[1]

- Vlerësim kritik i Vendimit N. 26, datë 25.05.2021 të Gjykatës Kushtetuese -

Niazi JAHO

Studiues në fushën e së drejtës,

Tiranë

 

Hyrje

 

Në datën 31.12.2018, Kryeministri i ka propozuar Presidentit të Republikës shkarkimin nga detyra të Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme, Z. Ditmir Bushati dhe emërimin në vend të tij të Z. Gent Cakaj.

 Presidenti i Republikës, me shkresën N. 16/1, datë 10.01.2019 drejtuar Kryeministrit, ka refuzuar emërimin e Z. Cakaj në detyrën e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme, ndërsa për shkarkimin e Z. Bushati nuk është shprehur. Duke ju referuar shkresës së mësipërme, Gjykata përmend se: “ky refuzim është bërë pasi Presidenti ka kryer një proces verifikimi dhe ka arritur në përfundimin se Z. Cakaj ka një mungesë të qartë të përvojës politike, diplomatike, administrative dhe shtetërore… Presidenti ka konstatuar se Z. Cakaj ka mbajtur qëndrime publike për korrigjimin e kufijve të Kosovës dhe Serbisë si dhe të Ballkanit Perëndimor që janë në kundërshtim me programin e qeverisë për politikën e jashtme”.[3]

Në datën 14.01.2019, Kryeministri i ka propozuar Presidentit emërimin e vetë atij si Ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme.

Në datën 18.01.2019, Presidenti, me Dekret ka shkarkuar Z. Bushati dhe po me Dekret ka emëruar në këtë funksion Kryeministrin Z. Edi Rama. Këto Dekrete janë shqyrtuar dhe miratuar nga Kuvendi në datën 21.01.2019.

Në datën 08.02.2019, Kryeministri i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese me kërkesën: a) Zgjidhja e mosmarrëveshjes së kompetencave ndërmjet tij dhe Presidentit të Republikës; b) Interpretimin përfundimtar të nenit 98 pika 1 të Kushtetutës.[4]

Pas plotësimit të kuorumit për funksionimin e kolegjeve seleksionuese të Gjykatës Kushtetuese, në datën 19.12.2019 u vendos kalimi i çështjes në seancën plenare.

 

Pushimi i Gjykimit lidhur me mosmarrëveshjen e kompetencave dhe vazhdimi i Gjykimit për interpretimin e nenit 98, pika 1, të Kushtetutës

Në kreun e III-të të Vendimit të Gjykatës “Vlerësimi i Gjykatës Kushtetuese” thuhet, se: “Kryeministri ka pretenduar se ka një mosmarrëveshje kompetencash midis dy organeve kushtetuese, Kryeministrit dhe Presidentit që ka lidhje të drejtpërdrejtë me ushtrimin e veprimtarisë së tyre bazuar në nenin 98 të Kushtetutës. Sipas tij, ndodhemi përpara një problemi kushtetuese i cili kërkon “interpretimin e normës kushtetuese në funksion të zgjidhjes së mosmarrëveshjes konkrete”[5], ndërsa “Presidenti ka prapësuar se kërkesa është pa objekt, pasi nuk kemi më një mosmarrëveshje konkrete dhe aktuale, për arsye se përcjellja e propozimit të ri të Kryeministrit për emërimin e tij si Ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme… ka shteruar… interpretimin dhe zbatimin e dispozitës kushtetuese objekt shqyrtimi…”.[6],[7]

Gjykata Kushtetuese, megjithëse pranon se Kryeministri dhe Presidenti i kanë dhënë kuptim të ndryshëm kompetencës për emërimin dhe shkarkimin e Ministrit të përcaktuara në nenin 98 të Kushtetutës[8], shprehet se: “Pavarësisht sa më sipër në momentin e gjykimit të çështjes çmon se nuk ka konflikt konkret kompetencash për arsye se procedura e filluar nga palët për emërimin e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme është realizuar” dhe në këto kushte nuk ka më një mosmarrëveshje kompetencash. Në fakt, Kryeministri për zgjidhjen e shpejtë dhe të përkohëshme të kësaj çështjeje i propozoi Presidentit që në funksionin e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme të dekretohej vetë ai. Fill pas kësaj, siç përmendim edhe më lart, ai iu drejtua Gjykatës Kushtetuese.

Në vendimin e saj, Gjykata çmon se në momentin e gjykimit të çështjes nuk ka mosmarrëveshje konkrete kompetencash.[9] Në fakt, gjatë gjykimit të çështjes vetëm përfaqësuesi i Presidentit kërkoi pushimin e çështjes së objektit të kërkesës në tërësi, me të njëjtin arsyetim që përmendet edhe në vendimin e Gjykatës. Për faktin se në funksionin e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme ishte dekretuar Kryeministri, Gjykata ishte njohur qysh në fazën e paraqitjes së kërkesës, por ajo vendosi kalimin e çështjes në seancë plenare. Kjo do të thotë se në këtë drejtim, gjatë gjykimit nuk rezultoi ndonjë provë e re që të vërtetonte mosekzistencën e mosmarrëveshjes së kompetencave.

Mendojmë se, derisa Gjykata vendosi të pushojë gjykimin e çështjes për mosmarrëveshjen e kompetencave, do të duhej të pushonte çështjen në tërësi. Në këtë vështrim tërheq vëmendjen fakti se Gjykata, duke ju referuar Vendimeve Nr.4, d.01.02.2015; nr. 36, datë 01.06.2015 dhe nr. 54, datë 05.12.2014 të Gjykatës Kushtetuese shprehet, se: “është e domosdoshme të ketë një mosmarrëveshje konkrete, pasi zgjidhja e çështjeve të kësaj natyre nuk mund të bëhet me kontroll kushtetues in abstract.”[10]

Në këtë drejtim ka praktikë të konsoliduar të Gjykatës Kushtetuese, vazhdimësia e saj është e domosdoshme. Në këtë vështrim e shikoj të nevojshme t’i referohem një punimi të Sokol Berberit, Juridiksioni kushtetues në ekspansion dhe roli i gjyqtarit kushtetues: Konteksti shqiptar, ish-anëtar i Gjykatës Kushtetuese, ku midis të tjerave, në mënyrë koncize, ai thekson se kur një çështje është në shqyrtim, rëndësi të veçantë ka vazhdimësia e jurisprudencës kushtetuese. Ai shprehet se: “Ne nuk mund t’ia nisim kurrë nga e para. Po të mos ishte kështu, vendimi do të dukej dhe, madje, do të ishte produkt i vullnetit të kulluar të çastit dhe aspak rezultat i arsyetimit juridik, të mbështetur në dispozitat kushtetuese dhe të përpunuar përgjatë viteve të jurisprudencës”.[11]

Në vazhdim të këtij arsyetimi, ai i referohet një Vendimi të Gjykatës Kushtetuese ku midis të tjerave thuhet se: “…çdo ndryshim i procedurës së Gjykatës Kushtetuese apo korrigjim i doktrinës zyrtare nuk mund të bëhet mbi bazën e fakteve të rastit…”, se: “sigurimi i vazhdimësisë së jurisprudencës përbën detyrim për Gjykatën…”.

 

Arsyetim i pabazuar dhe kontradiktor

Megjithëse Gjykata ka konkluduar që mosmarrëveshja e kompetencës është shuar, ka vendosur gjykimin e kërkesës për interpretimin e nenit 98 të Kushtetutës me arsyetimin, se kjo do të garantonte “qeverisjen e vendit pa përplasje midis institucioneve kushtetuese që kanë kompetenca për emërimin dhe shkarkimin e Ministrit”, se: vazhdimi i gjykimit… “paraqet interes publik për qytetarët në drejtim të qeverisjes dhe interes shtetëror për organet shtetërore që veprojnë në këtë proces.[12]

Me këtë arsyetim, qoftë edhe indirekt Gjykata pranon se edhe në rastet e parashikuara nga neni 131 pika 1 shkronja “ç” të Kushtetutës kur mosmarrëveshja e kompetencës nuk ekziston, për interesa publike apo shtetërore ajo mund të vazhdojë gjykimin për interpretimin e dispozitës përkatëse kushtetuese. Por nuk përmendet cili nen i Kushtetutës e lejon këtë, kur dihet se “Gjykata Kushtetuese i nënshtrohet vetëm Kushtetutës.[13]

Gjykata mbështetet në frymën e ligjit N. 8677/2000, i cili, pas ndryshimeve në vitin 2016 në rastet e heqjes dorë nga kërkesa ose shfuqizimit ose ndryshimit të ligjit/aktit normativ, para se Gjykata të marrë vendim, parashikon se kjo e fundit “mund të vendosë vazhdimin e gjykimit, nëse çështja ka interes publik ose shtetëror.[14]

Meqë në vendimin e Gjykatës nuk përmendet dispozita përkatëse e ligjit 8577/2000, e pamë të nevojshme t’i referohemi këtij ligji. Është ligji N. 8577, d. 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë” që me ligjin 99/2016 ka pësuar 74 shtesa dhe ndryshime (ka gjithsej 88 nene).

Nga njohja me vëmendje e këtij ligji rezulton se Gjykata mund të jetë mbështetur në frymën e neneve 31/b dhe 43/b. Por, për të kuptuar se sa i pabazuar dhe jo i saktë është referimi në këto nene, për respektin e lexuesit, më duhet të citoj përmbajtjen e tyre.

Për nenin 31/b shtuar me ligjin 99/2016 të titulluar “Heqja dorë nga kërkesa” që përfshihet në Kreun e V të këtij ligji të titulluar “Paraqitja dhe shqyrtimi paraprak i kërkesës” thuhet, se: “1. Kërkuesi mund të heqë dorë nga kërkesa përpara fillimit të shqyrtimit të saj nga Gjykata Kushtetuese. Në këtë rast, Gjykata Kushtetuese vendos pushimin e gjykimit. 2. Gjykata Kushtetuese vendos mospranimin e heqjes dorë nga kërkesa kur vlerëson se shqyrtimi i saj paraqet interes publik. Në këtë rast Gjykata Kushtetuese arsyeton vendimin për heqjen dorë.

Duke iu referuar përmbajtjes së këtij neni ose frymës së tij, është e qartë se në rastin në gjykim kërkuesi është Kryeministri. Ai, as para fillimit të shqyrtimit të çështjes dhe as gjatë gjykimit, nuk ka hequr dorë nga kërkesa. Ky nen nuk ka asnjë lloj analogjie, si në aspektin thelbësor, edhe në atë procedurial.

Për nenin 43/b, shtuar me ligjin N. 99/2016 të titulluar “Të drejtat e pjesëmarrësve në seancë gjyqësore” dhe të përfshirë në Kreun e VI të Ligjit N. 8577/2000 thuhet, se: “Kërkuesi, në çdo fazë të procesit deri në marrjen e vendimit nga Gjykata Kushtetuese, mund të kërkojë me shkrim pakësimin dhe shtimin e objektit të kërkimit ose heqjen dorë nga kërkesa.

Kërkuesi në rastin konkret është Kryeministri. Ai nuk ka kërkuar as pakësimin, as shtimin e objektit të kërkimit dhe as heqjen dorë nga kërkesa.

Në këtë vështrim, nuk ka baza që Gjykata t’i jetë referuar frymës së përmbajtjes së nenit të mësipërm, sepse ato nuk kanë asnjë lidhje me mosmarrëveshjen e kompetencave të parashikuara nga neni 131, pika 1, shkronja “ç” të Kushtetutës. Për analogji as që mund të bëhet fjalë.

Madje duhet thënë se sipas nenit 31/b, mospranimi i mosheqjes dorë vendoset kur ka interes publik, ndërsa në vendimin e gjykatës, siç përmendim edhe më lart, theksohet edhe “interesi shtetëror” si dhe për garantimin e qeverisjes së vendit “pa përplasje midis institucioneve kushtetuese që kanë kompetenca për emërimin dhe shkarkimin e Ministrit”!

Nga sa u tha më sipër bëhet e qartë që Gjykata Kushtetuese ka vendosur të interpretojë nenin 98 të Kushtetutës edhe pse, sipas saj, nuk ekziston mosmarrëveshje kompetencash.

 

Interpretimi i nenit 98, pika 1, e Kushtetutës

Duke patur parasysh se Gjykata Kushtetuese zgjidh mosmarrëveshjet e kompetencave dhe bën interpretimin përfundimtar të Kushtetutës, se vendimet e saj janë përfundimtare dhe të detyrueshme për zbatim, mendova të shprehem edhe për këtë pjesë të Vendimit.[15]

Në nenin 98 të Kushtetutës thuhet, se: “1) Ministri emërohet dhe shkarkohet nga Presidenti me propozim të Kryeministrit brenda 7 ditëve; 2) Dekreti shqyrtohet brenda 10 ditëve nga Kuvendi”.

Ministër mund të caktohet kushdo që ka cilësitë për deputet.[16]

Në këtë vështrim, si Kryeministri edhe Presidenti mendoj se duhet të kishin parasysh edhe nenin 6/1 të Kushtetutës, shtuar me ligjin N. 137/2015 (Ligji për dekriminalizimin) si dhe nenin 45 pika 2 të Kushtetutës, ndryshuar me ligjin e mësipërm (për dekriminalizimin) që kufizon të drejtën për t’u zgjedhur para dhënies së një vendimi përfundimtar apo kur shtetasit janë dënuar për një krim ose për cenim shumë të rëndë dhe serioz të sigurisë publike.

Në Vendimin e Gjykatës Kushtetuese, thuhet se Presidenti në vështrim të neneve 6/1, 45 dhe 103 të Kushtetutës “ka të drejtë të verifikojë kriteret dhe cilësitë kushtetuese të kandidatit të propozuar për ministër.[17]

Mirëpo, në shkresën N. 16/5 Protokoll, datë 10.01.2019, që Presidenti i ka dërguar Kryeministrit dhe që përmendet në faqen 2 të Vendimit të Gjykatës, nuk flitet për atë që mund të ketë rezultuar nga verifikimi i dispozitave të mësipërme. Mundet që, Presidenti, edhe po të ketë verifikuar ato, lidhur me propozimin e kandidatit për Ministër, nuk ka gjetur ndonjë mospërputhje ose kundërshtim.

Vlen të theksohet gjithashtu se edhe Gjykata është mjaftuar vetëm me përmendjen e nenit 103 të Kushtetutës,[18] por pa u shprehur cili ka qenë qëndrimi i Presidentit lidhur me respektimin e këtij neni nga Kryeministri.

Lidhur me interpretimin e nenit 98 pika 1 të Kushtetutës, Gjykata i është referuar dhe ka trajtuar parimin e ndarjes dhe balancimit të pushteteve. Me të drejtë ajo thekson se ky parim shtrihet jo vetëm ndaj tri degëve të pushtetit: ekzekutiv, legjislativ dhe gjyqësor; por edhe ndaj organeve të tjera kushtetuese. Në mënyrë të veçantë në vendim theksohet se: “Sipas këtij parimi, asnjë organ në përbërje ose jo të një prej tri pushteteve nuk mund të ndërhyjë në trajtimin dhe zgjidhjen e çështjeve që sipas rastit do të përbënin objektin qendror të veprimtarisë së organeve ose institucioneve të tjera kushtetuese.[19]

Duke ju referuar nenit 7 të Kushtetutës, i zbërthyer edhe në Vendimin N. 11, datë 06.04.2010, të Gjykatës Kushtetuese, sistemi i qeverisjes në Republikën e Shqipërisë në zbatim të nenit të mësipërm synon që asnjë pushteti ose organi kushtetues të mos i njihet epërsi në raport me pushtetet e tjera të shtetit.

Por, edhe pse Gjykata i përmend këto parime, kemi mendimin se në interpretimin që i bën nenit 98, pika 1, të Kushtetutës lidhur me kompetencat e Kryeministrit dhe Presidentit për propozimin e emërimit të Ministrit, në Vendimin e saj i ka njohur Presidentit kompetenca që nuk i ka.

Në Vendim përmenden një seri dispozitash kushtetuese që Presidenti ka në fushën e mbrojtjes, të ushtrisë dhe të politikës së jashtme. Presidenti, thuhet në vendim, “kryen një vlerësim kushtetues që shkon përtej kompetencës propozuese të Kryeministrit dhe përmbush një qëllim më të madh e më të përgjithshëm se sa ai politik i qeverisë për të siguruar emërimin e kandidatëve që krijojnë bindjen e plotë se interesi kombëtar nuk do të cenohet…

Ky është pretendim i Presidentit, ndërsa Gjykata nuk shprehet se cili është vlerësimi i saj lidhur me këtë pretendim. Në të kundërt, kur bëhej fjalë për rolin dhe kompetencat e Kryeministrit duke ju referuar nenit 102 të Kushtetutës, Gjykata vëren se Kryeministri koncepton dhe paraqet drejtimet kryesore të politikës së përgjithshme shtetërore… se ai ka përgjegjësinë të iniciojë procesin e shkarkimit dhe emërimit të ministrit të ri, duke përzgjedhur e propozuar kandidatin që e gjykon të përshtatshëm për të ushtruar funksionin e Ministrit.[20]

Tërheq vëmendjen, fakti se kur Gjykata trajton kompetencat e Presidentit përmend nenet 86, 89, 92, 94, 168-169, 97 dhe 98 të Kushtetutës, por lidhur me nenin 98 ku bëhet fjalë për emërimin e Ministrit sipas propozimit të kryeministrit nuk thuhet asgjë ku do të bazohej Presidenti, çfarë duhet të kishte parasysh ai, cili do të duhej të ishte qëndrimi i tij në raste të tilla?

Kryeministri, sipas Vendimit të Gjykatës ka vlerësuar kandidatin e propozuar nga ai nga pikëpamja politike dhe meritokratike, se kompetenca e Presidentit për emërimin e Ministrit nuk është thelbësore, se ajo mbetet kompetencë e organeve që realizojnë drejtimin politik dhe që kanë marrë përsipër qeverisjen e vendit dhe drejtimin politik dhe që janë Kryeministri dhe Kuvendi… se Presidenti ka të drejtë të vlerësojë kandidatin e propozuar për Ministër “vetëm për ato kushte që Kushtetuta kërkon për deputetin, prandaj Presidenti kushtëzohet të vlerësoj vetëm nëse kandidatura bie ndesh me kriteret që duhet të plotësojë një deputet”.[21]

Gjykata Kushtetuese, në vendimin e saj nuk ka bërë vlerësimin e pretendimit të mësipërm te Kryeministri, nëse ai është i bazuar ose jo.

Gjykata është mjaftuar vetëm me arsyetimin e përgjithshëm se: “…parimi i ndarjes dhe balancimit të pushteteve zbatohet duke patur parasysh se secili nga organet kushtetuese që janë të përfshira në procesin e emërimit dhe shkarkimit të Ministrit nuk i përkasin të njëjtit pushtet që do të thotë se Kushtetuta u ka dhënë atyre kompetenca të ndara.[22]

Por, Gjykata në këtë rast nuk përmend cilat janë kompetencat e Presidentit lidhur me propozimin për emërimin apo shkarkimin e Ministrit. Është e vërtetë ajo që përmendet në vendim se “nuk mund të pranohet që një organ të shtrijë kompetencat në dëm të tjetrit”, por nuk thuhet asgjë nëse Presidenti e ka respektuar këtë parim.

Është e vërtetë gjithashtu ajo që përmendet në Vendimin e Gjykatës se Kryeministri dhe Kuvendi janë organe të mirëfillta politike, por nuk thuhet asgjë për përmbajtjen e shkresës që Presidenti i Republikës i ka dërguar Kryeministrit dhe që përmban elemente të dukshëm politikë dhe të meritokracisë që janë kompetencë e Kryeministrit. Presidenti, thuhet në vendimin e Gjykatës, “përmbush një qëllim më të madh dhe më të përgjithshëm se ai politik i qeverisë… që krijojnë bindjen e plotë se interesi kombëtar nuk do të cenohet”, se: “Ai ka treguar se sipas bindjes së brendshme kandidatura e propozuar në rastin konkret për shkak të mungesës së përvojës politike, diplomatike, administrative dhe shtetërore nuk justifikon interesin publik, unitetin kombëtar dhe sigurinë e vendit për të mbajtur postin e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme.[23]

Ky është pretendimi i Presidentit. Por, meqë Gjykata ka vendosur të interpretojë nenin 98, pika 1, të Kushtetutës, mendojmë se duhej që të vlerësonte nëse pretendimi i mësipërm i Presidentit gjente mbështetje në këtë apo atë dispozitë të Kushtetutës.

E theksojmë këtë sepse siç kemi përmendur edhe më lart, 3 janë dispozitat që duhen marrë parasysh në emërimin e Ministrit: nenet 103, 6/1 dhe 45 të Kushtetutës.

Veç kësaj, neni 103 i Kushtetutës lidhur me propozimin e Ministrit nuk bën dallim se çfarë kriteresh duhen patur parasysh për emërimin në krye të këtij apo atij dikasteri. Neni i mësipërm nuk veçon Ministrin për Evropën dhe Punët e Jashtme.

Nëse Gjykata nuk do të pajtohej me këtë arsyetim, do të tejkalohej interpretimi që lejohej t’i bëhej nenit 98, pika 1, të Kushtetutës sepse do të cenohej thelbi i tij dhe do të krijohej një precedent me pasoja të dëmshme.

Gjykata duke ju referuar nenit 98 të Kushtetutës shprehet se Presidenti lidhur me propozimin e Kryeministrit për emërimin e Ministrit duhet të shprehej brenda afatit 7 ditor, se respektimi i këtij afati është i rëndësishëm sepse “procesi i emërimit të Ministrit… përbën interes publik dhe shtetëror”, sepse respektimi i këtyre afateve i detyron organet kushtetuese të veprojnë brenda këtyre afateve, me qëllim “që të mos krijohet bllokim institucional.

Nga kjo del se Gjykata pranon se Presidenti nuk ka respektuar afatin 7 ditor për të nxjerrë Dekretin e emërimit ose refuzimit të propozimit për Ministër të Z. Cakaj, por, tej këtij afati, refuzimin e ka bërë me shkresë. Në vendimin e saj, Gjykata ka trajtuar gjerësisht edhe parimin e luajalitetit, por nëse ky parim, në rastin konkret nuk ka gjetur zbatim, ky fakt nuk mund të jetë justifikim për shkeljen e afatit të parashikuar në nenin 98 të Kushtetutës.[24]

Në Pjesën “Për juridiksionin”, përsa i përket pozicionit kushtetues të Presidentit, veç të tjerave, Gjykata shprehet se “Detyra e tij si përfaqësues i unitetit të popullit është të mbikëqyrë funksionimin normal të mekanizmave kushtetuese duke ndërhyrë për eliminimin e mangësive në këtë drejtim.” Në mbështetje të këtij vlerësimi, ajo i referohet vendimit N. 76 datë 25.04.2002 të Gjykatës Kushtetuese. [25]

Pasi u njohëm me përmbajtjen e këtij vendimi, rezulton se Vendimi i mësipërm ka të bëjë me një çështje ku Presidenti është vendimmarrës. Konkretisht: në Vendimin e mësipërm, Gjykata Kushtetuese ka marrë në shqyrtim në seancën gjyqësore çështjen me kërkesën e ish-Prokurorit të Përgjithshëm, Z. Arben Rakipi, me objekt: shfuqizimin si antikushtetues të Vendimit N. 20, datë 19.03.2002, të Kuvendit dhe Dekretit N. 3276, datë 25.03.2002, të Presidentit të Republikës.

Kuvendi, në atë kohë, i kishte propozuar Presidentit shkarkimin nga detyra të Prokurorit të Përgjithshëm dhe Presidenti me Dekret e shkarkoi atë. Gjykata konstatoi se në këtë rast ishte shkelur parimi i procesit të rregullt ligjor.

Në këtë vendim, veç të tjerave, thuhet: “Me këto shkelje është pajtuar edhe Presidenti i Republikës i cili ka miratuar propozimin e Kuvendit për shkarkimin nga detyra të Prokurorit të Përgjithshëm” dhe, më poshtë, “E drejta e Presidentit në këtë rast është përcaktuese. Detyra e tij si përfaqësues i unitetit të popullit është të mbikëqyrë funksionimin normal të mekanizmave kushtetuese duke ndërhyrë për eliminimin e mangësive në këtë drejtim.

Megjithëse nuk ka lidhje me gjykimin e çështjes konkrete, në vendimin e saj Gjykata përmend se Presidenti është Komandant i Përgjithshëm i forcave të armatosura, se ky rol nuk mund të konsiderohet si honorifik, se Presidenti ka një rol të rëndësishëm në sistemin e karrierës së oficerëve madhorë, etj.[26]

Lidhur me interpretimin e nenit 98, pika 1, të Kushtetutës, nuk e kuptojmë përse Gjykata Kushtetuese i është referuar disa diskutimeve që janë bërë në kohën kur debatohej Projekt Kushtetuta e vitit 1998. Megjithëkëtë, nga 8 diskutimet do të ndalemi vetëm në 3 prej tyre. Njëri është shprehur se “Presidenti i Republikës është konceptuar si figurë neutrale me rol të rëndësishëm në zgjidhjen e krizave, balancimin e pushteteve dhe kryerjen e funksioneve të tyre respektive, rol i cili lidhet edhe me procedurën e zgjedhjes së tij në drejtim të shumicës parlamentare të nevojshme dhe të raundeve të votimit”. Diskutanti tjetër është shprehur se “Presidenti nuk duhet të investohet politikisht”, ndërsa i treti “Presidenti do të bëjë emërimin që i kërkohet nga Kryeministri, ndryshe do të përfshihej në jetën politike”.[27]

Fill pas referimeve të mësipërme, Gjykata shprehet “Bazuar në sa më sipër, qëllimi i kushtetutëbërësit ka qenë që Presidenti të jetë një figurë neutrale, super partes, garant i Kushtetutës dhe arbitër në zgjidhjen e krizave institucionale.[28]

Për korrektësi nga 8 diskutantët, askush nuk është shprehur se Presidenti është garant i Kushtetutës. Por, në fund të fundit, kjo nuk ka rëndësi. Diskutimet në fakt kanë qenë nga më të ndryshmet. Për Projekt Kushtetutën e vitit 1998 është bërë një debat i gjerë.

Megjithëkëtë, mendoj se është i pakuptueshëm fakti se duke ju referuar mendimeve të këtij apo atij personi të arrihet në përfundimin se qëllimi i kushtetutëbërësit ka qenë që “Presidenti të jetë…garant i Kushtetutës”. Mendoj gjithashtu se, kur Gjykata interpreton funksionin e Presidentit si garant i Kushtetutës, i jep atij kompetenca epërsie ndaj organeve ose institucioneve kushtetuese, gjë që nuk përputhet me parimin e ndarjes dhe balancimit të pushteteve (neni 7 i Kushtetutës).

 

A është Presidenti i Republikës garant i Kushtetutës?

Mendoj se jo. Nuk është. Në mbështetje të këtij mendimi parashtroj argumentet e mëposhtme:

1. Prej vitit 1998, kur u miratua Kushtetuta dhe deri në vitin 2016, d.m.th. për 18 vjet, në nenin 124 të Kushtetutës është sanksionuar se Gjykata Kushtetuese është garante e respektimit të Kushtetutës. Me ligjin 76/2016, ky cilësim është hequr. Nuk di se cilat kanë qenë arsyet e këtij ndryshimi. Por, mendoj se lidhur me këtë mund të jetë vlerësuar opinioni i Komisionit të Venecias ku bëhet fjalë për Gjykatën Kushtetuese dhe ku midis të tjerave thuhet se: “Respektimi i Kushtetutës është detyrë e të gjithë elementëve të makinerisë shtetërore dhe Gjykata Kushtetuese është thjesht niveli më i lartë për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve që kanë një dimension kushtetues dhe që kanë arritur në këtë nivel.[29]

2. Nëse për 18 vjet garant i Kushtetutës ka qenë Gjykata Kushtetuese, qëllim i kushtetutëbërësit të vitit 1998 nuk mund të ketë qenë që edhe Presidenti të kishte të njëjtën kompetencë. Nëse kjo do të nënkuptohej, do të rezultonte që të kishim dy institucione garant të respektimit të Kushtetutës: Gjykatën Kushtetuese, të shprehur qartë në nenin 124 të Kushtetutës, dhe qëllimin e nënkuptuar të Kushtetutëbërësit edhe për Presidentin!

3. Nëse me ligjin 76/2016 nga neni 124 i Kushtetutës janë hequr fjalët “garant i respektimit të Kushtetutës”, nuk mundet që pas 18 vjetëve garant i Kushtetutës të cilësohet (interpretohet) se është Presidenti i Republikës.

4. Kemi bindjen se, nëse gjykimi i kësaj çështjeje do të zhvillohej në vitet 2014 apo 2015, Gjykata Kushtetuese nuk do të shprehej se vullneti i kushtetutëbërësit të vitit 1998 ka qenë që Presidenti i Republikës të jetë garant i Kushtetutës.

5. Gjykata, në vendimin e saj, i referohet edhe Opinionit të Komisionit të Venecias ku thuhet se: “Kushtetuta i cakton Presidentit një pozicion neutral si kreu i shtetit dhe si organi që përfaqëson unitetin e popullit. Këto atribute nuk nënkuptojnë që Presidenti është mbi politikën. Ato më saktë nënkuptojnë që autoriteti i Presidentit duhet të mbështetet jashtë politikës…” dhe më poshtë: “Një President, misioni kryesor i të cilit është përfaqësuesi i unitetit të popullit ka mandatin kushtetues për të kontribuar në funksionimin normal të shtetit.[30]

Pra, edhe në këtë Opinion, nuk thuhet se Presidenti është garant i Kushtetutës. Për të gjithë është e qartë se shprehja “kontribues” ka ndryshim thelbësor nga shprehja “garantues”. Të mbetesh “jashtë politikës” do të thotë të mos bësh vlerësime “të natyrës politike”.

Kur Gjykata shprehet se qëllimi i Kushtetutëbërësit ka qenë se Presidenti është garant i Kushtetutës, mos vallë ka patur parasysh faktin se sipas nenit 86, pika 1, të Kushtetutës, ai përfaqëson Unitetin e Popullit, megjithëse dihet se ky funksion i një rëndësie të veçantë, shpreh detyrimin e Presidentit për të mbajtur qëndrime neutrale dhe të paanshme? Të gjithë, përfshi këtu tre pushtetet dhe institucionet e tjera, janë të detyruar të respektojnë Kushtetutën. Presidenti në respekt dhe zbatim të Kushtetutës është një nga subjektet e pakushtëzuar që vë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese.

Nëse Kushtetuta i njeh Presidentit kompetenca specifike në fushën e politikës së jashtme, kjo nuk do të thotë se ato shtrihen edhe në rastet e Dekretimit të një Ministri kur duhen patur parasysh dhe zbatuar nenet 103, 6/1 dhe 45 të Kushtetutës. Në të kundërtën, mund të refuzohej edhe kandidatura, të themi, e emërimit të Ministrit të Mbrojtjes, me arsyetimin se sipas nenit 168 pika 2 të Kushtetutës, Presidenti është Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura.

 

Pak fjalë për Dispozitivin e Vendimit

Si arsyetimi edhe dispozitivi i çdo vendimi gjyqësor janë të rëndësishme. Dispozitivi në mënyrë të koncentruar shpreh thelbin e arsyetimit.

Qysh në kreun e Vlerësimit (kreu 3) Gjykata është shprehur për pushimin e gjykimit të kërkesës për zgjidhjen e mosmarrëveshjes së kompetencës ndërmjet Kryeministrit dhe Presidentit (shih paragrafin 22), por për interesa publike dhe shtetërore ka vendosur që të vazhdojë gjykimin edhe për këtë çështje. Në dispozitivin e vendimit ka vendosur gjithashtu pushimin e saj. Ky pushim, mendojmë se e ka vështirësuar si konkretizimin edhe qartësinë e interpretimit të nenit 98 pika 1 të Kushtetutës. Në këtë vështrim, mendoj se kjo është edhe arsyeja përse përdoren fraza të përgjithshme, siç janë p.sh. “Procesi i emërimit të Ministrit duhet të garantojë përmbushjen e kritereve dhe cilësive kushtetuese për këtë funksion”. Po cilat janë këto kritere? Ose “Në procedurën e emërimit dhe shkarkimit të Ministrit, Kryeministri, Presidenti dhe Kuvendi udhëhiqen nga luajaliteti kushtetues dhe ai i ndarjes dhe balancimit të pushtetit.” Mendojmë se kjo frazë nuk ka elemente konkrete të interpretimit. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për shprehjen tjetër se: “Kompetenca për emërimin dhe shkarkimin e Ministrit ndahet ndërmjet tri organeve”. Edhe kjo mendojmë se nuk ka elemente të interpretimit sepse edhe kjo është sanksionuar në nenin 98 të Kushtetutës ku thuhet se “1. Ministri emërohet dhe shkarkohet nga Presidenti i Republikës me propozim të Kryeministrit brenda 7 ditëve 2. …Dekreti shqyrtohet brenda 10 ditëve nga Kuvendi.” Kjo ndodh sepse interpretimi i nenit 98 të Kushtetutës është i kushtëzuar me ekzistencën e mosmarrëveshjes së kompetencave (Neni 131, pika 1, shkronja “ç”).

Nuk di ndonjë rast që Gjykata Kushtetuese të ketë interpretuar këtë apo atë dispozitë kushtetuese pa ekzistencën e mendimeve të ndryshme ose të një mosmarrëveshjeje konkrete dhe reale kompetencash. Mungesa e vazhdimësisë në jurisprudencën kushtetuese, siç përmendëm edhe më lart, mund të ndikojë negativisht. Natyrisht ekziston edhe mundësia e ndryshimit të praktikës, por vetëm kur ka arsye të forta, kur objektivisht është e domosdoshme, kur argumentet janë bindëse dhe e justifikojnë këtë ndryshim (shih Vendimin e Gjykatës Kushtetuese Nr. 21/2010).

 

Nga sa përfunduam më lart, mund të arrihet në konkluzionet e mëposhtme:

 

1. Dekretimi i Kryeministrit në funksionin e Ministrit për Evropën dhe Punët e Jashtme nuk e ka shuar mosmarrëveshjen e kompetencës midis tij dhe Presidentit të Republikës. Pikërisht kjo është dhe arsyeja që Kryeministri ju drejtua Gjykatës Kushtetuese, ndërsa ajo (Gjykata) vendosi dërgimin e çështjes për shqyrtim në seancën plenare.

2. Interpretimi i nenit 98 pika 1 e Kushtetutës ishte i kushtëzuar me ekzistencën e mosmarrëveshjes së kompetencës ndërmjet Kryeministrit dhe Presidentit në kuptim të nenit 131, pika 1, shkronja “ç”, të Kushtetutës. Në këtë vështrim, Gjykata Kushtetuese duke vendosur pushimin e gjykimit të çështjes së mësipërme ka anashkaluar përvojën e konsoliduar shumëvjeçare të praktikës së saj se interpretimi i dispozitës së mësipërme kushtetuese bëhet kur ekziston mosmarrëveshje konkrete kompetencash, ose kur ka mendime të ndryshme.

3. Edhe pse Gjykata pushoi gjykimin e çështjes për mosmarrëveshjen e kompetencës, vendosi vazhdimin e saj për “interesa publike dhe shtetërore” mbështetur në ligjin e ndryshuar 8755/2000 pa ju referuar dispozitës konkrete (nenit 31/b). Përmbajtja e këtij neni nuk ka ngjashmëri as në aspektin thelbësor dhe as në atë procedural me çështjen objekt shqyrtimi (nenin 131, pika 1, të Kushtetutës).

4. Megjithëse në Vendimin e Gjykatës thuhet se Presidenti ka patur parasysh dhe ka verifikuar kriteret dhe cilësitë kushtetuese të kandidatit të propozuar për Ministër të parashikuara nga nenet 103, 6/1, 45 dhe 69 të Kushtetutës, nuk përmend asnjë kriter, cilësi apo element që përmbajnë dispozitat e mësipërme dhe që nuk janë respektuar nga Kryeministri.

5. Gjykata Kushtetuese, duke ju referuar disa diskutimeve në kohën kur po hartohej Projekt Kushtetuta e vitit 1998, ka arritur në përfundimin se Presidenti i Republikës është garant i Kushtetutës, sidomos kur dihej se ky cilësim në vitin 2016 ishte hequr nga neni 124 i Kushtetutës.

6. Dispozitivi i vendimit është pasojë e arsyetimit kontradiktor dhe të paqartë të vendimit. Është kjo arsyeja që ai është ndërtuar me fraza të përgjithshme ose në përsëritje të formulimeve që përmbajnë vetë dispozitat kushtetuese. Lexuesi e ka të vështirë të kuptojë (ose të arrijë në përfundimin) se ku konsiston interpretimi i nenit 98, pika 1, të Kushtetutës.

--------------------------------------------------------

Literatura:

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Ligji N. 137/2015 (Ligji për Dekriminalizimin)

-          Ligji N. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë”, që me ligjin 99/2016 ka pësuar 74 shtesa dhe ndryshime (ka gjithsej 88 nene).

Doktrinë

-          Opinioni i Komisionit të Venecias, 21 dhjetor 2015 CDL-AD (2015) 045, përkthim shqip

-          Opinioni i Komisionit të Venecias për Shqipërinë me titull “Për kompetencat e Presidentit për të caktuar datën e zgjedhjeve” CDL-AD (2019), datë 14 Nëntor 2019

-          Debati Kushtetues Vëllim I, botim i OSBE-së, viti 2006

-          Revista “Avokatia”, N. 41, viti 2022

Jurisprudencë

-          Vendimi N. 26, datë 25.05.2021 i Gjykatës Kushtetuese

-          Vendimi N. 21/2010 i Gjykatës Kushtetuese



[1] Shih nenin 131, pika 1, shkronja “ç” të Kushtetutës

[2] Shih nenin 98, pika 1, të Kushtetutës

[3] Shih faqen 2 të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[4] Shih nenin 124, pika 1, të Kushtetutës

[5] Shih paragrafin 17 të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[6] Shih paragrafin 18 të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[7] Theksimet në citime janë bërë nga autori i opinionit.

[8] Shih paragrafin 22 të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[9] Shih faqen 10, paragrafin 22, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[10] Shih faqen 8, paragrafin 12, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[11] Shih Revistën “Avokatia” N.41, viti 2022, faqe 32-33 dhe Vendimin e Gj.K. Nr. 21/2010 që i referohet autori i këtij shkrimi

[12] Shih faqen 8, paragrafi 13, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[13] Shih nenin 124, pika 2, të Kushtetutës

[14] Shih faqen 10, paragrafi 23, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[15] Shih nenin 124, pika 1, dhe nenin 132, pika 1, të Kushtetutës

[16] Shih nenin 103, pika 1, të Kushtetutës

[17] Shih faqen 22, paragrafin 62, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[18] Në nenin 103 të Kushtetutës thuhet se “Ministër mund të caktohet kushdo që ka cilësinë e deputetit”.

[19] Shih faqen 15, paragrafi 37, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[20] Shih f.11-12, paragrafin 27, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[21] Shih faqen 4, paragrafi 9.4, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[22] Shih faqen 15, paragrafi 38, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[23] Shih faqen 19, paragrafi 53, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[24] Shkresa e Presidentit mban datën 10.01.2019, ndërsa kërkesa e Kryeministrit drejtuar Gjykatës Kushtetuese mban datën 08.02.2019 (diferenca 29 ditë)

[25] Shih faqen 12, paragrafi 30, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[26] Shih faqet 12-13, paragrafi 30, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[27] Tri diskutimet e mësipërme janë nxjerrë nga Debati Kushtetues, Vëllim I, botim i OSBE-së, viti 2006, përkatësisht në faqet 320, 393 dhe 399

[28] Shih faqen 21, paragrafi 60, të Vendimit të Gjykatës Kushtetuese

[29] Shih Opinionin e Komisionit të Venecias, 21 dhjetor 2015, CDL-AD (2015) 045, faqe 7, përkthim shqip

[30] Shih Opinionin e Komisionit të Venecias për Shqipërinë me titull “Për kompetencat e Presidentit për të caktuar datën e zgjedhjeve”, CDL-AD (2019), datë 14 Nëntor 2019, paragrafi 40-41 dhe 55