-          Liria e organizimit në raport me praktikat monitoruese shtetërore -

 

Av. Patricia POGAÇE

Drejtore në Drejtorinë e Ndihmës Juridike Falas,

pranë Ministrisë së Drejtësisë,

Tiranë

 

Hyrje

 

E drejta dhe liria e organizimit është një ndër parimet themelore të së drejtës e sanksionuar në një sërë instrumentesh të rëndësishme ndërkombëtare. Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut në nenin 20 të saj[1] përcakton shprehimisht se, gjithkush ka të drejtën e lirisë së mbledhjes dhe bashkimit paqësor. Ky parim sanksionohet edhe në Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike,[2] duke pёrfshirё tё drejtёn pёr tё formuar sindikata dhe pёr tё marrё pjesё nё to pёr mbrojtjen e interesave tё veta. Nëse i referohemi kuadrit ligjor Evropian, vërejmë se Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut[3] e ka konsideruar të drejtën e organizimit si një të drejtë, e cila u krijon qytetarëve mundësinë të bashkohen dhe të mbrojnë interesin e tyre të përbashkët. Shtetet jo vetëm që kanë detyrimin të respektojnë, mbrojnë dhe lehtësojnë lirinë e organizimit, pa ndërhyrë në mënyrën e se si ushtrohet kjo e drejtë, por edhe të angazhohen në nxitjen dhe pjesëmarrjen e organizatave në politikën qeverisëse publike.[4]

Për herë të parë në Republikën e Shqipërisë, një ligj për themelimin, regjistrimin, funksionimin, organizimin dhe veprimtarinë e organizatave jofitimprurëse[5] është miratuar në vitin 2001.[6] Por ishin kryesisht Reforma në Drejtësi dhe procesi i integrimit në Bashkimin Evropian faktorët që kthyen vëmendjen e institucioneve publike drejt organizatave. Strategjia Kombëtare për Zhvillim dhe Integrim për periudhën 2015–2021,[7] si edhe Plani Kombëtar për Integrimin Evropian[8] theksuan rëndësinë e pjesëmarrjes së shoqërisë civile në procesin e integrimit evropian të vendit, ndërsa në vitin 2019 u miratua Udhërrëfyesi për politikën e qeverisë drejt një mjedisi mundësues për zhvillimin e shoqërisë civile.[9]

Nga ana tjetër, në funksion të rekomandimeve të “Moneyval”[10] për shtetin shqiptar, lidhur me parandalimin e pastrimit të parave, një rëndësi e madhe po i kushtohet garantimit të transparencës financiare dhe të dhënave të organizatave. Në këtë kuadër, në muajin Korrik të vitit 2021, hyri në fuqi ligji nr. 80/2021, “Për regjistrimin e organizatave jofitimprurëse”. Ky ligj, pas një periudhe gati 20 vjeçare sjell një ndryshim rrënjësor në sistemin e regjistrimit të organizatave. Përpos qëndrimeve pozitive pati një sërë kritikash nga OJF-të, të cilat pretendojnë se dispozitat ligjore mundësojnë një diskrecion në monitorimin nga autoritetet publike (chilling effect).Për sa më sipër, në vijim të këtij artikulli do të parashtrohen risitë e ligjit nr. 80/2021, parë në raport me praktikën ndërkombëtare, por jo vetëm me ‘të, duke u ndalur edhe në akte të tjera ligjore sa i përket lehtësirave fiskale apo procedurave për përfitimin e fondeve publike dhe rekomandimeve përkatëse për ndryshim.

 

Mbi kuadrin ligjor për krijimin dhe regjistrimin e OJF-ve në Shqipëri

 

Sipas Kodit Civil të Republikës së Shqipërisë dhe ligjit nr. 8788, datë 7.5.2001, “Për organizatat jofitimprurëse”, i ndryshuar, OJF-të klasifikohen si shoqata, fondacione apo qendra.[11] Një shoqatë është një person juridik i krijuar me vullnet e lirë të pesë apo më shumë personave fizikë, apo jo më pak se dy personave juridikë që ndjekin një qëllim të caktuar, të ligjshëm, në të mirë dhe në interes të publikut, ose të anëtarëve të saj. Fondacioni është person juridik pa anëtarësi që ka për objekt arritjen e një qëllimi të ligjshëm me anë të destinimit të pasurisë në të mirë dhe interes të publikut. Qendra është person juridik pa anëtarësi, që ka për objekt të veprimtarisë së saj kryerjen e shërbimeve dhe realizimin e projekteve për qëllime në të mirë dhe në interes të publikut, me fonde dhe të ardhura të siguruara sipas ligjit.

Kodi Civil bën, përveç përcaktimit të nocioneve, një parashtrim të rregullave mbi mënyrën e krijimit, organizimit, dhe ushtrimit të veprimtarisë për shoqatat dhe fondacionet.[12] Këto rregulla parashikohen në mënyrë më të detajuar në ligjin nr. 8788, datë 7.05.2001, “Për organizatat jofitimprurëse”,[13] si edhe në ligjin nr. 8789, datë 7.05.2001, “Për regjistrimin e organizatave jofitimprurëse”. Një nga parakushtet për fitimin e personalitetit juridik të OJF-ve është regjistrimi në gjykatë. Referuar nenit 29 të Kodit Civil,[14] si edhe nenit 13 të ligjit nr. 8788/2001, OJF-të fitojnë personalitetin juridik pasi të jenë themeluar dhe regjistruar në gjykatë, në përputhje me kushtet dhe procedurat e parashikuara me ligj. Të njëjtave procedura të regjistrimit u nënshtrohen edhe degët e OJF-ve të huaja. Neni 7 i ligjit për regjistrimin e OJF-ve, i shfuqizuar, Gjykatën e Shkallës së Parë të Tiranës[15] e përcaktonte si të vetmin organ kompetent për të gjitha procedurat e regjistrimit dhe ç`regjistrimit të OJF-ve, të mbajtura manualisht në një regjistër të posaçëm. Një nga problematikat kryesore të evidentuara nga OJF-të ka qenë fakti se procedurat e regjistrimit dhe ç’regjistrimit të parashikuara në ligjin nr. 8789 datë 7.5.2001 "Për regjistrimin e organizatave jofitimprurëse" nuk krijonin një mjedis mundësues për ‘to në Shqipëri. Mungesa e një sistemi elektronik regjistrimi, si edhe fakti se pavarësisht vendndodhjes së organizatës është kompetente vetëm Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë, ka bërë që procedurat e regjistrimit të ishin jopraktike, të ngadalta dhe të kushtueshme për organizatat.

Siç u përmend më lart, referuar legjislacionit Shqiptar regjistrimi i OJF-ve është një parakusht për fitimin e personalitetit juridik. Nëse i referohemi praktikës ndërkombëtare, Komisioni i Venecias ka shprehur opinione lidhur me lirinë e organizimit, sikurse është rasti i legjislacionit të Azerbajxhanit. Në Opinionin përkatës të vitit 2014 janë konstatuar disa shkelje të standardeve ndërkombëtare.[16] Në këtë Opinion, Komisioni i Venecias ka konsideruar se, ndryshimet e propozuara në legjislacionin e Azerbajxhanit kanë një efekt tkurrës në veprimtarinë e organizatave jofitimprurëse (chilling effect) dhe se diskrecioni i mbikqyrjes nga autoritetet publike është jo i kufizuar, ose është përcaktuar në mënyrë jo të qartë. Komisioni i Venecias nënvizon, se: “Regjistrimi i detyrueshëm për shoqatat me qëllim të fitimit të personalitetit juridik nuk është si i tillë në shkelje të së drejtës për lirinë e organizimit.”[17]

Pavarësisht këtij fakti, gjithashtu rekomandohet që për shtetet që aplikojnë regjistrimin e OJF-ve, procesi i regjistrimit duhet të thjeshtohet dhe të decentralizohet në mënyrë që të zvogëlohet zgjatja e tepërt e procedurës, “pasi kjo do t’u lejonte autoriteteve vendase të ushtronin kontroll mbi thelbin dhe ushtrimin e kësaj të drejte”. Duhet të merren masa specifike për të siguruar respektimin e plotë të kërkesave legjislative dhe për të parandaluar praktikat e kundërligjshme, si shkelja e afateve të regjistrimit; kërkesat e përsëritura të panevojshme për korrigjimin e dokumenteve të regjistrimit.

Me hyrjen në fuqi të ligjit nr. 80/2021, në Korrik të vitit 2021, “prima facie” duket se barrierat e vendosura në regjistrimin e organizatave jofitimprurëse tashmë janë minimizuar përmes sanksionimit të një sistemi elektronik të regjistrimit, sistem që do të ndërveprojë përmes portalit qeveritar të shërbimeve publike (e-albania). Referuar nenit 4 të ligjit nr. 80/2021, Regjistri Elektronik i Organizatave Jofitimprurëse është një bazë e të dhënave shtetërore, nëpërmjet së cilës grumbullohet informacioni i organizuar dhe i ruajtur në formë elektronike për organizatat jofitimprurëse, ku përpunimi dhe përditësimi i tij kryhet përmes një sistemi kompjuterik. Informacioni përbëhet nga dosje të veçanta elektronike për çdo organizatë jofitimprurëse, që regjistrohet sipas parashikimeve të këtij ligji. Regjistri elektronik krijohet nga Këshilli i Lartë Gjyqësor dhe administrohet nga Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë, në përputhje me parashikimet e legjislacionit në fuqi për bazat e të dhënave shtetërore.[18] Të gjitha të dhënat, kërkesat për regjistrim dhe dokumentet shoqëruese, pavarësisht nëse janë paraqitur në formë shkresore apo elektronike - sipas këtij ligji - regjistrohen dhe ruhen në regjistër në formë elektronike. OJF-të, janë të detyruara të paraqesin në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Tiranë kërkesën për regjistrim fillestar, ose për regjistrime të tjera të detyrueshme brenda 30 (tridhjetë) ditëve kalendarike nga data e themelimit apo nga data e ngjarjes së rrethanës faktike dhe/ose hartimit të aktit të detyrueshëm për t’u regjistruar.[19] Kërkesa për regjistrim, paraqitet sipas formularit përkatës “TIP” të miratuar nga Këshilli i Lartë Gjyqësor, pranë Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Tiranë në formë shkresore ose në formë elektronike, duke minimizuar në këtë mënyrë kostot dhe procedurat e tejzgjatura të organizatave që operojnë jashtë Tiranë për t`u drejtuar pranë Gjykatës së Kryeqytetit.

Përpos procedurave të zgjatura në kuadër të regjistrimit që parashikonte ligji i shfuqizuar, një aspekt tjetër mjaft problematik është mungesa e një sistemi elektronik të dhënash. Kjo është një problematikë thelbësore në drejtim të informacionit për OJF-të që kryejnë një aktivitet jofitimprurës në Republikën e Shqipërisë, i cili të jetë i aksesueshëm për publikun. Sistemi aktual i regjistrave të mbajtur manualisht nga Gjykata është jo efektiv dhe i pamjaftueshëm për të gjeneruar informacion të saktë dhe në kohën e duhur për statusin dhe aktivitetet e OJF-ve. Rezulton se i vetmi regjistër i publikuar është regjistri elektronik i publikuar nga Agjencia e Mbështetjes së Shoqërisë Civile, që përmban informacion sa i përket emërtimit dhe vendndodhjes të shumicës së organizatave,[20] por në të shumtën e rasteve adresa dhe të dhënat e kontaktit janë të pa përditësuara. Si rrjedhojë reformimi i procesit të regjistrimit është i domosdoshëm në kuadër të garantimit të parimit të transparencës.

Parashikimet e ligjit 80/2021 synojnë t`i japin zgjidhje kësaj problematike, me qëllim garantimin e një mjedisi më mundësues për shoqërinë civile në Shqipëri. Ekzistenca e të dhënave për zhvillimin e shoqërisë civile ka rëndësi strategjike për kryerjen e vlerësimeve cilësore të nevojave, programimin e modeleve në të ardhmen dhe masën e mbështetjes të shoqërisë civile nga burimet publike dhe private të financimit, qofshin vendase apo ndërkombëtare.[21]

Në kuadër të transparencës, një risi e këtij ligji është aksesi publik dhe ekstraktet[22] ku çdo person i interesuar mund të kryejë pa pengesë -, sipas këtij ligji - kërkime në bazën e të dhënave elektronike për çdo të dhënë të regjistruar.Nga ana tjetër, kjo risi, pavarësisht lehtësirave që krijon në kuadër të garantimit të parimit të transparencës mund të ndikojë në të drejtën dhe lirinë e organizimit. Referuar udhëzuesit të përbashkët të Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODIHR për lirinë e organizimt, kufizime në drejtim të publikimit të të dhënave duhet të vendosen ndaj atyre organizatave që marrin fonde publike, ose që me miratim paraprak shprehin dakordësinë për të bërë publike të dhënat e parashikuara në këtë dispozitë. Publikimi i të dhënave se cilat janë fondet, kush është donator mund të krijojë premisa për (chilling effect) të organizatave. Shtrirja e këtij detyrimi për grante të marra në sektorin privat, siç përcaktohet në ligj, mund të krijojë premisa për cënimin e lirisë së organizimit dhe të dhënat me natyrë personale dhe sensistive të OJF-ve, veçanërisht atyre që kanë qasje kritike dhe monitoruese ndaj pushtetit shtetëror.[23]

Në Raportin e Komisionit të Venecias, “Për financimin e Shoqatave” të vitit 2019[24] bëhet një dallim midis "detyrimeve të raportimit" dhe "detyrimeve për informimin publik" për OJF -të. Ndërsa e para mund të përdoret për të përmbushur qëllimin legjitim të luftimit të financimit të terrorizmit dhe pastrimit të parave, ky i fundit nuk mundet, sepse nuk është detyrë e publikut të luftojë krimin, në veçanti financimin e terrorizmit dhe pastrimin e parave, të cilat kërkojnë instrumente specifike në dispozicion të autoriteteve shtetërore. Rrjedhimisht, detyrimi për të bërë publik informacionin mbi burimin e financimit nuk duket të jetë një masë e rëndësishme për të ndjekur qëllimin legjitim të luftimit të financimit të terrorizmit dhe pastrimit të parave. Nëse i referohemi ligjit nr.25/2018, “Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare”, detyrimi i publikimit të pasqyrave është vetëm për OJF-të që tejkalojnë vlerën 30 milion lekë në shifrën e aktivit, ose të ardhurave në pasqyrat  financiare. Me hyrjen në fuqi të këtij ligji, ky parashikim ligjor bie poshtë, pasi detyrimi për hedhjen e pasqyrave financiare në regjistrin elektronik, i cili është i aksesueshëm nga qytetarët, vlen për çdo OJF të regjistruar.[25]

Në funksion të transparencës dhe eficencës në ndërveprimin mes organeve publike, regjistrimi i OJF-ve në Regjistër sjell automatikisht, regjistrimin e njëkohshëm të tyre  pranë administratës tatimore, qendrore dhe vendore, në skemën e sigurimeve shoqërore e shëndetësore dhe pranë inspektoratit të punës. Me regjistrimin në regjistrin elektronik, organizatave jofitimprurëse u jepet numri unik i identifikimit, i cili gjenerohet në mënyrë elektronike nga Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë dhe është unik për çdo OJF të regjistruar. Numri unik i identifikimit të organizatës jofitimprurëse është i vlefshëm për identifikimin e organizatave për qëllimet e regjistrimit në regjistrin elektronik, për qëllimet e regjistrimit si  person i tatueshëm pranë autoriteteve tatimore qendrore dhe vendore, për skemën e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore, për autoritetet e inspektimit të marrëdhënieve të punës, si edhe për çdo qëllim tjetër statistikor apo identifikues. Numri unik i identifikimit të organizatave jepet vetëm një herë në çastin e regjistrimit fillestar dhe është i pandryshueshëm, si edhe nuk u jepet organizatave të tjera edhe pas ç`regjistrimit.

Sa më sipër, në krahasim me skemën e mëparëshme të regjistrimit, nga  analizimi  nen për nen i ligjit, ky duket se do të sjellë një praktikë mjaft pozitive në kuadër të krijimit të lehtësirave për OJF-të, në përputhje dhe me rekomandimet  e lëna nga Komisioni i Venecias.Sa i përket procesit të konsultimit konstatohet se janë reflektuar edhe shumë nga propozimet e organizatave të shoqërisë civile, të cilat janë shprehur gjatë procesit, se “projekt-ligji duket shumë problematik dhe përmban dispozita të paqarta që mund të prekin dhe tkurrin veprimtarinë e sektorit[26] ku kryesoret përmenden si vijon: Së pari, një praktikë mjaft pozitive sa i përket minimizimit të ndërhyrjes së pushtetit shtetëror është kalimi i kompetencave Këshillit të Lartë Gjyqësor[27] sa i përket krijimit dhe funksionimit të Regjistrit Elektronik. Në projekt-ligj parashikohej një kompetencë e gjerë e Ministrisë së Drejtësisë, por tashmë, në ligjin e miratuar këto kompetenca i janë atribuuar një institucioni të pavarur siç është KLGJ.[28] Së dyti, në versionin final të ligjit janë minimizuar kërkesat e “tepruara” në kuadër të transparencës financiare të OJF-ve, siç ishte detyrimi për publikimin e bilancit të organizatave jofitimprurëse të huaja për vitin e fundit financiar, mbajtur sipas standardeve të kërkuara në shtetin e huaj, nëse organizata e huaj ka patur veprimtari për më shumë se një vit, në rastin e regjistrimit të degëve të huaja apo emërimi dhe shkarkimi i ekspertit kontabël të autorizuar, në kushtet kur nuk ekziston asnjë detyrim ligjor për OJF-të në këtë drejtim. Së treti, duket se terminologjia e përdorur në projekt-ligj, përmendim termat “faliment”;shoqëri”, është përshtatur në versionin final të ligjit, në përputhje me natyrën dhe funksionimin e OJF-ve, duke mos i trajtuar ato si shoqëri tregtare.

Është praktika dhe vendosja në funksionim e ligji ajo që do të nxjerrë në pah problematikat e mundshme nga implementimi në praktikë i ligjit.

Problematika më kryesore në praktikë, lidhet me dispozitat tranzitore. Referuar nenit 49 të ligjit, Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë brenda 6 muajve nga hyrja në fuqi përditëson regjistrin elektronik me të dhënat e nevojshme dhe njofton subjektet, për plotësimin e dokumentacionit, nëse konstatohet se dokumentacioni i administruar kërkon përditësim. OJF-të kanë detyrimin të bashkëpunojnë me Gjykatën e rrethit Gjyqësor Tiranë për plotësimin e të dhënave të nevojshme në përmbushje të kërkesave të këtij ligji për regjistrimin fillestar; mos përmbushja e kërkesave të këtij ligji passjell ç`regjistrimin e tyre nga regjsitri i organizatave jofitimprurëse.

Kjo passjell shumë problematika në kushtet kur mos njoftimi, qoftë për arsye të ndryshimit të adresave të përcaktuara në regjistrin manual të OJF-ve, mund të mos shkojë në destinacion. Siç u parashtrua edhe më lartë, me hyrjen në fuqi të këtij ligji mos përmbushja e kërkesave të tij passjell ç`regjistrimin e tyre nga regjsitri i organizatave jofitimprurëse, fakt i cili ndikon drejtëpërdrejtë në cënimin e të drejtës së organizimit.Vlerësoj që për rastin konkret do të ishte me funksional dhe praktik detyrimi për vetëdeklarim i organizatave jofitimprurëse të autorizuara, sipas të dhënave të përcaktuara në ligj dhe fomularët tip të regjistrimit, duke lënë një kohë të arsyeshme për t`u njohur me ligjin dhe për të plotësuar dokumentacionin përkatës.

Gjithashtu, për t`u përmendur vlejnë askpektet që lidhen me sigurinë e mbajtjes dhe përpunimit të të dhënave, si edhe ndërveprimi i regjistrit elektronik me organet e tjera publike. Referuar ligjit nr. 8438, datë 28.12.1998 “Për Tatimin mbi të Ardhurat” i ndryshuar[29], parashikohet detyrimi i OJF-ve që të dorëzojnë në organet tatimore deklaratën tatimore dhe bilancin vjetor, në të njëjtat modalitete si tatimpaguesit që i nënshtrohen tatimit mbi fitimin brenda datës 31 Mars të vitit pasardhës, bashkë me pasqyrat financiare që përbëjnë bilancin. Në momentin kur referuar ligjit nr. 80/2021, regjistrimi i organizatave jofitimprurëse në Regjistër sjell automatikisht regjistrimin e njëkohshëm të tyre pranë administratës tatimore, a passjell regjistrimi në regjistrin Elektronik të pasqyrave financiare, përmbushjen e detyrimit për raportim sipas përcaktimeve të ligjit për tatimin mbi të ardhurat? Kjo pyetje vlen dhe për çdo të dhënë tjetër që lidhet me ndërveprimin me institucione të tjera publike.[30]

Një aspekt tjetër problematik në vlerësimin tim është dhe e drejta e përdorimit të emrit të organizatës. Referuar  nenit 23 të ligjit nr. 80/2021, emri i organizatës ndalohet të përdoret dhe nuk mund të regjistrohet nga asnjë subjekt tjetër për një afat prej 6 (gjashtë) muajsh nga data e ç`regjistrimit. Kjo kohë është relativisht shumë e shkurtër dhe mund të krijojë konfuzion te qytetarët përfitues nga shërbimet e organizatës.

Së fundmi, sa i përket strukturimit të regjistrit elektronik, vlerësoj që do të ishte më eficente në aspektin praktik kategorizimi i organizatave në sesione, sipas fushës së veprimtarisë së tyre. Në këtë mënyrë do të ishte më i thjeshtë aksesimi i publikut, sipas interesit të tyre në fushën përkatëse.

 

Mbi kuadrin ligjor fiskal për ushtrimin e veprimtarisë së OJF-ve në Shqipëri

 

E drejta e OJF-ve për të kërkuar burime financiare dhe materiale mbrohet si një "pjesë e qenësishme" e së drejtës për lirinë e shoqërimit dhe se ky koncept është konfirmuar tashmë në instrumentet ndërkombëtare, përfshirë Nenin 11 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe nenin 22 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike.

Për më tepër, financimi (vendas dhe i huaj) shihet për OJF-të si një "kusht i rëndësishëm" që të ekzistojnë apo të ushtrojnë funksionet e tyre dhe të përmbushin misionet e veta në mënyrë të pavarur. Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë,[31] si edhe ligji nr. 8788, për organizatat jofitimprurëse e ndalojnë shprehimisht kryerjen e veprimtarive fitimprurëse nga shoqatat, fondacionet dhe qendrat. Pavarësisht këtij fakti, organizatat kanë të drejtë të kenë në pronësi pasuri të luajtshme dhe të paluajtshme, të realizojnë të ardhura nëpërmjet administrimit të këtyre pasurive, si edhe të ushtrojnë veprimtari të tjera, në përputhje me ligjin dhe qëllimin e objektit të veprimtarive të parashikuara në statut. Të ardhurat e realizuara duhet të përdoren vetëm për realizimin e veprimtarive që parashikohen në qëllimin dhe objektin e veprimtarisë së parashikuar në statut.

Eziston një paqartësi në praktikë ndërmjet dallimit të terma “veprimtari ekonomike” dhe “veprimtari fitimprurëse”. Organizatat janë të lejuara të ushtrojnë “veprimtari ekonomike”, përmes menaxhimit të pasurive të luajtshme dhe të paluajtshme, dhe fitimet e gjeneruara t`i përdorin për përmbushjen e qëllimeve të veprimtarisë së tyre.[32] Ajo që është e ndaluar: shpërendarja e fitimit ndërmjet anëtarëve apo personave të tretë, çka nënkuptohet ndryshe si “veprimtari fitimprurëse”.[33]

Në Rekomandimin e Këshillit të Evropës mbi statusin ligjor të OJF-ve në Evropë[34] parashikohet shprehimisht se, organizatat jofitimprurëse duhet të jenë të lira të angazhohen në çfarëdolloj veprimtarie të ligjshme ekonomike, me qëllim që të mbështesin veprimtarinë e tyre jofitimprurëse, pa patur nevojë për një autorizim të veçantë. Siç u parashtrua me lartë, legjislacioni Shqiptar nuk e ndalon këtë të drejtë, por ka patur shtete që dallohen nga ndalimet ligjore të shprehura që OJF-të të angazhohen drejtëpërdrejti në veprimtari ekonomike. Përmendim këtu rastin e Maqedonisë, e cila në përputhje me rekomandimet e BE realizoi edhe amendimet e nevojshme ligjore në vitin 2010.[35]

Referuar legjislacionit në fuqi, detyrimet tatimore për një OJF janë: Kontributet e sigurimeve shoqërore për çdo të punësuar e punëdhënës; Kontributet e sigurimeve shëndetësore; Tatimi mbi të Ardhurat nga Punësimi; Tatimi mbi Vlerën e Shtuar në rast se kryen aktivitet ekonomik të tatueshëm, furnizon mallra, ose ofron shërbime kundrejt pagesës; Tatimi mbi fitimin në rast se kryen aktivitet ekonomik dhe realizon të ardhura të tatueshme sipas përcaktimeve në ligjin për tatimin mbi të ardhurat; tatimi në burim mbi të ardhurat personale të individëve.

Sa i përket pagesës së kontributeve shoqërore dhe shëndetësore, bazuar në ligjin për kontributet e sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore, OJF-të - si çdo punëdhënës - duhet të deklarojnë dhe të paguajnë kontribute mujore të sigurimeve shoqërore dhe shëndetësore për të  paktën një punonjës. Ky detyrim vlen që në fillim të veprimtarisë për të gjitha OJF-të, duke përfshirë edhe organizatat që kryejnë aktivitet bazuar në punën vullnetare të anëtarëve të tyre. Sidoqoftë, kjo paraqet një pengesë reale për iniciativën e lirë të individëve për të themeluar organizata jofitimprurëse dhe për të promovuar vullnetarizmin si një vlerë njerëzore në mbështetje të njerëzve në nevojë. Si rrjedhojë është e nevojshme ndërmarrja e msave për amendime ligjore për një trajtim të diferencuar të OJF-ve në lidhje me pagesën e kontributeve të sigurimeve shoqërore dhe sigurimeve shëndetësore, duke marrë parasysh aktivitetin vullnetar të tyre.

Sa i përket veprimtarisë financiare të OJF-ve në Republikën e Shqipërisë, këto të fundit nuk janë subjekt i tatueshëm sa i përket veprimtarisë jofitimprurëse që lidhet me tarifat e anëtarësimit, grantet apo donacionet.[36] Sa i përket veprimtarisë ekonomike janë subjekt i tatueshëm njëlloj si subjektet e tjera private.[37] Pavarësisht këtij fakti, aktiviteti ekonomik nuk duhet të kalojë 20% të të ardhurave totale vjetore. Që nga viti 2001, kur u miratua ligji për OJF-të janë bërë shumë ndryshime në kuadrin ligjor për trajtimin fiskal të tyre. Ndryshime pozitive që vlejnë për t`u përmendur janë ndryshimet e ndodhura në vitin 2013, në ligjin e OJF-ve ku u përcaktua shprehimisht përjashtimi nga tatimi  i “granteve” dhe “interesave bankare” të lidhura me grantet, krahas të ardhurave që realizohen nga donacionet dhe tarifat e anëtarësimit.

Përsa i për4ket tatimit mbi vlerën e shtuar, çdo OJF që përfiton pagesa si grante nga donatorë për qëllime të veprimtarisë jofitimprurëse të organizatës, në përputhje me ligjin për OJF-të, dhe si kundërvlerë e këtyre pagesave të përfituara nuk u kryen donatorëve një furnizim malli apo shërbimi, por pagesat e përfituara i përdor për të realizuar qëllimin e veprimtarisë se saj jofitimprurëse, atëherë këto shuma të përfituara nuk janë në fushën e zbatimit të TVSH-së. Pavarësisht se shuma e grantit në vetvete nuk është në fushën e zbatimit të TVSH-së, mallrat apo shërbimet e kontraktuara nga OJF-të si rrjedhojë e kontratës së grantit nuk janë të përjashtruara në mënyrë të drejtëpërdrejtë nga TVSH, por i nënshtrohen procedurës së rimbursimit të TVSH-së.

Udhëzimi nr.34, datë 05.12.2019 “Për një ndryshim në Udhëzimin nr. 6, datë 30.01.2015 “Për tatimin mbi vlerën e shtuar në Republikën e Shqipërisë”, i ndryshuar, sqaron procedurën e rimbursimit të TVSH-së për grantet që OJF-të marrin nga donatorët e huaj. Këto dispozita zbatohen kur i kontraktuari/përfituesi i grantit të donatorit, qoftë lider/koordinator, bashkaplikant/bashkëpërfitues apo nënpërfitues granti, është një organizatë jofitimprurëse sipas kuptimit të ligjit për organizatat jofitimprurëse, si edhe përcaktimit të nenit 3, të ligjit për TVSH-në, dhe ka lidhur një kontratë të financuar me fonde të donatorit të huaj, pavarësisht statusit të saj në kontratë. Duke e krahasuar këtë situatë me vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, mund të vërehet lehtësisht se Shqipëria mbetet prapa vendeve të tjera në lidhje me përgatitjen dhe zbatimin e kuadrit ligjor dhe administrativ për trajtimin e TVSH-së mbi projektet e financuara nga jashtë, përfshirë edhe BE-në. Pothuajse në të gjitha vendet e tjera të Rajonit (Serbi, Mal i Zi, BH, Maqedoni e Veriut) aplikohet  përjashtimi nga TVSH, ndërsa në Kosovë rimbursimi i TVSH-së bëhet në baza mujore gjatë zbatimit të projektit.[38]

Gjithashtu, sa i përket veprimtarive ekonomike, organizatat kanë të drejtë të përfitojnë nga përjashtimi i TVSH-së  për disa aktivitete ekonomike që konsiderohen si aktivitete me interes të publikut.[39] Për të përfituar përjashtimin nga TVSH-ja për këto lloj aktivitetesh, OJF-të duhet të  plotësojnë kriteret si më poshtë, të përcaktuara me Vendimin nr. 953 të Këshillit të Ministrave, datë 29.12.2014, i ndryshuar:

-          Organet vendimmarrëse të OJF-ve nuk duhet të kenë interesa të lidhura drejtpërdrejt me veprimtarinë e organizatës.

-          Aktiviteti jo-ekonomik i organizatës duhet të mbizotërojë në mënyrë të dukshme në raport me pjesën tjetër të aktiviteteve.

-          Aktiviteti ekonomik nuk mund të kalojë 20% të të ardhurave vjetore të organizatës.

-          Produktet apo shërbimet e ofruara nga OJF-të nuk duhet të konkurrojnë me sektorin fitimprurës.

OJF-të që plotësojnë këto kritere duhet të paraqesin një kërkesë, së bashku me listën e dokumenteve të kërkuara pranë Drejtorisë Rajonale Tatimore përkatëse për përjashtimin nga TVSH.

Pavarësisht masave lehtësuese ndaj OJF-ve në këtë kuadër, studime të ndryshme kanë treguar që organizatat hasin paqartësi në zbatimin në praktikë, sikurse janë hasur dhe keqinterpretime të shumta nga administrata tatimore.[40] Si rrjedhojë, komponente shumë të rëndësishme janë përgatitja e udhëzimeve për trajtimin fiskal të OJF-ve, për të shërbyer si një dokument orientues për inspektorët tatimorë, OJF-të dhe çdo palë tjetër të interesuar për zbatimin e kuadrit ligjor në fuqi; i rëndësishëm është edhe organizimi i fushatave ndërgjegjësuese dhe sesioneve informuese për të njohur, kutuptuar dhe zbatuar procedurat tatimore.

 

Mbi kuadrin ligjor për ndërveprimin e OJF-ve me institucionet publike në vendimarrje

 

Për ndërtimin e një shoqërie të fuqishme civile, e nevojshme është që qeveria jo vetëm të krijojë një mjedis të favorshëm ligjor për funksionimin e organizatave joqeveritare, por të ofrojë gjithashtu edhe mbështetje financiare për sektorin. Në pothuajse të gjitha vendet e Evropës, financimi nga mekanizma të ndryshëm të qeverisë paraqet një përqindje të konsiderueshme të financimit të përgjithshëm të OJF‐ve. Në vitin 2003, përqindja e financimit të OJF‐ve nga fonde qeveritare sillej nga 30% në Suedi e Norvegji deri në 70% në Irlandë dhe Belgjikë, ndërsa në vendet e Evropës Lindore dhe Qendrore nga 20% në Sllovaki deri në 40% në Republikën Çeke.  Kuadri ligjor ndërkombëtar i kushton një rëndësi thelbësore pjesëmarrjes së barabartë dhe efektive në çështjet politike dhe publike për qeverisjen demokratike.[41] Gjithashtu, Bashkimi Evropian i ka kushtuar një rëndësi të veçantë këtij komponenti në kuadër të procesit të integrimit në BE.

Sa i përket mbështetjes financiare, referuar kuadrit ligjor shqiptar, për të mbështetur zhvillimin e organizatave të shoqërisë civile dhe për të krijuar një bashkëpunim të qëndrueshëm institucional mes qeverisë dhe OJF-ve janë miratuar dy ligje: Ligji Nr. 10093/2009, “Për Organizimin dhe Funksionimin e Agjencisë për Mbështetjen e Shoqërisë Civile” dhe Ligji Nr. 119/2015, “Për krijimin e Këshillit Kombëtar për Shoqërinë Civile”.

Qëllimi kryesor i Agjencisë[42] është të kanalizojë fonde nga qeveria dhe donatorët për OJF-të përmes thirrjeve për grante, ndërsa Këshilli Kombëtar për Shoqërinë Civile është krijuar për të lehtësuar bashkëpunimin institucional mes qeverisë qendrore dhe OJF-ve për hartimin dhe zbatimin e strategjisë kombëtare dhe udhërrëfyesin e qeverisë për krijimin e një mjedisi të favorshëm për shoqërinë civile, për përmirësimin e bashkëpunimit mes institucioneve qeveritare dhe organizatave të shoqërisë civile dhe për promovimin e filantropisë dhe mbështetjes financiare. Nëse i referohemi raportimeve për vitin 2020, fatkeqësisht rezulton një regres mbi transparencën e mbështetjes së shtetit për mbështetjen fianciare të OJF-ve. Sipas një studimi, 40% e OJF-ve të anketuara vlerësojnë se kërkesat e aplikimit nuk janë të lehta për t’u përmbushur dhe 44% e OJF-ve shprehen se vendimet për shpërndarjen e fondeve nuk janë të drejta.[43] Gjithashtu, nëse i referohemi Rregullores së miratuar të AMSHC shohim që ajo e publikuar në faqen zyrtare mbi procedurat e financimit me grant në mbështetje të shoqërisë civile është mjaft e përgjithshme, pa një sistem të përcaktuar pikëzimi, gjë e cila lë vend për diskrecion.

Përveç AMSHC, një rol mbështetës të veprimtarisë financiare të OJF-ve kanë edhe Ministritë e linjës. Për shembull, Ministria e Kulturës është një nga Ministritë që hap në mënyrë të vazhdueshme thirrjen për grante. Por, pavarësisht këtij fakti, në mjaft raportime theksohet mungesa e transparencës në procesin e pikëzimit.[44]

Gjithashtu, si një sistem i ri i krijuar me hyrjen në fuqi të ligjit nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”, organizatave jofitimprurëse të autorizuara nga Ministri i Drejtësisë për ofrimin e ndihmës juridike të garantuar nga shteti, u jepet e drejta të aplikojnë për mbështetje financiare mbi ofrimin e këtij shërbimi.[45] Në muajin Mars të vitit 2021 u hap thirrja e parë për përfitimin e financimeve nga buxheti i shtetit të organizatave jofitimprurëse të autorizuara nga Ministri i Drejtësisë mbi ofrimin e ndihmës juridike parësore të garantuar nga shteti. Në përfundim të kësaj thirrje rezultoi të kishin aplikuar 10 (dhjetë) organizata jofitimprurëse të autorizuara. Gjatë shqyrtimit të aplikimevu vu re të mos kishte asnjë fitues nga aplikantët. Kjo erdhi si pasojë e rregullimi ligjor jo të plotë mbi mënyrën e vlerësimit të projekteve më të mira, por edhe të projekt-propozimeve të përcjella nga organizatat, kostoja financiare e të cilave kalonte vlerën reale të tregut.

Këto janë disa nga problematikat që theksojnë rëndësinë që ka konsultimi paraprak i akteve nënligjore me organizatat e shoqërisë civile, por dhe me aktorë të tjerë të huaj me një eksperiencë të konsoliduar në këtë kuadër. Republika e Kosovës, edhe pse një shtet relativisht i ri ka sanksionuar dispozita më të detajuara në kuadër të vlerësimit të projekt-propozimeve nga OJF-të.[46] Këto praktika të mira mund të shërbejnë si një model për Shqipërinë në kushtet kur raportimet ndërkombëtare rekomandojnë në mënyrë të përsëritur, se:Dispozitat ligjore në lidhje me financimin e shoqatave dhe çdo kufizim i nënkuptuar në të duhet të jenë të qarta, të sakta dhe të caktuara, dhe duhet të interpretohen dhe zbatohen në një mënyrë që rrit ushtrimin efektiv të së drejtës për lirinë e organizimit për të siguruar që gëzimi i asaj të drejte është praktike dhe efektive, dhe jo teorike”.

Sa i përket procesit të hartimit të politikave është gjerësisht e njohur se, Kriteret e Kopenhagenit[47] për vendet kandidate dhe potenciale kandidate që pretendojnë të anëtarësohen në Bashkimin Evropian, përveç tjerash kërkojnë edhe nivel të caktuar të zhvillimit të shoqërisë civile si një indikator i vitalitetit të demokracisë në një vend. Të gjitha vendet e reja anëtare të antarësuara në BE në Maj të vitit 2004, shoqërinë civile e kanë përfshirë në dialogun e tyre me BE‐në, si edhe procesin e reformave të brendshme për të plotësuar kriteret e anëtarësimit[48]. Në Republikën e Shqipërisë në 10 (dhjetë) vjeçarin e fundit janë ndërmarrë një sërë nismash për të përfshirë OJF-të në procesin e hartimit të politikave. Nga këto nisma janë krijuar disa këshilla të përbashkëta qeveri-shoqëri civile, të tilla si Këshilli Kombëtar për Shoqërinë Civile, Këshilli Kombëtar për Integrimin Evropian, Këshilli Kombëtar për Personat me Aftësi të Kufizuar, dhe Këshilli Kombëtar për Barazinë gjinore. Një veprimtari kulnore e bashkëpunimit me shoqërinë civile ishte pjesëmarrja e OJF-ve në procesin e reformës në gjyqësor, kur në hartimin e paketës së reformës u angazhuan edhe shoqatat e juristëve, qarqet akademike dhe ekspertë të pavarur. Padyshim që një rol të efektiv në këtë kuadër luajnë aktorët ndërkombëtarë; ata nuk janë thjesht donatorë që financojnë sektorin e shoqërisë civile, por aktorë të rëndësishëm me ndikim të madh në hartimin dhe zbatimin e  politikave në vend.

Në kuadër të objektivave të përcaktuara në Vendimin të Këshillit të Ministrave nr. 539, datë 25.7.2019, “Për  miratimin  e  udhërrëfyesit  për  politikën  qeverisëse  drejt  një  mjedisi  mundësues  për  zhvillimin  e  shoqërisë  civile  2019–2023”,  i rishikuar,  një progres i arritur në vitin 2020 ishte krijimi i platformës online për konsultimet e projektligjeve nga Parlamenti.[49] Referuar të dhënave të administruara rezulton se 43 ligje nga 129 nisma ligjore janë miratuar pas konsultimit me OJF-të.[50] Por, pavarësisht këtij fakti rezulton se regjistri elektronik nuk u mundëson OJF-ve të komentojnë si entitet, sepse komentet bëhen vetëm nga individët. Një komponent mjaft i rëndësishëm në kuadër të këtij udhërrëfyesi është edhe pjesëmarrja e OJF-ve në përgatitjen e strategjive, planeve të veprimit dhe akteve të tjera ligjore të miratuara nga qeveria. Vitet e fundit vihet re një përfaqësim nga OJF-të në procesin e hartimit të strategjive: përmendim këtu Strategjinë Ndërsektoriale të Drejtësisë[51] apo Strategjinë për Edukimin ligjor të Publikut.

Nga ana tjetër, e rëndësishme është të evidentohet fakti se interesimi i shtuar i qeverisë për të përfshirë dhe financuar shoqërinë civile është “thikë me dy teha”, duke qenë se mund të krijojë premisa për politizimin dhe kontrollin e OJF-ve. Si rrjedhojë, gjithmonë duhet t’i kushtohet kujdes ruajtjes së autonomisë së OJF‐ve dhe të shfrytëzohen përfitimet që i ofron qeveria pa e dëmtuar pavarësinë e veprimeve të tyre. Kjo mund të arrihet vetëm përmes shpërndarjes së financiameve në mënyrë transparente, nëpërmjet kritereve të qarta dhe nëpërmjet një mekanizmi të mirëpërcaktuar të monitorimit.

 

Konkluzione

 

Reforma në Drejtësi dhe procesi i integrimit në Bashkimin Evropian ishin faktorët kryesorë që kthyen vëmendjen e institucioneve publike drejt organizatave jo fitimprurëse. Tanimë, një rëndësi e madhe po i kushtohet garantimit të pjesëmarrjes aktive, transparencës financiare dhe të dhënave të këtyre organizatave. Në këtë kuadër, ligji nr. 80/2021, “Për regjistrimin e organizatave jofitimprurëse”, i cili hyri në fuqi në muajin Korrik të vitit 2021, një ndryshim rrënjësor sjell në sistemin e regjistrimit të organizatave, duke minimizuar barrierat përmes krijimit të një sistemi elektronik të regjistrimit. Nga ana tjetër, ky ligj mund të krijojë, pavarësisht lehtësirave dhe transparencës që garanton, premisa për cënimin e lirisë së organizimit sa i përket të dhënave me natyrë sensitive të OJF-ve. Si pasojë, gjatë procesit të implementimit të tij duhet t`i kushtohet një rëndësi e veçantë dallimit mes “detyrimeve të raportimit” dhe “detyrimeve për informimin publik”, ashtu siç parashtron dhe Komisioni i Venecias në raportin e tij.

Sa i përket trajtimit fiskal të OJF-ve, vlen për t’u përmendur përjashtimi nga TVSH i granteve dhe interesave bankare të lidhura me grantet. Pavarësisht këtij fakti, studime kanë treguar që vetë organizatat, si edhe administrata tatimore, hasin paqartësi në praktikë. Si rrjedhojë, e domosdoshme është përgatitja e udhëzimeve, organizimi i sesioneve informuese dhe, mbi të gjitha, trajnimi i administratës tatimore.

Rezulton një rritje e ndërveprimit të organizatave me institucionet publike, sidomos në procesin e hartimit të strategjive dhe planeve të veprimit ndërinstitucional. Nga ana tjetër, mbështetja financiare e OJF-ve përmes fondeve publike duket relativisht e ulët, duke lenë vend për kritika sa i përket transparencës në procesin e vlerësimit të projekteve. Gjithashtu është shumë e rëndësishme që mundësia e shpërndarjes së financimeve të realizohet në mënyrë transarente, përmes kritereve të mirëpërcaktuara, në kuadër të ruajtjes së autonomisë së OJF-ve, duke larguar çdo premisë për politizimin dhe kontrollin e tyre.

Dëshiroj ta përmbyll këtë artikull me një fjalë të një aktivisti të shoqërisë civile nga Evropa Lindore që është shprehur, se: “Pavarësisht që OJF-të ndërveprojnë me shtetin në mënyrë bashkëpunuese, por dhe kritikuese, ky ndërveprim duhet të jetë formal, transparent dhe të zhvillohet në bazë të rregullave paraprakisht të njohura”.

--------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte ndërkombëtare

-          Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut

-          Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike 

-          Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

-          Rekomandimi nr.14 i Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës të vitit 2007, “Për vendet anëtare për statusin ligjor të organizatave në Evropë

 

Legjislacion i brendshëm

-          Ligji nr.7850, datë 29.7.1994 “Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë, i ndrtyshuar

-          Ligji Nr.7695, datë 7.4.1993, “Për fondacionet”

-          Ligji nr. 8788, datë 7.5.2001, “Për organizatat jofitimprurëse”, i ndryshuar

-          Ligji nr.65/2016. “Për Ndërmarrjet Sociale në Republikën e Shqipërisë”

-          Ligji nr.25/2018, “Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare”

-          Ligji 92/2014, “Për tatimin mbi vlerën e shtuar në RSH”

-          Ligji Nr. 111/2017, “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”

-          Ligji nr. 80/2021, “Për regjistrimin e organizatave jofitimprurëse”

-          VKM nr. 539, datë 25.7.2019, “Për  miratimin  e  udhërrëfyesit  për  politikën  qeverisëse  drejt  një  mjedisi  mundësues  për  zhvillimin  e  shoqërisë  civile  2019–2023”,  i rishikuar

-          VKM Nr.110, datë 6.3.2019, “Për përcaktimin e procedurave dhe të rregullave të përzgjedhjes së organizatave jofitimprurëse, të autorizuara për ofrimin e ndihmës juridike parësore të garantuar nga shteti, që përfitojnë financime nga buxheti i shtetit dhe mënyra e financimit të tyre”

-          Rregullore nr - 04/2017,  “Mbi kriteret, standardet dhe procedurat e financimit publik të ojq-ve”, e Ministrisë së Financave, Republika e Kosovës

 

Raporte kombëtare/ndërkombëtare

-          Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundësues për Zhvillimin e Shoqërisë Civile në Shqipëri, Partnerët për Ndryshim dhe Zhvillim, Qershor 2020

-          Raport vlerësues i kuadrit fiskal për shoqërinë civile në Shqipëri, Fondacioni ‘Shoqëria e Hapur për Shqipërinë’, 2014

-          Udhëzime mbi Procedurat e Përjashtimit të TVSH-së për Projektet e Financuara nga BE në vendet IPA – TACSO, Janar 2016

-          Trajtimi fiskal i OJF-ve, Partnerët Shqipëri për Ndryshim dhe Zhvillim, 2018

 

Të tjera

-          http://integrimi-ne-be.punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/SKZHI_2015%E2%80%932020-sq.pdf;

-          http://integrimi-ne-be.punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/PKIE-2019-2021.pdf;

-          https://rm.coe.int/moneyval-2021-2-fur-albania/1680a2982c;

-          https://rm.coe.int/1680306ff8;

-          http://www.amshc.gov.al/online/ojf/

-          https://ww.coe.int/en/web/ingo/legal-standards-for-ngos;

-          https://ecnl.org/news/macedonia-adopts-revised-ngo-law;

-          https:// www.tacso.org/data/dokumenti/pdf /doc_vat_report_janu- ary 2016.pdf;

-          http://partnersalbania.org/wp-content/uploads/2018/07/Trajtimi_fiskal_i_OJF-ve.pdf;

-          http://konsultimi.parlament.al.



[1] Neni 20, i DUDNJ përcakton se: “Gjithkush ka të drejtën e lirisë së mbledhjes dhe bashkimit paqësor.Asnjeri nuk duhet të detyrohet të bëjë pjesë në ndonjë bashkim.

[2] Neni 21 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike njeh të drejtën e mbledhjes paqësore. Ushtrimi i kёsaj tё drejte mund tё jetё objekt vetёm i kufizimeve qё diktohen sipas ligjit dhe qё janё tё nevojshme nё njё shoqёri demokratike, nё interes tё sigurisё kombёtare, tё qetёsisё dhe rendit publik, ose pёr tё mbrojtur shёndetin ose moralin publik, apo tё drejtat dhe liritё e tё tjerёve.

[3] Neni 11 i KEDNJ përcakton se: “Çdokush ka të drejtën e lirisë së tubimit paqësor dhe të organizimit me të tjerët, duke përfshirë të drejtën e themelimit me të tjerë të sindikatave dhe të pjesëmarrjes në to për mbrojtjen e interesave të tij.. Ushtrimi i këtyre të drejtave nuk mund t’u nënshtrohet kufizimeve të tjera përveç atyre që parashikohen me ligj dhe që janë të nevojshme në një shoqëri demokratike, në interes të sigurisë kombëtare ose sigurisë publike, për mbrojtjen e rendit dhe parandalimin e krimit, për ruajtjen e shëndetit ose të moralit, ose për mbrojtjen e të drejtave dhe të lirive të të tjerëve. Ky nen nuk ndalon kufizime të ligjshme të ushtrimit të këtyre të drejtave nga pjesëtarë të forcave të armatosura, të policisë ose të administratës shtetërore

[4] Përmendim këtu Rekomandimin nr.14 të Komitetit të Ministrave të Këshillit të Evropës, “Për vendet anëtare për statusin ligjor të organizatave në Evropë”, Strasburg 2007

[5] Në vijim shënohet edhe me akronimin: OJF

[6] Në fakt, një ligj për themelimin dhe funksionimin e fondacioneve, si një formë e organizatave të shoqërisë civile është miratuar në vitin 1993. Pra, Ligj Nr.7695, datë 7.4.1993, “Për fondacionet”. Referuar këtij ligji Fondacioni formohet për realizimin e qëllimeve shoqërore ose ekonomike të dobishme, që pajtohen me interesat themelore të Republikës së Shqipërisë. Nga analizimi i këtij ligji del në pah se natyra e organizimit dhe funksionimit të fondacionit ngjan më shumë me një institucion në varësi të ministrisë përgjegjëse sesa si një formë organizimi e lirë që duhet të jetë një organizatë e shoqërisë civile. Ky Ligj është shfuqizuar nga Ligji nr.7850, datë 29.7.1994 “Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë

[7] http://integrimi-ne-be.punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/SKZHI_2015%E2%80%932020-sq.pdf

[8] http://integrimi-ne-be.punetejashtme.gov.al/wp-content/uploads/2020/04/PKIE-2019-2021.pdf

[9] Vendim i Këshillit të Ministrave nr. 539, datë 25.7.2019, “Për  miratimin  e  udhërrëfyesit  për  politikën  qeverisëse  drejt  një  mjedisi  mundësues  për  zhvillimin  e  shoqërisë  civile  2019–2023”,  i rishikuar

[10] Komiteti i Ekspertëve për Vlerësimin e Masave Kundër Pastrimit të Parave dhe Financimin e Terrorizmit https://rm.coe.int/moneyval-2021-2-fur-albania/1680a2982c;

[11] Shpesh ndërmarrjet sociale konfuzohen duke u klasifikuar si një lloj i OJF-ve. Referuar Ligjit nr.65/2016. “Për Ndërmarrjet Sociale në Republikën e Shqipërisë”, një ndërmarrje sociale nuk është në vetvete një lloj i veçantë organizimi. Një ndërmarrje sociale mund të krijohet si një shoqatë, qendër apo fondacion por e merr statusin e Ndërmarrjes Sociale sipas kritereve të përcaktuara në Ligjin Nr.65/2016, datë 09.06.2016, “Për ndërmarrjet sociale në Republikën e Shqipërisë”. Njohja e statusit bëhet me urdhër të ministrit përgjegjës për çështjet sociale

[12] Organizimi dhe funksionimi i Qendrave nuk parashikohet në Kodin Civil. Kjo mendoj për shkak se në momentin e hyrjes në fuqi në vitin 1994, të ligjit nr.7850, datë 29.7.1994, “Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë”, Shqipëria ende nuk ishte e familjarizuar me natyrën dhe konceptin e shoqërive civile. Fakti që qendrat nuk janë reflektuar në momentin e ndryshimeve të Kodit Civil, mendoj që mund të jetë një “harresë” e legjislatorit;

[13] Ndryshuar në vitin 2011 dhe 2013

[14] Personi juridik ka zotësi të fitojë të drejta dhe të marrë përsipër detyrime civile që nga çasti i krijimit të tij dhe, kur ligji parashikon se duhet të regjistrohet, që nga çasti i regjistrimit;

[15] Seksioni tregtar i Gjykatës

[16] https://rm.coe.int/1680306ff8

[17] Në vendimin e çeshtjes Ramazanova dhe të tjerët (2007) dhe Ismaylov (2008), GJEDNJ e gjeti Azerbajxhanin në shkelje të nenit 11 të KEDNJ për shkak të vonesave të paligjshme në regjistrimin shtetëror të një OJQ -je. Gjykata u shpreh se vonesat e konsiderueshme në regjistrimin shtetëror të shoqatës aplikuese, të cilat rezultuan në pamundësinë e saj të zgjatur për të fituar statusin e një personi juridik, arritën në ndërhyrjen e autoriteteve në ushtrimin e aplikantëve të së drejtës së tyre për lirinë e bashkimit. Në këtë rast, Gjykata konstatoi se Ministria e Drejtësisë ka shkelur afatet ligjore për regjistrimin shtetëror të shoqatës dhe se ligji i brendshëm nuk ofron mbrojtje të mjaftueshme kundër vonesave të tilla

[18] Neni 4 pika 2 e Ligjit nr. 80/2021

[19] Neni 8 i Ligjit nr. 80/2021

[20] http://www.amshc.gov.al/online/ojf/

[21] Referuar nenit 14 të Ligjit nr. 80/2021, të dhënat e detyrueshme për regjistrimin fillestar të OJF-ve janë: a) emri; b) forma e organizimit; c) data e themelimit; ç) të dhënat e identifikimit të themeluesve, duke dhënë në çdo rast emrin, mbiemrin, vendlindjen, datëlindjen, adresën e vendbanimit, numrin e identitetit, si dhe të dhënat elektronike të kontaktit të tyre. Në rastet kur themeluesi është person juridik, të dhënat e detyrueshme për t’u regjistruar janë emri i personit juridik, forma juridike, numri unik i identifikimit, data e themelimit dhe e regjistrimit, selia, emri i përfaqësuesit ligjor të subjektit apo personave përgjegjës për përfaqësimin e subjektit në marrëdhënie me të tretët, si dhe të dhënat elektronike të kontaktit të tyre; d) selia; dh) qëllimi dhe fusha e veprimtarisë; e) kohëzgjatja, në qoftë se është e përcaktuar; ë) anëtarët e organeve drejtuese, duke dhënë në çdo rast emrin, mbiemrin, vendlindjen, datëlindjen e tyre, numrin e identitetit, si dhe të dhënat elektronike të kontaktit të tyre; f) të dhënat e identifikimit të personave përgjegjës për administrimin dhe përfaqësimin e organizatës jofitimprurëse në marrëdhënie me të tretët, duke dhënë në çdo rast emrin, mbiemrin, vendlindjen, datëlindjen, adresën e vendbanimit, numrin e identitetit dhe të dhënat elektronike të kontaktit të tyre, kompetencat e përfaqësimit, si dhe afatet e emërimit të tyre; g) përbërja dhe vlera pasurore e fondit themelues në rastin e fondacionit; gj) specimenet e nënshkrimit (firmave) të personave që përfaqësojnë organizatën jofitimprurëse përpara të tretëve

  Ndërsa regjistrime të tjera të vazhdueshme janë: a) pasqyrat financiare vjetore të mbajtura sipas kërkesave ligjore, në rastet kur mbajtja e këtyre dokumenteve është e detyrueshme; b) emërimin e likuidatorit, si dhe të dhënat e tij të identifikimit; c) aktet e prishjes, të mbylljes ose të shpërndarjes, aktet e transformimit, të bashkimit, të ndarjes, hapjes së procedurave të administrimit, likuidimit ose riorganizimit, si dhe aktet e tjera të ndërmjetme, të parashikuara nga legjislacioni në fuqi. ç) vendet e tjera të ushtrimit të veprimtarisë, të ndryshme nga selia; d) kompetencat e përfaqësimit të organeve drejtuese ose të likuiduesve; 9 dh) emri, mbiemri, datëlindja dhe vlera e kontributeve pasurore të fondit themelues (nëse ka të tilla); e) çdo regjistrim tjetër të detyrueshëm sipas dispozitave ligjore në fuqi

[22] Referuar Kreut V (pesë) të Ligjit nr. 80/2021, çdo person i interesuar mund të kryejë sipas këtij ligji pa pagesë kërkime në regjistrin elektronik për çdo të dhënë të regjistruar, në përputhje me kufizimet e vendosura nga legjislacioni në fuqi për mbrojtjen e të dhënave personale. Ekstraktet mund të lëshohen për të dhëna të caktuara të organizatave jofitimprurëse, si dhe për historikun e veprimeve të kryera nga një organizatë jofitimprurëse.Këshilli i Lartë Gjyqësor, me propozimin e kancelarit, miraton formatin e ekstrakteve dhe të kërkesës për lëshimin tyre

[23] Prej 1 Janarit 2019, me hyrjen në fuqi të Ligjit nr. 25/2018, “Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare”, të gjitha OJF-të që tejkalojnë vlerën 30 milion lekë në shifrën e aktivit ose të ardhurave në pasqyrat  financiare, kanë detyrim të publikojnë pasqyrat financiare në faqen e tyre zyrtare të internetit

[24] https://www.venice.coe.int/ëebforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2019)002-e

[25] Neni 17, pika 8 e Ligjit nr. 80/2021

[26] Regjistri Elektronik për Konsuktimet Publike, Projektligji “Për regjistrimin e organizatave ndërkombëtare jofitimprurëse https://www.konsultimipublik.gov.al/Konsultime/Detaje/272

[27] Më poshtë shënohet me inicialet: KLGJ

[28] Neni 5, 8, 37 dhe 39, i projektligjit;

[29] Neni 30 i ligjit nr 8788 date 07.05.2001 “Pwr organizatat jofitimprurese”

[30]Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundëses për Zhvillimin e Shoqërisë Civile në Shqipëri”, Partnerët për Ndryshim dhe Zhvillim, Qershor 2020 fq. 14: “Sipas të dhënave nga Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve, janë 4.972 OJF në total të regjistruara nga të cilat vetëm 2185 kanë status aktivë ndërsa sipas të dhënave të siguruara nga Gjykata e Rrethit Gjyqësor Tiranë numri  i përgjithshëm i OJF-ve të regjistruara është 11.962”. Hendeku relativisht i lartë mes OJF-ve të regjistruara dhe OJF-ve me status aktiv është një tregues i qartë në vështirësitë që hasin OJF-të në funksionimin e tyre

[31] Neni 39/1; Neni 56/1 i Kodit Civil të Republikës së Shqipërisë

[32] OJF-të, si pjesë të veprimtarisë së tyre mund të kryejnë aktivitet ekonomik. Pavarësisht këtij fakti aktiviteti ekonomik nuk duhet të jetë aktiviteti primar i OJF-ve (aktiviteti jo-ekonomik duhet të mbizotërojë). Të ardhurat vjetore nga aktiviteti ekonomik nuk duhet të kalojnë 20% të të ardhurave totale vjetore të OJF-së. OJF-të, si çdo subjekt tjetër juridik, kanë të drejtë të marrin pjesë në proceset e tenderimit dhe prokurimit të granteve, kontraktimit dhe të shitblerjeve nga ana e organeve shtetërore të shërbimeve publike, të mallrave dhe të pasurive publike, si dhe të transferimit të shërbimeve publike dhe pasurive përkatëse nga sektori publik tek organizatat jofitimprurëse

[33]Raport vlerësues i kuadrit fiskal për shoqërinë civile në Shqipëri”, Fondacioni “Shoqëria e Hapur për Shqipërinë”: “Nuk lejohet asnjë formë e shpërndarjes së fitimit ose e përfitimit financiar dhe material nga të ardhurat dhe fitimet e organizatës jofitimprurëse prej personave që janë subjekte të statutit ose aktit themelues, përveç detyrimeve në formën e pagave, rrogave, pagesave, shpërblimeve e kompensimeve që rrjedhin nga kontrata e punës ose kontrata të tjera të ngjashme me të ose për mbulimin e shpenzimeve të kryera me porosi dhe për llogari të organizatës jofitimprurëse.

[34] https://www.coe.int/en/web/ingo/legal-standards-for-ngos

[35] https://ecnl.org/news/macedonia-adopts-revised-ngo-law

[36] Neni 40 i Ligjit nr.8788, datë 7.5.2001, “Organizatat jofitimprurëse, pavarësisht nga format e organizimit, qëllimi që ndjekin dhe veprimtaritë që ushtrojnë, përjashtohen nga tatimi mbi të ardhurat, që realizojnë nga dhurimet, grantet, interesat bankarë dhe kuotat e anëtarësisë.

[37] Neni 40 i Ligjit nr.8788, datë 7.5.2001, “Organizatat jofitimprurëse, që kryejnë veprimtari ekonomike ligji i nënshtrohen tatimit mbi të ardhurat, vetëm në rast se të ardhurat e realizuara nuk destinohen për veprimtari, për të cilat organizata është regjistruar.

[38] “Udhëzime mbi Procedurat e Përjashtimit të TVSH-së për Projektet e Financuara nga BE në vendet IPA, Janar 2016, publikuar nga TACSO. http:// www.tacso.org/data/dokumenti/pdf /doc_vat_report_janu- ary 2016.pdf

[39] Në zbatim të nenit 51, shkronjat “ë”, “f”, “i”, “j”, “k”, të Ligjit 92/2014, “Për tatimin mbi vlerën e shtuar në RSH”’

[40]Trajtimi fiskal i OJF-ve”, Partnerët Shqipëri për Ndryshim dhe Zhvillim, 2018 http://partnersalbania.org/wp-content/uploads/2018/07/Trajtimi_fiskal_i_OJF-ve.pdf

[41] Rezoluta e Këshillit të KB për të Drejtat e Njeriut mbi Pjesëmarrjen e Barabartë në Çështjet Politike dhe Publike; Udhëzues Praktik për Shoqërinë Civile, Këshilli i Kombeve të Bashkuara, 2014. Neni 8/A i Traktikatit të Lisbonës; Konventa për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Themelore e Këshillit të Evropës; Kodi i Praktikës së Mirë për Pjesëmarrjen Civile në Procesin e Vendimmarrjes (2009) et cetera

[42] Më poshtë e përmendur me akronimin AMSHC

[43]Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundësues për Zhvillimin e Shoqërisë Civile në Shqipëri”, Partnerët për Ndryshim dhe Zhvillim, Qershor 2020, fq. 36

[44]Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundësues për Zhvillimin e Shoqërisë Civile në Shqipëri”, Partnerët për Ndryshim dhe Zhvillim, Qershor 2020, fq. 33

[45] Bazuar në nenin 15, pika 3 të Ligjit Nr. 111/2017 “Për ndihmën juridike të garantuar nga shteti”, organizatat jofitimprurëse të autorizuara për dhënien e ndihmës juridike parësore përfitojnë financime nga buxheti i Drejtorisë së Ndihmës Juridike Falas, pas një procesi konkurrues dhe transparent përzgjedhjeje. Procedura, rregullat e përzgjedhjes së organizatave jofitimprurëse të autorizuara, që përfitojnë financime nga buxheti i shtetit dhe mënyra e financimit të tyre përcaktohen në VKM Nr.110, datë 6.3.2019, “Për përcaktimin e procedurave dhe të rregullave të përzgjedhjes së organizatave jofitimprurëse, të autorizuara për ofrimin e ndihmës juridike parësore të garantuar nga shteti, që përfitojnë financime nga buxheti i shtetit dhe mënyra e financimit të tyre”

[46] Rregullore nr - 04/2017,  Mbi kriteret, standardet dhe procedurat e financimit publik të ojq-ve”, e Ministrisë së Financave, Republika e Kosovës

[47] Të ashtuquajturat “Kriteret e Kopenhagenit”, përcaktuar nga Këshilli Europian i mbajtur në dhjetor të 1993 në Kopenhagen, kërkojnë që vendi kandidat të ketë: institucione të qëndrueshme që garantojnë demokracinë, shtetin e së drejtës, të drejtat e njeriut, respektimin dhe mbrojtjen e minoriteteve; një ekonomi tregu funksionale, si dhe aftësinë për të përballuar presionin e konkurrencës dhe forcat e tregut që veprojnë brenda Bashkimit Europian; aftësinë për të marrë përsipër detyrimet e anëtarësimit, në mënyrë të veçantë objektivat politike, ekonomik dhe të bashkimit monetar;

[48] Vendet më të suksesshme, si Sllovenia dhe vendet baltike, kanë pasur nivel më të thellë të bashkëpunimit me shoqërinë civile. Për më tepër, edhe vendet e rajonit si Kroacia, Mali i Zi dhe Maqedonia e Veriut tashmë kanë vendosur struktura të veçanta për këtë fushë. Në Kroaci, përfaqësues të shoqërisë civile janë pjesë e të gjitha 35 grupeve negociuese me BE‐në, sipas kapitujve. Shoqëria civile përfaqësohet edhe në Komitetin Kombëtar për Monitorimin e Negociatave të Antarësimit (niveli parlamentar) dhe Komitetin Monitorues të programeve të IPA‐s (niveli qeveritar). Në Maqedoninë e Veriut, Sekretariati për Çështje Europiane është organi kompetent për bashkëpunim me shoqërinë civile, ndërsa Departamenti për koordinim të fondeve të BE‐së brenda këtij sekretariati ka për detyrë përfshirjen e OJF‐ve në përgatitjen e projekteve për IPA. Së fundmi, Maqedonia ka themeluar Këshillin Kombëtar për Integrim Europian i cili përbëhet nga përfaqësues të Parlamentit, Qeverisë dhe shoqërisë civile

[49] http://konsultimi.parlament.al

[50]Matrica e Monitorimit mbi Mjedisin Mundëses për Zhvillimin e Shoqërisë Civile në Shqipëri”, Partnerët për Ndryshim dhe Zhvillim, Qershor 2020 fq. 45

[51] https://drejtesia.gov.al/draft-koncept-dokumenti-strategjik-strategjia-ndersektoriale-e-drejtesise-21-25/;