-Juridiksioni, Legjitimiteti, Opinioni i Komisionit të Venecias dhe Vendimi i Gjykatës Kushtetuese -

 

Niazi JAHO

Studjues në fushën e së drejtës,

Tiranë

           

      Pak histori

 

Në muajin Nëntor 2019, në përputhje me Kushtetutën[1] Presidenti i Republikës caktoi datën 30 Qershor 2019 për zgjedhjen e organeve të pushtetit vendor. Në datën 27 Qershor 2019 Presidenti nxori një dekret tjetër, duke përcaktuar si datë zgjedhjeje 13 Tetorin 2019. Për shkak të anullimit të datës së zgjedhjeve, Kuvendi i Shqipërisë (mazhoranca) inicioi ngritjen e një komisioni të posaçëm për shkarkimin e Presidentit. Atëhere Kryetari i Kuvendit iu drejtua Komisionit të Venecias për të marrë një opinion amicus curiae nëse anullimi i zgjedhjeve nga Presidenti duhej konsideruar shkelje e rëndë e Kushtetutës, sepse si cënonte edhe periodicitetin e zgjedhjeve[2].

 

Zgjedhjet u zhvilluan më 30 qershor 2019. Partitë opozitare (PD dhe LSI) i bojkotuan ato.

Në opinionin e Komisionit të Venecias, veç të tjerave thuhej se, Presidenti nuk kishte kompenteca të shtynte datën e zgjedhjeve. E megjithëkëtë kjo shkelje nuk vlerësohej si shkelje e rëndë e Kushtetutës, ndërsa përsa i përket bojkotit thuhej se: Bojkoti i zgjedhjeve nga partitë politike, edhe nëse ato përfaqësojnë një përqindje të rëndësishme të elektoratit, nuk mund të pengojnë mbajtjen e zgjedhjeve të rregullta. Ndryshe këto parti do të kishin mjetin e pengimit të çdo zgjedhjeje.[3]

Pas zhvillimit të zgjedhjeve të 30 qershorit dhe shpalljes së rezultateve përfundimtare të tyre, Shoqata e Bashkive të Shqipërisë paraqiti në Gjykatën Kushtetuese kërkesën me objekt: konstatimin antikushtetues të zgjedhjeve të 30 qershorit 2019 për zgjedhjen e organeve të qeverisjes vendore, të kryetarëve të Bashkive dhe anëtarëve të Këshillave Bashkiake. Shqyrtimi i kësaj kërkese u vonua për shkak të mosfunksionimit të Gjykatës Kushtetuese. Kur u plotësua kuorumi i nevojshëm, u vendos kalimi i saj për shqyrtim në seancën plenare të datës 23 qershor 2021, ndërsa në datën 9 korrik 2021 Gjykata Kushtetuese iu drejtua Komisionit të Venecias me kërkesën për amicus curiae. [4] Në këtë kërkesë u parashtruan tre pyetje. Le të mjaftohemi këtu, duke përmendur vetëm pyetjen N. 1, sipas së cilës: “A mund të interpretohet neni 131, pika 1 shkronja “e” e Kushtetutës se, Gjykata Kushtetuese ka juridiksion për të vlerësuar kushtetueshmërinë e procesit zgjedhor?

Në njoftimin e Gjykatës Kushtetuese, datë 04.11.2021 thuhet se: “Gjykata Kushtetuese e Republikës së Shqipërisë mori në shqyrtim në seancat plenare publike në datat 23.06.2021 dhe 02.11.2021 çështjen me palë kërkuese: Shoqata e Bashkive të Shqipërisë, me objekt: 1) Konstatimin antikushtetues të zgjedhshmërisë/procesit zgjedhor të zhvilluar më 30 qershor 2019 për zgjedhjen e organeve të qeverisjes vendore, të kryetarëve të Bashkive dhe antarëve të Këshillave Bashkiakë dhe, si rrjedhojë, konstatimin antikushtetues të zgjedhjeve së këtyre organeve. 2) Verifikimin e kushtetueshmërisë së veprimtarisë së partisë “Bindja Demokratike” në lidhje me regjistrimin e saj në gjykatë në zgjedhjet e datës 30 qershor 2019, Gjykata pasi dëgjoi palët ndërgjyqëse në gjykimin kushtetues, mori në shqyrtim opinionin amicus curiae të Komisionit të Venecias, vendosi: Rrëzimin e kërkesës. Vendimi përfundimtar do të shpallet i arsyetuar brenda afateve ligjore të parashikuara nga ligji N. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë” të ndryshuar.

Është e kuptueshme që ka interes të veçantë të njihemi si me opinionin e Komisionit të Venecias miratuar në sesionin plenar të 128 më 15-16 Tetor 2021, edhe me vendimin e arsyetuar të Gjykatës Kushtetuese.

Por meqë kam patur dhe vazhdoj të kem mendimin se, Kolegji ose mbledhja e gjyqtarëve të Gjykatës mund dhe duhej të vendoste moskalimin e çështjes për shqyrtimin në seancë plenare, fillimisht, do të ndalem kryesisht në dy çështje: Juridiksionin e Gjykatës Kushtetuese dhe legjitimiteti i kërkuesit, që në këtë proces ishte Shoqata e Bashkive të Shqipërisë.

 

Juridiksioni i Gjykatës Kushtetuese

 

Siç dihet, qëllimi kryesor i nenit 131 të Kushtetutës është përcaktimi i kompetencave të Gjykatës Kushtetuese si autoriteti më i lartë kushtetues. Neni 131 rregullon fushën kryesore të veprimtarisë të këtij Institucioni, por kjo nuk do të thotë se përmbajtja e tij është shteruese. Në fakt ka edhe dispozita të tjera që Gjykata ushtron pushtetin e vet. Nenit 131 i janë bërë disa ndryshime.[5]

Gjykata Kushtetuese, siç përmendëm më lart i ka kërkuar Komisionit të Venecias nëse mund të interpretohet se, në mbështetje të nenit 131 (pika 1, shkronja “e”) ka kompetencë (juridiksion) edhe për kushtetuetshmërinë e procesit zgjedhor?

Rëndësi ka të dihet përmbajtja e germës “e”. Çështja e zgjedhshmërisë dhe papajtueshmërisë në ushtrimin e funksioneve të Presidentit të Republikës është e qartë, sepse në nenin 61 të Ligjit Nr. 8577, datë 10.02.2000, shtuar me Ligjin Nr. 99/2016 (neni 52) është parashikuar vënia në lëvizje e Gjykatës Kushtetuese (është fjala për Presidentin e Republikës), ndërsa në nenin 65 të të njejtit Ligj ndryshuar me Ligjin Nr. 99/2016 (neni 57) është përcaktuar procedura për shqyrtimin e zgjedhshmërisë dhe papajtueshmërisë në ushtrimin e funksionit të deputetit, si edhe subjektet që vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese.

Kam mendimin se Kolegji, ose mbledhja e gjyqtarëve të Gjykatës Kushtetuese, para se të vendosë kalimin e çështjes në seancë plenare duhet të ishte ndalur në mënyrë të veçantë në kuptimin (përmbajtjen) e shkronjës “e„ të pikës 1 të nenit 131 të Kushtetutës dhe në mënyrë të veçantë në atë pjesë ku bëhet fjalë për funksionarët e organeve “të parashikuara në Kushtetutë si dhe me verifikimin e zgjedhjes së tyre“. Pavarësisht nga vendimi për të kaluar çështjen për shqyrtim në seancë plenare, jo pa baza supozoj se për Gjykatën Kushtetuese synimi ka qënë që, në vështrim të zbatmit të nenit 131 (pika 1) të Kushtetutës të interpretohej shkronja “e„ e ktij neni dhe pikërisht pjesa për funksionarët.[6] Kjo, mendoj se është arsyeja kryesore që Gjykata Kushtetuese kërkoi opinionin amicus curiae nga Komisioni i Venecias.

Me gjithë këtë, në opinionin tim kjo çështje ishte e qartë dhe nuk qe i nevojshëm interpretimi. Në mbështetje të këtij mendimi e shikoj të nevojshme të parashtroj çështjet e mëposhtme:

a)      Është e vërtetë që për organet e qeverisjes vendore bëhet fjalë edhe në Kushtetutë,[7] ama jo për zgjedhjet apo për kushtetuetshmërinë e zgjedhjeve të organeve të qeverisjes vendore, por për çështje që lidhen me zgjedhshmërinë dhe papajtueshmërinë, si edhe verifikimin e zgjedhjes të funksionarëve të organeve të parashikuara në Kushtetutë ku përfshihen edhe organet e pushtetit vendor.

Për këtë del nevoja t'i  referohemi Ligjit Nr. 138/2015, ndryshuar me ligjin Nr. 38/2016, datë 14.04.2016 “Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike.“ Sipas këtij Ligji: “nuk mund të kandidojnë dhe as të zgjidhen deputetë në Kuvendin e Shqipërisë , kryetar bashkie apo këshilltarë në Këshillin Bashkiak dhe në çdo rast nuk mund të marrin funksion me votim nga Kuvendi, përfshi funksionin e Kryeministrit apo anëtarit të Këshillit të Ministrave apo me votim nga Këshillat Bashkiak ose të qarkut, personat të cilët janë dënuar me burgim të formës së prerë...“

b)      Shkronja “e„ e pikës 1 të nenit 131 të Kushtetutës për funksionarët është e lidhur ngushtë edhe me nenin 6/1, shtuar me Ligjin Nr. 137/2015 (neni 1) që ndalon zgjedhjen, emërimin apo ushtirmin e një funksioni publik në një nga organet e parashikuara në Kushtetutë, ose të krijuara me ligj, pavarësissht përcaktimeve të bëra në dispozita të tjera të kësaj Kushtetute, nëse verifikohen rrethana që cënojnë integritetin e funksionit publik sipas kushteve dhe rregullave të përcaktuara me ligj të miratuara me tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit.

Nga sa përmendëm më lart bëhet e qartë se si në dispozitat kushtetutese, edhe në Ligjin Nr. 138/2015, të ndryshuar bëhet fjalë vetëm për individë dhe jo për zgjedhje parlamentare apo për ato vendore.

Në këtë vështrim është e natyrshme se edhe interpretimi do të duhej të arrinte në të njëjtin përfundim: Gjykata Kushtetuese nuk kishte kompetencë të shqyrtonte kushtetuetshmërinë apo vlefshmërinë e zgjedhjeve të 30 qershorit 2019. Interpretimi bëhet, siç dihet, në kushte dhe rrethana të caktuara. Në interpretimin literal dhe jo sistematik mund të gabohesh. Interpretimi përfundimtar i Kushtetutës ka karakter sqarues, sidomos kur ka mosmarrëveshje apo mendime të ndryshme për një çështje të caktuar, por nuk duhen kaluar kufijtë e thelbit dhe frymës së dispozitës kushtetuese.[8] Gjykata Kushtetuese nuk mund të ndërhyjë në boshllëkun eventual të një dispozite kushtetuese, sepse kështu do të merrte atributet e kushtetutëbërësit. Çështjet kushtetuese mund të lindin edhe jashtë rasteve të parashikuara nga neni 131 i Kushtetutës. Kështu, për shembull, interpretimi që i është bërë nenit 77 të Kushtetutës ku bëhet fjalë për komisionet hetimore parlamentare. Në këtë vështrim, interpretimi i nenit 131 (pika 1, shkronja “e„) të Kushtetutës nuk mund të bëhej shkëputur nga neni 6/1 i Kushtetutës, si edhe nga dispozitat e tjera kushtetuese ku bëhet fjalë për organet e qeverisjes vendore, si edhe Ligjit Nr. 138/2015, të ndryshuar “Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike„.“

Janë këto arsyet kryesore për të ritheksuar se, Gjykata Kushtetuese duhet të vendoste mungesën e juridiksionit të saj lidhur me shqyrtimin e kërkesës së Shoqatës së Bashkive të Shqipërisë. Kur Gjykata Kushteutese në mbështetje të nenit 31 dhe 31/a shqyrtoi çështjen e juridiksionit të saj mendojmë se duhet të kishte parasysh opinionin e Komisionit të Venecias ku veç të tjerave theksohej se, Presidenti i Republikës nuk kishte kompetencë të shtynte datën e zgjedhjeve. Vetë Gjykata Kushtetuese me kërkesën e datës 9 Korrik 2021 drejtuar Komisionit të Venecias ka cituar opinionin e shprehur nga ky Komision në paragrafin 92 të dokumentit të përmendur më lart, se: “bojkoti i zgjedhjeve nga partitë politike edhe pse ato përfaqësojnë një përqindje të rëndësishme të elektoratit nuk mund të pengojë mbajtjen e zgjedhjeve të rregullta. Ndryshe këto parti do të kishin mjetin e pengimit të çdo zgjedhjeje.” [9]

Kemi mendimin se ky Opinion i Komisionit të Venecias do të ndihmonte Gjykatën për të mos vendosur kalimin për shqyrtim të çështjes në seancë plenare, sepse qoftë edhe në mënyre indirekte i është dhënë përgjigjja edhe pyetjes së dytë, sipas së cilës, kush duhet të prevalonte në zhvillimin e zgjedhjeve vendore: parimi i periodicitetit apo ai i pluralizmit politik.

Shoqata e Bashkive, siç theksuam më lart ka kërkuar konstatimin antikushtetues të zgjedhshmërisë/procesit zgjedhor të zhvilluar në 30 qershor 2019. Në një nga pretendimet e shprehura në kërkesën e saj thuhet, se: “Presidenti është autoriteti i vetëm që ka kompetencë të ndryshojë datën e zgjedhjeve dhe ky akt është i detyrueshëm për t’u zbatuar nga kushdo”. Në fakt, në nenin 92 (shkronja “gj”) bëhet fjalë vetëm për kompetencën e Presidentit për të caktuar datën e zgjedhjeve; në Kushtetutë nuk ka ndonjë dispozitë që t’i japë Presidentit edhe kompetencën e shtyrjes së zgjedhjeve. Qoftë edhe vetëm ky pretendim (pa trajtuar çështjen e legjitimitetit të Shoqatës) tregon qartë se për këtë të fundit, zgjedhjet e 30 qershorit janë antikushtetuese kryesisht sepse nuk u zbatua dekreti i dytë i Presidentit të Republikës!

Nëse Gjykata Kushtetuese do të kishte parasysh se kushtetutëbërësi ka urdhëruar që me ligj të përcaktohen rregullat, organizimi dhe zhvillimi i zgjedhjeve,[10] atëhere mendoj se do të konstantonte mungesën e juridiksionit të saj.

Ligji që përmendet në nenin 68 (pika 2) të Kushtetutës, siç dihet është Kodi Zgjedhor i miratuar më datë 29.12.2008 dhe i ndryshuar me Ligjet e miratuara më 19.07.2012, 02.04.2015, me Ligjin Nr. 101/2020, datë 23.07.2020 dhe me atë Nr. 118/2020, datë 05.10.2020.

Sipas nenit 2 (pika 7) të Kodit Zgjedhor: Komisioni Qendror i Zgjedhjeve është Institucioni shtetëror i ngarkuar për administrimin e zgjedhjeve.

Sipas nenit 124 të Kodit Zgjedhor, çdo parti politike, pjesëtare apo jo e një koalicioni dhe kandidati i propozuar nga zgjedhësit kanë të drejtë të ankohen në KQZ kundër vendimeve të KZAZ-ve që cënojnë interesat e tyre. Ndërsa sipas nenit 145 të Kodit Zgjedhor, subjektet zgjedhore kanë të drejtën të bëjnë ankim në Kolegjin Zgjedhor të Gjykatës së Apelit, kundër vendimeve të KQZ-së, kur ato cënojnë interesat e tyre të ligjshme. Vendimi i Kolegjit Zgjedhor është i formës së prerë. Ndaj tij nuk bëhet ankim.

Për pavlefshmërinë e zgjedhjeve dhe përsëritjen e zgjedhjeve vendos KQZ-ja.[11]

Duke iu referuar nenit 68 të Kushtetutës dhe duke cituar dispozitat e mësipërme të Kodit Zgjedhor, mendojmë se bëhet më e qartë që çështja e kushtetuetshmërisë apo vlefshmërisë së zgjedhjeve nuk është në juridiksionin e Gjykatës Kushtetuese. Është e qartë, gjithashtu, se objekt shqyrtimi nga Gjykata Kushtetuese, sipas rastit, mund të jetë kjo apo ajo dispozitë e Kodit Zgjedhor që bie ndesh me Kushtetutën.[12]

Megjithëse në Kodin Zgjedhor thuhet se vendimet e Kolegjit Zgjedhor janë të formës së prerë dhe ndaj tyre nuk mund të bëhet ankim, subjekti që pretendon t’i janë cënuar të drejtat e tij për shkak të procesit jo të rregullt ligjor, mund të ankohet në Gjykatën Kushtetuese ndaj vendimit të Kolegjit Zgjedhor dhe të Gjykatës së Apelit Tiranë. Para disa viteve, Gjykata Kushtetuese duke iu referuar nenit 145 të Kodit Zgjedhor që përmendëm më sipër e ka refuzuar një kërkesë të tillë me arsyetimin se vendimet e Kolegjit Zgjedhor janë të formës së prerë. Mendoj se refuzimi i kësaj kërkese me këtë objekt, nuk ka qënë i drejtë.

 

             Legjtimiteti i kërkuesit, Shoqatës së Bashkive të Shqipërisë

 

E shohim të nevojshme të përmendim qysh në fillim se, edhe sikur të pranohej për një çast që Gjykata Kushtetuese kishte kompetencë të vendoste për kushtetuetshmërinë apo jo të zgjedhjeve të 30 qershorit 2019, legjitimiteti i Shoqatës për të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese mendojmë se duhej refuzuar. Në një rast të tillë mund të ishte e diskutueshme dhe ndoshta disi më e pranueshme kërkesa e Presidentit të Republikës, ose e partive politike opozitare.

Sipas nenit 31/a (pika 2, shkronja “b”) të Ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese…”, mos kalimi i çështjes për shqyrtim në seancë plenare vendoset kur kërkesa paraqitet nga subjekti që nuk legjitimohet.

Në nenin 134 të Kushtetutës, ndryshuar me Ligjin Nr. 76/2016 përmenden subjektet që mund të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese. Midis këtyre subjekteve janë edhe organizatat.[13] Por, përsa i përket shoqatave që përfshihen në subjektet me legjitimitet të kufizuar, mund t’i drejtohen Gjykatës me kërkesë: “vetëm për çështje që lidhen me interesat e tyre”.[14]

Për ne, është e paqartë dhe e pakonceptueshme se si Shoqata e Bashkive ka provuar (argumentuar) interesat e saj për të kërkuar antikushtetuetshmërinë (pavlefshmërinë) e zgjedhjeve të 30 qershorit 2019. Por, në mënyrë të veçantë, i pakonceptueshëm është fakti se ajo i kërkoi Gjykatës “të verifikojë edhe kushtetuetshmërinë e veprimtarisë së partisë ‘Bindja Demokratike’ lidhur me regjistrimin e saj në gjykatë në zgjedhjet e datës 30 qershor”! Kemi bindjen se kërkesën e dytë, Gjykata e ka refuzuar.

“Interesi” që duhet argumentuar është detyrim i kërkuesit; barra e provës (onus probandi) i bie atij. Nga ky interes kushtëzohet legjitimiteti. Kërkuesi duhet të provojë lidhjen e drejtpërdrejtë të misionit të tij apo të veprimtarisë që kryen dhe pasojave që kanë cënuar interesat e tij.

Në kuptimin strikt të kërkesës, legjitimiteti është arsyeja kryesore për të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese. Në këtë rast, interesi i subjektit duhet të jetë i lidhur drejtpërdrejt për të kërkuar diçka që i përket dhe i është cënuar. Interesi në kuptim të nenit 134 (pika 1, shkronja “f”) dhe në mënyrë të veçantë pika 2 (shkronja “f”) e nenit të mësipërm nuk mund të interpretohet. Ai duhet të argumentohet, të arsyetohet, të mbështetet në dokumentacionin përkatës, sidomos në statutin apo programin e shoqatës. Interesi duhet të jetë real, i drejtpërdrejtë, legjitim dhe jo i supozuar. Në një nga vendimet e Gjykatës Kushtetuese thuhet se, interesi që duhet të provojë subjekti i kushtëzuar duhet të jetë “aktual, i sigurt dhe i drejtpërdrejtë për kërkesën, dhe për shkak se është i lidhur me faktin që pa ndërhyrjen e gjykatës konflikti do të vazhdojë të ekzistojë dhe pala ndihet nën kërcënimin e një dëmi të mundshëm”.[15].

Kërkuesi (Shoqata e Bashkive) duhej që kërkesës t’i bashkëngjiste edhe provat apo materialet e tjera.[16]

Statuti i Shoqatës është miratuar në mbledhjen e Asamblesë të ShBSh-së më datë 10 Tetor 2010. Miratimi i tij mbështetet në Ligjin Nr. 7850, datë 29.07.1994, në Kodin Civil të Republikës së Shqipërisë, në Ligjin Nr. 8781, datë 03.05.2001 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Ligjin Nr. 7850, datë 29.07.1994“ dhe në Ligjin e miratuar më datë 07.05.2001 “Për organizatat jofitimprurëse“.

Kjo do të thotë se Shoqata e Bashkive është një organizatë jofitimprurëse. Për antikushtetuetshmërinë e zgjedhjeve të 30 qershorit 2019, ajo i referohet faktit se është vepruar në kundërshtim me Dekretin e Presidentit që anulloi zgjedhjet e në këtë daqë. Ky pretendim shoqërohet edhe me pretendimet e tjera kundër institucioneve zgjedhore, siç janë KQZ-ja dhe Kolegji Zgjedhor, që nuk kanë respektuar dekretin e dytë të Presidentit, se zhvillimi i procesit zgjedhor ka cënuar parimin e shtetit të së drejtës (nenin 2 të Kushtetutës, si edhe nenet 1, 3, 4 dhe 45 të saj), se “nxjerrja e një dekreti që revokon një dekret të mëparshëm është vazhdimësi logjike e pushtetit diskrecionar të Presidentit për caktimin e datës së zgjedhjeve“.!

Me këto pretendime jemi njohur nëpërmjet kërkesës së datës 09.07.2021, me anën e së cilës Gjykata i është drejtuar Komisionit të Venecias. Ndoshta në kërkesën origjinale mund të jenë përmendur edhe shkaqe të tjera.

Por, pavarësisht nga kjo, në nenet e Statutit që përmendëm më lart nuk gjejmë ndonje dispozitë ku Shoqata të ketë për mision ndjekjen e zhvillimit të zgjedhjeve lokale dhe ligjshmërinë e tyre. Në Kreun II të Statutit, në nenin 4 thuhet se misioni i ShBSh-së është: mbrojtja e interesave të bashkive, ofrimi i shërbimeve ndaj antarësisë, komunikimi i vazhdueshëm me anëtarësinë, ndërtimi i partneritetit dhe bashkëpunimit. Ndërsa në qëllimet kryesore të shoqatës përmenden, veç të tjerave, ndihma kolektivisht dhe individualisht sipas kërkesave të anëtarëve në ushtrimin e funksioneve ligjore, përfaqësimi dhe mbrojtja e intersave të përbashkëta të bashkive, realizimi i shërbimeve të ndryshme ndaj anëtarëve të shoqatës etj.

Prandaj e shikojmë të nevojshme të përmendim se, sipas nenit 134 (pika 1, shkronja “f“) kanë të drejtë ta vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese edhe organet e qeverisjes vendore, por edhe ato mund të bëjnë kërkesë “vetëm për çështje që lidhen me interesat e tyre“. Kështu, për shembull, sipas nenit 115 të Kushtetutës në rast se Këshilli i Ministrave vendos shpërndarjen apo shkarkimin e organit të zgjedhur drejtperdrejtë të njësive të qeverisjes vendore, mund të bëhet ankim në Gjykatën Kushtetuese. Organet e qeverisjes vendore mund t’i drejtohen me kërkesë Gjykatës Kushtetuese nëse në këtë apo atë dispozitë ligjore cënohet parimi i sanksionuar në nenin 13 të Kushtetutës ku thuhet, se: “Qeverisja vendore në Republikën e Shqipërisë ngrihet në bazë të parimit të decentralizimit të pushtetit dhe ushtrohet sipas parimit të autonomisë lokale“.

I përmendim këto sepse edhe organet e qeverisjes vendore nuk kanë legjitimitet t’i drejtohen Gjykatës Kushtetuese me kërkesë për të shqyrtuar kushtetuetshmërinë e zgjedhjeve lokale.

Vlen të përmendet, gjithashtu, fakti se përkatësisht Gjykata Kushtetuese dhe Gjykata e Lartë para vitit 2003 (në vitin 2003 u krijua Kolegji Zgjedhor i Apelit Tiranë) shqyrtonin ankesat e subjektit zgjedhor.

Pra, edhe para vitit 2003 Gjykata Kushtetuese nuk ka patur juridiksion të shqyrtojë

 

Opinioni i Komisionit të Venecias[17]

 

Pavarësisht nga mendimet personale të autorit të këtij shkrimi, ku analizohen në mënyra kritike dy çështjet e mësipërme, kryesisht në aspekte kushtetutese dhe ligjore, do të respektoja mendimin ndryshe të argumentuar në vështrim të të njëjtit aspekt.

Derisa çështja kaloi për shqyrtim në seancë plenare, të drejtë e quaj kërkesën e Gjykatës për t’iu drejtuar Komisionit të Venecias. Ndryshe, për mendimin tim nuk përjashtohej mundësia e dhënies së një vendimi të padrejtë. Kam parasysh rolin e rëndësishëm të Gjykatës Kushtetuese si të vetmin organ që bën interpretimin përfundimtar të Kushtetutës,[18] se Vendimet e saj janë të formës së prerë dhe të detyrueshme për zbatim.[19]

Komisioni i Venecias, qysh në fillim të Opinionit të tij është shprehur se do t’i përgjigjet tre pyetjeve të përcjella nga Gjykata, duke patur parasysh Kushtetutën e Shqipërisë, legjislacionin përkatës, standardet ndërkombëtare[20] dhe Opinionin e vet të datave 11-12 Nëntor 2019 lidhur me zgjedhjet e 30 qershorit 2019 dhe në veçanti në pjesën ku bëhet fjalë për kompetencën e Presidentit të Republikës në caktimin e datës së zgjedhjeve.[21]

Në përgjigjje dhe interpretim të gjithanshëm, që ka të bëjë me juridiksionin e Gjykatës Kushtetuese lidhur me kushtetuetshmërinë (vlefshmërinë) e zgjedhjeve vendore të 30 qershorit 2019, Komisioni i Venecias trajton dispozitën kushtetuese të nenit 131 (pika 1, shkronja “e”) në lidhje të ngushtë me dispozita të tjera siç janë nenet 6, 6/1, 13, 109 (pikat 1 dhe 2) të Kushtetutës, Ligjin Nr. 138/2015 për Dekriminalizimin, Kodin Zgjedhor etj.

Në Opinionin e Komisionit të Venecias evidentohet fakti se, Këshillat Bashkiak dhe Kryetarët e Bashkive janë organe të parashikuara në Kushtetutë. E me gjithë këtë, në kompetencat e Gjykatës Kushtetuese nuk përfshihet shqyrtimi i vlefshmërisë së zgjedhjeve vendore.[22]

Pyetjes së dytë drejtuar Komisionit të Venecias se, cili mund të ishte raporti midis periodicitetit të zgjedhjeve dhe pluralizmit politik, si edhe cili nga këto partime do të prevalonte mbi tjetrin, Komisioni i Venecias ka shprehur opinionin duke iu referuar nenit 109 të Kushtetutës ku thuhet se organet përfaqësuese të njësive bazë të qeverisjes vendore janë Këshillat, të cilat zgjidhen çdo katër vjet. Dekreti i Presidentit për shtyrjen e zgjedhjeve do të binte ndesh midis zgjedhjeve periodike, qofshin ato kombëtare apo vendore dhe parimit të pluralizmit poltik.[23]

Komisioni i Venecias përsërit opinionin e shprehur prej tij në vitin 2019 lidhur me zgjedhjet e 30 qershorit 2019 dhe thekson se, pa zgjedhje periodike në nivel vendor, vetëqeverisjes vendore do t’i mungonte legjitimiteti i kërkuar.[24]

Zgjedhjet periodike - thuhet në Opinionin e mësipërm - janë parim i demokracisë dhe një e drejtë themelore. Çdo kufizim për të marrë pjesë në zgjedhje duhet të parashikohet në ligj dhe të jetë proporcional. Të njëjtat kritere zbatohen edhe për zgjedhjet vendore.[25]

Gjithashtu, Komisioni i Venecias ka shprehur opinionin se Gjykata Kushtetuese munhd ta konsideronte shtyrjen e zgjedhjeve si antikushtetuese.[26]

Gjykata Kushtetuese ka kërkuar Opinionin e Komsionit të Venecias edhe për pyetjen e tretë, sipas së cilës:: “Në një situatë të një klime pasigurie juridike, a ka cënuar sjellja e autoriteteve publike dhe e partive politike të drejtën e votuesve për të patur mundesi kuptimplotë zgjedhjeje dhe a duhet që ato të siguronin interesin më të lartë të votuesve?

Komisioni i Venecias edhe kësaj pyetje i ka dhënë përgjigjje. Në këtë Opinion thuhet se, partitë politike krijohen lirisht dhe vetë ato vendosin se si t’i arrijnë qëllimet e tyre.[27] Partitë politike janë shoqata që përfaqësojnë pikëpamjet e anëtarëve të tyre, pa detyrim për të përfaqësuar një pjesë të shoqërisë, për të marrë pjesë apo jo në zgjedhje, edhe pse kjo mund të jetë një ndër objektivat kryesore.[28]

Në përfundim, Komisioni i Venecias shpreh opinionin se është bashkëpërgjegjësi e autoriteteve publike dhe e gjithë spektrit politik për rivendosjen e besimit te institucionet dhe proceset zgjedhore, se kjo nënkupton dialogun politik mes të gjitha forcave politike, si edhe me institucionet kombëtare të tilla si Komisioni Qendror i Zgjedhjeve etj.[29]

 

Vendimi i Gjykatës Kushtetuese Nr. 36, datë 04.11.2021

 

Vendimi përfundimtar u shpall me datë 02.12.2021. E lexova dhe e rilexova atë me vëmendje. Ka 35 faqe dhe 73 paragrafë.

Pa u ndalur në çështje të veçanta, krijova përshtypjen se Gjykata nuk e ka patur të lehtë arsyetimin e tij. Në përgjithësi, Ky organ synon që Vendimet e veta të jenë të standardeve që kërkohen. Nëse shprehem  këtu se Gjykata nuk e ka patur të lehtë arsyetimin e këtij vendimi, bazohem në çështjet e mëposhtme: a) Opinioni i Komisionit të Venecias se Gjykatës Kushtetuese i mungon juridiksioni për të shqyrtuar kushtetuetshmërinë (vlefshmërinë) e zgjedhjeve vendore është i qartë, nuk lë shteg për interpretime të mëtejshme, është thuajse kategorik. E them këtë sepse ai është i thellë, objektiv dhe i gjithanshëm. b) Mungesa e juridiksionit bie ndesh me Vendimin paraprak të Gjykatës Kushtetuese, që ka pranuar (vendosur) se ajo ka kompetencë të shqyrtojë çështjen e kërkueses me objektin përkatës. c) Dy pyetjet e tjera, por sidomos e treta, në kontekstin e përgjithshëm të trajtimit (përfshi këtu edhe kërkesën amicus curiae) krijojnë përshtypjen se, sipas formulimit të tyre kanë disa elemente që synojnë të mbështesin faktin përse Gjykata vendosi ta kalojë çështjen për shqyrtim në seancë plenare. ç) Mungesa e juridiksionit bën të pavlefshëm vendimin paraprak të Gjykatës për legjtimitetin e kërkuesit.

Në pjesën e dytë të Vendimit (që përfshin 10 faqe dhe 17-23 paragrafe) paraqiten pretendimet e kërkueses (Shoqatës së Bashkive të Shqipërisë) dhe subjekteve të interesuara (Presidentit të Republikës, Kuvendit të Republikës, Këshillit të Ministrave, Avokatit të Popullit, KQZ dhe Partisë “Bindja Demokratike”).

Në pjesën e tretë të Vendimit (ku përshihen 11 faqe dhe 24-63 paragrafe) parashtrohet vlerësimi i Gjykatës lidhur me juridiksionin e saj. Në këtë pjesë, Gjykata ka patur parasysh, në analizën që u bëhet dispozitave përkatëse, Opinionin e Komisionit të Venecias. Në paragrafin 46 të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese përmendet paragrafi i 28 i Opinionit CDL-AD (2021)026 të Komisionit të Venecias, se: “Kompetenca e Gjykatës nuk përfshin vlefshmërinë e zgjedhjeve vendore”. Në paragrafin e 48 të Vendimit të Gjykatës Nr. 7, datë 24.02.2016 dhe të atij Nr. 7, datë 07.10.2011 ku bëhet fjalë për pazgjedhshmërine ose papajtueshmërinë që bëjnë të pamundur ushtrimin e funksionit publik, ndërsa në vazhdim në paragrafin e 49, Gjykata shprehet se: “…kontrolli kushtetues për këto çështje ka natyrë individuale…”.

Kjo do të thotë që Gjykatës Kushtetuese nuk i mungonte praktika e saj për të arritur në konkluzionin ,ose interpretimin, se ajo nuk qe kompetente për shqyrtimin e çështjes sipas objektit që ishte kërkuar.

Në paragrafin e 29 të Vendimit thuhet, se “Gjykata bazuar në objektin e kërkesës, por edhe në thelbin e pretendimeve, vlerëson se kërkimi i parë për vlerësimin e procesit zgjedhor të zhvilluar në 30.06.2019, prima facie duket se përfshihet në fushën e veprimit të shkronjës “e” të pikës 1 të nenit 131 të Kushtetutës”. Por ç’do të thotë kjo? A i lejohej Gjykatës që në shikimin e parë jo vetëm të mendonte, por edhe të vendoste se kërkesa për kushtetuetshmërinë e procesit zgjedhor përfshihej në juridiksionin e saj?!

Gjithashtu, tërheq vëmendjen fakti se në paragrafin e 59 të Vendimit thuhet, se: “…Kushtetutëbërësi nuk ka patur qëllimin t’i japë asaj kompetencën për të vlerësuar kushtetuetshmërinë e procesit zgjedhor në tërësinë e tij… se kompetencat e Gjykatës, nuk mund të ndryshohen, të ngushtohen ose të zgjerohen përveç se me ligj kushtetues”. Në mbështetje të këtij arsyetimi, Gjykata u referohet Vendimeve të saj Nr. 212, datë 29.10.2002; Nr. 34, datë 24.09.1996. Kjo do të thotë se edhe për këtë çështje nuk ka munguar praktika e Gjykatës Kushtetuese.

Megjithëse Gjykata, siç përmendëm edhe më lart, i referohet dhe pranon Opinionin e Komsionit të Venecias se kompetenca e Gjykatës “nuk përfshin shqyrtimin e vlefshmërisë së zgjedhjeve vendore”, me paragrafin 62 shprehet, se: “Gjykata vëren se përgjatë procesit zgjedhor të zhvilluar në qershor të vitit 2019, ka patur mosmarrëveshje midis subjekteve që kanë kompetencë lidhur me datën e zgjedhjeve…” dhe në vazhdim përmendet edhe një frazë e Raportit të Komisionit të ODIHR-it.

Nuk e kuptojmë ç’lidhje kanë mosmarrëveshjet e subjekteve dhe ajo që thuhet në Raportin e ODIHR-it me juridiksionin e Gjykatës?!

Pra, nuk është korrekte që në fund të paragrafit 63 lidhur me partinë “Bindja Demokratike” të ketë referimin, sipas të cilit: “Anëtarja M. Xhafellari ka votuar për përfshirjen e këtij kërkimi si argument në funksion të kërkimit të parë”, kur dihet se sipas ligjit mendimi i pakicës mund t’i bashkëngjitet Vendimit.[30]

Lidhur me legjtimitetin e kërkesës nuk e shikojmë të nevojshme të zgjatemi, kur për këtë Gjykata është shprehur në paragrafet 64-72. Është e qartë se mungesa e juridiksionit delegjitimon kërkesën e Shoqatës. Por, duke lexuar arsyetimet e Gjykatës në këtë pjesë të Vendimit dhe sidomos pjesën ku thuhet, se: “Përsa i përket legjitimitetit të shoqatave si subjekte që vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese, sipas nenit 134 pika 1 shkronja “h” të Kushtetutës, ka tashmë jurisprudencë të konsoliduar e cila ka pranuar legjitimitetin e këtyre subjekteve për çështje që lidhen me interesat e tyre”, se: “Organizata që vë në lëvizje Gjykatën duhet të provojë se në çfarë mënyre ajo mund të preket”, se ajo: “duhet të provojë lidhjen e drejtpërdrejtë dhe të individualizuar që ekziston midis veprimtarisë së saj dhe normës që kundërshton”, se: “interesi për të vepruar duhet të jetë i sigurt, i drejtpërdrejtë dhe vetjak…”.[31] (shih paragrafin 66).

Lidhur me përmbajtjën e këtij paragrafi është e natyrshme të bëhet pyetja: Nëse jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese është e konsoliduar, gjë që i përgjigjet së vërtetës, cila është arsyeja që Gjykata nuk u mbështet në këtë jurispurdencë të konsoliduar?!

Por, pavarësisht nga ato që përmendëm më lart, fakti që u mor një vendim i drejtë është pozitiv. Ai mendojmë se do t’i shërbejë jo vetëm praktikës së Gjykatës Kushtetuese por edhe më gjerë.

----------------------------------------------------------

 

            Literatura:

 

            Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Ligji Nr. 138/2015 shtuar me Ligjin Nr. 38/2016 “Për garantimin e identitetit të

personave që zgjidhen, emërohen dhe ushtrojnë funksione publike”

-          Ligji Nr. 9577, datë 10.02.2000 shtuar me Ligjin Nr. 99/2016 “Për Organizimin dhe

Funksionimin ne Gjykatës Kushtetutese të Republikës së Shqipërisë”

-          Kodi Zgjedhor i Republikës së Shqipërisë (në fuqi)

-          Ligji Nr. 8781, datë 03.05.2001 “Për disa shtesa dhe ndryshime në Ligjin Nr. 7850,

datë 20.07.1994”

-          Ligji i miratuar më 07.05.2001 “Për organizatat jo fitimprurëse”

 

Doktrinë

-          Opinioni i Komisionit të Venecias CDL-AL, 14 Tetor 2019

-          Opinioni i Komisionit të Venecias 15-16 Tetor 2021

 

             Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese: Nr. 36, datë 04.11.2021; Nr. 28, date 30.06.2021;

Nr. 4, datë 23.02.2011; Nr. 9, datë 23.03.2010; Nr. 4, datë 12.02.2010; Nr. 17, datë 05.07.2008; Nr. 9, datë 19.03.2008;  Nr. 17 d. 25.07.2008

 

 

 



[1] Shih Nenin 92, shkronja “gj”, të Kushtetutës

[2] Shih Nenin 109, pika 1, të Kushtetutës ku thuhet, se: “Organet përfaqësuese të njësive bazë të qeverisjes vendore… zgjidhen çdo katër vje.t”

[3] Opinioni i Komisionit të Venecias CDL-AL (2019) 019

[4] Shih nenin 31/a të Ligjit Nr. 8577, datë 10.02.2000, shtuar me Ligjin Nr. 99/2016

[5] Ndryshuar germa “e” me Ligjin Nr. 137/2015 neni 3, ndryshuar germa “f” dhe shtuar pika 2 me Ligjin Nr. 26/2016, neni 9

[6] Shih nenin 131 (pika 1, shkronja “e”) ku thuhet, se: “Gjykata Kushtetuese vendos për çështjet që lidhen me zgjedhshmërinë dhe papajtueshmërinë në ushtrimin e funksioneve të Presidentit të Republikës së Shqipërisë, të deputetëve, të funksionarëve të organeve të parashikuara në Kushtetutë si dhe me verifikimin e zgjedhjes së tyre.

[7] Shih: Pjesën e gjashtë “Qeverisja Vendore“ (Nenet 108-115 të Kushtetutës)

[8] Shih nenin 124 të Kushtetutës, ndryshuar me ligjin Nr. 76/2016

[9] CDL-AL (2019) 19

[10] Në nenin 68 (pika 2) të Kushtetutës ndryshuar me ligjin Nr. 9904, datë 21.04.2008 (neni 4) thuhet, se: “Në ligjin për zgjedhjet përcaktohen edhe kritere dhe rregulla të tjera të nevojshëm për organizimin dhe zhvillimin e zgjedhjeve, zhvillimin e fushatës zgjedhore, administrimin, vlefshmërinë e zgjedhjeve dhe shpalljen e rezultatit të tyre.

[11] Shih nenet 160 dhe 161 të Kodit Zgjedhor

[12] Shih Vendimin N. 28, date 30.06.2021 të Gjykatës Kushtetuese që ka legjtimuar dy parti: Bindjen Demokratike dhe Lëvizjen Demokratike Shqiptare, të cilat kanë kërkuar shfuqizimin e neneve 27, 49 (pika 3, shkronja “d“), 50 (pika 1) dhe 52 (pika 2) të Kodit Zgjedhor, dhe që ka shfuqizuar si të papajtueshme me Kushtetutën pikën 3 të nenit 63 të Kodit Zgjedhor

[13] Neni 134 (pika 1, shkronja “h“ dhe (pika 2, shkronja “h“)

[14] Shih për këtë vendimet e Gjykatës Kushtetuese Nr. 4, datë 23.02.2011; Nr. 9, datë 23.03.2010; Nr. 4, datë 12.02.2010; Nr. 17, datë 05.07.2008; Nr. 9, datë 19.03.2008 etj.

[15] Shih vendimin Nr. 17 d. 25.07.2008 të Gjykatës Kushtetuese

[16] Shih nenin 27 (pika 2, shkronja “dh“) të Ligjit 8577, datë 10.02.2010, të ndryshuar

[17] Shih Opinionin e K.V. datë 15-16 Tetor 2021

[18] Shih nenin 124 të Kushtetutës

[19] Shih nenin 132 të Kushtetutës

[20] Shih Opinionin e K.V. pika 6

[21] Shih Opinionin e K.V. (pikat 7 dhe 20)

[22] Shih pikën 28 të Opinionit të K.V.

[23] Shih pikën 38 të Opinionit të K.V.

[24] Shih pikën 39 të Opinionit të K.V.

[25] Shih pikën 39 të Opinionit të K.V.

[26] Shih pikën 47 të Opinionit të K.V.

[27] Shih pikën 48 të Opinionit të K.V.

[28] Shih pikën 52 të Opinionit të K.V.

[29] Shih pikën 56 të Opinionit të K.V.

[30] Shih Nenin 72 (pika 8) të Ligjit Nr. 8577, datë 10.02.2000, i mdryshuar

[31] Shih paragrafin 66 të Vendimit