkohë, Programi i Hagës i bëri thirrje Komisionit të paraqesë një Dokument të Gjelbër, që mbulon të gjithë gamën e çështjeve: ligjin e zbatueshëm, juridiksionin dhe njohjen, masat administrative (çertifikatat e trashëgimisë, regjistrimin e vullnetit). Ky dokument i gjelbër u paraqit nga Komisioni në 1 Mars 2005.[19]

Dokumenti i Rregullores, madje edhe para se të hynte në fuqi, shumë polemika ka shkaktuar.[20] Në përpjekjet për hartimin e Rregullores u paraqitën disa probleme apo dyshime. Dyshimet e para lidhen, ndër të tjera, me kompetencën e Bashkimit Evropian për të harmonizuar legjislacionin në këtë fushë.[21] Megjithatë, për shkak të rritjes së migrimit brenda këtij Unioni, dhe rritjes së blerjes nga evropianët të aseteve në vendet e huaja, jashtë Shtetit të origjinës së tyre, mbizotëronin pikëpamjet sipas të cilave standardizimi i rregullave për të treguar ligjin material të zbatueshëm në rastin e trashëgimisë ndërkufitare është thelbësor.[22]

Teksti i projektit të Rregullores u publikua në Tetor të vitit 2009, pas një konsultimi të gjerë me shtetet anëtare, institucione të tjera dhe publikun. Projekt - Rregullorja duhej të miratohej nga Parlamenti i Bashkimit Evropian dhe Këshilli i Bashkimit Evropian, dhe ishte subjekt i votimit me shumicë të cilësuar sipas procedurës së zakonshme legjislative. Analiza dhe kritika më e detajuar e draftit fillestar të Rregullores u paraqit nga Instituti Max Planck në Hamburg.[23] Propozimet e këtij Instituti nuk sugjeronin ndonjë ndryshim në lidhje me përkufizimin e habitual residence, por sugjeruan disa kufizime për clawback dhe sugjerimet e tjera shtesë, duke përfshirë:

• zgjedhjen e juridiksionit;

• elemente të mëtejshme në lidhje me zgjedhjen e ligjit të aplikueshëm;

• dispozita për harmonizimin e vlefshmërisë formale të testamentit.

Problemi i clawback, i cili i lejon një trashëgimtari të kërkojë kompensim për donacionet vullnetare të bëra nga trashëgimlënësi gjatë jetës së tij, u paraqit edhe nga Mbretëria e Bashkuar, Irlanda dhe Qipro. Ky parim është i zakonshëm në shumicën e shteteve anëtare, por jo në Mbretërinë e Bashkuar, Danimarkë dhe Irlandë. Për shembull, sipas ligjit francez, trashëgimlënësi duhet të lërë një “rezervë” për fëmijët - gjysma për një fëmijë të vetëm, dy të tretat për dy fëmijë dhe tre të tretat deri në tre apo më shumë fëmijë.[24]

Irlanda, Danimarka dhe Mbretëria e Bashkuar kanë zgjedhur të përjashtohen nga zbatimi i kësaj Rregulloreje. Mbretëria e Bashkuar ishte e shqetësuar se kjo do të çonte në pasiguri të rëndësishme në lidhje me dhuratat e bëra inter vivos. Ajo gjithashtu theksoi se disa të drejta të rëndësishme të regjimit pasuror martesor (të cilat në disa raste mund të anashkalojnë rregullat e trashëgimisë) nuk janë adresuar me të vërtetë. Ndër problematikat e paraqitura nga Mbretëria e Bashkuar lidhur me clawback ishin:

-          Periudha kohore para vdekjes, që do të merret në konsideratë për të aplikuar clawback;

-          Koha brenda së cilës mund të bëhet një kërkesë për kompensim;

-          Nëse mund të kërkohet kthimi i mallit vetëm kundrejt personit që merr dhuratën ose kundër kujtdo tjetër të cilit i është kaluar apo shitur prona;

-          Nëse mund të bëhet një kërkesë për kthimin e vetë pronës, ose vetëm kompensim monetar.[25]

Megjithatë, qytetarët britanikë mund të ndikohen nga kjo Rregullore, pasi ata mund të zgjedhin me vullnetin e tyre të përdorin ligjin anglez ku kanë prona të vendosura në një juridiksion kontinental. Për shembull, ata mund të duan të shmangin dispozitat e trashëgimisë së detyruar, që zakonisht gjenden nën sistemet civil law, ose të mbështeten në konceptin e qiramarrjes së përbashkët në lidhje me pronësinë.[26] Pozicioni i Danimarkës është paksa i ndryshëm, pasi sipas Protokollit 22 asnjë çështje e bashkëpunimit gjyqësor nuk zbatohet në Danimarkë. Megjithatë, ajo nuk ka të drejtë të zgjedhë nëse do të marrë pjesë apo të përfshihet (opt in) në një pjesë individuale të legjislacionit. Danimarka ka të drejtë të tërhiqet nga Protokolli 22 dhe kjo tërheqje do të kishte efekt për të gjithë legjislacionin. Por në vitin 2015 elektorati vendosi me anë të një referendumi kundër kësaj, prandaj Danimarka aktualisht mban pozicionin e saj të veçantë sipas Protokollit 22.

Pavarësisht sa më sipër, Komisioni Evropian vendosi të mos e marrë parasysh propozimin e Mbretërisë së Bashkuar për heqjen e klauzolës “clawback”, duke parë se një klauzolë e tillë ishte kërkuar nga shumica e Shteteve Anëtare. Si rezultat i një mospranimi të tillë, Mbretëria e Bashkuar dhe Irlanda refuzuan të bëheshin pjesë e Rregullores, ndërsa Qipro, e cila gjithashtu e mbështeti kërkesën kundër klauzolës “clawback”, u bë pjesë e saj.[27] Një dokument i përkohshëm u publikua më 6 qershor 2011, ndërsa një version përfundimtar u botua më 15 dhjetor 2011, në varësi të diskutimeve dhe marrëveshjeve të mëtejshme mbi çështjet e administrimit dhe clawback. Marrëveshja politike u arrit në fund të Marsit 2012 dhe Rregullorja përfundimtare e Zbatimit (BE) Nr 650/2012 hyri në fuqi më 17 Gusht 2012. Megjithatë, shumica e Rregullores nuk u bë plotësisht efektive deri më 17 Gusht 2015. Kjo Rregullore mori emrin Bruksel IV, sepse kur Rregullorja po diskutohej, në të njëjtën kohë po diskutohej edhe rregullorja EU Nr. 1259/2010 mbi zbatimin e bashkëpunimit të zgjeruar në fushën e ligjit të aplikueshëm për divorcin dhe ndarjen ligjore, e cila mendohej të quhej Bruksel III. Në fakt kjo e fundit ka hyrë në fuqi me emrin Roma III, duke krijuar kështu situatën pak të sikletshme që kemi një Bruksel IV, por jo një Bruksel III.[28]

 

Fusha e zbatimit të Rregullores ‘Bruksel IV’

 

Rregullorja nr. 650/2012 përbën instrumentin më të rëndësishëm në unifikimin dhe uniformimin e rregullave mbi trashëgiminë në Bashkimin Evropian. Ajo sjell një revolucion në këtë fushë të së drejtës së BE. Si një akt i së drejtës ndërkombëtare private evropiane, Rregullorja thyen lidhjen me të drejtën kombëtare, për sa i përket ligjit të zbatueshëm për trashëgiminë e pasurisë së personit të të ndjerë. Në të njëjtën kohë, Rregullorja paraqet disa ndryshime të rëndësishme në zonën e juridiksionit ku parashikon disa mekanizma që lejojnë harmonizimin e rregullave për trajtimin e rasteve të trashëgimisë në të gjitha vendet e Bashkimit Evropian. Ajo krijon një instrument të ri për dokumentimin e të drejtave të trashëgimisë të evropianëve. Me një gamë kaq të gjerë, Rregullorja zëvendëson rregulloret ekzistuese kombëtare në fushën e së drejtës ndërkombëtare të trashëgimisë, duke u bërë një arritje e madhe e legjislaturës së Bashkimit Evropian në këtë fushë.[29]

Sipas Paragrafit 9 të Preambulës së Rregullores, ajo përfshin të gjitha aspektet civile të trashëgimisë së një personi të vdekur, përkatësisht të gjitha format e transferimit të pasurive, të drejtave dhe detyrimeve për shkak të vdekjes, qoftë me anë të një testamenti apo nëpërmjet trashëgimisë ligjore. Një përkufizim i tillë i trashëgimisë përfshin nocionin që i jep neni 3, pika 1, paragrafi “a” i Rregullores. Sipas përkufizimit, ky akt nuk është i zbatueshëm për fushat e tjera të së drejtës civile, përveç trashëgimisë. Një shpjegim më të qartë mbi tërësinë e aspekteve që lidhen me trashëgiminë, cilat përfshihen në objektin e kësaj Rregullore, na e jep neni 23 i saj shpjegohet qartë cilat janë çështjet specifike që do të rregullohen nga ligji i aplikueshëm ndaj marrëdhënies juridike të trashëgimisë. Kjo dispozitë ofron një listë të hollësishme por jo shteruese të çështjeve ligjore, të cilat duhet të qeverisen nga lex successionis.[30] Sipas nenit 23, ligji i aplikueshëm ndaj marrëdhënies trashëgimore do të rregullojë edhe çështjet që lidhen me  shkaqet, kohën dhe vendin e çeljes së trashëgimisë; përcaktimin e përfituesve, pjesët e tyre takuese, detyrimet e trashëguara dhe të drejtat trashëgimore të bashkëshortit apo partnerit pasjetues; zotësia për të trashëguar; padenjësia; transferimin te trashëgimtarët dhe, sipas rastit, te legatarët të aseteve, të drejtat dhe detyrimet që janë pjesë e pasurisë, duke përfshirë kushtet dhe efektet e pranimit apo heqjes dorë nga trashëgimia; fuqinë e trashëgimtarëve, ekzekutorin e testamentit, administratorët e pasurisë, veçanërisht në lidhje me shitjen e pasurisë dhe pagesën e kreditorëve; përgjegjësinë për detyrimet; pjesën e disponueshme të pasurisë, rezervën ligjore dhe kufizime të tjera që lidhen me pasurinë pas vdekjes, si edhe pretendimet që mund të kenë personat e afërt me trashëgimlënësin kundrejt pasurisë apo trashëgimtarëve dhe ndarjen e pasurisë.

Fusha e rregullimit, e përcaktuar në nenin 1 të Rregullores prima facie tregon se kujt mekanizmash të së drejtës ndërkombëtare private i referohet ky akt. Normat kryesore të Rregullores janë kryesisht ato që kanë të bëjnë me juridiksionin në çështjet e trashëgimisë ndërkufitare dhe ligjin e zbatueshëm për këto çështje.[31]

Neni 83 i Rregullores Bruksel IV parashikon se rregullorja zbatohet për trashëgiminë e personave që ndërrojnë jetë më 17 gusht 2015, ose pas kësaj date. Nëse trashëgimlënësi ka ndërruar jetë para kësaj date, rregullorja nuk mund të zbatohet. Kjo do të thotë se noterët dhe autoritetet që merren me trashëgiminë ndërkufitare do të vazhdojnë të zbatojnë rregullat kombëtare të së drejtës ndërkombëtare private, që kanë të bëjnë me trashëgiminë. Nuk është e mundur që noteri apo trashëgimtarët e të ndjerit të "zgjedhin" Rregulloren. Por, pas 17 Gushtit 2015 dispozitat e Rregullores zhvendosin tërësisht rregullat kombëtare të së drejtës ndërkombëtare private.

Parashikimi i bërë nga neni 83 nuk është absolut dhe nuk e përjashton tërësisht zbatimin e dispozitave të Rregullores në marrëdhëniet trashëgimore ndërkufitare. Rregullorja parashikon se, kur i ndjeri ka zgjedhur ligjin e zbatueshëm për trashëgiminë para datës 17 gusht 2015, kjo zgjedhje do të jetë e vlefshme nëse plotëson kushtet e përcaktuara në Kapitullin III të Rregullores, ose nëse kjo zgjedhje është e vlefshme në zbatim të rregullave të së drejtës ndërkombëtare private, të cilat ishin në fuqi, në kohën kur u bë zgjedhja, në shtetin ku i ndjeri kishte habitual residence, ose në ndonjë prej shteteve, shtetësinë e të cilëve ai zotëronte.

Të njejtin parashikim përcakton Rregullorja edhe në rastin kur trashëgimlënësi ka disponuar pasurinë e tij me testament përpara datës 17 gusht 2015. Në këtë rast, ky akt evropian njeh edhe një përjashtim shtesë, sipas të cilit nëse trashëgimlënësi ka bërë testament në përputhje me ligjin të cilin ai mund ta kishte zgjedhur sipas Rregullores, ai ligj do të konsiderohet i zbatueshëm për marrëdhënien trashëgimore.[32] Le ta ilustrojmë me një shembull. Një çift francez lidhi një pakt trashëgimor ndërsa qëndronte në Gjermani gjatë vitit 2013. Mirëpo njëri prej tyre ndëroi jetë  në Francë në shtator 2015. Në pajtim me Rregulloren, instrumenti do të jetë i vlefshëm nëse është hartuar në përputhje me ligjin gjerman, si ligji i vendbanimit të çiftit në ditën e hartimit të aktit.

 

Përjashtimet nga objekti i Rregullores ‘Bruksel IV’ dhe shkaqet për përjashtim

 

Rregullorja Nr. 650/2012 përcakton se ajo është e aplikueshme vetëm për marrëdhëniet trashëgimore dhe ndaj asnjë marrëdhënie juridike civile tjetër. Me qëllim shmangien e interpretimeve përtej qëllimit që ndjek kjo Rregullore, ajo vetë ka përcaktuar fushat në të cilat ajo nuk gjen zbatim, edhe për raste që mund të kenë lidhje me një marrëdhënie juridike trashëgimore. Sipas nenit 1, paragrafi i parë, nga fusha e zbatimit të Rregullores përjashtohen çështjet që kanë të bëjnë me të ardhurat, doganat apo detyrimet administrative. Një përjashtim i tillë haset edhe në akte të tjera të Bashkimit Evropian.[33]

Në pikën 2 të nenit 1 parashikohet dhe një listë e detajuar me fushat që përjashtohen nga zbatimi i Rregullores. Së pari, kjo ka përjashtuar nga fusha e zbatimit të saj statusin e personave fizikë, si edhe marrëdhëniet familjare apo ato marrëdhënie, të cilat sipas ligjit që aplikohet në ato marrëdhënie konsiderohen të kenë efekte të krahasueshme me marrëdhëniet familjare.

Gjithashtu, të përjashtuara janë çështjet që lidhen me zotësinë juridike të personave, por këtu Rregullorja jep një përjashtim, duke mos rënë në kundërshtim me paragrafin “c” të nenit 23, pika 2, si edhe me nenin 26. Për të qenë në të njejtën frymë, Rregullorja në nenin 23 ka parashikuar shprehimisht një listë jo shteruese të çështjeve që lidhen me trashëgiminë dhe përbëjnë objekt të zgjeruar të saj. Në këtë pjesë përfshihet dhe zotësia për të trashëguar, si një ndër elementët e rëndësishëm të trashëgimisë. Zotësia për të trashëguar, edhe pse është një ndër elementet e zotësisë juridike, për shkak të lidhjes së ngushtë me fushën e trashëgimsë, bën përjashtim nga fushat për të cilat nuk është e zbatueshme Rregullorja. Kjo ruan të njëjtin parashikim edhe lidhur me zotësinë për të disponuar me testament, si një element thelbësor në fushën e trashëgimisë, madje duke shkuar dhe më tej, pasi përcakton se kur një person gëzon zotësinë për të disponuar me testament sipas ligjit të aplikueshëm, në përputhje me nenet 25 dhe 26 të Rregullores; ndryshimi i ligjit të aplikueshëm nuk e cënon zotësinë e tij për të ndryshuar apo revokuar testamentin.[34]

Përjashtohen nga objekti i rregullores edhe çështjet që lidhen me zhdukjen, mungesën apo shpalljen të vdekur të një personi fizik, sikurse çështje që lidhen me regjimet pasurore martesore apo të marrëdhënieve të tjera, që ligji i aplikueshëm ndaj tyre i konsideron të kenë efekte të krahasueshme me martesën. Po ashtu, përjashtohet shprehimisht detyrimi për ushqim, i cili nuk lind për shkak të trashëgimisë; brenda kuptimit të këtij përjashtimi kuptohet, se Rregullorja do të rregullojë vetëm rastet kur detyrimi për ushqim lind me vdekjen e trashëgimlënësit. Rastet e tjera gjejnë rregullim specifik në një akt tjetër të Bashkimit Evropian.[35]

Në përputhje me paragrafin f të pikës 1, të nenit të parë, vlefshmëria formale e disponimit të pasurisë verbalisht nuk bën pjesë në çështjet për të cilat zbatohet kjo Rregullore. Një përjashtim i tillë e ka gjenezën në faktin se pjesa më e madhe e shteteve nuk e njohin disponimin e pasurisë verbalisht, ose thënë ndryshe testamentin verbal, ose e njohin atë vetëm në raste përjashtimore. Si rrjedhojë, Shtetet Anëtare nuk do të njihnin nëpërmjet një rregulloreje një instrument të cilin nuk e njohin, ose edhe e ndalojnë në të drejtën e tyre të brendshme. A i privon ky përjashtim shtetasit e një Shteti Anëtar, i cili e lejon disponimin e pasurisë verbalisht të bëjnë një disponim të tillë? Përgjigjja do të ishte jo, pasi Rregullorja thjesht e përjashton këtë çështje nga fusha e zbatimit të saj, çka do të thotë se nuk mund të ngrihet një pretendim lidhur me testamentin verbal bazuar në dispozitat e kësaj Rregulloreje. Në rastin e testamentit verbal do të aplikohen rregullat e së drejtës ndërkombëtare private për të përcaktuar vlefshmërinë formale të tij.

Në të njejtën logjikë me çështjet që lidhen me detyrimin për ushqim që nuk rrjedh nga trashëgimia, Rregullorja ka përjashtuar nga fusha e zbatimit të saj të gjitha ato të drejta pronësie që nuk lindin për shkak të trashëgimisë, siç janë dhurimet inter vivos, planet e pensionit, kontratat e sigurimit apo raste të ngjashme. Vlefshmëria dhe efektet e dhurimeve të realizuara inter vivos mbulohen nga Rregullorja Nr 593/2008 e Parlamentit Evropian dhe e Këshillit e datës 17 qershor 2008 “Mbi ligjin e zbatueshëm për detyrimet kontraktuale (Roma I)”. Megjithatë, ekziston një përjashtim sipas nenit 23, konkretisht paragrafi i pikës së dytë, ku përcaktohet se në fushën e zbatimit të Rregullores do të përfshihet edhe përllogaritja e dhurimeve apo legut gjatë ndarjes së pjesëve takuese të trashëgimtarëve. Kjo është pikërisht klauzola që lidhet me clawback, për të cilën u hasën kundërshtime nga Mbretëria e Bashkuar dhe Irlanda. Në këtë kuptim, e logjikshme është ekzistenca e këtij përjashtimi, pasi fenomeni i clawback në këtë rast lind pikërisht për shkak të vdekjes së trashëgimlënësit, pra, për shkak të një marrëdhënie juridike mortis causa.

Neni 1, paragrafi 2, pika “h” e Rregullores parashikon se ajo nuk zbatohet për çështjet që rregullohen nga ligji i shoqërive, kompanive apo personave juridikë. Ky përjashtim mbulon në veçanti ekzistencën dhe efektet e klauzolave në statutin apo aktin e themelimit të kompanive, shoqërive apo personave juridikë, të cilat përcaktojnë se çfarë do të ndodhë me aksionet/kuotat pas vdekjes së aksionarit/ortakut. Në këtë kuptim mund të themi se pasojat ligjore të vdekjes së një aksionari/ortaku të shoqërisë, për vetë shoqërinë si subjekt i së drejtës dhe aksionarët/ortakët e tjerë, si edhe kushtet ligjore nën të cilat mund të transferohen aksionet/kuotat te përfituesit (trashëgimtarët dhe legatarët) nuk rregullohen nga ligji i zbatueshëm mbi trashëgiminë sipas Rregullores, por nga ligji specifik. Po ashtu, nuk bën pjesë në fushën e zbatimit të Rregullores përcaktimi nëse trashëgimtarët apo përfituesit e tjerë mund të trashëgojnë aksione apo interesa të tjera në një shoqëri, ose në cilat kushte vdekja e një aksionari/ortaku i krijon të drejtën trashëgimtarëve të tij për të hyrë në shoqëri. Të gjitha këto çështje janë objekt i ligjit që rregullon shoqërinë, ashtu sikundër edhe çështjet që lidhen me prishjen, likuidimin apo bashkimin e shoqërive dhe personave juridikë.

Së fundi, në nenin 1, paragrafët “k” dhe “l”, Rregullorja përjashton nga fusha e aplikimit natyrën e të drejtave mbi sendin, si edhe çdo regjistrim në regjistrin e pasurive të paluajtshme apo të luajtshme, duke përfshirë kërkesat ligjore për regjistrimin, si edhe efektet e regjistrimit apo mos regjistrimit të këtyre të drejtave. Kjo dispozitë synon të parandalojë përfshirjen në një Shtet Anëtar të një të drejte në lidhje me pronën e paluajtshme, e cila nuk gjendet në ligjin e tij.[36] Për shembull, uzufrukti apo servituti janë institute që nuk mund të zbatohen dhe të përfshihen në një shtet, ligji i të cilit nuk i njeh. Rregullorja nuk synon të ndikojë në numrin e kufizuar numerus clausus të të drejtave mbi sendin, të njohura në ligjin kombëtar të disa shteteve anëtare. Një Shteti Anëtar nuk mund t’i kërkohet të njohë një të drejtë në lidhje me pronën e vendosur në atë Shtet Anëtar nëse e drejta në fjalë nuk është e njohur në ligjin e tij.[37] Përjashtohen, gjithashtu, çështjet që lidhen me regjistrimin e të drejtave mbi sendin, në veçanti funksionimi i regjistrit të sendeve të paluajtshme, si edhe efektet e regjistrimit apo mosregjistrimit.

 

Rëndësia e miratimit të Rregullores nr. 650/2012

 

Miratimi i Rregullores nr.650/2012, sikundër u parashtrua dhe analizua edhe në paragrafët e mësipërm shënoi një hap me vlerë në të drejtën ndërkombëtare private evropiane në drejtim të unifikimit të dispozitave ligjore dhe procedurale në fushën e trashëgimisë. Më miratimin e kësaj Rregulloreje në Shtetet Anëtare të BE do të zbatohen të njejtat rregulla mbi juridiksionin, kriteret e lidhjes, njohjen dhe zbatimin e akteve në fushën e trashëgimisë; mbi të gjitha u krijua një akt i ri, Çertifikata Evropiane e Trashëgimisë, si një akt unik për të gjithë shtetet anëtare.

Kriteri kryesor i lidhjes i parashikuar nga Rregullorja është vendqendrimi i zakonshëm ose habitual residence i trashëgimlënësit në kohën e vdekjes. Pas shumë diskutimesh ndër legjislatorët e Bashkimit Europian, u ra dakord në përdorimin e habitual residence si kriter lidhje në përcaktimin e juridiksionit. Pavarësisht se as në doktrinë dhe as në Rregulloren specifike nuk përcaktohet përkufizimi i habitual residence, me qëllim është lënë në diskrecion të Gjykatës Evropiane të Drejtësisë për përcaktimin e kritereve objektive dhe rrethanave në bazë të të cilave mund të përcaktohet habitual residence. Madje, jurisprudenca e kësaj Gjykate është e pasur në këtë drejtim. Përtej rregullit të përgjithshëm mbi përcaktimin e juridiksionit, Rregullorja nr. 650/2012 i njeh të drejtën palëve të interesuara, trashëgimtarëve dhe legatarëve, të zgjedhin me marrëveshje ndërmjet tyre juridiksionin e gjykatës apo gjykatave që do të shqyrtojnë çështjet që lidhen me trashëgiminë. Po ashtu, në këtë drejtim Rregullorja parashikon edhe juridiksionin subsidiar, dhe në rastin kur asnjë nga gjykatat e një Shteti Anëtar nuk ka juridiksion sipas dispozitave të rregullores, atëhere vjen në ndihmë forum neccessitatis, sipas të cilit juridiksion do të ketë gjykata e Shtetit, i cili ka lidhjen më të ngushtë me çështjen.

Në të njejtën linjë me autonominë e vullnetit për përcaktimin e juridiksionit, Rregullorja i njeh të drejtën trashëgimlënësit të zgjedhë ligjin e aplikueshëm ndaj trashëgimisë së tij. Megjithatë flasim për autonomi, sepse gjithsesi Rregullorja i vendos kufizime vullnetit të trashëgimlënësit. Këto kufizime konsistojnë në përcaktimin e alternativave të kritereve të lidhjeve ndërmjet të cilëve mund të zgjedhë. Konkretisht, Rregullorja parashikon se trashëgimlënësi mund të zgjedhë ligjin e shtetësisë së tij si ligj të aplikueshëm ndaj trashëgimisë.

Rregullorja përcakton qartazi rregullat për njohjen e një vendimi të dhënë në një Shtet Anëtar mbi trashëgiminë, si edhe procedurën e zbatimit të tij në një tjetër Shtet Anëtar. Eleminimi i procedurës së posaçme për njohjen e një vendimi të një Shteti Anëtar mundëson qarkullimin e vendimeve në hapësirën evropiane, duke sjellë reduktimin e kostove monetare dhe kohore jo vetëm për palët e interesuara, por edhe për autoritetet shtetërore që kanë qenë më parë të angazhuara me këtë procedurë.

Të gjithë këto parashikime kanë sjellë efekte pozitive në drejtim të reduktimit të kostove për kryerjen e procedurave të veçanta para çdo Shteti Anëtar. Gjithashtu, ky akt i shërben edhe ruajtjes së sigurisë juridike në marrëdhëniet juridike trashëgimore ndërkufitare.

 

Çertifikata Evropiane e Trashëgimisë, risia e Rregullores nr. 650/2012

 

Një nga risitë më të mëdha që solli Rregullorja Bruksel IV është krijimi i Çertifikatës Evropiane të Trashëgimisë, si një instrument unik në këtë fushë. Deri më tani, në sistemet e ndryshme ligjore evropiane, dëshmia e statusit të trashëgimtarit vendosej në një mënyrë tjetër. Në rastin e trashëgimisë që ndodhej në territorin e më shumë se një vendi, një subjekt që të vërtetonte cilësinë e tij si trashëgimtar duhej të fillonte disa procedura të njëpasnjëshme para autoriteteve të vendeve të ndryshme, të cilat padyshim ishin të pakënaqshme dhe mund të çonin në vendime të diskutueshme dhe konfliktuale në vende të ndryshme.[38] Identifikimi i trashëgimtarëve, legatarëve, ekzekutorëve apo administratorëve ka qenë një problem në praktikë, jo aq në ligjin kombëtar të Shteteve Anëtare, por në nivel ndërkufitar.

Siç dihet, dokumentacioni kombëtar mbi çeljen e trashëgimisë në përputhje me dispozitat kombëtare të Shteteve Anëtare, si rregull u referohet efekteve vetëm në atë Shtet Anëtar dhe nuk shtrihet automatikisht në vendet e tjera të Unionit. Me qëllim dhënien e efekteve dokumenteve kombëtare mbi trashëgiminë nga një Shtet Anëtar në një tjetër, trashëgimlënësi duhej të kryente procedura shtesë. Për këtë arsye, identifikimi i trashëgimtarëve në nivel ndërkombëtar, duke përdorur një dokument të vetëm, u konsiderua si i rëndësishëm që nga fillimi i punës legjislative mbi Rregulloren.[39]

Pavarësisht rëndësisë që paraqet krijimi i Çertifikatës Evropiane të Trashëgimisë, Rregullorja përcakton shprehimisht se, ajo nuk zëvendëson dokumentet e brendshme që përdoren për këtë qëllim në Shtetet Anëtare. Qëllimi i krijimit të çertifikatës është përdorimi i saj nga trashëgimtarët dhe legatarët si subjektet që kanë të drejta direkte mbi trashëgiminë, si edhe mbi ekzekutorët dhe administratorët e pasurisë trashëgimore, të cilëve u duhet të shfaqin zotësinë e tyre në cilësinë e trashëgimtarit apo legatarit në një tjetër Shtet Anëtar. Veçanërisht çertifikata mund të përdoret për të rregulluar statusin dhe të drejtat e trashëgimtarëve apo legatarëve të përmendur në çertifikatë, si edhe pjesët takuese të tyre, përcaktimin e pasurive të caktuara që janë pjesë e pasurisë trashëgimore dhe që u përket trashëgimtarëve apo legatarëve, si edhe zotësinë e ekzekutorit apo administratorit të pasurisë trashëgimore.

Çertifikata Evropiane e Trashëgimisë do të shtrijë efektet e saj në të gjitha Shtetet Anëtare, pa qenë e nevojshme kryerja e një procedure të posaçme. Si një ndër elementet më të rëndësishme që sjell Çertifikata është prezumimi që ajo njeh në favor të trashëgimtarëve, legatarëve, ekzekutorëve dhe administratorëve të pasurisë trashëgimore. Prezumimi në favor të këtyre subjekteve konsiston në njohjen e tyre me cilësinë respektive të trashëgimtarit, legatarit, ekzekutorit dhe administratorit të pasurisë trashëgimore pa kushte apo kufizime ndaj të drejtave të tyre. Po ashtu, çdo person që vepron mbi bazë të informacionit që buron nga çertifikata, lidhur me kryerjen e pagesave apo transferimin e pronësisë ndaj një personi të përmendur në këtë dokument, do të konsiderohet se bëhet ndaj një personi që ka autoritetin për të pranuar këto pagesa apo transferta, me përjashtim të rastit kur personi i tretë ka dijeni se përmbajtja e çertifikatës nuk është e saktë apo nuk ka dijeni për shkak të nëglizhencës së rëndë të tij. Një element tjetër po aq i rëndësishëm është fakti se çertifikata përbën një dokument të vlefshëm për regjistrimin e pasurisë trashëgimore në regjistrin e pasurisë së paluajtshme të Shtetit Anëtar.

 

Konkluzione

 

Rregullorja nr. 650/2012 e Bashkimit Evropian “Mbi juridiksionin, ligjin e zbatueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve dhe pranimin e instrumenteve origjinale në çështjet e trashëgimisë, si edhe krijimin e një Çertifikate Evropiane të Trashëgimisë”, përbën një nga aktet më të rëndësishme kontinentit tonë në fushën e trashëgimisë ndërkufitare.

Ky akt i Unionit solli një ndryshim jashtëzakonisht të madh në praktikën e trashëgimisë në hapësirën evropiane që më datë 17 gusht 2015, datë në të cilën ajo u bë plotësisht efektive. Qëllimi i Rregullores është i përcaktuar që në nenin e parë të saj dhe aspekti pozitiv është se vetë Rregullorja përcakton çështjet që përjashtohen nga fusha e zbatimit të saj, me qëllim që të mos lihet hapësirë e gjerë në fushëveprimin e Shteteve Anëtare.

Edhe pse Rregullorja ka vetëm pak vite që zbatohet, efektet e saj pozitive kanë filluar të ndihen në Shtetet Anëtare që e zbatojnë atë, duke lehtësuar procedurat për trashëgiminë ndërkufitare. Po ashtu, Gjykata Evropiane e Drejtësisë, përmes jurisprudencës së saj ofron interpretimin e dispozitave të Rregullores për ta bërë atë sa më të prekshme dhe të kuptueshme. Si një akt relativisht i ri në BE, ende mbetet për të parë suksesin që do të shënojë Rregullorja Bruksel IV dhe vendin që ajo do të ketë në tërësinë e akteve ndërkombëtare në fushën e trashëgimisë.

--------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-   Ligji shqiptar nr. 10 428, datë 02.06.2011 “Për të drejtën ndërkombëtare private”

-   Konventa “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare”, Hagë, 5 Tetor 1961

-   Konventa “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare”

-   Rregullorja nr. 650/2012 “Mbi juridiksionin, ligjin e aplikueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve dhe pranimin e instrumenteve autentike në çështjet e trashëgimisë dhe në krijimin e Çertifikatës Europiane të Trashëgimisë”

-   Konventa e Uashingtonit e vitit 1973

-   Konventa e Hagës “Mbi ligjin e zbatueshëm për trashëgiminë e pasurive të personave të vdekur”, 1 Gusht 1989

-   European Union, Action Plan of the Council and the Commission on How Best to Implement the Provisions of the Treaty of Amsterdam on an Area of Freedom, Security and Justice ("Vienna Action Plan"), 3 December 1998, 1999/C 19/01

-   Rregullorja Nr. 1215/2012 “Mbi juridiksionin, njohjen dhe zbatimin e vendimeve në çështjet civile dhe tregtare” (Bruksel I)

-   Rregullorja Nr. 593/2008 “Mbi ligjin e zbatueshëm ndaj detyrimeve kontraktore” (Roma I)

-   Rregullorja Nr. 4/2009 “Mbi juridiksionin, ligjin e aplikueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve, si dhe bashkëpunimin në çështjet që lidhen me detyrimin për ushqim”.

 

Doktrinë

-   Juliana Latifi, E drejta civile, Trashëgimia, Shtëpia botuese ‘Geer’ 2007

-   Jessel Holst, C. Malltezi, A. Kola Tafaj, F. Gugu Bushati, A. Qarri, E. Caka (2019),

Komentar i Ligjit për të Drejtën Ndërkombëtare Private, ‘OMBRA’, Tiranë

-   Dr. Laura Vorpsi, Doktoratura me temë Trashëgimia në të drejtën ndërkombëtare private

-   Jurgen Besedow, Worldwide Harmonisation of Private Law and Regional Economic Integration-General Report, Acts of the Congress to celebrate the 75th Anniversary of the Founding of the International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT), (2003)

-   Étude de droit comparé sur les règles de conflits de juridictions et de conflits de lois relatives aux testaments et successions dans les Etats membres de l’Union européenn, Vol. 1, 2002, nga ‘Deutsches Notarinstitut’ në bashkëpunim me H. Dörner dhe P. Lagarde dhe me ndihmën e D. Hayton, T. Pajor dhe A. Davì, H. Gaudemet-Tallon, M. Revilard dhe Wolde në punimet e tyre në përmbledhjen Les successions internationales dans l’UE: perspectives pour une harmonisation, Würzburg 2004

-   Green paper on Succession and wills (March 2005) (COM (2005) 65 final)

-   Elizabeth B. Crawford, Janeen M. Carruthers, Speculation on the Operation of Succession Regulation 650/2012: Tales of Unexpected» 22, ‘European Review of Private Law’ 2014

-   Paul Terner, Perspectives of a European Succession Law, 14 Maastricht ‘Journal of European and Comparative Law’ (2007)

-   Mariusz Zalucki, New revolutionary european regulation on succession matters. Key issues and doubts, fq. 2, shih ‘Revista de Derecho Civil’, vol. III, núm. 1 (enero-marzo, 2016)

-   Max Planck Institute for Comparative and International Private Law, Comments on the European Commission’s Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on jurisdiction, applicable law, recognition and enforcement of decisions and authentic instruments in matters of succession and the creation of a European Certificate of Succession

-   Jennifer Bost, Nothing Certain About Death and Taxes (and Inheritance), European Union Regulation of Cross-Border Successions

-   Helen McGhee, BRUSSELS IV IS IT THE ANSWER? SQUIRE PATTON BOGGS, 5 November 2011

-   Angelo Davi, Alessandra Zanobetti, Il nuovo diritto internazionale privato delle successioni nell’unione Europea, 5 Cuadernos de Derecho Transnacional (2013)

-   Andreas Kohler, General private international law institutes in the eu succession Regulation – some remarks

-   Mariusz Załucki, [in:] Mariusz Załucki (Ed.), Unijne rozporządzenie spadkowe Nr 650/2012, Warszawa 2015

-   Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on jurisdiction, applicable law, recognition and enforcement of decisions and authentic instruments in matters of succession and the creation of a European Certificate of Succession, Brussels, 14.10.2009 COM (2009), 154 final 2009/0157 (COD)

-   Christian Hertel, European Certificate of Succession – content, issue and effects, ‘15 ERA Forum’ (2014)

 

 



[1] Juliana Latifi “E drejta civile, Trashëgimia, Geer 2007, fq.7

[2] Neni 1, pika 2 i ligjit nr. 10 428, datë 02.06.2011 “Për të drejtën ndërkombëtare private”. Konsulto gjithashtu: Jessel-Holst, C., Malltezi, A. Kola Tafaj, F., Gugu Bushati, A., Qarri, E., Caka, F., et al. (2019). Komentar i Ligjit për të Drejtën Ndërkombëtare Private, ‘OMBRA GVG, Tiranë

[3] Dr. Laura Vorpsi, Doktoratura me temë: Trashëgimia në të drejtën ndërkombëtare private”, fq. 22

[4] Jurgen Besedow, Worldwide Harmonisation of Private Law and Regional Economic Integration-General Report’, Acts of the Congress to celebrate the 75th Anniversary of the Founding of the International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT), (2003). fq 32

[5] Konventa “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare”, Hagë 5 Tetor 1961. Teksti origjinal gjendet në faqen e internetit: https://assets.hcch.net/docs/b67e23f7-bcf7-4cc6-aea9-26ea825c56c4.pdf

[6] Neni 1 i Konventës “Për konfliktet e ligjeve në lidhje me formën e disponimeve testamentare”.

[7] Fletore Zyrtare e Republikës së Shqipërisë Nr. 177, dhjetor 2012. Gjendet në faqen e internetit: https://qbz.gov.al/eli/fz/2012/177/f625247d-e770-4ced-ac81-b9a03094cc47

[8]Deri më 19 prill 2021, e disponueshme në faqen e internetit:

https://www.hcch.net/en/instruments/conventions/status-table/?cid=40

[9] Neni 75 “Marrëdhëniet me konventa ndërkombëtare ekzistuese”, Rregullorja Nr. 650/2012, teksti origjinal i disponueshëm në: https://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2012:201:0107:0134:EN:PDF

[10] E disponueshme në faqen e internetit: https://www.unidroit.org/status-successions

[11] Teksti origjinal i Konventës së Uashingtonit të vitit 1973 dhe Aneksit I të saj, i disponueshëm në faqen e internetit: https://www.unidroit.org/english/conventions/1973wills/convention-succession1973.pdf

[12] Neni 4, pika 2 e Aneksit I të Konventës së Uashingtonit.

[13] Teksti origjinal i Konventës së Hagës të 1 gusht 1989 mbi ligjin e zbatueshëm për trashëgiminë e pasurive të personave të vdekur, i disponueshëm në faqen e internetit: https://assets.hcch.net/docs/5af01fa4-c81f-4e99-b214-64421135069f.pdf.

[14] Carol S. Bruch, The Hague Convention on the law applicable to succession to the estates of deceased persons: do quasi-community property and mandatory survivorship laws need protection? fq. 7, shih “Law and contemporary problems, Hague Convention”, Vol. 54, nr. 2, page 309.

[15] Dr. Laura Vorpsi, Doktoratura “Trashëgimia në të drejtën ndërkombëtare private”, fq. 41.

[16] B. E. Reinhartz, Recent Changes in the Law of Succession in the Netherlands: On the Road toëards a European Law of Succession, fq. 15. Shih: Electronic Journal of Comparative Law, vol. 11.1 (May 2007), e disponueshme në faqen e internetit: https://www.ejcl.org//.

[17] European Union, Action Plan of the Council and the Commission on How Best to Implement the Provisions of the Treaty of Amsterdam on an Area of Freedom, Security and Justice ("Vienna Action Plan"), 3 December 1998, 1999/C 19/01, available at: https://www.refworld.org/docid/3f5341ce2.html [accessed 23 June 2019].

[18] Étude de droit comparé sur les règles de conflits de juridictions et de conflits de lois relatives aux testaments et successions dans les Etats membres de l’Union européenn” , Vol. 1, 2002, nga ‘Deutsches Notarinstitu’ në bashkëpunim me H. Dörner dhe P. Lagarde dhe me ndihmën e D. Hayton, T. Pajor dhe A. Davì, H. Gaudemet-Tallon, M. Revilard dhe Wolde në punimet e tyre në përmbledhjen Les successions internationales dans l’UE: perspectives pour une harmonisation, Würzburg, 2004, e disponueshme në faqen e internetit: www.european-suc- cession-law.org.

[19] Green paper on Succession and wills (March 2005) (COM (2005) 65 final), teksti origjinal i disponueshëm në faqen e internetit: https://eurlex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/?uri=CELEX:52005DC0065.

[20] Elizabeth B. Crawford, Janeen M. Carruthers, Speculation on the Operation of Succession Regulation 650/2012: Tales of Unexpected, ‘22 European Review of Private Law’ 2014, pp. 847-878

[21] Paul Terner, «Perspectives of a European Succession Law», 14 Maastricht Journal of European and Comparative Law (2007), p. 151

[22] Mariusz Zalucki, New revolutionary european regulation on succession matters. Key issues and doubts, fq. 2, shih: ‘Revista de Derecho Civil’, vol. III, núm. 1 (enero-marzo, 2016), fq. 166

[23] Max Planck Institute for Comparative and International Private Law, Comments on the European Commission’s Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on jurisdiction, applicable law, recognition and enforcement of decisions and authentic instruments in matters of succession and the creation of a European Certificate of Succession, teksti i plotë i disponueshëm në faqen e internetit: http://www.europarl.europa.eu/document/activities/cont/201005/20100526ATT75035/20100526ATT75035EN.pdf.

[24] Jennifer Bost, Nothing Certain About Death and Taxes (and Inheritance), European Union Regulation of Cross-Border Successions, faqe 22, shih, ‘EMORY INTERNATIONAL LAW REVIEW’, Vol. 27, 2013, pg.1166

[26] Helen McGhee, BRUSSELS IV IS IT THE ANSWER? SQUIRE PATTON BOGGS, 5 November 2011, pg. 1, e disponueshme në faqen e internetit: squirepattonboggs.com 

[27] Dr. Laura Vorpsi, Doktoratura me temë: Trashëgimia në të drejtën ndërkombëtare private, fq. 44

[28] Prof.Asoc. Dr. Ervis Çela, Juridiksioni, ligji i zbatueshëm, zbatimi i vendimeve, njohja dhe ekzekutimi në çështjet trashëgimore dhe krijimi i një Çertifikate Evropiane të trashëgimisë, ppt, fq. 10

[29] Angelo Davi, Alessandra Zanobetti, Il nuovo diritto internazionale privato delle successioni nell’unione Europea, 5 Cuadernos de Derecho Transnacional (2013), pp. 5-139

[30] Andreas Kohler, General private international law institutes in the eu succession Regulation – some remarks, pg. 3

[31] Mariusz Załucki, [in:] Mariusz Załucki (Ed.), Unijne rozporządzenie spadkowe Nr 650/2012, Warszawa 2015, pp. 31-37

[32] Neni 83, pika 4 e Rregullores Nr. 650/2012

[33] Rregullorja Nr. 1215/2012 “Mbi juridiksionin, njohjen dhe zbatimin e vendimeve në çështjet civile dhe tregtare” (Bruksel I), neni 1, pika 1; Rregullorja Nr. 593/2008 “Mbi ligjin e zbatueshëm ndaj detyrimeve kontraktore” (Roma I), neni 1, pika1

[34] Neni 26 i Rregullores Nr. 650/2012.

[35] Rregullorja Nr. 4/2009 “Mbi juridiksionin, ligjin e aplikueshëm, njohjen dhe zbatimin e vendimeve, si dhe bashkëpunimin në çështjet që lidhen me detyrimin për ushqim”. Teksti origjinal i Rregullores i disponueshëm në faqen e internetit: https://eurlex.europa.eu/legalcontent/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32009R0004&from=EN

[36] Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on jurisdiction, applicable law, recognition and enforcement of decisions and authentic instruments in matters of succession and the creation of a European Certificate of Succession, Brussels, 14.10.2009 COM (2009), 154 final 2009/0157 (COD), pg 5.

[37] Paragrafi 15 i Preambulës së Rregullores Nr. 650/2012.

[38] Christian Hertel, European Certificate of Succession – content, issue and effects, ‘15 ERA Forum’ (2014), pp. 393-407

[39] Richard Frimston, Brussels IV: The Draft Succession (and Revocation of Wills) Regulation, ‘Private Client Business’ (2010), p. 109