Av. Dr. Sokol BERBERI

Ish gjyqtar i Gjykatës Kushtetuese (2007- 2016},

Tiranë

 

“Veten e konsideroj si një gjyqtar të ndjeshëm ndaj rolit

të tij në një demokraci. I marr me seriozitet detyrat që

më ngarkohen: të mbush hendekun ndërmjet ligjit dhe

shoqërisë dhe të mbroj kushtetutën dhe demokracinë.”[1]

    Aharon Barak

 

Hyrje

 

Gjatë shekullit të fundit vërehet një ‘ekspansion’ i juridiksionit kushtetues dhe një prirje për konstitucionalizmin e së drejtës.[2] Fusha, të cilat më parë kanë qenë në domenin ekskluziv të pushteteve të tjera, sidomos në atë të legjislativit (politikës), aktualisht i nënshtrohen kontrollit kushtetues. Sot flitet për konstitucionalizmin e degëve të së drejtës, si e drejta kushtetuese, administrative, penale, fiskale etj., të panjohura nga ndarjet klasike të vendosura prej shekujsh.[3] Këto zhvillime janë ndikuar nga disa faktorë. Këtu duhet bërë dallimi ndërmjet faktorëve të jashtëm dhe faktorëve të brendshëm, që lidhen me rolin e vetë gjyqtarëve gjatë ushtrimit të funksionit të tyre nëpërmjet interpretimit të kushtetutës.

 

Termi “ekspansion i juridiksionit kushtetues” presupozon se rritja e rëndësisë dhe zgjerimi i kufijve të këtij juridiksioni në shekullin e fundit e ka burimin te aktivizimi gjyqësor: gjyqtarët marrin gjithmonë e më shumë terren në atë që më parë i rezervohej vetëm vendimmarrjes politike, juridiksioneve të tjera, ose vetë-rregullimit shoqëror. Megjithatë, kjo nuk është tërësisht e vërteta. Përpara se gjyqësori të zgjerohet në sfera, të cilat më parë kanë qenë të dominuara nga faktorë të tjerë, gjykatat duhet të kenë kompetenca për të vendosur mbi mosmarrëveshjet sociale dhe politike. Vendimi që një mosmarrëveshje është më mirë t’i lihet për zgjidhje gjyqësorit, nuk merret kryesisht nga gjyqësori, por nga politika. Pa dëshirën e politikanëve për të deleguar zgjidhjen e konflikteve në gjykata, aktivizimit gjyqësor do t’i mungonte baza institucionale.[4]

Ndërkombëtarizimi i kontrollit kushtetues për të siguruar garantimin e të drejtave të njeriut brenda vetë shteteve të veçanta, si edhe inkorporimi në tekstet e kushtetutave të shkruara të të drejtave të njeriut ka qenë një faktor i rëndësishëm në këtë drejtim. Duke qenë se të drejtat e njeriut, të garantuara nga kushtetutat e shteteve të veçanta, konvergojnë apo janë identike me ato që janë të mishëruara në dokumentet ndërkombëtare, kushtetutat po kthehen në të vërtetë ndërkombëtare.[5] Kushtetuta shqiptare ka reflektuar pothuajse në mënyrë identike katalogun e të drejtave të njeriut të parashikuara nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ). Gjithashtu, referuar neneve 17 dhe 122 të Kushtetutës, marrëveshjet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, të ratifikuara me ligj, janë pjesë e sistemit të brendshëm juridik dhe kanë epërsi mbi ligjet e zakonshme.

Një faktor tjetër është edhe konvergjenca dhe krahasueshmëria që përshkon juridiksionet kushtetuese. Gjysma e dytë e shekullit XX dëshmon triumfin e konstitucionalizmit liberal. Tashmë, një numër mjaft i madh shtetesh kanë kushtetuta të shkruara, të cilat përmbushin standardet moderne kushtetuese. Si rezultat, shumica e shteteve në të gjitha pjesët e globit ndajnë kushtetuta të ngjashme, të cilat përfshijnë në mënyrë tipike një listë të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut dhe mekanizma kushtetues, si gjykatat kushtetuese, ose komisionet e të drejtave të njeriut, për të siguruar realizimin e këtyre të drejtave. Konvergjenca apo asimilimi i kushtetutave ka krijuar një mundësi të shkëlqyer për gjykatat e shteteve të ndryshme për të mësuar nga njëra-tjetra.[6] Për shembull, Gjykata Kushtetuese shqiptare është referuar, jo në pak raste, te jurisprudenca e gjykatave kushtetuese në Evropë, veçanërisht te ajo e Gjermanisë dhe e Italisë.

Nëse pranojmë ekspansionin e kontrollit kushtetues, këto janë parakushtet pa të cilat nuk do të ishte zhvilluar. Synimi i këtij punimi është të trajtojë në fakt arsyet e brendshme që kanë çuar në rritjen e pushtetit kushtetues, që në fund të fundit lidhen me rolin e vetë gjyqtarëve në këtë drejtim.

Si bazë empirike për t’iu përgjigjur pyetjes nëse ka një ekspansion të juridiksionit kushtetues apo jo, do të paraqitet një përshkrim i shkurtër i disa prej parimeve dhe standardeve që Gjykata Kushtetuese në Shqipëri ka zhvilluar nëpërmjet interpretimit të Kushtetutës dhe jurisprudencës së saj. Fillimisht, do të paraqiten disa standarde të zhvilluara nga jurisprudenca kushtetuese, të cilat krijojnë hapësirë për shtrirjen e juridiksionit kushtetues në raport me pushtetet e tjera. Më pas, do të trajtohen kufizimet që i imponohen gjyqtarit në këtë drejtim, si edhe do të paraqiten disa mendime lidhur me metodat e interpretimit, aktivizimin dhe vetëpërmbajtjen.  

 

Kushtetuta e gjallë dhe juridiksioni kushtetues

 

Shtrirja e kontrollit kushtetues e ka burimin edhe në pranimin e idesë së Kushtetutës së gjallë, kuptim ky që nuk është i huaj edhe për praktikën kushtetuese shqiptare. Një kushtetutë e gjallë është ajo që evoluon, ndryshon kuptimin e saj me kalimin e kohës dhe përshtatet në rrethana të reja, pa u amenduar formalisht. Bota është e përfshirë në një proces të vazhdueshëm ndryshimi politik, ekonomik, shoqëror dhe teknologjik, të cilin kushtetutëbërësi nuk mund ta parashikojë kur harton Kushtetutën. Ndaj, nuk është realiste të presësh që procesi i ndërlikuar amendues të ndjekë këto ndryshime. Kështu, duket e pashmagshme që edhe Kushtetuta do të ndryshojë.

Nga ana tjetër, ideja e Kushtetutës së gjallë, që ndryshon jo nëpërmjet procedurës amenduese, nuk mund t’i shmanget kritikave dhe kundërshtive të forta dhe të kuptueshme. Kushtetuta shihet si një themel solid, mishërim i parimeve dhe rregullave më themelore, e cila supozohet të jetë e ngurtë dhe e qëndrueshme për një kohë të gjatë, çka nënkupton në vetvete idenë e të pasurit një kushtetutë.

 

Vetë Gjykata Kushtetuese, në jurisprudencën e saj, i është referuar këtij koncepti në disa raste: “Gjykata Kushtetuese i përmbahet konceptit se kushtetuta duhet interpretuar si një “instrument i gjallë”dhe, në mënyrë që të ketë kuptimin më të arsyeshëm dhe më efikas të mundshëm.”[7]; “Nisur nga tagrat që i jep neni 124 i Kushtetutës, roli dhe funksioni i Gjykatës Kushtetuese është që nëpërmjet vendimeve të transformojë dispozitat kushtetuese nga abstrakte-metafizike, në substanciale dhe konkrete, duke i garantuar mbrojtje kushtetuese situatave juridike në të cilat ndodhen individët. Për shkak te vetë formës ekstremisht konçize që kanë dispozitat kushtetuese, nëpërmjet vendimeve, pra interpretimit që bën Gjykata, bëhet e mundur që Kushtetuta të jetë “e gjallë”, që do të thotë se Gjykata i përshtatet evolucionit që bëjnë vlerat në vendin tonë, duke garantuar që vlera të reja, të cilat ndoshta nuk ishin në vëmendje të hartuesve të Kushtetutës, të marrin dinjitet, njohje dhe, mbi të gjitha, mbrojtje kushtetuese. Për vetë faktin se norma kushtetuese bëhet realitet gjatë interpretimit, pra gjatë procesit vendimmarrës të Gjykatës,...”[8] Këto referime, më shumë se sa një qasje filozofike të vetëdijshme dhe metodë interpretuese origjinale të GJK-së, reflektojnë ndikimin e zhvillimeve bashkëkohore të drejtësisë kushtetuese në Europë e më gjerë në jurisprudencën tonë kushtetuese.

 

Shtrirja e kontrollit kushtetues

 

Kushtetutat, në përgjithësi, përmbajnë dy lloje dispozitash: dispozita që përcaktojnë parimet dhe vlerat që qëndrojnë në themel të rendit kushtetues, ku përfshihen dhe të drejtat dhe liritë themelore të njeriut; dhe, dispozitat që rregullojnë ndarjen, organizimin dhe funksionimin e pushteteve dhe institucioneve kushtetuese.

Dispozitat kushtetuese parimore janë, nga të gjitha rregullat juridike, ato që i nënshtrohen më lehtë tensioneve interpretative. Normalisht, analiza tekstuale e normave parimore nuk është shumë shprehëse. Ato përdorin konceptet (dinjiteti njerëzor, barazia përpara ligjit apo mos diskriminimi, shteti i së drejtës, demokracia, ndërhyrja “e arsyeshme” ose “proporcionale” e pushteteve publike, etj.), të cilat, që të mund të jenë efektive, duhet të filtrohen përmes zbërthimeve konceptuale. Luhatjet dhe kontrastet janë të mundshme edhe gjatë periudhës kur një kushtetutë është në fuqi sepse parimet kushtetuese nuk janë norma të mbylluara, por, përkundrazi, ato paraqesin hapje brenda tyre.

Dispozitat kushtetuese janë norma me hapësirë të madhe interpretimi, ndaj dhe janë të vështira për t’u futur në korniza të ngurta për sa i përket kuptimit të tyre. Le të marrim si shembull nenin 3 të Kushtetutës, ku deklarohet: “Pavarësia e shtetit dhe tërësia e territorit të tij, dinjiteti i njeriut, të drejtat dhe liritë e tij, drejtësia shoqërore, rendi kushtetues, pluralizmi, identiteti kombëtar dhe trashëgimia kombëtare, bashkëjetesa fetare, si dhe bashkëjetesa dhe mirëkuptimi i shqiptarëve me pakicat janë baza e këtij shteti, i cili ka për detyrë t’i respektojë dhe t'i mbrojë.” Çfarë do të kuptojmë me “dinjitetin e njeriut”, “drejtësinë shoqërore” apo “identitetin kombëtar”? Referimi në fjalorë të ndryshëm nuk është i mjaftueshëm për të përkufizuar dhe interpretuar këto koncepte.

Kushtetuta, nëpërmjet dispozitave të saj parimore, i ofron Gjykatës Kushtetuese një instrument thelbësor për interpretimin: kriteret, të cilat lejojnë shqyrtimin e ligjeve apo akteve normative brenda perspektivës kushtetuese. Në vijim, do të përmenden disa parime dhe standarde të zhvilluara nga jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese, nëpërmjet interpretimit të Kushtetutës, të cilat përbëjnë bazë për shtrirjen dhe zgjerimin e juridiksionit të kontrollit kushtetues.

 

Siç u përmend dhe më sipër, Kushtetuta përmban dy lloje dispozitash kryesore: dispozita materiale, që përcaktojnë parimet dhe vlerat që qëndrojnë në themel të rendit kushtetues, dhe dispozitat që rregullojnë ndarjen, organizimin dhe funksionimin e institucioneve kushtetuese. Le të shikojmë fillimisht disa standarde të zhvilluara nëpërmjet interpretimit të dispozitave materiale.

Shteti i së drejtës/siguria juridike. Shteti i së drejtës, si koncept, përmendet vetëm në Preambulën e Kushtetutës. Në nenin 4 të Kushtetutës deklarohet: “1. E drejta përbën bazën dhe kufijtë e veprimtarisë së shtetit. 2. Kushtetuta është ligji më i lartë në Republikën e Shqipërisë. 3. Dispozitat e Kushtetutës zbatohen drejtpërsëdrejti, përveç rasteve kur Kushtetuta parashikon ndryshe.”. Bazuar në këtë dispozitë, jurisprudenca kushtetuese i ka dhënë një vlerë normative kushtetuese termit “shtet i së drejtës” dhe ka përcaktuar kuptimin, përmbajtjen e këtij termi. Sipas Gjykatës Kushtetuese, parimi i shtetit të së drejtës sanksionohet në nenin 4 të Kushtetutës dhe nënkupton veprimin e të gjitha institucioneve shtetërore sipas të drejtës në fuqi, si dhe supremacinë e Kushtetutës ndaj akteve të tjera normative.[9] Si element i shtetit të së drejtës është përcaktuar dhe parimi i sigurisë juridike.[10] Në fakt është parimi i sigurisë juridike, si standard i kontrollit kushtetues, që i ka lejuar Gjykatës Kushtetuese një hapësirë të gjerë vlerësimi për kontrollin e legjislacionit. Ky standard i imponon ligjvënësit detyrimin që të mos ndryshojë një situatë të rregulluar më parë nëse ndryshimi sjell pasoja negative për të drejtat ligjore të qytetarëve. Në këtë kuptim, sipas jurisprudencës kushtetuese, parimi i sigurisë juridike shoqërohet me mbrojtjen e të drejtave të fituara, vazhdimësinë ligjore, ndalimin e ligjeve me fuqi prapavepruese, qartësinë dhe përcaktueshmërinë në normimin e marrëdhënieve juridike, respektimin e pritshmërive legjitime.[11] Është e qartë se, secili nga këto elemente, në varësi të metodës së interpretimit dhe të kritereve të vlerësimit në një rast konkret, mund të zgjerojë apo kufizojë kontrollin kushtetues të legjislacionit.

Siguria juridike ka shërbyer si standard kushtetues për kontrollin e një sërë ligjesh. Këtu mund të përmendim legjislacionin për kthimin dhe kompensimin e pronave,[12] legjislacionin për pensionet suplementare të ushtarakëve,[13] legjislacionin për mbrojtjen e personave me aftësi të kufizuar[14] etj..

Zgjedhje të barabarta dhe parimi i pluralizmit. Neni 3 i Kushtetutës parashikon pluralizmin si një nga bazat e shtetit, ndërsa neni 1, paragrafi 3 i saj sanksionon parimin e barazisë së votës. Jurisprudenca kushtetuese i ka sqaruar këto koncepte nëpërmjet interpretimit, duke i dhënë një përmbajtje normative. Këto parime kanë shërbyer si bazë për shtrirjen e kontrollit kushtetues ndaj Kodit zgjedhor.

Sipas jurisprudencës kushtetuese: parimi i barazisë së të drejtës për t’u votuar/zgjedhur ndalon shtetin të diskriminojë apo të privilegjojë kandidatë të caktuar, parti politike, ose grupe të tjera politike në përballjen konkurruese për të tërhequr votën e zgjedhësit; barazia në zgjedhje përfshin shumë aspekte dhe parimet që duhen respektuar në të gjitha rastet janë barazia në votën numerike, barazia për sa i përket fuqisë zgjedhore dhe mundësive të barabarta, ku kjo e fundit kërkon që midis partive dhe kandidatëve duhet të krijohen shanse të barabarta dhe shteti duhet të jetë i paanshëm ndaj tyre, duke zbatuar ligjet në mënyrë të njëjtë për të gjithë.[15]

 

Për parimin e pluralizmit janë evidentuar këto standarde dhe kërkesa: kusht bazë për pluralizmin janë zgjedhjet e lira, shumësia e interesave, lejimi i hapësirave për organizimin e mekanizmave të presionit ndaj organeve të pushtetit dhe një shtet që është i përgjegjshëm ndaj nevojave të qytetarëve; në çdo sistem demokratik, përfaqësuesit e popullit në qeverisje zgjidhen përmes zgjedhjeve shumëpartiake, të lira, të barabarta dhe të ndershme; pushteti i përfaqësuesve kufizohet nga Kushtetuta dhe mekanizma të tjerë të balancimit dhe kontrollit të pushteteve; problemet e përfaqësimit të drejtë janë çështje të shanseve të barabarta, që zëri i gjithkujt të dëgjohet apo të jetë i përfaqësuar; sidoqoftë, është e lejueshme që një shtet demokratik, nëse ekzistojnë arsye serioze, të vendosë në mekanizmat e procesit zgjedhor disa elemente nxitëse të integrimit shoqëror.[16]

Liria ekonomike. Kushtetuta në nenin 11 parashikon se sistemi ekonomik i Republikës së Shqipërisë bazohet në pronën private e publike, si dhe në lirinë e veprimtarisë ekonomike. Në këtë dispozita nuk ka një përkufizim për kuptimin e kësaj lirie. Jurisprudenca kushtetuese i ka dhënë një kuptim të zgjeruar lirisë së veprimtarisë ekonomike, duke e përkufizuar atë: si e drejta për të lidhur kontrata, individualisht ose kolektivisht, lirisht dhe mbi bazën e vullnetit personal, e drejta për të zgjedhur aktivitetin që dëshiron të ushtrojë individi, e drejta për të zgjedhur një punë sipas preferencës; kjo liri përfshin të gjitha të drejtat që lidhen me prodhimin, shpërndarjen ose konsumin e mallrave dhe shërbimeve; forma më e lartë e lirisë ekonomike nënkupton të drejtën e pronës, lirinë pa asnjë kufizim të qarkullimit të fuqisë punëtore, të kapitalit dhe të mallrave; po ashtu, liria e veprimtarisë ekonomike përmban në vetvete edhe lirinë e biznesit ose aftësinë për të krijuar dhe mbyllur një sipërmarrje, lirinë e tregtisë ose mungesën e barrierave lidhur me importimin dhe eksportimin e mallrave dhe shërbimeve, lirinë monetare si masë për të garantuar qëndrueshmërinë e çmimit, lirinë fiskale mbi të ardhurat qoftë individuale, qoftë ndaj biznesit në mënyrë të veçantë, të drejtat e pronës si aftësi e individëve për të grumbulluar, poseduar dhe disponuar sende të lira nga ndërhyrja e shtetit, lirinë e investimit dhe qarkullimit të lirë të kapitaleve, veçanërisht kapitalit të huaj, lirinë financiare dhe pavarësinë nga kontrolli shtetëror, lirinë e punës për të ndërvepruar pa kufizime nga shteti.[17]

             Kushtetua, sipas jurisprudencës, krahas lirisë së veprimtarisë ekonomike imponon dhe detyrimin për ligjvënësin që të ndërhyjë në rregullimin e saj me qëllim që, krahas lirisë së veprimtarisë ekonomike, të garantohet edhe parimi i shtetit social dhe i të mirës së[18] përbashkët.[19]

Ruajtja e balancës ndërmjet lirisë së veprimtarisë ekonomike dhe parimit të shtetit social e të mirës së përbashkët nuk është një ushtrim i lehtë në kontrollin kushtetues. Kjo vjen edhe si pasojë e përmbajtjes së gjerë të kuptimit të lirisë ekonomike dhe paqartësisë që mbartin në vetvete termat “shtet social” dhe “e mira e përbashkët”.

E drejta penale: sanksionet penale dhe kontrolli kushtetues. Jurisprudenca kushtetuese ka zhvilluar disa standarde kushtetuese për kontrollin e ligjit penal, veçanërisht për parashikimin e veprave penale, duke vendosur njëkohësisht dhe detyrime që i imponohen ligjvënësit në këtë fushë. Kryesisht, për përcaktimin e këtyre standardeve, Gjykata Kushtetuese është bazuar në parimet e shtetit të së drejtës, sigurisë juridike dhe ndarjes së pushteteve. Kështu, ligjvënësi, sipas kësaj jurisprudence, në përcaktimin e dënimit, për vepra të ndryshme penale, nuk duhet të ketë parasysh vetëm parimin e parashikimit me ligj të dënimit dhe atë të sigurisë juridike; ai duhet të marrë parasysh mjaftueshëm edhe konceptin e fajit në kuadër të parimit të shtetit të së drejtës dhe, nëpërmjet formulimit të sanksionit, t’i mundësojë gjyqtarit dhënien e një gjykimi të drejtë dhe proporcional në raste konkrete; koncepti i fajit dhe përcaktueshmëria e pasojave juridike janë në një marrëdhënie tensioni njëra me tjetrën, marrëdhënie kjo për të cilën duhet gjetur një balancë funksionale kushtetuese; dënimi penal është rezultat i vlerësimit të rrezikshmërisë shoqërore të veprës penale, nga njëra anë, dhe shkallës së fajit të autorit të saj, nga ana tjetër; përcaktimi i veprave penale dhe llojeve të dënimeve janë në diskrecion të ligjvënësit, ndërsa individualizimi i tyre, rast pas rasti, është në diskrecion të gjykatës, e cila duke shqyrtuar të gjitha elementet juridike të veprës penale, shkallën e fajit dhe pasojat e ardhura nga vepra penale, cakton llojin dhe masën e dënimit për autorët e veprave penale.[20]

Sanksionet penale i janë nënshtruar dhe testit të proporcionalitetit. Sipas jurisprudencës kushtetuese, balanca mes së drejtës së kufizuar dhe interesit publik nuk është gjë tjetër veçse gjetja nga legjislatori e pikës së ekuilibrit midis së drejtës së shtetit për të siguruar rendin publik e shoqëror, nga njëra anë, dhe mbrojtjes së të drejtave dhe lirive të individit, nga ana tjetër; sanksionet penale, për shkak të kufizimeve që përcaktojnë në të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, parashikohen vetëm për ato lloj veprimesh ose mosveprimesh, të cilat, në përputhje me parimin e proporcionalitetit, janë të krahasueshme për nga rëndësia me vlerat që mbrojnë; ligjvënësi duhet të udhëhiqet nga parimet kushtetuese dhe funksionet që karakterizojnë dënimet penale.[21]

Standardet e mësipërme dhe testi i proporcionalitetit i japin juridiksionit kushtetues një bazë të gjerë për shtrirjen e kontrollit ndaj ligjit penal. Në varësi të qasjes dhe metodologjisë që mund të ndiqet nga Gjykata Kushtetuese për kontrollin e këtyre standardeve mund të krijohet natyrshëm një lloj tensioni me ligjvënësin përsa i përket diskrecionit që ai gëzon në politikën penale.[22]

      Dispozitat strukturore: ndarja dhe balancimi i pushteteve. Studimi dhe analiza

sistematike e jurisprudencës lidhur me parimin e ndarjes dhe balancimit të pushteteve kërkon paraprakisht që të sqarohen dy aspekte kryesore. Fillimisht, duhet të përcaktohen fusha e zbatimit të parimit të ndarjes së pushteteve, organet dhe funksionet kushtetuese (ndarja organike dhe funksionale). Në një mënyrë klasike, ky parim i referohet një triologjie të pushteteve, që do të përfshinte ekzekutivin (qeverinë), ligjvënësin (Kuvendin) dhe gjyqësorin (gjykatat e të gjitha niveleve). Por, siç e kemi parasysh, Kushtetuta përcakton/krijon edhe institucione të tjera kushtetuese, të cilat jo detyrimisht përfshihen në njërin nga tri pushtetet klasike. Në këtë drejtim hasim disa vështirësi.

Procesi i identifikimit të saktë të kufizimeve kushtetuese mbi pushtetet është shumëplanësh dhe i ndërlikuar, edhe kur bëhet fjalë për kompetenca themelore të pushteteve. Detyra për kategorizimin/cilësimin e funksioneve të qeverisjes si “legjislative”, “ekzekutive” dhe “gjyqësore” dhe ndarjen e këtyre funksioneve në degët përkatëse të pushtetit nuk ka rezultuar kaq e lehtë. Kjo shfaqet, për shembull, në fusha si: legjislacioni i deleguar, (nga ekzekutivi), juridiksionet administrative (ku disa funksione gjyqësore ushtrohen nga entitete që nuk janë tipikisht gjykata), etj. Prandaj, përdoret edhe termi “quasi” si “quasi-gjyqësor” ose “quasi-legjislativ”. Të tjera ndërlikime shtohen kur konsiderohet fakti nëse kjo ndarje në tre degë mund të pranojë evolucionin dhe zhvillimin e funksioneve qeverisëse, si njohja e një dege administrative qeverisëse. Gjithashtu, pyetje e rëndësishme është nëse është e mundur të jepen përkufizime reciprokisht përjashtuese për funksionet qeverisëse, edhe nëse bëhet fjalë për funksione themelore.

 

Parimi i ndarjes dhe balancimit të pushteteve parashikohet në nenin 7 të Kushtetutës, sipas të cilit: “Sistemi i qeverisjes në Republikën e Shqipërisë bazohet në ndarjen dhe balancimin ndërmjet pushteteve ligjvënës, ekzekutiv dhe gjyqësor”. Sipas jurisprudencës kushtetuese, kuptimi i nenit 7 është ky: ligjvënësi, ekzekutivi dhe gjyqësori janë të ndarë, efektivisht të pavarur dhe midis tyre duhet të ketë një balancë; në varësi të kësaj ndarjeje, fusha e ushtrimit të kompetencave nga institucionet e ndryshme kushtetuese varet nga fakti se cilit pushtet i përket institucioni, nga vendi i tij midis institucioneve të tjera dhe nga raportet e tij me ato të institucioneve të pushtetit shtetëror; në përputhje me detyrat që u ka ngarkuar Kushtetuta, secili prej tyre është i pajisur me pushtet të mjaftueshëm, gjë që i jep mundësinë të marrë vendime në mënyrë të lirë e të pavarur; asnjë organ apo institucion tjetër, në përbërje ose jo të njërit prej tri pushteteve, nuk mund të ndërhyjë në trajtimin dhe zgjidhjen e çështjeve, që, sipas rastit, do të përbënin objektin qendror të veprimtarisë së organeve apo institucioneve të tjera kushtetuese.[23]

Për të ilustruar vështirësitë konceptuale, të përmendura më sipër, që mund të hasen në vlerësimin dhe respektimin e parimit të ndarjes dhe balancimit të pushteteve, le t’i referohemi një rasti nga praktika kushtetuese: kontrollit të ligjit për administratën gjyqësore. Kushtetuta, në dallim nga ligji nr.7561, datë 29.04.1992 “Për disa ndryshime e plotësime në ligjin nr.7491, datë 29.04.1991 “Për dispozitat kryesore kushtetuese”, në të cilin përcaktohej se administrata gjyqësore varet nga Ministri i Drejtësisë (neni 29), nuk ka bërë një rregullim të veçantë për administratën gjyqësore. Jurisprudenca kushtetuese, bazuar në frymën dhe përmbajtjen e neneve 7, 42, 144 dhe 145 të Kushtetutës ka vlerësuar se roli dhe funksionimi i administratës gjyqësore nuk mund të ndahet nga funksioni i dhënies së drejtësisë dhe përbën një element të rëndësishëm të pavarësisë organizative të pushtetit gjyqësor; Kushtetuta nuk e lejon vendosjen e administratës gjyqësore nën varësinë e Ministrit të Drejtësisë dhe as nuk i njeh këtij të fundit një rol parësor në organizimin dhe drejtimin e këtij shërbimi.[24] Jurisprudenca, që lidhet me pavarësinë organizative dhe financiare të pushtetit gjyqësor, reflekton një qasje më funksionale, jo të ngurtë, duke pranuar një balancë dhe ndërveprim të pushteteve, por nuk ka përpunuar ende standarde/kritere të qarta, mbi të cilat mund të mbështetet vlerësimi nëse balanca/ndërhyrja e pushtetit ligjvënës dhe ekzekutiv janë të justifikuara nga pikëpamja kushtetuese.

Balancimi dhe proporcionaliteti në vlerësimin e ndërhyrjeve legjislative. Në nenin 17 të kushtetutës përcaktohen kushtet që duhet të respektohen nga ligjvënësi për kufizimin e të drejtave dhe lirive të parashikuara në Kushtetutë. Një ndër kushtet është: “Kufizimi duhet të jetë në përpjesëtim me gjendjen që e ka diktuar atë.” Në doktrinën kushtetuese ky kusht konsiderohet si parim i proporcionalitetit. Krahas testit të proporcionalitetit, në gjykimin kushtetues përdoret dhe ai i balancës.[25] Në praktikën kushtetuese, proporcionalitetit dhe balanca referohen dhe përdoren si sinonime, duke nënkuptuar të njëjtën përmbajtje, por nuk duhet injoruar dhe ndonjë nuancë dalluese midis tyre. Termi balancë përdoret në një plan më të gjerë, kur konkurrojnë vlera dhe parime midis tyre apo kur bëhet fjalë për balancimin ndërmjet pushteteve. Nga një këndvështrim tjetër, proporcionalitetit mund ta përfshijë balancën, si një nga kushtet për vlerësimin e ndërhyrjes së ligjvënësit në rastin e kufizimit të të drejtave kushtetuese. Këto dy teste, të cilat mund të konsiderohen si instrumentet kryesorë që ka në dispozicion gjyqtari kushtetues për vlerësimin e çështjeve që lidhen me konkurrimin midis vlerave dhe parimeve dhe të drejtave të ndryshme, imponojnë një nivel të lartë analize dhe argumentimi, të cilat nuk arrihen lehtë në praktikën kushtetuese. Kjo dhe për faktin se, për të konkluduar nëse është respektuar parimi i proporcionalitetit dhe balanca, gjykimi nuk mund bëhet në abstrakt, por duhet të mbështetet në të dhëna empirike të besueshme, të cilat, zakonisht, nuk janë të disponueshme lehtësisht në procesin e kontrollit kushtetues. Për këto arsye, në varësi të qasjes që ndiqet për vlerësimin e testeve të mësipërme, kufijtë e juridiksionit kushtetues për kontrollin e ligjeve mund të zgjerohen apo të ngushtohen sipas rastit.

Jurisprudenca kushtetuese, proporcionalitetin e një kufizimi e ka vlerësuar rast pas rasti, duke analizuar nëse: (i) objektivi i ligjvënësit është mjaftueshëm i rëndësishëm për të justifikuar kufizimin e së drejtës; (ii) masat e marra janë të lidhura në mënyrë të arsyeshme me objektivin - ato nuk mund të jenë arbitrare, të padrejta ose të bazuara mbi vlerësime alogjike; (iii) mjetet e përdorura nuk janë më të ashpra se sa duhen për të arritur objektivin e kërkuar - sa më të mëdha efektet e dëmshme të masës së përzgjedhur, aq më tepër duhet të jetë i rëndësishëm objektivi për t’u arritur, në mënyrë që masa të justifikohet si e nevojshme.[26] Për sa u takon mjeteve të përdorura, është shprehur se ligjvënësi duhet të zbatojë mjete të tilla ligjore, të cilat duhet të jenë efektive, d.m.th. të zgjedhura në mënyrë të tillë që të jenë të përshtatshme për realizimin e synimeve që ndiqen; përdorimi i këtyre mjeteve duhet të jetë i domosdoshëm, gjë që do të thotë se synimi nuk mund të arrihet me mjete të tjera; domosdoshmëria ka të bëjë, gjithashtu, edhe me përdorimin e mjeteve më pak të dëmshme për subjektet që u cenohen të drejtat dhe liritë; kushti i përpjesëtimit të kufizimit me gjendjen që e ka diktuar, konkretizohet në kërkesën e domosdoshmërisë, dobishmërisë dhe proporcionalitetit, në kuptimin strikt të kufizimeve të imponuara; respektimi i këtyre kushteve kërkon një analizë të kujdesshme në çdo rast konkret, duke ballafaquar interesin publik që dikton kufizimin me ato të drejta që si rezultat i tij i nënshtrohen kufizimit, si dhe duke vlerësuar edhe mënyrën e kufizimit.[27]

 

Zhvillimet jurisprudenciale dhe metodat interpretuese

 

Për të vlerësuar jurisprudencën kushtetuese, duhet të kemi parasysh metodat/qasjet kryesore të interpretimit kushtetues dhe karakteristikat dalluese të tyre.[28] Dy janë metodat kryesore që vërehen në praktikën kushtetuese: metoda/qasja formaliste dhe ajo funksionaliste.[29]

Formalizmi favorizon rregullat. Funksionalizmi fokusohet kryesisht te qëllimet kushtetuese. Formalizmi mbështetet më shumë te teksti i kushtetutës dhe kuptimi origjinal. Funksionalizmi thekson standardet.

Rregulli kryesor i pozicionit formalist është që natyra e secilës degë të pushtetit mund të përcaktohet me qartësi dhe përjashtim reciprok, me qëllim vendosjen e një vije kufizuese midis tre degëve që mund të ruhet në mënyrë rigoroze. Kjo qasje mbështetet kryesisht në interpretimin literal dhe tekstualist. Formalistët theksojnë procedurat e detajuara/rregullimet specifike kushtetuese në raport me parimet e përgjithshme.

Funksionalistët e shikojnë detyrën e tyre primare për të siguruar që ligjvënësi ka respektuar një qëllim thelbësor të gjerë përsa i përket vendosjes dhe ruajtjes të një balance të fortë ose një tensioni midis pushteteve. Në dritën e këtij këndvështrimi, funksionalistët në kushtetutë shikojnë theksin te balanca dhe jo te ndarja e pushteteve. Në këtë kuptim, kjo qasje priret nga interpretimi teleologjik, sipas të cilit shqetësimi kryesor është nëse një problem i skemës qeverisëse prish balancën ndërmjet degëve të koordinuara. Kjo metodë mbështet dhe idenë e “kushtetutës së gjallë”, sipas të cilës kushtetuta duhet lexuar më shumë si një deklarim i gjerë i parimeve se sa si një kod i detajuar.

Ka edhe një këndvështrim që mbështet idenë se, në mungesë të një baze të qartë të ndarjes së pushteteve, interpretuesit duhet të marrin seriozisht kompromiset e reflektuara në tekstin e miratuar, duke përfshirë nivelet e ndryshme të përgjithësimit, nëpërmjet të cilave teksti shpreh dispozitat e tij strukturore. Kur Kushtetuta adopton një rregull specifik se si të zbatohet një pushtet i caktuar, interpretuesit duhet ta lexojnë atë dispozitë si krijuesen e një kufiri që ndalon ligjvënësin të bëjë rregullime të kundërta. Në një rast të tillë, ku kompromisi reflekton vendime të përpikta rreth asaj se çfarë duhet të bëjë institucioni për të ushtruar një pushtet dhe procedurën përkatëse, roli i interpretuesit është ruajtja e kësaj balance të arritur. Ky këndvështrim vë në diskutim qasjen funksionaliste.

Nuk është e vështirë për të konstatuar se qasja funksionaliste është më dominuese në jurisprudencën kushtetuese, veçanërisht pas miratimit të Kushtetutës në vitin 1998.

Sipas disa studimeve krahasuese,[30] si pasojë e zhvillimit të disa parimeve/metodave të reja, për shembull, parimi i ruajtjes së ligjit për shkak të prezumimit të kushtetutshmërisë së tij,[31] i ka orientuar Gjykatat Kushtetuese për t’i interpretuar ato në harmoni me Kushtetutën, me qëllim që të shmanget çdo zbrazëti legjislative, duke anashkaluar nevojën e deklarimit të tyre si jokushtetues. Sot, sipas studimeve, ky është një mjet kryesor i gjykatave kushtetuese, të cilin e përdorin për të mbushur përgjithmonë ose përkohësisht “vacuum” që mund të krijohet nga anulimi i ligjeve.

Një tjetër rol i rëndësishëm i Gjykatave Kushtetuese që është zhvilluar progresivisht gjatë dekadave të fundit ka qenë kompetenca për të ushtruar kontroll kushtetues, jo në lidhje me legjislacionin ekzistues/në fuqi, por në lidhje me mungesën e ligjeve (boshllëkun ligjor), ometimet apo mungesat e shkaktuara nga legjislatori kur ka miratuar ligjet.[32] Kjo do të thotë se Gjykatat Kushtetuese kontrollojnë ometimet e ligjvënësit në krijimin e legjislacionit që ai ka detyrimin kushtetues për të miratuar. Sipas disa studiuesve, kontrolli kushtetues i ometimeve legjislative ka kontribuar në zhvillimin e tendencave të reja në drejtësinë kushtetuese, duke i shndërruar Gjykatat Kushtetuese në një lloj asistenti të ligjvënësit.[33]

GJK, pas miratimit të Kushtetutës dhe ligjit organik të saj i është përmbajtur rregullit, se ajo “ka vetëm të drejtën e shfuqizimit të akteve që shqyrton”.[34] Madje, në disa vendime GJK, për të treguar vetëpërmbajtje në funksion të parimit së ndarjes së pushteteve dhe respektimit të kufijve të juridiksionit të saj, është shprehur se ajo nuk është ligjvënës pozitiv;[35] nuk është në detyrën e Gjykatës Kushtetuese të vihet në rolin e ligjvënësit pozitiv dhe të përcaktojë rregullime ligjore, por të kontrollojë nëse zgjidhja që jep ligjvënësi është në përputhje me dispozitat e Kushtetutës.[36]

Jurisprudenca kushtetuese e ka bërë të sajën doktrinën, sipas të cilës, në vlerësimin e kushtetutshmërisë së ligjeve Gjykata niset nga prezumimi i pajtueshmërisë së tyre me Kushtetutën. Zbatimi i kësaj doktrine presupozon vetëpërmbajtje dhe respektimin e pushtetit të ligjvënësit si organ përfaqësues. Kjo do të thotë se, lidhur me jokushtetutshmërinë e pretenduar duhet të parashtrohen argumente bindëse për t’i dhënë mundësi Gjykatës Kushtetuese të vlerësojë nëse zgjidhjet ligjore të aplikuara shkelin normat dhe vlerat kushtetuese. Kuvendi, si organ ligjvënës, ka të drejtë të zbatojë apo konkretizojë politika të caktuara për përmirësimin e qeverisjes dhe zhvillimin e vendit në tërësi, apo t’u përgjigjet prioriteteve apo problemeve të ndryshme të vendit, por ligjet apo dispozita të veçanta të tyre, të miratuara nga ligjvënësi për këtë qëllim, nuk duhet të vijnë në kundërshtim me dispozitat e Kushtetutës.[37]

Gjatë viteve të fundit në jurisprudencën kushtetuese, si rrjedhojë edhe e ndikimit të zhvillimeve kushtetuese dhe jurisprudencës së huaj të përmendur më sipër, vërehen vendime me objekt kontrollin e kushtetutshmërisë të ligjeve që përmbajnë interpretime të ashtuquajtura “pajtuese me Kushtetutën”. Për herë të parë, kjo teknikë interpretimi është përdorur me vendimin nr.29/2010, ku GJK ndër të tjera shprehet se: “...Gjykata vlerëson se, në rastin në shqyrtim, mund të aplikohet një interpretim pajtues i ligjit të kundërshtuar. Ky interpretim është i mundur kur një ligj apo dispozitë ligjore mund të interpretohet në më shumë se një mënyrë, njëra nga të cilat është në pajtim me Kushtetutën. Kjo metodë kërkon efektet kushtetuese të rezultateve të ndryshme dhe përzgjedh rezultatin që është në pajtim me vlerat kushtetuese, duke marrë parasysh këtu të drejtat themelore të individëve. “... Bazuar në këtë interpretim pajtues, Gjykata arrin në përfundimin se ligji i kundërshtuar është kushtetues, me kusht që dispozitat e tij të interpretohen si më sipër. Asnjë interpretim tjetër i këtyre dispozitave nuk është i lejueshëm nga pikëpamja kushtetuese dhe se mbrojtja e të drejtave të fituara nuk mund të arrihet në rast se dispozitave të kundërshtuara u jepet një kuptim tjetër. ”[38]

 

Interpretimi i Kushtetutës dhe kufizimet që i imponohen gjyqtarit

 

Zhvillimet jurisprudenciale dhe ekspansioni i kontrollit kushtetues të trajtuara më sipër nuk presupozojnë se ato kanë ndodhur si rrjedhojë e interpretimit diskrecional të pakufizuar të gjyqtarit kushtetues. Gjyqtarët përdorin metoda të caktuara për interpretimin e gjuhës së Kushtetutës dhe i nënshtrohen kufizimeve me natyrë procedurale, materiale dhe etike. Më poshtë, në mënyrë të përmbledhur, janë evidentuar kufizimet kryesore në këtë drejtim.

a.      Teksti i Kushtetutës. Gjuha, parashikimet dhe arkitektura e Kushtetutës, ndërkohë

që përbëjnë pikënisjen dhe mbështetjen për interpretimin në linjën e Kushtetutës së gjallë, ato, nga ana tjetër, shërbejnë si kufizime që i imponohen gjyqtarëve në zbatimin e Kushtetutës. Çdo kushtetutë ka identitetin dhe origjinalitetin e saj. Kjo ide është reflektuar edhe në jurisprudencën e GJK-së. Kështu, në një nga vendimet e saj, ajo është shprehur: “... Në aspektin kushtetues është e palejueshme dhe e pamundur që doktrina kushtetuese zyrtare të interpretohet ose të riinterpretohet në një mënyrë të tillë që të ndryshojë sistemin e vlerave të sanksionuara në Kushtetutë, që të mohojë pajtueshmërinë e tyre, që të reduktojë garancitë mbrojtëse të epërsisë së saj në sistemin juridik, që të mohojë konceptimin e kushtetutës si një akt i vetëm dhe harmonik, që të reduktojë garancitë e të drejtave dhe lirive të individit të sanksionuara në kushtetutë dhe që të ndryshojë modelin e ndarjes së pushteteve.” [39] Në këtë kuptim mund të themi se Kushtetuta krijon qëndrueshmëri, por vetëm brenda disa kufijve. Brenda këtyre kufijve, ajo garanton gjithashtu hapjen.

b.      Precedenti. Kur një çështje është në shqyrtim përpara Gjykatës Kushtetuese është

e rëndësishme të ritheksohet vazhdimësia e jurisprudencës kushtetuese. Ne nuk mund t’ia nisim kurrë nga e para. Po të mos ishte kështu, vendimi do të dukej dhe, madje, do të ishte produkt i vullnetit të kulluar të çastit dhe aspak rezultat i arsyetimit juridik, të mbështetur në dispozitat kushtetuese dhe të përpunuar përgjatë viteve të jurisprudencës. Kërkesa për vazhdimësi ka vlerë shumë të madhe. Kjo është theksuar edhe nga GJK-ja, e cila në një nga vendimet e saj është shprehur, se: “...Çdo ndryshim i “precedentëve të Gjykatës Kushtetuese apo korrigjim i doktrinës kushtetuese zyrtare nuk mund të bëhet mbi bazën e faktorëve të rastit, siç mund të jetë edhe ndryshimi i përbërjes së saj”... Sigurimi i vazhdimësisë së jurisprudencës kushtetuese përbën një detyrim për Gjykatën, por nga ana tjetër, në mënyrë të natyrshme, jurisprudenca nuk mund të mos i nënshtrohet edhe evoluimit të saj. Nga kjo pikëpamje, ekziston përherë mundësia që jurisprudenca duke u plotësuar përmes konkluzionesh të reja interpretuese, edhe të ndryshohet, por Gjykata thekson se një ndryshim i praktikës mund të realizohet nëse ekzistojnë arsye të forta që do ta justifikojnë një ndërmarrje të tillë dhe vetëm në rastet kur kjo është e paevitueshme, objektivisht e domosdoshme, si dhe kushtetueshmërisht e bazuar dhe e arsyetuar. Duke vendosur në kundërshtim me një praktikë të konsoliduar dhe pa dhënë argumente në lidhje me këtë fakt, Gjykata shmanget nga korniza e rregullave të një procesi të drejtë e të ndershëm, duke i mohuar mbrojtjen gjyqësore kërkuesit në kuptim të asaj se çfarë ky i fundit priste, bazuar në jurisprudencën e vetë Gjykatës.”[40]

c.       Kufizimet procedurale/Legjitimimi. Gjykimi kushtetues nuk mund të vihet në

lëvizje ex-officio. Kufizimet procedurale mund të parashikohen në dispozita kushtetuese, ligje organike apo në të dyja së bashku. Të gjitha subjektet që vënë në lëvizje GJK-në iu nënshtrohen kritereve procedurale, të vendosura në Kushtetutë dhe ligjin organik të saj. Legjitimimi (locus standi) me tre komponentët e vet (ratione personae,ratione temporis dhe ratione materiae) është mjaft i rëndësishëm për inicimin e gjykimit kushtetues. Për procedurat e veçanta janë parashikuar kufizime procedurale, si: interesi në çështjen konkrete për disa kategori subjektesh (individët, organet e qeverisjes vendore, organizatat etj), juridiksioni i GJK-së; afati i paraqitjes së kërkesës, si dhe kritere të tjera të përcaktuara në ligjin organik (lidhja e drejtpërdrejtë e ligjit me zgjidhjen e çështjes, lidhja e drejtpërdrejtë e mosmarrëveshjes së kompetencave me ushtrimin e veprimtarisë së subjekteve në konflikt etj). Në lidhje me gjykimin incidental, në kuptim të nenit 145/2 të Kushtetutës, jurisprudenca kushtetuese ka theksuar se: “...gjykata ose gjyqtari i cili kërkon kontrollin e kushtetutshmërisë së ligjit përpara Gjykatës Kushtetuese, duhet të respektojë disa kritere; së pari, gjykata ose gjyqtari, gjatë një procesi gjyqësor duhet të përcaktojë/identifikojë ligjin që zbatohet për zgjidhjen e çështjes konkrete; së dyti, duhet të parashtrojë arsye serioze për jokushtetutshmërinë e këtij ligji (të një ose të disa dispozitave të ligjit), duke referuar në normat ose parimet konkrete të Kushtetutës; së treti, të ketë krijuar bindjen se gjykimi nga gjykata ose gjyqtari nuk mund të përfundojë në mënyrë të pavarur nga gjykimi në Gjykatën Kushtetuese dhe se kjo gjykatë/ky gjyqtar nuk kishte mundësi ta zgjidhte çështjen, edhe pa iu drejtuar Gjykatës Kushtetuese; së katërti, të bëjë të gjitha përpjekjet për ta interpretuar ligjin në përputhje me Kushtetutën”. [41]

ç. Shterimi i mjeteve/subsidiariteti. Parimi i subsidiaritetit është konsideruar si një vlerë e nënkuptuar kushtetuese në themelet e një shoqërie demokratike. Ai mund të jetë subsidiaritet institucional (institutional subsidiarity) apo subsidiaritet juridiksional (jurisdictional subsidiarity). Subsidiariteti institucional si parim ligjor është i konsoliduar dhe nënkupton që një organ gjithëpërfshirës më i lartë nuk duhet të merret me një çështje që një organ tjetër më i ulët mund të merret dhe ta zgjidhë atë në mënyrë efektive.[42] Subsidiariteti juridiksional është një instancë e subsidiaritetit institucional dhe ka të bëjë me ndarjen e përgjegjësisë për të gjykuar juridiksione të ndryshme.

Sipas nenit 131/f të Kushtetutës, gjykimi përfundimtar i ankesave të individëve kundër

çdo akti të pushtetit publik ose vendimi gjyqësor që cenon të drejtat dhe liritë themelore të garantuara në Kushtetutë, bëhet pasi të jenë shteruar të gjitha mjetet juridike efektive për mbrojtjen e këtyre të drejtave. GJK-ja është shprehur se “rregulli i shterimit të mjeteve nënkupton jo vetëm që ankuesi t’u jetë drejtuar të gjitha instancave gjyqësore të zakonshme përpara se t’i drejtohet Gjykatës Kushtetuese, por edhe që të gjitha pretendimet (shkaqet) që ngre në këtë Gjykatë, t’i ketë paraqitur më parë në të gjitha instancat e zakonshme gjyqësore, të paktën në substancë, duke respektuar kërkesat formale dhe afatet e parashikuara në ligjin procedural”.[43]

Në pamje të parë, në këndvështrimin literal, neni 131 i Kushtetutës nuk kërkon shterimin e mjeteve për subjektet që i drejtohen Gjykatës Kushtetuese për kontrollin abstrakt të akteve nënligjore normative, në ndryshim nga kontrolli i kërkesave të individëve për shkelje të të drejtave kushtetuese, ku kjo kërkesë është e përcaktuar qartë (neni 131/f). Por, në një kuptim më të gjerë, Kushtetuta, si rregull, imponon respektimin e parimit të subsidiaritetit[44] edhe në kontrollin abstrakt të akteve nënligjore, nëse ekziston një mjet tjetër efektiv në sistemin ligjor.[45] Në nenin 124 të Kushtetutës parashikohet se Gjykata garanton respektimin e Kushtetutës dhe bën interpretimin përfundimtar të saj. Shprehja “interpretimin përfundimtar” nënkupton se Gjykata Kushtetuese është instanca e fundit dhe, për rrjedhojë, vënia në lëvizje e saj, si rregull, duhet të bëhet pasi organet e tjera shtetërore të kenë mbajtur qëndrim për zbatimin e dispozitës kushtetuese. Ky kuptim është në harmoni dhe me përmbajtjen e nenit 4/3 të Kushtetutës.

Koncepti i subsidiaritetit ka një rol konstruktiv në gjykimin dhe interpretimin kushtetues. Në jurisprudencën kushtetuese gjermane, subsidiariteti institucional pengon Gjykatën Federale të gjykojë mbi çështje për të cilat një juridiksion (fora) tjetër mund të vendosë.[46] Gjykata Kushtetuese e Afrikës së Jugut ka juridiksion ekskluziv në një numër të kufizuar çështjesh, por vetë ajo është shprehur qartë se këto raste janë të jashtëzakonshme dhe gjykata kryesisht i vë rëndësi të madhe përfitimit që ajo ka nga njohuritë e gjykatës/gjyqtarit a quo (atij që gjykon një çështje konkrete).[47] Kështu, Gjykata Kushtetuese e Afrikës së Jugut preferon herë pas here të mos gjykojë mbi një çështje kushtetutshmërie të një norme ligjore deri sa gjyqtarë të tjerë në juridiksione të tjera të vlerësojnë nëse norma ligjore duhet të shfuqizohet ose jo.[48]

 

Disa reflektime në vend të konkluzioneve

 

Siç evidentohet nga trajtimi i mësipërm, e qartë është se juridiksioni i kontrollit kushtetues është zgjeruar dhe, për këtë, roli që ushtrojnë gjyqtarët kushtetues nëpërmjet interpretimit të Kushtetutës përbën një faktor domethënës. Por, kjo nuk presupozon idenë e aktivizimit të gjyqtarëve për të zgjeruar pushtetin e tyre. Gjyqtarët nisen nga premisa për t’i dhënë jetë Kushtetutës, dhe për t’i bërë të zbatueshme vlerat dhe parimet që ajo mishëron. Shtrirja e juridiksionit është rrjedhojë e jurisprudencës kushtetuese, por jo qëllim në vetvete.

 

Jurisprudenca kushtetuese në Shqipëri, për shkak edhe të përvojës modeste në zbatimin e kontrollit kushtetues, natyrshëm është ndikuar nga zhvillimet bashkëkohore të drejtësisë kushtetuese në Europë e më gjerë.

Kontrolli i Gjykatës Kushtetuese ndaj politikave dhe reformave legjislative, në shumë raste, siç ka ndodhur në vendet ish-socialiste të Evropës Lindore, ku bën pjesë dhe Shqipëria, ka pasur një rol të rëndësishëm për të zbatuar, zhvilluar dhe forcuar kushtetutshmërinë dhe, në veçanti, regjimin demokratik të sapokrijuar dhe parimet e sundimit të ligjit.[49]

Në praktikën kushtetuese vija ndarëse mes qasjes "aktiviste" dhe "jo aktiviste” nuk është e qartë. Edhe në shumicën e versioneve qartësisht "pasive", interpretimi kushtetues kërkon njëfarë zgjedhjeje të caktuar midis disa kuptimeve. Ndoshta, është e vërtetë se një qëndrim interpretues ka të ngjarë të kualifikohet si "aktivizëm gjyqësor", në qoftë se kufizon hapësirën kushtetuese të degëve politike të qeverisjes në një mënyrë që nuk rrjedh qartësisht nga teksti i vetë Kushtetutës ose nga precedentët.

Për të ruajtur legjitimitetin dhe autoritetin e kontrollit kushtetues, gjyqtarët duhet të mbajnë parasysh kufizimet që u imponohen. Ata gjithashtu duhet të sigurojnë vazhdimësinë e jurisprudencës kushtetuese. Ndryshimi i praktikës mund të realizohet vetëm kur ky ndryshim është i paevitueshëm, objektivisht i domosdoshëm, si edhe kushtetueshmërisht i bazuar dhe i arsyetuar. Respektimi i subsidaritetit përbën një aspekt tjetër të rëndësishëm në këtë drejtim. Gjykata Kushtetuese është instanca e fundit dhe, për rrjedhojë, vënia në lëvizje e saj, si rregull, duhet të bëhet pasi organet e tjera shtetërore të kenë mbajtur qëndrim për zbatimin e dispozitës kushtetuese. Ky kuptim është në harmoni dhe me përmbajtjen e nenit 4, pika 3, të Kushtetutës.

Në të gjitha vendet që kanë zhvilluar sisteme për të kontrolluar kushtetutshmërinë e ligjeve, diskutimet janë zhvilluar në lidhje me legjitimitetin,[50] kufijtë e kontrollit kushtetues, shtrirjen e efekteve të vendimeve të Gjykatës dhe shkallën e ndërhyrjes që lejohet në lidhje me funksionin legjislativ. Këto diskutime kanë filluar me krijimin e kontrollit kushtetues dhe do të vazhdojnë të ekzistojnë sepse tensioni është i pashmangshëm.

Në këtë paraqitje u sollën disa vlerësime, bazuar në përvojën që autori i këtij shkrimi ka në gjykimin kushtetues. Idetë dhe mendimet e paraqitura lidhur me metodat e interpretimit, me aktivizimin dhe vetëpërmbajtjen, reflektojnë një përpjekje për të kontribuar në ruajtjen dhe forcimin e legjitimitetit dhe autoritetit të Gjykatës Kushtetuese.

----------------------------------------------------------------

 

            Literatura:

 

            Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

-          Ligji nr. 7561, datë 29.04.1992 “Për disa ndryshime e plotësime në ligjin nr.

7491, datë 29.04.1992 “Për dispozitat kryesore kushtetuese”

 

            Doktrinë

-          Bastien François, Konstitucionalizimi i së drejtës? Doktrina kushtetuese në kërkim të një legjitimiteti juridik dhe një horizonti praktik, Revista ‘E Drejta parlamentare dhe Politikat ligjore’, Botim i Qendrës së Studimeve Parlamentare, nr.44,2008

-          Tom Ginsburg, The Global Spread of Constitutional Review, në botimin “The Oxford Handbook of Law and politics”, ‘Oxford University Press’, 2008

-          Ran Hirschl, Judicialization of politics, në botimin The Oxford Handbook of Law and politics, ‘Oxford University Press’, 2008

-          Dieter, Grimm, Judicial Activism, në botimin “Judges in Contemporary Democracy”, ‘New York University Press’, 2004

-          Wen-Chen Chang, Jiunn-Rong Yeh, Internationalization of Constitutional Law, në The Oxford Handbook of Comparative Constitutional Law, ‘Oxford University Press’, 2012

-          F. Manning, Separation of Powers as Ordinary Interpretation, http://www.harvardlawreview.org/wp-content/uploads/pdfs/vol124_manning.pdf; Erwin Chemerinsky

-          Formalism and Functionalism in Federalism Analysis, http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1637&context=faculty_scholarship

-          General Reports of the XVIIIth Congree of the International Academy of Comparative Law, 2012.

-          Notes.Supreme Court Interpretation of Statutes to avoid constitutional decision”, ‘Columbia Law Review’, 53, nr.5, New York, Maj 1953.

-          Sokol Sadushi, Drejtësia Kushtetuese në Zhvillim: Trajtime teorike dhe të praktikës së gjykimit kushtetues, Bot. ‘Toena’, 2012

-          Allan R. Brewer-Carías,Constitutional Courts as PositiveLegislators: A Comparative Law Study, ‘Cambridge Univ. Press’, 2013

-          Ernst Benda, Werner Maihofer dhe Hans Vogel, Handbuch des Verfassungsrechts, edicioni i dytë, 1995

-          Konrad Hesse, Grundzuge des Verfassungsrechts der Bundesrepublik Deutschland, 1993

-          Sadurski, Wojciech, Rights Before Courts: A study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe, Bot. Springer, 2008, f 125

-          Luan Omari, Shteti i së Drejtës, Bot. ‘Elena Gjika’, bot.II, 2004

-          Luan Omari & Aurela Anastasi, E drejta Kushtetuese, 2008

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë: nr.26/2007; nr. 20/2012; nr. 37/2015: nr. 15, datë 15.04.2010; nr. 14, datë 21.07.2008; nr.32/2010; nr.28/2012; nr.17, datë 25.07.2008; nr.28/2010; nr. 33/2016; nr. 9/2016; nr. 16, datë 10.04.2015; nr. 36 datë 01.06.2015; nr. 20/2009; nr. 12, datë 14.04.2010; nr. 16, datë 25.07.2008; nr. 52, datë 05.12.2012; nr. 75/2002; nr, 12.2010; nr. 29/2010; nr. 30/2010; nr. 21/2010; nr. 52/2012; nr. 1/2010; nr. 60/2016

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese të Afrikës së Jugut: Bruce v. Fleecytex Johannesburg CC 1998 (4) BCRL 415 (1998 (2) SA 1143); Kriegler J në S v. Bequinot 1996 (12) BCLR 1588 (1997 (2) SA 887)

 



[1] Aharon Barak, Gjyqtari në Demokraci, Shkolla e Magjistraturës, sht.bot. ‘Morava’, 2016, fq. 344

[2] Bastien François, Konstitucionalizimi i së drejtës? Doktrina kushtetuese në kërkim të një legjitimiteti juridik dhe një horizonti praktik, Revista ‘E Drejta parlamentare dhe Politikat ligjore’, Botim i Qendrës së Studimeve Parlamentare, nr.44,2008 fq.30-31.

[3] Tom Ginsburg, The Global Spread of Constitutional Review, në botimin “The Oxford Handbook of Law and politics”, ‘Oxford University Press’, 2008, fq. 81-99

[4] Ran Hirschl, Judicialization of politics, në botimin “The Oxford Handbook of Law and politics”, ‘Oxford University Press’, 2008, f. 128-129; Dieter, Grimm, Judicial Activism, në botimin “Judges in Contemporary Democracy”, ‘New York University Press’, 2004, fq.18

 

[6]   Wen-Chen Chang, Jiunn-Rong Yeh, Internationalization of Constitutional Law, në “The Oxford Handbook of Comparative Constitutional Law”, ‘Oxford University Press’, 2012, fq. 1165-1185

[7] Shih vendimin nr.26/2007 të Gjykatës Kushtetuese (GJK)

[8] Shih vendimin nr. 20/2012 të GJK-së

[9] Shih vendimet nr. 37/2015: nr. 15, datë 15.04.2010 dhe nr. 14, datë 21.07.2008 të GJK-së

[10] Po aty

[11] Po aty

[12]  Shih vendimin nr. 26/2005 të GJK-së

[13]  Shih vendimin nr. 2/2013 të GJK-së

[14]  Shih vendimin nr. 10/2013 të GJK-së

[15] Shih vendimin nr.32/2010 të GJK-së

[16] Shih vendimin nr.28/2012 i GJK-së

[17] Shih vendimin nr.17, datë 25.07.2008 të GJK-së

[18] Shih vendimin nr.28/2010 të GJK-së

[19] Shih vendimin nr. 33/2016 të GJK-së

[20] Shih vendimin nr. 9/2016 i GJK-së

[21] Po aty

[22] Pakica, në vendimin 9/2016 të GJK-së, ndër të tjera ka theksuar, se: “lidhur me vlerësimin e mjetit të zgjedhur për ndëshkimin e shkelësve të ligjit dhe qëllimit që kërkohet të arrihet, ligjvënësi ka një hapësirë të lirë dhe të gjerë veprimi, e cila mund të shqyrtohet në shkallë të kufizuar nga kjo Gjykatë...

[23] Shih vendimet nr. 16, datë 10.04.2015; nr. 36 datë 01.06.2015 të GJK-së

[24] Shih vendimin nr.20/2009 të GJK-së

[25] Në nenin 7 të Kushtetutës përdoret termi “balancim” për marrëdhëniet ndërmjet pushteteve

[26] Shih vendimin nr. 12, datë 14.04.2010 të GJK-së

[27] Shih vendimet nr.16, datë 25.07.2008; nr.52, datë 05.12.2012 të GJK-së

[28] ohn F. Manning, Separation of Powers as Ordinary Interpretation, http://www.harvardlawreview.org/wp-content/uploads/pdfs/vol124_manning.pdf; Erwin Chemerinsky, Formalism and Functionalism in Federalism Analysis, http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1637&context=faculty_scholarship;

[29] Në SHBA debati midis formalizmit dhe funksionalizmit ka marrë vëmendje të veçantë gjyqësore dhe akademike

[30] General Reports of the XVIIIth Congree of the International Academy of Comparative Law, 2012

[31] Shih Notes.Supreme Court Interpretation of Statutes to avoid constitutional decision, ‘Columbia Law Review’, 53, nr.5, New York, Maj 1953, fq.633-651; ky parim është formuluar për here të pare në çështjen Case Crowell v.Benson, 285 U.S. 22, 62 (1932)

[32]Sokol Sadushi, Drejtësia Kushtetuese në Zhvillim: Trajtime teorike dhe të praktikës së gjykimit kushtetues, Bot. ‘Toena’, 2012, fq.236-242

[33] Shih Allan R. Brewer-Carías,Constitutional Courts as PositiveLegislators: A Comparative Law Study, ‘Cambridge Univ. Press’, 2013

[34] Neni 132

[35] Shih vendimin nr.75/2002 të GJK

[36] Shih vendimin nr,12.2010 të GJK

[37] Shih vendimin nr.29/2010 të GJK-së

[38] Po aty

[39] Shih vendimin nr.30/2010 të GJK-së

[40] Shih vendimin nr.21/2010 të GJK-së

[41] Shih vendimin nr.52/2012 të GJK-së

[42] Ernst Benda, Werner Maihofer dhe Hans Vogel, Handbuch des Verfassungsrechts, edicioni i dytë, 1995

[43] Shih vendimin nr.1/2010 të GJK-së

[44] Termi “subsidiaritet” përcaktohet nga fjalori Oxford English Dictionary si ideja që një autoritet qendror duhet të ketë funksion subsidiar, duke kryer vetëm ato detyra që nuk mund të kryhen në mënyrë efektive në një nivel më të afërt, ose lokal. Sipas fjalorit Cambridge Dictionary, subsidiariteti është parimi që vendimet gjithmonë duhet të merren në nivelin më të ulët të mundshëm apo të afërt të vendit ku ato do të kenë efektin e tyre

[45] Ky qëndrim është mbajtur në mendimin e pakicës, në vendimin nr. 60/2016 të GJK-së

[46] Konrad Hesse, Grundzuge des Verfassungsrechts der Bundesrepublik Deutschland, 1993

[47] Bruce v. Fleecytex Johannesburg CC 1998 (4) BCRL 415 (1998 (2) SA 1143)

[48] Kriegler J në S v. Bequinot 1996 (12) BCLR 1588 (1997 (2) SA 887)

[49] Shih Sadurski, Wojciech, Rights Before Courts: A study of Constitutional Courts in Postcommunist States of Central and Eastern Europe, Bot. Springer, 2008, f 125

[50] Lidhur me debatin për legjitimitetin e kontrollit kushtetues shih: Luan Omari, Shteti i së Drejtës, Bot. ‘Elena Gjika’, bot.II, 2004, fq.210-221; Luan Omari & Aurela Anastasi, E drejta Kushtetuese, 2008, fq.384-390