Bardh BOKSHI

Këshilltar Juridik pranë

Gjykatës Kushtetuese të Kosovës,

Prishtinë

 

Hyrje

 

Qëllimi i këtij punimi është analiza dhe komentimi i zbatimit të Nenit  5 (1) (c) dhe 5 (3) dhe (4) të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut  (në tekstin e mëtejmë, Konventa) në kontekst të sigurisë kombëtare, zbatimit të standardeve të Nenit 5 nga gjykatat vendore dhe zbatimit të rregullit për afatin gjashtë mujor në rastet e ndalimit, arrestimit dhe paraburgimit. Pjesa e parë e këtij punimi përfshin parimet e përgjithshme të nenit  5 të Konventës, me theks të veçantë nën-paragrafët  (1) (c) dhe paragrafët  (3) dhe (4), gjithashtu jurisprudencën e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (në tekstin e mëtejmë, Gjykata Evropiane) karshi dispozitave në fjalë të Nenit 5 dhe parimeve udhëzuese.

Më pas vazhdohet me shtjellimin e kësaj jurisprudence, përkitazi me standardet e vendosura nga Neni  5 (1) (c) dhe 5 (3) dhe (4) i Konventës për çështje që kanë të bëjnë me sigurinë kombëtare, kryesisht luftën kundër terrorizmit, me zbatimin e dispozitave në fjalë të Nenit  5 nga gjykatat vendore, në kontekst të procedurave vendore dhe shtjellimit të jurisprudencës të Gjykatës Evropiane, përkitazi me rregullin gjashtë mujor. Ky punim kryesisht mbështetet në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane, por gjithashtu përfshin (në masë më të vogël) jurisprudencën e gjykatave vendore dhe ilustrimin e ndikimit të jurisprudencës së Gjykatës Evropiane, që buron nga zbatimi i Nenit 5 (1) (c), si edhe 5 (3) dhe (4), ndaj jurisprudencës së gjykatave vendore gjatë zbatimit të parimit të proporcionalitetit në rastet e paraburgimit (nocioni dhe qëllimi i paraburgimit, ligjshmëria e paraburgimit, dyshimi i arsyeshëm, përpikëria, shpejtësia, masat më pak kufizuese dhe mjetet për kontestimin e ligjshmërisë së paraburgimit). Ky punim po ashtu përpiqet që të shpjegojë sfidat e Gjykatës Evropiane dhe të gjykatave vendore gjatë zbatimit të Nenit 5 (1) (c) dhe 5 (3) dhe (4), posaçërisht në kontekst të luftës ndaj terrorizmit dhe jurisprudencës jo aq të drejtpërdrejtë të Gjykatës Evropiane për rregullin e afatit gjashtë mujor.  

 

Parimet e përgjithshme të Nenit 5 të KEDNJ

 

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (më tej përmendur edhe me akronimin GJEDNJ apo edhe emërtimin Gjykata Evropiane) në jurisprudencën e saj të pasur ka theksuar se Neni 5 i KEDNJ (më poshtë do të shënohet edhe me emërtimin e shkurtuar: Konventa)  mishëron të drejtën themelore, domethënë mbrojtjen e individit ndaj ndërhyrjes arbitrare të Shtetit me të drejtën e tij/të saj për të qenë i lirë.[1] Në proklamimin e “të drejtës për liri”, paragrafi 1 i Nenit 5 parasheh lirinë fizike të individit; qëllimi i tij është që të sigurojë se askujt nuk mund t’i mohohet liria në mënyrë arbitrare. Kjo dispozitë nuk merret posaçërisht me kufizime të lirisë së lëvizjes; kufizime të tilla adresohen nga Neni 2 i Protokollit Nr. 4.[2] Gjykata Evropiane po ashtu ka theksuar që paragrafi 1 i nenit 5 sqaron se, garancitë e përmbajtura në të janë të vlefshme për “çdokënd”. Nën – paragrafët  (a) deri (f) të Nenit  5 § 1 përmbajnë një listë shteruese të bazave mbi të cilat mund të lejohet mohimi i lirisë së individëve, dhe se asnjë mohim i lirisë nuk do të jetë i ligjshëm, përveçse kur bie në fushëveprimin e bazave në fjalë.[3] Kur bëhet fjalë për “ligjshmërinë” e ndalimit apo paraburgimit, përfshirë edhe çështjen nëse “procedura e paraparë me ligj” është respektuar, Konventa i referohet në thelb të drejtës vendore dhe përcakton obligimin për pajtueshmëri me dispozitat materiale dhe procedurale të së drejtës vendore. Megjithatë, pajtueshmëria me të drejtën vendore nuk mjafton: Neni  5 § 1 për më tepër përcakton se çfarëdo mohimi i lirisë duhet të jetë në pajtim me qëllimin e mbrojtjes së individit nga arbitrariteti.[4] Është parim themelor që asnjë ndalim apo paraburgim që është arbitrar të mos jetë i pajtueshëm me Nenin 5 § 1 dhe se nocioni i “arbitraritetit” në Nenin 5 § 1 shkon përtej mungesës së pajtueshmërisë me të drejtën vendore, kështu që mohimi i lirisë mund të jetë i ligjshëm për sa i përket të drejtës vendore, por prapëseprapë mund të jetë arbitrar dhe në kundërshtim me Konventën.[5]

Është përcaktuar shumë qartë në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane për Nenin  5 § 1 se, çfarëdo mohimi i lirisë jo vetëm që duhet të bazohet në njërin prej përjashtimeve të listuara në nën-paragrafët  (a) deri në (f), por gjithashtu duhet të jetë i ligjshëm. Kur ligjshmëria e ndalimit apo e paraburgimit vjen në shprehje, përfshirë edhe çështjen nëse është respektuar “procedura e parashikuar me ligj”, Konventa në thelb i referohet të drejtës vendore dhe përcakton obligimin për pajtueshmëri me dispozitat procedurale dhe materiale të së drejtës vendore.[6] Pikë së pari kërkohet që cilido arrestim apo paraburgim të jetë i bazuar në dispozitat e të drejtës vendore, gjithashtu të ndërlidhet me cilësinë e ligjit, duke vënë kusht që të jetë i pajtueshëm me shtetin e së drejtës, koncept i qenësishëm në të gjitha Nenet e Konventës.[7] “Cilësia e ligjit” nënkupton që aty ku e drejta vendore autorizon mohimin e lirisë, i cili në mënyrë të mjaftueshme duhet të jetë i arritshëm, preciz dhe i parashikueshëm gjatë zbatimit, në mënyrë që të shmangë krejt rrezikun e arbitraritetit.[8] Standardi i ligjshmërisë i vënë nga Konventa kërkon që të gjitha ligjet të jenë mjaftueshëm precize që t’i lejojë individit  – nëse nevojitet, edhe me këshillim të duhur – të parashikojë, deri në masë të arsyeshme dhe të lejuar nga rrethanat, pasojat që mund t’i shkaktojë veprimi i caktuar.[9] Sa herë që bëhet fjalë për mohim të lirisë, thelbësore është që e drejta vendore të përcaktojë qartazi kushtet për ndalim apo paraburgim.[10]

Megjithatë, duke marrë parasysh objektin dhe qëllimin e nenit 5, § 1 është e qartë se pajtueshmëria me të drejtën kombëtare nuk mjafton që mohimi i lirisë të konsiderohet i ligjshëm.[11] Neni  5 § 1 kërkon, gjithashtu, që çfarëdo mohimi i lirisë duhet të jetë në pajtueshmëri me qëllimin për mbrojtje të individit nga arbitrariteti.[12] Së pari, ndalimi apo paraburgimi do të jetë arbitrar ku, pavarësisht veprimit në pajtim me germën e të drejtës vendore, aty ekziston një element i keqbesimit, ose veprim mashtrues nga autoritetet. Prandaj, për shembull, Gjykata Evropiane ka konstatuar shkelje të Nenit 5 § 1 në rastet ku autoritetet kanë vepruar pandershëm apo me dredhi kanë arrestuar individin për të kryer më pas dëbimin e tij.[13] Së dyti, kushti që të mos ketë arbitraritet kërkon që urdhri për ndalim dhe zbatimi i ndalimit sinqerisht të jenë në pajtim me qëllimin e kufizimeve të lejuar me nën-paragrafin përkatës të Nenit  5 § 1.[14] Për shembull, ndalimi duhet të arsyetohet duke iu referuar Nenit 5 § 1 (c) në mënyrë që ta sjellë individin te autoriteti kompetent ligjor, bazuar në dyshimin e arsyeshëm se ka kryer krimin, Gjykata Evropiane ka këmbëngulur në nevojën që autoritetet t’i ofrojnë disa fakte apo informata që do ta bindin një vëzhgues objektiv, se personi në fjalë e ka kryer krimin në fjalë.[15]  Së treti, në mënyrë që mohimi i lirisë të mos jetë arbitrar duhet të ekzistojë ndonjë lidhje ndërmjet bazës që lejon mohimin e lirisë dhe vendit e kushteve të ndalimit.[16] Së katërti, kërkesa që ndalimi të mos jetë arbitrar nënkupton nevojën për një raport të proporcionalitetit ndërmjet bazës së ndalimit dhe ndalimit në fjalë.[17]

Neni 5 i Konventës, së bashku me Nenet 2, 3 dhe 4 të saj qëndron në radhë të parë të të drejtave themelore që mbrojnë sigurinë fizike të individit.[18] Neni 5 § 3, si pjesë e kësaj kornize të garancive është në mënyrë strukturore i lidhur me dy çështje të ndara: faza fillestare pas arrestimit ku individi është nën pushtetin e autoriteteve, dhe periudha para gjykimit eventual në gjykatën penale gjatë së cilës i dyshuari mund të ndalet, ose të lirohet me apo pa kushte. Këto dy aspekte akordojnë të drejta të ndryshme dhe nuk janë të lidhura logjikisht apo në aspektin kohor.[19] Shqyrtimi duhet të jetë automatik dhe nuk duhet të varet nga ankesa e individit të ndaluar; në këtë aspekt duhet të dallohet nga Neni 5 § 4, që individit të ndaluar i jep të drejtën të kërkojë lirimin.[20] Natyra automatike e shqyrtimit është e nevojshme për të përmbushur qëllimin e paragrafit, sepse individi i keqtrajtuar mund të mos jetë në gjendje të parashtrojë kërkesën te gjyqtari, për të shqyrtuar ndalimin apo paraburgimin e tij; e njëjta po ashtu mund të vlejë edhe për kategoritë tjera të individëve të cenuar, siç mund të jenë individët me psikikë të dobët ose ata që nuk e njohin gjuhën e zyrtarit gjyqësor.[21] Ky i fundit duhet t’i ofrojë të gjitha garancitë e pavarësisë nga ekzekutivi dhe palët dhe ai ose ajo duhet të ketë kompetencë për të urdhëruar lirimin, pas dëgjimit të individit dhe shqyrtimit të ligjshmërisë, me arsyetimin për arrestim, ndalim apo paraburgim.[22]  Shqyrtimi fillestar automatik i arrestit dhe ndalimit duhet të jetë në gjendje të hetojë çështjet e ligjshmërisë dhe nëse ekziston apo jo dyshim i arsyeshëm, sipas të cilit personi i arrestuar ka kryer një krim. Me fjalë tjera, nëse ndalimi bie në përjashtimet e lejuara me Nenin 5 § 1 (c). Nëse ndalimi nuk është në pajtim me përjashtimet e lartpërmendura, ose është i paligjshëm, atëherë zyrtari gjyqësor duhet të ketë kompetencë për të urdhëruar lirimin[23]. Përgjegjësia në radhë të parë bie mbi autoritetet gjyqësore vendore për të siguruar, se në cilindo rast, ndalimi para – gjyqësor i individit të akuzuar nuk tejkalon afatin e arsyeshëm[24]. Për këto arsye, ato duhet t’i kushtojnë vëmendje parimit të prezumimit të pafajësisë, t’i shqyrtojnë të gjitha faktet pro ose contra ekzistencës së interesit  publik që arsyeton shmangien nga dispozita e Nenit 5 dhe duhet t’i paraqesin ato në vendimet e tyre karshi kërkesave për lirim[25]. Në thelb duke u bazuar mbi arsyet e dhëna në ato vendime dhe faktet e përmendura nga ankuesi në ankesat e tij që Gjykata ka për detyrë të vendosë nëse ka pasuar shkelje ose jo e Nenit  5 § 3[26]. Vazhdimi i dyshimit të arsyeshëm se i dyshuari ka kryer një krim është kusht sine qua non për ligjshmërinë e paraburgimit të vazhdueshëm, mirëpo me kalimin e kohës kjo nuk mjafton dhe Gjykata atëherë duhet të përcaktojë nëse bazat e tjera të dhëna autoriteteve gjyqësore vazhdojnë ta arsyetojnë mohimin e lirisë.[27] Kurdo që bazat e tilla janë “relevante” dhe të “mjaftueshme”, Gjykata po ashtu duhet të bindet se autoritetet vendore kanë treguar  “kujdes të veçantë” gjatë zhvillimit të procedurave.[28]

Kriteri për ta sjellë të arrestuarin menjëherë te gjyqtari apo zyrtari tjetër i autorizuar me ligj për të ushtruar pushtet gjyqësor mbulohet nga paragrafi  (3) i Nenit 5 të Konventës, derisa kriteri për zhvillim të procedurave për shqyrtim të ligjshmërisë së arrestit, ndalimit apo paraburgimit nga gjykata mbulohet prej paragrafit (4) të Nenit  5 të Konventës, që njëherësh konsiderohet si dispozita habeas corpus e Nenit 5.[29]  Gjykata Evropiane rithekson se Neni 5 § 4 i Konventës i jep të drejtën ankuesit, ose individit të ndaluar, për një shqyrtim të kushteve procedurale dhe substanciale që janë thelbësore për “ligjshmërinë”, sipas kritereve të Konventës, të mohimit të lirisë së tij. Kjo nënkupton se gjykata kompetente duhet të hetojë jo vetëm pajtueshmërinë me kriteret procedurale të së drejtës vendore, por edhe arsyeshmërinë e dyshimit që mbështet arrestin dhe legjitimitetin e qëllimit të synuar nga arresti dhe paraburgimi pasues.[30] Neni 5 § 4 nuk garanton asnjë të drejtë, si të tillë, për apelim kundër vendimeve që urdhërojnë, ose zgjasin ndalimin, sepse kjo dispozitë flet për procedurat dhe jo për ankesat. Në parim, përfshirja e një organi përmbush kriterin e Nenit 5 § 4, me kusht që procedura e zhvilluar të ketë karakter gjyqësor dhe i jep individit në fjalë garanci të duhura kundrejt mohimit të lirisë në fjalë.[31] Gjykata Evropiane vlerëson që garancia gur themel i Nenit 5 § 4 është se i paraburgosuri duhet ta ketë të drejtë që në mënyrë aktive ta kërkojë shqyrtimin gjyqësor të paraburgimit të tij.[32] Neni 5 § 4 pikë së pari kërkon një mjet të pavarur juridik me të cilin i paraburgosuri mund të paraqitet te gjyqtari që do ta përcaktojë ligjshmërinë e paraburgimit. Kurdo që ky mjet është në dispozicion, qasja e të paraburgosurit te gjyqtari nuk duhet të varet nga vullneti i mirë i autoritetit ndalues.[33] Në sajë të paragrafit 4 të Nenit 5, individët e arrestuar apo të paraburgosur kanë të drejtë për shqyrtim gjyqësor të kushteve  procedurale dhe substanciale të ligjshmërisë së arrestit apo paraburgimit të tyre në kuptim të Konventës.[34] Nocioni i ligjshmërisë duhet të ketë të njëjtin kuptim sikurse në paragrafin 4 të nenit 5, po ashtu edhe në paragrafin 1 të këtij neni, sipas të cilëve individi i ndaluar ka të drejtë në shqyrtim të ligjshmërisë të ndalimit të tij jo vetëm sa i përket të drejtës vendore, por edhe tekstit të Konventës, parimet e përgjithshme të mishëruara aty si dhe qëllimin e kufizimeve të lejuara me Nenin 5 § 1.[35] Autori i këtij punimi konsideron se Gjykata Evropiane është duke vepruar drejt kur tregon respekt për autoritetet vendore në çështjet që kanë të bëjnë me bazën ligjore të arrestit apo paraburgimit të individit që - si çështje e procedurës standarde – ka të bëjë shumë me doktrinën e lirisë së vlerësimit që i akordohet autoriteteve vendore. Megjithatë është e qartë se Gjykata Evropiane i përdor kriteret e saj për çka kuptohet me arrest apo paraburgim të ligjshëm. Me fjalë të tjera, Gjykata Evropiane mund të konstatojë shkelje të kritereve të Nenit  5, pavarësisht nga fakti se autoritetet vendore kanë respektuar me përpikëri të drejtën vendore. Për shembull, nëse e drejta vendore ose praktika administrative përcakton se ligjshmëria e ndalimit të individit do të shqyrtohet nga prokurori dhe jo nga gjyqtari apo nga ndonjë organ tjetër me tipare gjyqësore, atëherë ka mundësi që Gjykata Evropiane të konstatojë shkelje të kritereve të Nenit 5. Në doktrinën kushtetuese thuhet se është e mundshme që “shkelja të rezultojë nga zbatimi korrekt i një akti normativ jo-kushtetues”[36],  çka nënkupton, se zbatimi i të drejtës vendore me përpikëri nuk do të thotë që domosdoshmërish është në pajtim të plotë me makinerinë mbrojtëse të Konventës. Në të vërtetë mund të ndodhë e kundërta, dhe për atë arsye Gjykata Evropiane thekson rëndësinë e “cilësisë së ligjit”, aq më tepër në rastet kur bëhet fjalë për lirinë dhe sigurinë fizike të individit. 

 

Zbatimi i Nenit 5 në kontekst të sigurisë kombëtare

 

Në rastin  e çështjes Brogan dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar,[37] ankuesit ishin arrestuar dhe ndaluar nën dyshimin se ishin të përfshirë në organizatën terroriste “IRA”.[38] Ata ishin arrestuar dhe ndaluar në periudha që zgjatën përkatësisht në 4 ditë dhe gjashtë orë, si edhe në 6 ditë dhe 16 orë. Në lidhje me kriterin e Nenit  5 (3), Gjykata Evropiane pranoi se në kontekst të terrorizmit në Irlandën e Veriut ka ndikim në zgjatjen e periudhës gjatë së cilës autoritetet munden që, pa shkelur Nenin 5 (3) ta mbajnë individin e dyshuar për krim të terrorizmit nën kujdestari para se ta sjellin atë te gjyqtari apo tek zyrtari tjetër gjyqësor. Gjykata Evropiane deklaroi se, megjithatë, hapësira për interpretimin dhe zbatimin e nocionit të “përpikërisë” është shumë e kufizuar. Sipas Gjykatës Evropiane, edhe periudha më e shkurtër prej katër periudhave të ndalimit, domethënë katër ditë dhe gjashtë orë të kaluara nën kujdestari policore nga njëri prej ankuesve bie jashtë kufizimeve kohore të rrepta të lejuara nga pjesa e parë e Nenit 5 (3). Për më tepër, Gjykata Evropiane shtoi se vënia e një rëndësie të madhe të karakteristikave speciale të këtij rasti sa të arsyetohet një periudhë aq e gjatë e ndalimit pa paraqitje tek gjyqtari apo zyrtari tjetër gjyqësor do të ishte një interpretim i zgjeruar i papranueshëm i kuptimit të zakonshëm të fjalës “përpikëri”. Një interpretim me efekt të tillë do të importonte në Nenin 5(3) një dobësim serioz të garancisë procedurale në dëm të individit dhe do të nënkuptonte pasoja që dëmtojnë vetë thelbin e së drejtës për t’u mbrojtur nga kjo dispozitë. Gjykata Evropiane konkludoi se asnjëri prej ankuesve nuk ishte sjellë me “shpejtësi” te autoriteti gjyqësor apo liruar me “përpikëri” pas arrestit të tij. Për më tepër, Gjykata Evropiane shtoi që fakti i padiskutueshëm se arresti dhe ndalimi i ankuesve ishin frymëzuar nga qëllimi legjitim i mbrojtjes së komunitetit si tërësi nga terrorizmi, në vetvete nuk është i mjaftueshëm për të siguruar pajtueshmërinë me kriteret specifike të Nenit 5(3).[39] 

Çështja Fox, Campbell dhe Hartley kundër Mbretërisë së Bashkuar[40] është një rast tjetër që ka të bëjë me mohimin e lirisë në kontekst të Irlandës Veriore ku autoritetet përballen me kërcënimet e terrorizmit të organizuar. Në atë kontekst autoritetet kishin vënë në fuqi ligjin që, mes tjerash, akordon kompetencë të veçantë policisë dhe prokurorisë për të arrestuar dhe ndaluar cilindo të dyshuar për terrorizëm pa arsyetim dhe bazuar në dyshim të sinqertë apo në mirëbesim çka nuk përbën kriter të rreptë sikurse “dyshimi i arsyeshëm” i përcaktuar nga Neni 5. Në atë rast, ankuesit u ankuan, mes tjerash, se arrestimi i tyre nuk ishte bazuar në fakte që mbështesin dyshimin e arsyeshëm. Para këqyrjes së hollësirave të rastit, Gjykata Evropiane deklaroi se Neni (5) (1) (c) flet për “dyshim të arsyeshëm” në vend të dyshimet të sinqertë ose në mirëbesim, dhe shtoi se, që detyra e saj, megjithatë, nuk është që të shqyrtojë ligjin e goditur  in abstracto por të këqyrë zbatimin e tij në këto raste të veçanta[41]. Karakteristikë e veçantë  e këtij rasti është se dy nga ankuesit më parë kishin qenë të akuzuar dhe dënuar për terrorizëm në lidhje me IRA-në. Gjykata Evropiane i pranoi vështirësitë që autoritetet përballen në luftë kundër terrorizmit të organizuar duke deklaruar kryesisht se kushtet për arrest dhe mohim të lirisë në kontekst të luftës kundër terrorizmit dallojnë nga ato kundër krimit të zakonshëm në shumë aspekte e posaçërisht në lidhje e burimit të informacionit që ka nxitur arrestin dhe ndalimin e të dyshuarit. Duke marrë parasysh atë që u diskutua deri më tani, Gjykata Evropiane vërejti se duhej të ishte në gjendje të konstatojë nëse thelbi i garancisë së akorduar me Nenin (5) (1) (c) ishte siguruar. Duke vlerësuar faktet e rastit dhe zbatimin e ligjit në lidhje me ato fakte, Gjykata Evropiane konkludoi se fakti që dy nga ankuesit  kishin qenë më parë të dënuar për akte të terrorizmit në lidhje me IRA-në, edhe pse mund të forcojë dyshimin që i lidh ata me kryerjen e krimit të terrorizmit, nuk mund ta krijojë bazën e vetme të dyshimit që arsyeton arrestimin e tyre në vitin 1986, shtatë vite më vonë. Fakti se të gjithë ankuesit, gjatë ndalimit të tyre ishin pyetur për akte specifike terroriste, veçse konfirmon dyshimin e sinqertë të zyrtarëve që zbatuan arrestin se ata ishin të përfshirë në ato akte, por që nuk mund t’i arsyetohet një vëzhguesi objektiv se ankuesit mund t’i kishin kryer ato akte. Elementet e sipërpërmendura, në vetvete janë të pamjaftueshme për të nxjerrë përfundimin se bëhej fjalë për “dyshim të arsyeshëm”. Gjykata Evropiane më tej shtoi se shpjegimi i Qeverisë nuk përmbush standardet minimale të vëna nga Neni (5) (1) (c) mbi gjykim të arsyeshmërisë së dyshimit për arrest të individit.[42] Është e kuptueshme që çështjet e sigurisë kombëtare mund t’i prekin garancitë e Nenit 5 mirëpo Gjykata Evropiane nuk ka vullnet që autoriteteve vendore t’u akordojë liri të pakufizuar (carte blanche) sa herë që ato i referohen sigurisë kombëtare[43].

Në rastin  Öcalan kundër Turqisë,[44] ankuesi para se të arrestohej nga autoritetet turke ishte udhëheqës i PKK,[45] e cila qe karakterizuar nga autoritetet turke si organizatë që përdor dhunë me qëllim të arritjes së formimit të shtetit kurd në një pjesë territorit të shtetit turk. Për shkak të rëndësisë politike dhe kërcënimit të mundshëm ndaj sigurisë kombëtare, autoritetet turke e paraburgosën ankuesin në një ishull larg nga kontakti me të burgosurit e tjerë. Ankuesi u ankua se në kundërshtim me Nenin 5 (3) të Konventës ai nuk ishte sjellë me “përpikëri te gjyqtari apo zyrtari tjetër me kompetencë gjyqësore”. Qeveria turke u arsyetua se për shkak të motit të lig nuk ishte e mundur që ankuesi me përpikëri të paraqitet te gjyqtari. Gjykata Evropiane vërejti se qëllimi i Nenit 5 (3) është të sigurojë se individët e arrestuar sillen te autoriteti gjyqësor me përpikëri. Hetimi aq i shpejtë dhe automatik gjyqësor ofron një masë të rëndësishme kundër sjelljes arbitrare, ndalimit të pa komunikuar dhe keqtrajtimit. Gjykata Evropiane po ashtu vërejti se hetimi i krimeve të terrorizmit pa mëdyshje paraqet probleme speciale për autoritetet, kjo megjithatë nuk do të thotë se autoritetet hetuese kanë liri të pakufizuar të veprimit, nën Nenin 5, për të arrestuar të dyshuarit dhe për t’i marrë në pyetje ata, të lirë nga kontrolli efektiv i gjykatave vendore dhe, në fund të fundit, nga institucionet mbikëqyrëse të Konventës, kurdo që ato vlerësojnë se bëhet fjalë për terrorizëm. Gjykata Evropiane u shpreh se nuk mund ta pranojë argumentin e qeverisë turke se, moti i lig ishte shkaktar që kishte kaluar periudha prej shtatë ditësh para se ankuesi të paraqitej te gjyqtari. Asnjë dëshmi nuk ishte prezantuar para Gjykatës Evropiane që do të përcaktonte se, gjyqtari ishte orvatur për të mbërritur në ishullin ku mbahej ankuesi, kështu që ky i fundit do të qe paraqitur te gjyqtari brenda periudhës ligjore prej shtatë ditësh, çka ishte periudha maksimale që një individ mund të mbahej nën kujdestari policore. Gjykata Evropiane vërejti se kujdestaria policore u zhvillua sipas rrjedhës së zakonshme të rregullave vendore. Përveç katër ditëve të urdhëruara nga vetë zyra e prokurorit, gjyqtari  caktoi edhe tri ditë shtesë pas shqyrtimit të rastit bazuar në shkresat e lëndës. Vështirë se gjyqtari do t’i kishte caktuar ditët shtesë nëse do kishte si qëllim që ankuesi të sillet tek ai para se të kalonte afati i mbajtjes në kujdestari. Gjykata Evropiane u shpreh që nuk mund të pranohej se ishte e nevojshme që ankuesi të ndalohet për shtatë ditë pa u sjellë te gjyqtari. Gjykata Evropiane konstatoi se në atë rast ishte shkelur Neni 5 (3) i Konventës.[46]

Në rastin e çështjes A dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar[47] bëhej fjalë për njëmbëdhjetë ankues, të cilët nuk ishin shtetas të Mbretërisë së Bashkuar, të cilët u ankuan te Gjykata Evropiane se të drejtat e tyre nën Nenin  5 (1) dhe Nenin  5 (4) të Konventës ishin shkelur.[48] Në atë rast, përkitazi me shmangien a masave nën Nenin 15 të Konventës, Gjykata Evropiane konstatoi, se: “Kur Gjykata vlerëson shmangien nën Nenin 15, ajo u lejon autoriteteve vendore liri të gjerë të veprimit për të vendosur për natyrën dhe fushëveprimin e masës së shmangur të nevojshme për ta mënjanuar gjendjen e jashtëzakonshme. Megjithatë, në fund të fundit është në duar të Gjykatës Evropiane për të vendosur nëse masat kanë qenë “rreptësisht të nevojshme”. Posaçërisht kurdo që një masë e shmangies cenon ndonjë të drejtë themelore të Konventës, siç është e drejta për liri, Gjykata Evropiane duhet të bindet se bëhet fjalë për reagim të sinqertë ndaj gjendjes së jashtëzakonshme, se ishte plotësisht e arsyetuar nga rrethanat e veçanta dhe se mbrojtja nga keqtrajtimi ishte garantuar. Doktrina e lirisë së veprimit gjithmonë është menduar si vegël për t’i përkufizuar marrëdhëniet ndërmjet autoriteteve vendore dhe Gjykatës[49]”. Përkitazi me kriteret procedurale të Nenit 5 (4), Gjykata Evropiane konstatoi, se: “Kriteri i korrektësisë procedurale nën Nenin 5 (4) nuk vë standard të njëtrajtshëm dhe të pandryshueshëm pavarësisht nga konteksti, faktet dhe rrethanat. Edhe pse gjithmonë nuk është e nevojshme që procedura nën Nenin  5 (4) të shoqërohet nga të njëjtat garanci të kërkuara nga Neni 6 për procedurë penale apo civile, duhet të ketë karakter gjyqësor dhe të ofrojë garanci të duhura për llojin e mohimit të lirisë në fjalë”.[50] Përkitazi me kriteret e veçanta të Nenit 5 (4) Gjykata Evropiane u shpreh, se: “Neni 5 (4) është lex specialis në krahasim me kriterin e përgjithshëm të Nenit 13. I jep të drejtë individit të arrestuar apo të paraburgosur për t‘i filluar procedurat ndaj kushteve procedurale dhe substanciale që janë thelbësore për “ligjshmërinë” e mohimit të lirisë së tij apo të saj”.[51] Për sa i përket gjetjes së baraspeshës ndërmjet zbulimit të dëshmive dhe sigurisë kombëtare, Gjykata Evropiane u shpreh, se: “Duke u nisur nga sfondi i këtij rasti, thelbësore ishte që sa më shumë informata përkitazi me pretendimet dhe dëshmitë kundër secilit ankues ishte zbuluar për aq sa qe e mundur, pa kompromentuar sigurinë kombëtare ose sigurinë e tjerëve. Në situatat ku zbulimi i plotë nuk ishte i mundur, Neni 5 (4) përcakton se vështirësitë  e krijuara nga mos zbulimi i plotë janë baraspeshuar, ashtu që secili ankues prapëseprapë kishte mundësinë që në mënyrë efektive të kontestojë pretendimet kundër tij”.[52] Përkitazi me dy nga njëmbëdhjetë ankuesit, Gjykata Evropiane konstatoi, se kriteret procedurale të Nenit 5 (4) ishin cenuar. Në këtë drejtim Gjykata Evropiane arsyetoi: “Pretendimi kryesor ndaj kundër ankuesit të parë dhe të dhjetë ishte se ata qenë përfshirë në krijimin e fondit për grupet terroriste të lidhura me Al-Qaeda. Në rastin e ankuesit të parë kishte dëshmi të padiskutueshme për shuma të mëdha të parave që kishin kaluar përmes llogarisë së tij bankare dhe për sa i përket ankuesit të dhjetë kishte dëshmi të padiskutueshme se ai kishte qenë i përfshirë në krijimin ne parave me mashtrim. Megjithatë, në secilin rast dëshmitë që pretendohej se dëshmonin lidhjen ndërmjet parave të mbledhura dhe terrorizmit nuk i ishte zbuluar asnjërit ankues. Në këto rrethana, Gjykata Evropiane nuk konsideron se këta ankues ishin në pozitë që efektivisht t’i kontestojnë pretendimet kundër tyre. Prandaj u konstatua shkelje e Nenit 5 (4) për sa i përket ankuesit të parë dhe të dhjetë”. [53] Në lidhje me kriteret procedurale të Nenit  5 (1), Gjykata Evropiane konstatoi se nuk kishte dallim domethënës në ndikimin potencialisht të dëmshëm të ndalimit pa akuzë të individit shtetas ose jo shtetas i cili praktikisht nuk mund të largohet nga vendi prej druajtjes nga tortura jashtë vendit. Në këtë drejtim, Gjykata Evropiane u shpreh se masat e shmangies ishin jo proporcionale, ashtu që pa arsye bënë diskriminim ndërmjet shtetasve dhe jo shtetasve. Gjykata Evropiane konstatoi se kishte shkelje të nenit 5 (1) për sa i përket nëntë prej njëmbëdhjetë ankuesve.[54]

Rastet Brogan, Fox dhe Oçalan pa mëdyshje demonstrojnë se e drejta për liri dhe siguri ka rëndësi supreme jo vetëm në germë dhe frymë, por edhe në praktikë, çka për mendimin tim është diçka inkurajuese. Këto raste janë shembuj klasikë ku Gjykata Evropiane përdor parimin e proporcionalitetit si mjet për të baraspeshuar të drejtën për liri dhe siguri të individëve dhe, pikë së pari, nevojën e ngutshme për siguri fizike. Siç mund të shihet nga rastet e lartpërmendura Gjykata Evropiane ka ngritur një prag të lartë për autoritet vendore, madje edhe kur ato janë të përfshira në luftë kundër terrorizmit. Parimisht, Gjykata Evropiane dëshiron të përçojë një mesazh të fortë se, nuk mund të arrestohen njerëzit thjesht duke u bazuar në të kaluarën e tyre kriminale, dhe për më tepër, ata nuk mund të ndalohen – shumë gjatë – pa u paraqitur te gjyqtari vetëm pse janë dyshuar për terrorizëm. Në njërën anë, mund të kuptohet se kriteret e “dyshimit të arsyeshëm” dhe të “përpikërisë” janë goxha të rrepta dhe të vështira për autoritetet vendore, për t’i përmbushur në kontekst të luftës kundër terrorizmit. Mirëpo, në anën tjetër, unë besoj se është e qartë që Gjykata Evropiane dëshiron të sigurohet se, ato (autoritetet vendore) nuk mund të arrestojnë njerëzit pa dallim apo në kritere më të dobëta sesa që është përcaktuar me nocionin e “dyshimit të arsyeshëm”. Pra, cili shteg duhet të ndiqet nga këtu? Detyra është e vështirë për Gjykatën Evropiane, si  edhe për autoritetet vendore, çka mund të tingëllojë diçka paradoksale. Megjithatë, në këtë rast kemi të bëjmë me të drejtat themelore të njeriut, prandaj personalisht ia mbaj anën Gjykatës Evropiane, sepse vendet demokratike duhet t’i tregojnë vlerat e tyre të vërteta pikërisht në kohëra të vështira dhe të tensionuara. Dhe, në këtë drejtim, unë pajtohem me Aharon Barak,[55] kur gjatë një ligjërate - përkitazi me luftën kundër terrorizmit - u shpreh se “të jesh vend demokratik nënkupton të jesh i gatshëm ta luftosh terrorizmin me një dorë të lidhur prapa shpine”.  Veç kësaj, ndalimi dhe arrestimi i individëve duhet zbatuar duke pasur parasysh edhe prezumimin e pafajësisë së atyre individëve sepse duhet pasur një arsye të vlefshme për t’ia mohuar një të dyshuari lirinë. Prezumimi i pafajësisë përmban në vetvete konceptin që-edhe pse paraburgimi përmban pashmangshëm element ndëshkues- ai (paraburgimi) nuk duhet të synojë ose të jetë dënim i vërtetë (actual punishment).[56]   

Në rastin e çështjes A dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar, Gjykata Evropiane shpjegoi natyrën e Nenit 5 (4) dhe se çka mund të presin ankuesit e mundshëm përkitazi me ankesat e tyre në lidhje me atë Nen. Gjykata Evropiane konstatoi se Neni 5 (4) “duhet të ketë karakter gjyqësor dhe duhet t’i ofrojë garancitë e duhura në krahasim me llojin e mohimit të lirisë”, çka nënkupton se kjo veti e Nenit 5 (4) duhet respektuar në të gjitha rrethanat. Në anën tjetër, Gjykata Evropiane po ashtu është shprehur, se: “nuk është gjithmonë e nevojshme që procedura e Nenit  5 (4) të shoqërohet me të njëjtat garanci sikurse ato që kërkohen me Nenin 6 për çështje penale apo civile”, çka nënkupton se përmbushja e garancive në fjalë nga autoritetet vendore do të vlerësohet nga Gjykata Evropiane bazuar në kontekstin e rastit, dhe se nuk ka zgjidhje apo qasje të përgjithshme në situata të tilla. Duhet pasur parasysh se paragrafët 3 dhe 4 të Nenit 5 të Konventës mbulojnë  (overlap) njëri tjetrin në kuptimin që  çdokush që pretendon të drejtën e garantuar me Nenin 5 (3) po ashtu mund të pretendojë të drejtën me Nenin 5 (4), mirëpo që po ashtu ekzistojnë dallime të rëndësishme ndërmjet këtyre dy dispozitave.[57] Neni 5 (3) përcakton që personi i ndaluar të sjellët “menjëherë” (promptly) para gjyqtarit ose zyrtarit tjetër gjyqësor, deri sa neni 5 (4) flet për të drejtën për t’i zhvilluar procedurat me të cilat ligjshmëria e ndalimit do të vendoset “me shpejtësi” (speedily)  nga një gjykatë.[58] Neni 5 (3) parashikon që personi i ndaluar të mbahet nën mbikëqyrje brenda një afati të arsyeshëm për të vazhduar pastaj me gjykimin e tij/saj, deri sa Neni 5 (4) kërkon që i ndaluari të lirohet nëse konstatohet mbi çfarëdo baze se ndalimi i tij/saj ka qenë i paligjshëm.[59]

 

Neni 5 në kontekst të procedurave vendore

 

Gjykata Kushtetuese e Bosnjës dhe Hercegovinës (në tekstin e mëtejmë, Gjykata e BH) në vendimin e saj për pranueshmëri dhe merita[60] të 24 majit 2013 shqyrtoi ankesën e Zivko Budimir,[61] i cili u ankua, mes tjerash, për shkelje të Nenit  5 të Konventës në dëm të tij. Ankuesi pretendoi që Neni 5 (1) (c) i Konventës ishte shkelur në dëm të tij, sepse gjykata e rregullt kishte dështuar ta përmbushë standardin e “dyshimit të arsyeshëm” në lidhje me veprat penale që ai ishte akuzuar nga Prokurori, dhe gjykatat e rregullta dështuan të japin arsyetim të mjaftueshëm dhe të mirëfilltë kundër lirimit të tij bazuar në rrezikun e arratisjes, ndërhyrje me rrjedhën e drejtësisë, ose duke provokuar agjitacion në publik. Ankuesi ishte arrestuar dhe paraburgosur nën akuzën e krimit të organizuar, korrupsion dhe keqpërdorim i detyrës zyrtare. Gjykata e rregullt kishte marrë vendim për ndalim të ankuesit, duke arsyetuar mes tjerash, se ai kishte akorduar falje ndaj 147 të dënuarve për favore në formë të ryshfetit, sepse gjatë marrjes së vendimit për falje ai kishte dështuar të konsultohet me zëvendës-presidentin e Federatës së BH-së, siç parashihej me nenin 2 të Ligjit për Falje, sepse disa dëshmitarë kishin dëshmuar se ata ishin orvatur të takoheshin me ankuesin ngaqë “kishin dëgjuar se në disa raste ankuesi u kishte ndihmuar njerëzve për të marrë falje”, sepse ankuesi kishte persona kontaktues që do të bisedonin me njerëz të interesuar për falje dhe se gjatë kontrollimit shuma prej 6000 BAM ishte gjetur në posedim të ankuesit.

Gjykata e BH filloi me shtjellim të kriterit të “dyshimit të arsyeshëm”, siç ishte zhvilluar me jurisprudencën e Gjykatës Evropiane. Në këtë drejtim, Gjykata e BH konstatoi se ekzistenca e “dyshimit të arsyeshëm” - mbi të cilin është bazuar mohimi i lirisë - përbën pjesë thelbësore të garancive ndaj arrestit arbitrar dhe është kusht sine qua non për të urdhëruar apo zgjatur ndalimin, ose paraburgimin. Për më tepër, Gjykata e BH arsyetoi se bazuar në jurisprudencën e qëndrueshme të Gjykatës Evropiane ku ndonjëherë bëhet fjalë për rrethana të veçanta, siç është lufta kundër terrorizmit si kategori e veçantë e veprave penale, me ç’rast policia dhe organet tjera të ndjekjes duhet të veprojnë ngutshëm për hir të mbrojtjes së interesave të sigurisë publike, megjithatë, kuptimi i shprehjes “dyshim i arsyeshëm” nuk duhet të cenohet në qenësinë e saj, qoftë edhe bazuar në rrethana të veçanta, siç përcaktohet me Nenin 5 të Konventës. Gjykata e BH-së më tej shtoi, se edhe në rrethana të tilla autoritetet publike duhet të ofrojnë të paktën disa fakte apo informata, mbi bazën e të cilave mund të shihet se bëhet fjalë për dyshim të arsyeshëm dhe se individit që i është mohuar liria ka kryer veprën penale për çka është akuzuar.  

Përkitazi me deklaratat e informatorëve anonim dhe dëshmive të “thashethemeve” Gjykata e BH-së, duke u mbështetur në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane u shpreh se deklaratat  nga informatorët anonim dhe dëshmitë e “thashethemeve” duhen vërtetuar me dëshmi të tjera objektive, për shembull, nuk duhet shpërfillur rreziku që individit të shndërrohet në të dyshuar apo të arrestohet vetëm mbi bazë të dëshmive të tilla të pambështetura nga individë që qartësisht kanë interesa personale. Pas shtjellimit të kritereve të Nenit  5 (1) (c) të Konventës, Gjykata e BH-së më pas i adresoi akuzat, si edhe arsyetimin që i shoqëroi ato, dhe që rezultuan në paraburgimin e ankuesit. Gjykata ne BH-së arsyetoi se në rastin konkret përkitazi me veprat penale të ankuesit për çka akuzohej ai nuk përbëjnë “rrethana të veçanta”, për sa u përket standardeve që Gjykata Evropiane kishte vendosur, krahas luftës kundër terrorizmit si formë e veçantë e veprës penale. Bazuar në atë që u tha deri më tani, nuk ka arsye për të interpretuar standardet e Gjykatës Evropiane në lidhje me “dyshimin e arsyeshëm”, në rastin konkret me fleksibilitet më të lartë se sa zakonisht. Në lidhje me akuzën për akordim të faljeve për kthim të favoreve në formë ryshfeti, Gjykata e BH-së vërejti se neni 2 i Ligjit për Falje parashikon që para marrjes së vendimit për falje Presidenti i BH-së “do të konsultohet me Zëvendës-Presidentët”. Megjithë këtë, dispozita në fjalë nuk përcakton se mendimi i Zëvendës – Presidentëve duhet të jetë i detyrueshëm për Presidentin e Federatës së BH-së, në çfarëdo mënyre, çka nënkupton se pëlqimi i Zëvendës – Presidentëve për sa i përket ushtrimit të autoritetit të tij në akordimin e faljes nuk kërkohet me atë dispozitë. Për më tepër, Gjykata e BH-së arsyetoi më tej se, gjykata e rregullt nuk ofroi kurrfarë argumentesh në vendimet e kontestuara, mbi bazën e të cilave dhe të mungesës së supozuar të konsultimeve të ankuesit me Zëvendës – Presidentët e Federatës së BH-së “një vëzhgues objektiv” ndoshta do të përfundojë se ankuesi mund t’i kishte kryer veprat penale të përmendura, dhe nën Nenin (5) (1) (c) të Konventës ishte i obliguar të ofronte argumente të tilla.

Përkitazi me dëshmitë “thashetheme”,  Gjykata e BH-së vërejti se deklaratat e tilla që iu referuan gjykatat e rregullta nuk u vërtetuan me dëshmi objektive, siç kërkohet me standardet që përcaktojnë ekzistencën e dyshimit të arsyeshëm.  Në lidhje me shumën prej  6000 BAM të gjetura në posedim të ankuesit, Gjykata e BH-së vërejti se ai kishte dorëzuar faturën të nxjerrë nga Departamenti i Kontabilitetit i Zyrës së Presidentit të Federatës së BH-së. Për më tepër, Gjykata e BH-së vërejti se gjykatat e rregullta dështuan ta shpjegojnë lidhjen ndërmjet dëshmive të paraqitura nga ankuesi dhe paraburgimit të tij. Gjykata e BH-së po ashtu vërejti se gjykata e rregullt dështoi në shpjegimin e lidhjes së “dyshimit të arsyeshëm” me akordimin e 147 vendimeve për falje. Përfundimisht, Gjykata e BH-së konkludoi se nuk ka rrjedhë logjike nga arsyetimi i vendimeve të kontestuara, se bëhet fjalë për  faktet dhe informatat mbi bazën e të cilave një vëzhgues objektiv mund të nxjerrë përfundimin që personi në fjalë mund ta kishte kryer veprën penale për çka akuzohet”, siç përcaktohet me Nenin  (5) (1) (c) të Konventës. Për sa u përket kritereve procedurale dhe të pranueshmërisë, Gjykata e BH-së vërejti se ankimi në lidhje me Nenin 6 të Konventës është i parakohshëm dhe se procedurat ende nuk kishin përfunduar. Megjithatë, përkitazi me pretendimet e ngritura nën Nenin 5 të Konventës, Gjykata e BH-së përfundoi se bazuar në të drejtën vendore nuk kanë ngelur mjete të tjera juridike për t’i shteruar, dhe pasi ankesa nuk është qartazi e pabazuar,  në rastin konkret kjo i përmbush të gjitha kriteret e pranueshmërisë.

Duke marrë parasysh atë çka u tha deri më tani, e qartë është se Gjykata e BH-së në këtë rast u sigurua jo vetëm për respektimin e makinerisë mbrojtëse të Konventës, por po ashtu morri parasysh pozitën e pasigurt të ankuesit si President i Bosnjës dhe Hercegovinës. Duke vepruar kështu, Gjykata e BH-së dha një sinjal të fortë që imuniteti funksional i zyrtarëve dhe veprimet e tyre brenda fushëveprimit të përgjegjësive të veta nuk mund të ndëshkohen mbi baza joserioze dhe dëshmi të thashethemeve apo pse janë politikisht të papëlqyeshëm. Për më tepër, bazuar në materialin e shtjelluar dëshiroj të nxjerr një përfundim induktiv se duhet të ekzistojë lidhja ndërmjet “dyshimit të arsyeshëm’ dhe paraburgimit të individit. Dhe, nëse kjo lidhje mungon apo nuk është bindëse, Gjykata Evropiane dhe gjykatat vendore janë të obliguara të konstatojnë shkelje të Nenit 5 (1) (c) të Konventës.

Në aktvendimin për papranueshmëri në rastin nr.  KI123/14,[62]  Gjykata themelore në Prishtinë dhe Gjykata e Apelit e Kosovës kishin urdhëruar masën e arrestit shtëpiak kundër një ankueseje, duke arsyetuar se kjo mund të arratisej në Republikën e Serbisë. Më pastaj, personi u ankua kundër asaj mase në Gjykatën Supreme, e cila vendosi ta zëvendësojë masën e arrestit shtëpiak me një masë tjetër më të butë, që të paraqitet te stacioni më i afërt policor dy herë në javë.  Ankuesja, më pastaj dorëzoi kërkesë në Gjykatën Kushtetuese duke u ankuar, mes tjerash, për “kufizim të lirisë së lëvizjes”. Gjykata Kushtetuese iu referua parimit të subsidiaritetit, duke theksuar se çështjet e faktit dhe të ligjit përcaktohen nga gjykatat e rregullta, aq për më tepër që u vërejt se Gjykata Supreme kishte caktuar një masë më të butë në dobi të ankueses. Gjykata Kushtetuese përfundoi se ankuesja thjesht nuk është e kënaqur me rezultatin përfundimtar të procedurave, çka në vetvete nuk japin shkas për të ngritur shkelje të të drejtave të mbrojtura me Kushtetutë dhe Konventë.

Një ankues ishte mbajtur në paraburgim të vazhduar pas vendimeve të gjykatave të rregullta në Kroaci, bazuar në dyshimin se ai kishte kryer veprën penale të përfitimit material disa herë më të madh se sa shuma që më ligj përcaktohet si përfitim material i konsiderueshëm. Ankuesi përfundimisht u ankua në Gjykatën Kushtetuese të Kroacisë,[63] duke pretenduar shkelje të Nenit 5 (3) të Konventës. Gjykata Kushtetuese së pari shpjegoi konceptin e paraburgimit:  Paraburgimi si masë ligjore që ia mohon individit të drejtën për liri personale gjatë periudhës para nxjerrjes së vendimit përfundimtar gjyqësor për fajësinë e tij nuk është ndëshkim dhe nuk guxon të shndërrohet në ndëshkim për të arrestuarin. Paraburgimi mund të urdhërohet vetëm në rastet ku ka gjasa të mëdha që individi është fajtor dhe se do t’i shqiptohet dënimi, pra që ekziston “dyshimi i arsyeshëm” që individi ka kryer krimin dhe, në parim, vetëm për t’u siguruar për fillimin dhe zbatimin e procedurës penale”. Përkitazi me parimin e proporcionalitetit në rastet e paraburgimit: “Parimi i proporcionalitetit është posaçërisht i rëndësishëm për t’i vendosur rastet e paraburgimit, dhe posaçërisht duke marrë parasysh bazat dhe arsyetimin për paraburgim të vazhduar pas kalimit të afateve të caktuara me ligj, sepse paraburgimi është masa më e rëndë ligjore për të siguruar praninë e të pandehurit (në rastin konkret, të të akuzuarit) gjatë procedurë penale. Vetëm paraburgimi ia mohon individit lirinë, në dallim nga masat e tjera që vetëm kufizojnë lirinë e tij”. Për më tepër, në këtë drejtim Gjykata Kushtetuese e Kroacisë shtoi, se:  Duke marrë parasysh që paraburgimi në të drejtën vendore mund të zgjasë deri sa dënimi të bëhet përfundimtar, dhe se edhe pas saj, deri sa vendimi për dërgimin e individit për vuajtje të dënimit me burgim të bëhet i formës së prerë (Neni  107 (111)/2 ZKP[64]), dispozitat e lartpërmendura të Kushtetutës, Konventa Evropiane dhe ZKP- ja pa mëdyshje i ofrojnë të arrestuarit garanci procedurale e materiale se procedura penale ndaj tij do të zhvillohet brenda një periudhe kohore sa më të shkurtër që është e mundur. Rrjedhimisht, gjykata ka obligimin për të gjykuar, në secilin rast, nëse procedurat penale gjatë të cilave i akuzuari është paraburgosur janë duke u zhvilluar me përpikmëri të veçantë, pra, nëse kohëzgjatja e procedurave penale e përmbush standardin e afatit të arsyeshëm. Ky obligim përbën detyrë për gjykatën, gjatë vendosjes për paraburgim të vazhduar, që të vlerësojë paraburgimin për aq sa është e arsyeshme në krahasim me kohëzgjatjen e procedurave penale, pra, në krahasim me veprimet që janë ndërmarrë deri në atë fazë të procedurave”.  Gjykata Kushtetuese e Kroacisë konstatoi se, karshi parimeve dhe garancive të ofruara nga Kushtetuta e Republikës së Kroacisë, Konventës Evropiane dhe ZKP-së, gjykatat e juridiksionit të zakonshëm nuk e kanë shpjeguar mjaftueshëm paraburgimin e vazhduar të ankuesit.

Rastet e përshkruara më lart të Gjykatave Kushtetuese të Kosovës dhe Kroacisë janë po ashtu shembuj të mirë të ndikimit të jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për sa u përket gjykatave vendore, posaçërisht gjykatave kushtetuese. Në rastin e vendosur nga Gjykata Kushtetuese e Kosovës, ankesa e ankueses ishte shpallur e papranueshme, sepse Gjykata Kushtetuese e Kosovës  konsideroi që zëvendësimi i arrestit shtëpiak me një masë më të butë  (paraqitja dy herë në javë te stacioni më i afërt policor) nuk i ka shkelur të drejtat dhe liritë e ankueses, siç garantohet me Nenin 5 të Konventës. Për mendimi tim, Gjykata Kushtetuese e Kosovës ka vepruar drejt që nuk ka konstatuar shkelje të Nenit 5 të Konventës, ngaqë edhe pse në pjesën e parë të këtij punimi është thënë se e drejta e individit për liri dhe siguri është e rëndësisë supreme, megjithatë, nuk është e drejtë absolute dhe se nën kushte të caktuara mund t’u nënshtrohet kufizimeve. Çka bëhet e rëndësishme dhe sfidë për autoritetet vendore është se ato duhet t’i përdorin masat që janë më pak kufizuese, duke marrë parasysh kontekstin e secilit rast individual, në mënyrë që të mos cenohet thelbi i të drejtave dhe lirive të garantuara, çka nënkupton që vetë masa kufizuese duhet të jetë e kufizuar.[65] Prandaj, nuk ka dyshim se në rastin e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës  paraqitja e ankueses dy herë në javë te stacioni policor më i afërt, në të vërtetë është masë më e butë se sa masa e arrestit shtëpiak. Vlen të theksohet, se Kosova ende nuk është Palë Kontraktuese e Konventës, por megjithatë është e obliguar ta zbatojë Konventën dhe jurisprudencën e Gjykatës Evropiane. Nenet 22 dhe 53 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës përcaktojnë se Konventa është drejtpërdrejtë e zbatueshme në të gjithë sistemin ligjor të Republikës së Kosovës dhe mbizotëron ndaj ligjeve vendore në rast të konfliktit, dhe se të drejtat dhe liritë themelore të garantuara me Kushtetutën e Kosovës do të interpretohen në harmoni me vendimet gjyqësore të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.  Për më tepër, formulimi i Nenit 29[66] të Kushtetutës së Republikës së Kosovës është i ngjashëm me formulimin e Nenit 5 të Konventës. Jurisprudenca e Gjykatës Evropiane tanimë ka njëfarë ndikimi në të drejtën vendore të Kosovës, por besoj se ky ndikim do të jetë dukshëm më madh kur Kosova të bëhet Palë Kontraktuese e Konventës.  Në rastin e Gjykatës Kushtetuese të Kroacisë, lehtë mund të vërehet ndikimi i jurisprudencës së Gjykatës Evropiane, posaçërisht, kur ajo gjykatë e përdori parimin e proporcionalitetit në rastet e paraburgimit. Gjykata Kushtetuese e Kroacisë e shpjegoi kuptimin dhe qëllimin e paraburgimit, duke u shprehur se: (i) se paraburgimi është megjithatë vetëm një masë, edhe pse mbetet një masë më e rreptë; (ii) se paraburgimi nuk ka të bëjë me ndëshkimin e të arrestuarit, porse më tepër është vegël për t’i zhvilluar dhe zbatuar procedurat penale mbi bazën e “dyshimit të arsyeshëm”, sipas të cilit, individi i arrestuar ka kryer veprën penale; (iii) nëse rrethanat lejojnë zhvillimin dhe zbatimin e procedurës penale përmes masës më të butë se sa paraburgimi, atëherë autoritetet duhet të zbatojnë masën më të butë për shkak të rëndësisë më të për liri dhe siguri të individit. Në opinionin tim, Gjykata Kushtetuese e Kroacisë ka vënë standard të lartë të paraburgimit, që nëse kuptohet dhe zbatohet në tërësi, mund të ndikojë në përmirësimin e standardeve për mbrojtje të së drejtës së individit për liri dhe siguri.

 

Zbatimi i rregullit gjashtë-mujor nën Nenin 5  

 

Në rastin Idalov kundër Rusisë,[67] Gjykata Evropiane vërejti se ndalimi para gjykimit të ankuesit konsistonte në dy periudha të ndara dhe të ndryshme: (1) nga 11 qershori 1999 deri më 6 korrik 2001 dhe (2) nga 29 tetori 2002 deri më 24 nëntori 2003, kur ai eventualisht ishte dënuar nga gjykata kompetente. Çështja që ngrihet është nëse ai sipas Konventës është dashur ta dorëzojë ankesën përkitazi me kohëzgjatjen e paraburgimit të tij nën Nenin 5 (3) brenda gjashtë muajve pas lirimit nga periudha e parë që e kaloi nën kujdestari para fillimit të gjykimit.[68] Jurisprudenca e Gjykatës Evropiane është zhvilluar krahas dy vijave të arsyetimit me zbatimin e rregullit gjashtë mujor ndaj periudhave të shumëfishta dhe jo të njëpasnjëshme të paraburgimit para-gjyqësor.[69]  Çështja së pari u trajtua në rastin Neumeister,[70] ku ankuesi u ishte nënshtruar dy periudhave të ndalimit para-gjyqësor. Komisioni Evropian konsideroi se afati gjashtë mujor e ndaloi për të shprehur mendim nëse periudha e parë e ndalimit të ankuesit ishte e “arsyeshme”. Gjykata Evropiane u pajtua me këtë qasje. Megjithatë, shtoi se periudha e parë duhet “të merret parasysh” kur vlerësohet arsyeshmëria e periudhës së dytë.[71] Në rastet  Kemmache kundër Francës,[72] Mitev kundër Bullgarisë[73] dhe Kolev kundër Bullgarisë,[74] Gjykata Evropiane morri një qasje tjetër për kalkulimin e periudhës përkatëse, pa dhënë arsyetim për shmangie nga qasja në rastin Neumiester.  Në rastet në fjalë, posaçërisht në Mitev kundër Bullgarisë dhe Kolev kundër Bullgarisë, Gjykata Evropiane konsideroi se: “në rastet ku personi i akuzuar është paraburgosur për dy ose më shumë periudha në pritje të gjykimit, garancia e afatit të arsyeshëm e Nenit 5 (3) kërkon vlerësim global të periudhës së akumuluar, pavarësisht nga fakti se periudha e parë ka përfunduar më shumë se gjashtë muaj para se aplikimi është dorëzuar në Gjykatën Evropiane”.[75]

Ndërsa gjatë shqyrtimit të çështjes Bordikov kundër Rusisë,[76] Gjykata Evropiane iu kthye qasjes si në rastin Neumeister. Në atë rast, ndalimi para-gjyqësor i parashtruesit përbëhej nga katër periudha të ndara. Gjykata Evropiane konsideroi se, sikurse në rastin Neumeister, paraburgimi i ankuesit ishte ndarë në disa periudha jo të njëpasnjëshme. Ai ishte liruar dy herë gjatë gjykimit dhe priste vendosjen e akuzave penale ndaj tij përderisa ishte në liri. Periudha të konsiderueshme kohore kishin kaluar ndërmjet fazave të paraburgimit të tij. Edhe pse periudhat e paraburgimit eventualisht ishin hequr nga afati i burgimit të ankuesit, ky fakt i vetëm nuk lejoi Gjykatën Evropiane që ta konsiderojë paraburgimin e tij si të njëpasnjëshëm. Të konstatohet ndryshe do të thotë ta zhveshësh rregullin gjashtë mujor nga domethënia e tij. Prandaj, në pajtim me rregullin gjashtë mujor Gjykata Evropiane shqyrtoi vetëm periudhën e katërt të ndalimit para-gjyqësor të ankuesit. Pas rastit Burdikov, Gjykata Evropiane u shpreh në disa raste të tjera, se nuk mund t’i merrte parasysh periudhat e ndalimit para-gjyqësor që kishin përfunduar më shumë se gjashtë muaj para se ankesa ishte dorëzuar.[77] Shkarjet në jurisprudencë përkitazi me zbatimin e rregullit gjashtë mujor në kontekst të vlerësimit të arsyeshmërisë së kohëzgjatjes së ndalimit para-gjyqësor shtrojnë nevojën për përvetësimin e një zgjidhjeje dhe qasjeje të njëtrajtshme dhe të parashikueshme në të gjitha rastet, duke u shërbyer kështu më mirë kërkesave të drejtësisë.[78] Gjykata Evropiane konsideron se periudhat jo të njëpasnjëshme nuk duhet të vlerësohen si tërësi, siç kishte ndodhur me rastin Kemmache, por duhet të vlerësohen veçmas, bazuar në qasjen fillestare të përvetësuar në rastin Neumeister dhe zhvilluar më vonë.[79]  Kjo, sipas këndvështrimit të Gjykatës Evropiane, respekton në tërësi qëllimin e rregullit gjashtë mujor. Ajo arsyetoi se qasja me besnikëri në rastin Neumeister respekton qëllimin e Palëve Ratifikuese të Konventës karshi rregullit gjashtë mujor, derisa në të njëjtën kohë lejoi që në interes të drejtësisë të merren parasysh periudhat paraprake të kaluara nën kujdestari  (në lidhje me të njëjtat procedura penale) gjatë vlerësimit të përgjithshëm të ndalimit para-gjyqësor.[80] Përfundimisht, qasja në rastin Neumeister mund të ketë përfitim shtesë për zhvillim më të shpejtë të procedurave penale gjyqësore në nivel vendor. Nëse zbatimi i ndalimit para-gjyqësor është kryer në rrethana të periudhave paraprake të një ndalimi të tillë dhe janë objekt çështjeje të ankesës te kjo Gjykatë, gjykatat vendore me gjasë do t’i kushtojnë vëmendje të veçantë kohës që kalon në mënyrë që organet e ndjekjes ta sjellin të akuzuarin para gjykatës.[81]

Në rastin Idalov ndalimi para-gjyqësor i ankuesit ishte ndarë në dy periudha jo të njëpasnjëshme. Fillimisht ai ishte ndaluar përafërsisht dy vjet dhe një muaj në pritje të hetimeve. Pas përfundimit të tyre, autoritetet vendosën që ndalimi i mëtejmë ishte i panevojshëm dhe e liruan.[82] Ankuesi kishte qenë i lirë përafërsisht një vit dhe katër muaj. Çfarëdo ankese përkitazi me periudhën fillestare të ndalimit të tij duhej të ishte dorëzuar brenda gjashtë muajsh nga lirimi.[83] Megjithatë, Gjykata Evropiane u shpreh se fakti që ankuesi tashmë kishte kaluar kohë nën kujdestari në pritje të së njëjtës vijë të procedurave penale do të merreshin parasysh nga Gjykata Evropiane gjatë vlerësimit të mjaftueshmërisë dhe rëndësisë të bazave që arsyetojnë periudhën pasuese para-gjyqësore të arrestimit të tij, çka Gjykata Evropiane është kompetente ta shqyrtojë.[84]

Autori i këtij punimi konsideron se Gjykata Evropiane me të drejtë iu kthye qasjes së saj të rastit Neumeister, pra, që të mos vlerësojë globalisht periudhat posaçërisht, kur ato nuk lidhen me të njëjtën vijë të procedurave. Dhe të pajtohesh me qasjen e Gjykatës Evropiane, sigurisht që do t’i shërbejë më mirë interesave të drejtësisë. Sidoqoftë, gjërat nuk janë aq të drejtpërdrejta siç mund të duken në shikim të parë, sepse pikërisht në rastin Idalov, Gjykata Evropiane i lë dyert e hapura për çdo vlerësim të mundshëm të periudhave jo të njëpasnjëshme të kaluara në ndalim apo paraburgim, pra, ajo mund të vlerësoj globalisht, ose veçanërisht, periudhat e ndalimit në varësi nga veçantitë e secilit rast individual. Me fjalë të tjera, mund të konsiderohet që, edhe përkundër shtjellimit të rregullit gjashtë mujor nga Gjykata Evropiane, nuk ekziston asnjë standard që të jetë absolutisht i parashikueshëm në këtë çështje. Kjo situatë mund të duket paradoksale ngaqë Gjykata Evropiane lë “hapur dyert” për çfarëdo vlerësimi të mundshëm të periudhave të ndalimit –global apo të veçantë –, porse në fakt nuk është aspak paradoksale. Gjykata Evropiane, ndërkohë lë të kuptohet mirë, se një standard apo qasje e vetme nuk mund të përshtatet, ose të shërbejë, si zgjidhje për të gjitha rastet. Është barrë e avokatëve që përfaqësojnë ankuesit në Gjykatën Evropiane për të treguar kujdesin e duhur dhe të kuptojnë dhe të kërkojnë sesi parimet e përgjithshme zbatohen ndaj rasteve që ata i dorëzojnë në Gjykatën Evropiane.    

 

 

Përfundim

 

Kapitujt paraprak të këtij punimi dhanë një përvijim të parimeve të përgjithshme nën Nenin 5 (1) (c) dhe 5 (3) dhe (4) të Konventës dhe duke ofruar raste konkrete nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane dhe të gjykatave vendore për të hedhur dritë sesi parimet udhëheqëse zbatohen ndaj rasteve konkrete. Siç mund të shihet nga jurisprudenca e Gjykatës Evropiane posaçërisht kur bëhet fjalë për rregullin gjashtë mujor,  Ajo në disa raste ka dhënë vlerësim global të periudhave jo të njëpasnjëshme dhe vlerësim të veçantë në të tjerat, varësisht nga rrethanat e secilit rast individual. Është barrë e avokatëve, praktikuesve ligjorë ose thjesht individëve që shprehin interes për jurisprudencën e Gjykatës Evropiane në rastet e ndalimit/paraburgimit, që të jenë mendje hapur, për sa i përket rregullit gjashtë mujor dhe të mundohen t’i ikin grackës së të menduarit se ekziston një standard i vetëm i parashikueshëm që vlen për të gjitha rastet, pavarësisht nga dallimet e qarta në rrethana të rasteve të tilla. Por më të parashikueshme janë nocionet e “dyshimit të arsyeshëm”, “përpikëria”, “shpejtësia”, dhe “barazia e armëve” dhe (siç ishte u ilustrua në lart) nuk mund të konstatohet se Gjykata Evropiane përdor standarde më “toleruese” për Shtetet që janë të përfshira në luftë kundër terrorizmit. Madje, edhe në rastet kur i përdor ato standarde, dallimi është delikat. Po ashtu, mund të shihet ndikimi i jurisprudencës së Gjykatës Evropiane në atë të gjykatave vendore, posaçërisht në ato Shtete të përmendura në këtë punim. Gjykatat vendore kanë përdorur parimin e proporcionalitetit, nocionet e “dyshimit të arsyeshëm” dhe masat “më pak të rrepta” në rastet e ndalimit, si edhe duke shpjeguar qëllimin e ndalimit dhe paraburgimit si masë. Natyrisht, gjykatat vendore mund të kenë përdorur formulime paksa të ndryshme që i përshtaten natyrës dhe kontekstit të tyre, porse ndikimi i jurisprudencës së Gjykatës Evropiane është i dukshëm. Supozoj se edhe gjykatat vendore mund të ndikojnë po ashtu në jurisprudencën e Gjykatës Evropiane, duke pasur qasje të harmonizuar ndaj rasteve të ndalimit apo paraburgimit, ose në mënyrë më pak të ndjeshme, por gjithsesi të thellë kur gjyqtarët vendorë emërohen gjyqtarë të Gjykatës Evropiane.       Përkitazi me luftën kundër terrorizmit, siç u tha më lart, Gjykata Evropiane pret nga Shtetet Anëtare të Këshillit të Evropës që t’u binden plotësisht kërkesave të vëna nga Neni 5 i KEDNJ, pavarësisht nga gjendja e tyre e vështirë. Çështja kryesore është se, për sa kohë Gjykata Evropiane do vazhdojë të ketë pritje të tilla? Në kontekst të luftës kundër terrorizmit - me qëllim të respektimit të plotë të kritereve të Nenit 5 – a rezulton se Shtetet e gjejnë vetveten në një situatë që është e pakontrollueshme? Në raste të tilla, a do ta përdorë Gjykata Evropiane doktrinën që përcakton se Konventa është “instrument i gjallë” dhe të përshtatet në kontestin e veçantë të rastit? A do të akordojë GJEDNJ më shumë liri veprimi ndaj Shteteve të gjendura në situata të vështira të terrorizmit?

--------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtat e Njeriut dhe Lirive Themelore

-          Kushtetuta e Republikës së Kosovës

-          Kushtetuta e Republikës së Kroacisë

-          Kushtetuta e Bosnjës dhe Hercegovinës

-          Ligji i Procedurës Penale të Kroacisë

 

Doktrinë

-          BARAK, Aharon, Proportional Effect: The Israeli Experience, ‘The University of

Toronto Law Journal’, 2007

-          Council of Europe/European Court of Human Rights 2013, National security and

European case-law

-          DICKSON, Brice,  Article 5 of the ECHR and 28-day pre-charge detention of terrorist

suspects, N. Ir. Legal Q., 2009

EUROPEAN COMMISSION FOR DEMOCRACY THROUGH LAW (VENICE COMMISSION) “STUDY ON INDIVIDUAL ACCESS TO CONSTITUTIONAL JUSTICE”, CDL-AD (2010) 039 rev., Strasbourg, 27 January 2011

-          STEVENS, Lonneke “Pre-trial detention: The Presumption of Innocence and Article

5 of the European Convention on Human Rights Cannot and Does Not Limit its Increasing Use”, Eur. J. Crime Crim.L.&.Crim.Just., 2009, fq.168, DOI: 10.1163/157181709X42913

 

Jurisprudencë

-          Çështje të shqyrtuara nga GJEDNJ: Creanga kundër Romanisë [DHM], aplikacioni nr.

29226/03, 23 Shkurt 2012; Del Rio Prada kundër Spanjës [DHM], aplikacioni nr. 42750/09, 21 Tetor 2013; James, Wells dhe Lee kundër Mbretërisë,GJEDNJ, nr. 25119/09, 57715/09 dhe 57877/09, Aktgjykim i 18 Shtator 2012; McKay kundër Mbretërisë së Bashkuar [DHM], aplikacioni nr. 543/03, Vendim i 3 Tetorit 2006; T.W. kundër Maltës [DHM], aplikacioni nr. 25644/94, Vendim i 29 Prillit 1999; Weinsztal kundër Polonisë, aplikacioni nr. 43748/98, 30 Maj 2006; Letellier kundër Francës, 26 Qershor 1991. Edicionet A nr. 207; Yağcı dhe Sargın kundër Turqisë, 8 Qershor 1995, Edicionet A nr. 319-A; Baranowski kundër Polonisë, aplikacioni nr. 28358/95, GJEDNJ, Aktgjykim i  28 Marsit 2000; Jecius kundër Lituanisë, aplikacioni nr. 3457/97, GJEDNJ, Aktgjykim i 31 Korrikut 2000 paragrafi 100; De Wilde, Ooms and Versyp kundër Belgjikës, Aktgjykim i 18 Qershorit 1971, Edicioni A nr. 12; Rakevich kundër Rusisë, aplikacioni nr.  58973/00, GJEDNJ, Aktgjykim i 28 Tetorit 2003; Gjeorgjia kundër Rusisë, [DHM],aplikacioni nr. 13255/07, Aktgjykim (Meritat) i  3 Korrikut 2014; Chahal kundër Mbretërisë së Bashkuar, 15 Nëntor 1996, Raportet e Aktgjykimeve dhe Vendimeve 1996-V; Stanev kundër Bullgarisë [DHM], aplikacioni nr. 36760/06; Idalov kundër Rusisë [DHM], aplikacioni nr. 5826/03, 22 Maj 2012 Brogan dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar, aplikacionet nr. 11209/84, 11234/84, 11266/84, 11386/85, Aktgjykim i 29 Nëntorit 1988; Fox, Campbell dhe Hartley kundër Mbretërisë së Bashkuar, aplikacionet nr. 12244/86, 12245/86, 12383/86, Aktgjykim i 30 Gushtit 1990; Öçalan kundër Turqisë, aplikacioni nr. 46221/99, [DHM], Aktgjykim i 12 Majit 2005; A.dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar [DHM], aplikacioni nr.  3455/05, Aktgjykim i 19 Shkurtit  2009; Neumeister kundër Austrisë, 27 Qershor 1968, § 6, Edicioni A nr. 8; Kemmache kundër Francës (nr. 1 dhe nr. 2), naktgjykim i 27 Nëntorit 1991, Edicioni A nr. 218, § 44; Mitev kundër Bullgarisë, aplikacioni nr. 40063/98, § 102, 22 Dhjetor 2004; Kolev kundër Bullgarisë (aplikacioni nr. 50326/99, 28 Prill 2005); Bordikov kundër Rusisë, aplikacioni nr. 921/03, 8 Tetor 2009

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Bosnjës dhe Hercegovinës, Për Pranueshmëri dhe

Merita në rastin nr. AP-1885/13 të 24 Majit 2013

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Kosovës: Për Papranueshmëri në

rastin nr. KI123/14

-          Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Kroacisë, nr. U-III-3698/2003, Zagreb 28 Shtator

2004

 



[1] Shih çështjen e shqyrtuar nga GJEDNJ Creanga kundër Romanisë [DHM], aplikacioni nr. 29226/03, paragrafi 84, 23 shkurt 201

[2] Po aty, paragrafi 84

[3] Po aty, paragrafi 84

[4] Po aty, paragrafi 84

[5] Po aty, paragrafi 84

[6] Shih çështjen Del Rio Prada kundër. Spanjës [DHM], aplikacioni nr. 42750/09, paragrafi 125, 21 tetor 2013

[7] Po aty, paragrafi 125

[8] Po aty, paragrafi 125

[9] Po aty, paragrafi 125

[10] Po aty,paragrafi 125

[11]Shih çështjen James, Wells dhe Lee kundër Mbretërisë,GJEDNJ, nr. 25119/09, 57715/09 dhe 57877/09, paragraf 191, Aktgjykim i 18 shtator 2012

[12] Po aty, paragrafi 191

[13] Po aty, paragrafi 192

[14] Po aty, paragrafi 193

[15] Shih çështjen James, Wells dhe  Lee më sipër paragrafi 193

[16] Po aty, paragrafi 194

[17] Po aty, paragrafi 195

[18] Shih çështjen  McKay kundër Mbretërisë së Bashkuar, [DHM], aplikacioni nr. 543/03, paragrafi 30, Vendim i 3 tetorit 2006

[19] Po aty, paragrafi 31, gjithashtu shih mutatis mutandis T.W. kundër Maltës [DHM], aplikacioni nr. 25644/94, paragrafi 49, Vendim i 29 prillit 1999

[20] Çështja McKay më sipër, paragrafi 34

[21] Po aty, paragrafi 34, gjithashtu shih mutatis mutandis Aquilina kundër Maltës [DHM],aplikacioni nr. 25642/94, paragrafi 49, KEDNJ 1999-III

[22] Çështja McKay më sipër, paragrafi 35, dhe po ashtu, shih Assenov dhe të tjerët kundër  Bulgarisë, 28 tetor 1998, § 146, Raportet 1998-VIII

[23] McKay më sipër, paragrafi 40

[24] Po aty, paragrafi 43

[25] Po aty, paragrafi 43

[26] Çështja McKay më sipër, paragrafi 43, dhe po ashtu shih, për shembull, Weinsztal kundër Polonisë, aplikacioni nr. 43748/98, paragrafi 50, 30 maj 2006

[27] Po aty, paragrafi 44

[28] McKay më sipër, paragrafi 44, dhe po ashtu shih, përveç vendimeve të tjera, Letellier kundër Francës, 26 qershor 1991, paragrafi 35, Edicionet A nr. 207, si edhe Yağcı dhe Sargın kundër Turqisë, 8 qershor 1995, paragrafi 50, Edicionet A nr. 319-A

[29] Shih Baranowski kundër Polonisë, aplikacioni nr. 28358/95, GJEDNJ, Aktgjykim i  28 marsit 2000, paragrafi 57

[30] Shih Jecius kundër Lituanisë, aplikacioni nr. 3457/97, GJEDNJ, Aktgjykim i 31 korrikut 2000, paragrafi 100

[31] Jecius më sipër, paragrafi 100, dhe po ashtu shih mutatis mutandis, De Wilde, Ooms and Versyp kundër Belgjikës, Aktgjykim i 18 qershorit 1971, Edicioni A nr. 12, fq. 40-41, § 76

[32] Shih Rakevich kundër Rusisë, aplikacioni nr.  58973/00, GJEDNJ, Aktgjykim i 28 tetorit 2003 paragrafi 43

[33] Po aty, paragrafi 44

[34] Shih Gjeorgjia kundër Rusisë, [DHM],aplikacion nr. 13255/07, Aktgjykim (Meritat) i  3 korrikut 2014 paragrafi 183

[35] Po aty, paragrafi 183, po ashtu shih Chahal kundër Mbretërisë së Bashkuar, 15 nëntor 1996, paragrafi 127 Raportet e Aktgjykimeve dhe Vendimeve 1996-V; mutatis mutandis, Stanev kundër Bullgarisë [DHM], aplikacioni nr. 36760/06, paragrafi 168, KEDNJ 2012; dhe Idalov kundër Rusisë [DHM], aplikacioni nr. 5826/03, paragrafi 160, 22 maj 2012

[36] EUROPEAN COMMISSION FOR DEMOCRACY THROUGH LAW (VENICE COMMISSION) “STUDY ON INDIVIDUAL ACCESS TO CONSTITUTIONAL JUSTICE”, CDL-AD (2010) 039 rev., Strasbourg, 27 January 2011, para.159, fq. 44.

[37] Shih Brogan dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar, aplikacionet nr. 11209/84, 11234/84, 11266/84, 11386/85, GJEDNJ, Aktgjykim i 29 nëntorit 1988

[38] Shkurtesë për Ushtrinë Republikane të Irlandës së Veriut

[39] Po aty, paragrafët 61-62

[40] Shih çështjen  Fox, Campbell dhe Hartley kundër Mbretërisë së Bashkuar, aplikacionet nr. 12244/86, 12245/86, 12383/86, GJEDNJ, Aktgjykim i 30 gushtit 1990

[41] Po aty, paragrafi 31

[42] Po aty, paragrafët 34-35

[43] Council of Europe/European Court of Human Rights 2013 “National security and European case-law”fq.27, para.81.

[44] Shih Öcalan kundër Turqisë, aplikacioni nr. 46221/99, [DHM], Aktgjykim i 12 majit 2005 

[45] Shkurtesë për Partinë e Punëtorëve të Kurdistanit

[46] Po aty, paragrafët. 103-105

[47] Çështja A.dhe të tjerët kundër Mbretërisë së Bashkuar [DHM], aplikacioni nr.  3455/05, Aktgjykim i 19 shkurtit  2009

[48] Po aty, paragrafi 1

[49] Po aty, paragrafi 184

[50] Po aty, paragrafi 203

[51] Po aty, paragrafi 202

[52] Çështja A. dhe të tjerët më sipër, paragrafi 218

[53] Po aty, paragrafi 223

[54] Po aty, paragrafët 186-190

[55] Aharon Barak është profesor i së Drejtës në Qendrën Ndërdisiplinore në Herzliya, si edhe ligjërues i drejtësisë në Universitetin Hebraik në Jerusalem, Fakultetin Juridik në Yale, Universitetin Qendror Evropian, Qendrën Juridike në Universitetin e  Xhorxhtoun dhe Fakultetit të Drejtësisë në Universitetin e Torontos. Barak ka qenë kryetar i Gjykatës Supreme të Izraelit nga 1995 deri 2006

[56] STEVENS, Lonneke , Pre-trial detention: The Presumption of Innocence and Article 5 of the European Convention on Human Rights Cannot and Does Not Limit its Increasing Use”, Eur. J. Crime Crim.L.&.Crim.Just., 2009, fq.168, DOI: 10.1163/157181709X429132

[57] DICKSON, Brice, Article 5 of the ECHR and 28-day pre-charge detention of terrorist suspects, N. Ir. Legal Q., 2009, fq. 238

[58] Po aty, fq.238

[59] Po aty, fq.238

[60] Gjykata Kushtetuese e Bosnjës dhe Hercegovinës, Vendim për Pranueshmëri dhe Merita në rastin nr. AP-1885/13 të 24 majit 2013 pas ankesës së ankuesit Zivko Budimir

[61] President i Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës

[62] Gjykata Kushtetuese e Republikës së Kosovës: Aktvendim për Papranueshmëri në rastin nr.  KI123/14 Ankuese Lalushe Boneshta – vlerësim kushtetues i aktgjykimit PML Nr. 123/2014 të Gjykatës Supreme të Kosovës i 19 qershorit 2014.

[63] Gjykata Kushtetuese e Kroacisë: Vendimi nr. U-III-3698/2003, Zagreb, 28 shtator 2004

[64] Ligji i Procedurës Penale të Kroacisë

[65] BARAK, Aharon, Proportional Effect: The Israeli Experience, ‘The University of Toronto Law Journal’, 2007, fq. 14

[66] E Drejta e Lirisë dhe Sigurisë

[67] Idalov kundër Rusisë, [DHM], aplikacioni nr. 5826/03, Aktgjykim i 22 majit 2012

[68] Po aty, paragrafi 113

[69] Po aty, paragrafi 115

[70] Neumeister kundër Austrisë, 27 qershor 1968, § 6, Edicioni A nr. 8

[71] Idalov më sipër, paragrafi 116

[72] shih Kemmache kundër. Francës (nr. 1 dhe nr. 2),aktgjykim i 27 nëntorit 1991, Edicioni A nr. 218, § 44

[73] Mitev kundër. Bullgarisë, aplikacioni nr. 40063/98, § 102, 22 dhjetor 2004

[74] Kolev kundër Bullgarisë (aplikacioni nr. 50326/99, 28 prill 2005)

[75] Idalov më sipër, paragrafët 117-121

[76] Bordikov kundër Rusisë, aplikacioni nr. 921/03, 8 tetor 2009

[77] Idalov më sipër, paragrafët 122-126

[78] Po aty, paragrafi 127

[79] Po aty, paragrafi 129

[80] Po aty, paragrafi 131

[81] Idalov më sipër, paragrafi 133.

[82] Po aty, paragrafi 134

[83] Ibid, paragrafi 135

[84] Ibid, paragrafi 136