Av. Elida JATA

Qendra ALTRI,

Tiranë

 

 

Hyrje

 

Për herë të parë në Shqipëri, në sistemin penitenciar po zbatohet regjimi i posaçëm i ushtrimit të të drejtave për të dënuarit dhe të paraburgosurit të akuzuar për pjesëmarrjen e tyre në organizata kriminale, organizata terroriste, vepra penale me qëllime terroriste, banda të armatosura apo grupe të strukturuara kriminale. Ky regjim, i bazuar në modelin Italian të njohur ndryshe si neni 41 bis, po zbatohet si një mjet efektiv për prishjen e lidhjeve dhe kontakteve të personit të dënuar/paraburgosur me organizatën kriminale, në një proces luftimi kundër krimit të organizuar që vazhdon edhe gjatë ekzekutimit të dënimit. 

 

Ky artikull ka për qëllim trajtimin e regjimit të posaçëm për të kuptuar se çfarë nënkupton ky regjim, qëllimin e vendosjes së tij, parë gjithashtu në një këndvështrim historik. Ndër të tjera, artikulli trajton parashikimet ligjore në vendin tonë, në një pikëpamje krahasimore me legjislacionin Italian, si vend në të cilin lindi dhe u zhvillua ky regjim.  Së fundmi, nisur nga fakti që regjimi në vetvete parashikon një sërë kufizimesh të të drejtave të të dënuarit, artikulli synon t’i sjellë këto kufizime në pikëpamjen e kushtetueshmërisë dhe mbrojtjes së të drejtave themelore sipas Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

 

Regjimi i posaçëm- kuptimi dhe qëllimi i këtij regjimi

 

Regjimi i posaçëm është një masë parandaluese që kufizon të drejtat e të dënuarve në institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale të sigurisë së lartë dhe të paraburgosurit që hetohen apo gjykohen për krijimin dhe pjesëmarrjen në një organizatë kriminale, organizatë terroriste apo për vepra me qëllime terroriste, bandë të armatosur ose grup të strukturuar kriminal. Vendosja në këtë regjim të posaçëm me kufizim të të drejtave bazohet vetëm në ruajtjen e rendit dhe të sigurisë dhe/ose parandalimin e komunikimit me organizatën kriminale ku bëjnë pjesë apo me organizata të tjera. Ndaj, një personi që arrestohet dhe gjykohet për veprat penale të sipërpërmendura, mund të vendoset në regjim të posaçëm, me qëllim parandalimin e kontakteve të tij me organizatën kriminale ku bën pjesë apo me organizata të tjera aleate, parandalimin e konflikteve të mundshme me elementë të organizatave kundërshtare, parandalimin e ndërveprimit me të burgosurit apo të paraburgosurit e tjerë, që i përkasin të njëjtës organizatë ose të organizatave të tjera me të cilat ata bashkëpunojnë, si edhe parandalimin e komunikimit apo shkëmbimit të sendeve ndërmjet të dënuarve apo të paraburgosurve që i përkasin grupimeve të ndryshme.

Regjimi i posaçëm (neni 41 bis) u zbatua për herë të parë në Itali në vitin 1992, në një kontekst të rëndësishëm social dhe politik për Italinë. Vitet 90 u karakterizuan në fakt nga një emergjencë për shkak të zgjerimit dhe përhapjes së fenomenit mafioz që ka ndodhur në masakrat që prekin zemrën e shtetit dhe popullatës italiane, duke kulmuar me vrasjet e magjistratëve Falcone dhe Borsellino. Përhapja e fenomenit mafioz që, përveç territorit, shtrihej edhe në burg pas gjyqit maksimal të Palermos dhe arrestimeve që pasojnë, u vendos një legjislacion i posaçëm që parashikonte një regjim ekzekutimi të dënimeve të diferencuara për subjektet që karakterizohen nga një rrezikshmëri shoqërore, e cila tentonte të vazhdonte edhe gjatë periudhës së burgimit/paraburgimit. Këto ndërhyrje legjislative nënkuptojnë që edhe ekzekutimi i dënimit dhe jo vetëm veprimtaria e forcave të rendit, u bënë pjesë e strategjive për të luftuar krimin e organizuar.[1] Ky regjim i veçantë i vitin 1992 ishte si një masë e përkohshme emergjente me të cilën Ministri i Drejtësisë ishte autorizuar të pezullonte, me nismën e tij ose me kërkesë të Ministrit të Brendshëm, zbatimin e rregullave të burgut për të dënuarit dhe të paraburgosurve të përzgjedhur posaçërisht. Me miratimin e ligjit nr. 279/2002, dispozitave të përkohshme që rregullonin regjimin “41-bis” iu dhanë karakter të përhershëm dhe u vendosën bazat ligjore për rinovimin dhe zgjatjen e tij. Më pas, ligji 15/07/2009 nr. 15 parashikonte kufizime më të rrepta për personat që i nënshtrohen regjimit “41-bis”.[2]

Sigurimi i një regjimi të posaçëm për disa kategori të burgosurish karakterizon sistemet e ekzekutimit të vendimeve të shumë vendeve në fakt dhe jo vetëm të Italisë. Ky rregull, përgjithësisht është diktuar nga nevoja për të mundësuar ekzekutimin e dënimeve që nuk i lënë të dënuarit mundësinë për të vazhduar të dëmtojë edhe nëse ai është dënuar dhe në çdo rast është me një kontroll të rreptë të autoriteteve kompetente.[3]

Ky regjim, u sanksionua për herë të parë në Shqipëri në vitin 2018 në ligjin nr. 108/2018 “Për një shtesë në ligjin nr. 8328, datë 16.04.1998 “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim dhe të të paraburgosurve”, të ndryshuar”. Ligji aktual nr. 81/2020 “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim dhe të paraburgosurve”, ndonëse ka shfuqizuar ligjin nr. 8328/1998, përmban të njëjtat rregullime mbi këtë regjimit të posaçëm. Ashtu si Italia, arsyetimi për saksionimin e regjimit të posaçëm në legjislacionin shqiptar, sipas relacionit shpjegues të ligjit Nr. 108/2018 lidhet me nevojën për luftimin e krimit të organizuar dhe përmbushjes së detyrimeve që BE-ja i ka ngarkuar Shqipërisë.[4]

 

Regjimi i posaçëm në Shqipëri, parë në këndvështrim krahasimor me nenin 41 bis në Itali

 

Legjislatori shqiptar, në saksionimin e këtij regjimi është bazuar në nenin 41 bis të ligjit italian[5], me disa ndryshime të vogla që sipas relacionit shpjegues të ligjit, vijnë si shkak i realitetit të ndryshëm shqiptar nga ai italian në zbatimin e masave që parashikon regjimi. Kështu, nga një këndvështrim i përgjithshëm i dispozitës mbi regjimin e posaçëm shqiptar dhe nenit 41 bis italian, vërehet se një pjesë e konsiderueshme e parashikimeve dhe mënyrës së zbatimit të këtij regjimi janë të njëjta.

Ligji 81/2020, ka parashikuar mundësinë e zbatimit të regjimit të posaçëm për të dënuarit në institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale (në vijim IEVP) të sigurisë së lartë dhe të paraburgosurit që hetohen apo gjykohen për veprat penale si më poshtë:

-          Vrasja ndaj kallëzuesit, dëshmitarit, të dëmtuarit ose palëve të tjera ndërgjyqëse, sipas nenit 79 shkronja “ç” e Kodit Penal (KP);

-          Vrasja e funksionarëve publik, sipas nenit 79/a KP;

-          Vrasja e punonjësve të policisë së shtetit, sipas nenit 79/b KP;

-          Të gjitha veprat penale me qëllime terroriste (vepra me qëllime terroriste - neni 230; financimi i terrorizmit - neni 230/a; fshehja e fondeve dhe e pasurive të tjera, që financojnë terrorizmin – neni 230/b; dhënia e informacioneve nga persona që ushtrojnë funksione publike ose në ushtrim të detyrës a profesionit – neni 230/c; kryerja e shërbimeve dhe veprimeve me persona të shpallur – neni 230/ç; rekrutimi i personave për kryerjen e veprave me qëllime terroriste ose të financimit të terrorizmit - neni 231; stërvitja për kryerjen e veprave me qëllime terroriste – neni 232; nxitja, thirrja publike dhe propaganda për kryerjen e veprave me qëllime terroriste – neni 232/a; prodhimi i armëve luftarake - neni 234; organizata terroriste - neni 234/a; banda e armatosur - neni 234/b);

-          Organizimi, drejtimi apo financimi në prodhimin dhe shitjen e narkotikëve, trafikimin apo kultivimin e tyre, prodhimin, fabrikimin, tregtimin dhe përdorimin e paligjshëm të prekursorëve psikotropë dhe lëndëve psikotrope (neni 283, paragrafi 3; neni 283/a, paragrafi 3; neni 284, paragrafi 3; neni 284/a; neni 284/c, paragrafi 3; neni 284/ç, paragrafi 3).

-          Veprat penale të kryera në kuadër të pjesëmarrjes në grup të strukturuar kriminal apo organizatë kriminale (neni 333 - Organizata kriminale; neni 333/a - Grupi i strukturuar kriminal 333/a dhe neni 334 -Kryerja e veprave penale nga organizata kriminale dhe grupi i strukturuar kriminal.[6]

Pavarësisht nga sa është parashikuar më lart, regjimi i posaçëm zbatohet edhe ndaj të dënuarve ose të paraburgosurve të cilët kanë rrezikshmëri të lartë për shkak të lidhjeve me pjesëtarët e organizatave kriminale, organizatave terroriste, bandave të armatosura ose të grupeve të strukturuara kriminale.[7]

Në rastin e legjislacionit italian, veprat penale mbi të cilat parashikohet mundësia e vendosjes së regjimi 41 bis lidhen kryesisht me krimet që kanë të bëjnë me organizatën mafioze (neni 416 bis i Kodit Penal italian), por edhe për lloje të tjera veprash që konkludojnë një gjendje rrezikshmërie shoqërore të subjektit si, trafik droge, vrasje, grabitje të rëndë dhe zhvatje, rrëmbim, terrorizëm dhe përpjekje për të përmbysur sistemin kushtetues.

Regjimi i posaçëm e vendos të burgosurin në kufizime serioze në kontaktin e tij me botën e jashtme të cilat konsistojnë në një vizitë në muaj me një anëtar të familjes, në kushte të mbyllura dhe me mbikqyrje audio dhe video-regjistrim ose, si alternativë, një telefonatë dhjetë minuta në muaj nëse vizita nuk mund të bëhet gjatë së njëjtës periudhë, e cila po ashtu regjistrohet. Gjithashtu, të dënuarit ose të paraburgosurit të vendosur nën këtë regjim u ndalohet përdorimi i vlerave monetare, sendeve dhe objekteve që mund të marrin nga jashtë, korrespondenca e tyre kontrollohet nga institucioni përgjegjës, qëndrimi në ajrim në mjedise të hapura është i reduktuar deri në 2 orë, por jo më pak se 1 orë në ditë, si dhe këto individë përjashtohen nga organet përfaqësuese të të dënuarve apo të paraburgosurve. Parashikimet mbi kufizimet që vendosen në regjim të posaçëm në legjislacionin tonë janë të njëjta me parashikimet e regjimit italian 41 bis.

Vendimi për vendosjen e të dënuarit ose të paraburgosurit në regjimin e posaçëm në burgun e sigurisë së lartë në Shqipëri merret nga Ministri i Drejtësisë, mbi kërkesën e arsyetuar të drejtuesit të Prokurorisë së Posaçme, ndërkohë që legjislacioni italian parashikon edhe mundësinë që Ministri i Drejtësisë të marrë një vendim të tillë me iniciativën e tij apo me kërkesë të Ministrit të Brendshëm.  

Ndryshe nga legjislacioni italian i cili parashikon vendosjen në regjim të posaçëm të të dënuarit fillimisht për një periudhë katër (4) vjeçare subjekt i rishikimeve të mëtejshme çdo dy vjet, ligji shqiptar 81/2020 ka parashikuar që kohëzgjatja e regjimit të posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burgun e sigurisë së lartë nuk mund të jetë më e gjatë se 1 vit. Për këtë arsye, edhe në përputhje me orientimet e Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut (GJEDNJ), është përcaktuar e drejta e Ministrit të Drejtësisë, që, më kërkesë të të dënuarit apo të paraburgosurit, të bëjë një rivlerësim të kushteve për vazhdimësinë e këtij regjimi të posaçëm për periudha të tjera njëvjeçare.[8]

Zgjatja e këtij regjimi vendoset kur rezulton se ekziston akoma mundësia që i dënuari apo i paraburgosuri të jetë i aftë për të mbajtur lidhjet me organizatën kriminale, grupin e strukturuar kriminal, bandën e armatosur apo organizatën terroriste. Për zgjatjen e këtij regjimi duhet mbajtur parasysh edhe profili kriminal i të dënuarit apo të paraburgosurit, roli që ai luan në organizatën kriminale, kohën që është angazhuar në këtë organizatë kriminale, ngritjen e akuzave të reja të pashqyrtuara më parë ndaj tij, sjelljen që ka mbajtur në IEVP dhe nivelin e jetesës së familjarëve të tij. Jo më vonë se 30 (tridhjetë) ditë nga data e përfundimit të çdo periudhe njëvjeçare, drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme mund t’i propozojë Ministrit të Drejtësisë zgjatjen e këtij regjimi. Ministri i Drejtësisë, në bazë të propozimit të drejtuesit të Prokurorisë së Posaçme, rivlerëson nëse janë kushtet për vazhdimin e regjimit të posaçëm të ushtrimit të të drejtave ndaj të dënuarit ose të paraburgosurit.[9] Parashikimet e mësipërme trajtohen në mënyrë të njëjtë edhe nga legjislacioni italian, ku ndër të tjera neni 41 bis thekson se thjesht kalimi i kohës së përcaktuar për të qëndruar në regjim të posaçëm nuk përbën, në vetvete, një element të mjaftueshëm për të përjashtuar aftësinë për të mbajtur lidhje me organizatën ose për të demonstruar dështimin e funksionimit të saj, ndaj shihet e nevojshme rivlerësimi për zgjatjen e këtij regjimi.[10]

Ligji shqiptar 81/2020 parashikon mundësinë që, pas rivlerësimit të kushteve dhe urdhrit të Ministrit të Drejtësisë për vazhdimin e këtij regjimi të posaçëm, i dënuari, i paraburgosuri, avokati mbrojtës apo drejtuesi i Prokurorisë së Posaçme kanë të drejtë të bëjnë ankim në gjykatë brenda 20 (njëzet) ditëve, nga momenti i njoftimit të vendimit, nëse e shikojnë të arsyeshme. Si gjykatë kompetente për gjykimin e çështjes, sipas nenit 471 të Kodit të Procedurës Penale është Gjykata e Shkallës së Parë kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar. Gjykimi i çështjes nga gjykata nuk e pezullon vendimin e Ministrit të Drejtësisë. Edhe ky element është i njëjtë me atë të parashikuar në ligjin italian, vetëm se gjykatë kompetente për shqyrtimin e ankimit në Itali është Gjykata Mbikëqyrëse e Romës.

Lidhur me vendimin e Ministrit të Drejtësisë për vendosjen në këtë regjim, ajo çfarë ka ngjallur diskutime dhe për të cilën është kërkuar edhe interpretim gjyqësor nga Gjykatat Kushtetuese, lidhet me diskrecionin që ka gjykata në vlerësimin e vendimit të ministrit. A duhet që vendimi i Ministrit të Drejtësisë të jetë subjekt i një kontrolli përmbajtësor dhe efektiv nga gjykatat? Po në rastet kur vendimi është bazuar në një informacion të klasifikuar si “sekret” apo “i kufizuar”, për çështje të sigurisë kombëtare apo terrorizmit etj.?

Në përgjigje të pyetjeve sa më lart, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Shqipërisë, së fundmi në vendimin e saj nr. 5 të datës 22.02.2022 është shprehur se në rastet e vendosjes së të burgosurit në regjim të posaçëm të sigurisë së lartë, juridiksioni i zakonshëm duhet të vlerësojë thelbin e çështjes, e konkretisht nëse urdhri i Ministrit të Drejtësisë është në përputhje me standardin e procesit të rregullt ligjor, sipas nenit 6/1 të KEDNJ-së. Në këtë drejtim, gjykatat duhet të kenë akses të pakufizuar në të gjithë dokumentacionin e klasifikuar mbi të cilin është bazuar vendimmarrja e autoritetit shtetëror. Ato duhet të kryejnë një shqyrtim të detajuar të arsyeve të autoritetit shtetëror për mosbërjen me dije të dokumenteve të klasifikuara, t’i vlerësojnë ato, si dhe të urdhërojnë bërjen të ditur të atyre dokumenteve që vlerësojnë se nuk justifikojnë klasifikimin. Për më tepër, gjykatat janë të pajisura me pushtet për të vlerësuar thelbin e vendimmarrjes së autoritetit shtetëror, të heqin kufizimin për pasjen e certifikatës së sigurisë, si dhe të shfuqizojnë, kur është rasti, një vendim arbitrar të autoritetit.

Për rrjedhojë, Gjykata vlerëson se urdhri i ministrit të Drejtësisë duhet vlerësuar jo vetëm nga ana formalo-procedurale, por në veçanti nga ana substanciale, pasi një urdhër i tillë kufizon në shkallë të lartë të drejtat dhe liritë e kësaj kategorie personash. Në këtë pikëpamje, në aspektin kushtetues merr rëndësi përcaktimi i shkaqeve dhe i të dhënave mbi të cilat është bazuar vendosja e kërkuesit në këtë regjim.[11]

Edhe në rastin e Italisë, në raportin e “Garante Nazionale” për Italinë të vitit 2019, u theksua kryesisht domosdoshmëria që autoritetet italiane të respektojnë vendimet përkatëse të Gjykatës Kushtetuese për regjimin “41-bis”, veçanërisht në lidhje me kërkesën që një regjim i tillë “nuk mund të përbëhet nga masa të ndryshme nga ato që janë relevante dhe proporcionale me kërkesën e rendit dhe sigurisë publike në qendër të dekretit ministror (për vendosjen e regjimit) dhe...nuk mund të cenojnë në asnjë mënyrë ndalimin e trajtimit çnjerëzor dhe degradues dhe as të cenojnë qëllimin rehabilitues të dënimit”. [12]

GJEDNJ-ja ka theksuar, gjithashtu, se autoritetet shtetërore nuk mund t’i shmangen kontrollit efektiv të akteve të tyre nga gjykatat, duke pretenduar se bëhet fjalë për çështje të sigurisë kombëtare ose terrorizmit, pasi ekzistojnë teknika që mund të përdoren, të cilat marrin parasysh shqetësimet e tyre të ligjshme për natyrën dhe burimet e informacionit të inteligjencës, duke garantuar njëkohësisht edhe të drejtat procedurale të individit.[13]

 

Regjimi i posaçëm parë në këndvështrimin e Kushtetutës dhe KEDNJ-së

 

Regjimi i posaçëm në vetvete parashikon shtimin e një sërë kufizimesh të të drejtave për të paraburgosurit dhe të dënuarit, kufizime të cilat kërkojnë një vëmendje të shtuar dhe një kujdes të veçantë në vendosjen e tyre pasi mund të sjellin cenim të të drejtave themelore të njeriut. Kryesisht, duke patur parasysh natyrën e kufizimeve të cilat parashikon ky regjim lidhur me kontaktin e tij me botën e jashtme, kushtet e mbyllura dhe kontrollin e korrespondencës etj., këto kufizime mund të përbëjnë trajtim çnjerëzor dhe degradues apo cenim të jetës private dhe familjare. Ndaj, parimet e ligjshmërisë, proporcionalitetit dhe domosdoshmërisë janë parime të cilat duhet të mbahen në konsideratë në vendosjen e të dënuarit apo paraburgosurit në këtë regjim në kuadër të respektimit të të drejtave të tyre. Kufizimet e të drejtave kushtetuese për të paraburgosurit dhe të dënuarit sipas parashikimeve explicite të nenit 17[14] të Kushtetutës tonë nuk duhet të cenojnë thelbin e lirive dhe të drejtave dhe të tejkalojnë parashikimet e Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut (KEDNJ).

Duke qenë së regjimi i posaçëm po zbatohet për herë të parë në Shqipëri, nuk ka një trajtim të hollësishëm apo një praktikë të konsoliduar të këtij regjimi deri më tani. Megjithatë, së fundmi Gjykata Kushtetuese është shprehur me vendim[15] në të cilin ka konstatuar cenimit të së drejtës për proces të rregullt ligjor në drejtim të garantimit të parimit të kontradiktoritetit në gjykim gjatë gjykimit të ankimit ndaj urdhrit nr. 253, datë 28.07.2020 të Ministrit të Drejtësisë “Për vendosjen në regjimin e posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burgun e sigurisë së lartë për të paraburgosurin E. Sh”, si pasojë e mosrespektimit të parimit të kontradiktoritetit. Me urdhrin nr. 253/2020, Ministri i Drejtësisë kishe urdhëruar, ndër të tjera, vendosjen e kërkuesit në këtë regjim për një vit pranë Institucionit të Ekzekutimit të Dënimeve Penale “Jordan Misja”. Ndërkohë, me urdhrin nr. 474/2021 të Ministrit të Drejtësisë është disponuar zgjatja e masës së regjimit të posaçëm ndaj kërkuesit edhe për një vit tjetër. Lidhur me urdhërin është bërë ankim në Gjykatën e Posaçme të Shkallës së Parë e cila ka vendosur rrëzimin e kërkesës. Në gjykimin e saj, Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë, pavarësisht se bazuar në aktet ligjore dhe nënligjore në fuqi, mund të kishte akses në informacionin e klasifikuar si “sekret” apo “i kufizuar” mbi të cilin është bazuar urdhri nr. 253/2020 i ministrit të Drejtësisë për vendosjen e kërkuesit në regjimin e posaçëm, ajo ka vlerësuar të kthejë materialet e dërguara nga Ministria e Drejtësisë me arsyetimin se nuk kishte akses në këto dokumente bazuar në nenin 21 të ligjit nr. 8457/1999[16], duke e vlerësuar urdhërin e ministrit vetëm nga ana formalo-procedurale dhe jo nga ajo substanciale. 

Gjykata Kushtetuese shprehet se Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë nuk ka vlerësuar nëse të dhënat e akteve, mbi të cilat është bazuar ky urdhër, janë marrë në përputhje me parashikimet ligjore në fuqi, nëse kërkuesi duhej të ishte njohur me këto akte me qëllim të garantimit të së drejtës së tij për një proces të rregullt ligjor në drejtim të kontradiktoritetit, si dhe nëse në nxjerrjen e tyre organet shtetërore kanë vepruar në përputhje me ligjin dhe jo në mënyrë abuzive ose arbitrare. Për pasojë, mungesa e shqyrtimit të elementeve substanciale të urdhrit nr. 253/2020 nga Gjykata e Posaçme e Shkallës së Parë nuk u konstatua dhe nuk u rregullua nga Gjykata e Posaçme e Apelit ose Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, pavarësisht kërkesave të vazhdueshme të kërkuesit për vlerësimin nga gjykatat të urdhrit të ministrit të Drejtësisë, me qëllim që, të paktën ato, të njiheshin me përmbajtjen e këtyre akteve. [17] 

Në këtë pikëpamje, Gjykata Kushtetuese shprehet se në rastin e kësaj kategorie individësh, liria e të cilëve është kufizuar sipas ligjit, organet e pushtetit publik kanë detyrime shtesë për të dëshmuar se të drejtat kushtetuese të tyre respektohen dhe, pikërisht për këtë arsye, nenet 27 dhe 28 të Kushtetutës parashikojnë garanci specifike për këtë kategori individësh, ku ritheksohet në mënyrë të veçantë se çdo person, të cilit i është hequr liria, ka të drejtën e trajtimit njerëzor dhe të respektimit të dinjitetit të tij.[18]

Referuar jurisprudencës së GJEDNJ mbi regjimin e posaçëm, gjykata është shprehur se masat përmes të cilave një i paraburgosur ose i burgosur vendoset në regjim të posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burg të sigurisë së lartë, në vetvete, nuk kanë karakter ndëshkues, por parandalues. Për rrjedhojë, kufizimet që i bëhen të drejtave të një të burgosuri si rezultat i vendosjes së tij në regjim të posaçëm burgimi, bien brenda sferës së të drejtave personale dhe, si të tilla, përfshihen brenda konceptit të “të drejtave dhe detyrimeve civile”, të parashikuar në nenin 6/1 të KEDNJ-së që garanton të drejtën e procesit të rregullt.[19] 

Në disa çështje në lidhje me Italinë, Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut iu kërkua të shqyrtonte kufizimet që rrjedhin nga zbatimi i regjimit të seksionit 41 bis në të drejtat e të dënuarve dhe të paraburgosurve. Raste të tilla ngritën çështje sipas neneve 3 dhe 8 të Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Në këndvështrim të nenit 3, GJEDNJ ka konstatuar se vendosja e regjimit 41 bis nuk krijon në vetvete një çështje sipas nenit 3, edhe kur i dënuari është vendosur për periudha të gjata kohore. Për të bërë një vlerësim të tillë sipas këtij neni, kohëzgjatja duhet të shqyrtohet në dritën e rrethanave të secilit rast, që përfshin, ndër të tjera, konstatimin nëse rinovimi ose zgjatja e kufizimeve të kundërshtuara ishte e justifikuar.[20] Kështu, për shembull, në çështjen Enea kundër Italisë, Gjykata vlerësoi se kufizimet e vendosura si rezultat i regjimit të veçantë të burgut ishin të nevojshme për të parandaluar kërkuesin, i cili paraqiste një rrezik për shoqërinë, nga mbajtja e kontakteve me organizatën kriminale të cilës i përkiste. Gjykata gjithashtu vuri në dukje se zgjatja e këtyre kufizimeve ishte e justifikuar dhe nuk kishte prova për të kundërtën. Ndërkohë që në rastin e Provenzano kundër Italisë, Gjykata vlerësoi se zgjatja e zbatimit të regjimit 41 bis nuk kishte qenë mjaftueshëm e justifikuar, veçanërisht duke pasur parasysh sëmundjen të cilën ai vuante e cila i kishte shkaktuar një rënie kritike të njohjes dhe memories.[21]

Për sa i përket nenit 8 të Konventës, Gjykata vuri në dukje se përpara futjes së regjimit special 41 bis, shumë të burgosur të rrezikshëm kishin mundur të ruanin pozicionet e tyre brenda organizatave kriminale të cilave u përkisnin, të shkëmbenin informacione me të burgosur të tjerë dhe me botën e jashtme dhe të organizojë dhe prokurojë kryerjen e veprave penale. Në këtë kontekst, Gjykata vlerësoi se, duke pasur parasysh natyrën specifike të fenomenit të krimit të organizuar, veçanërisht të llojit mafioz, dhe faktin që vizitat familjare kanë shërbyer shpesh si një mjet për përcjelljen e urdhrave dhe udhëzimeve nga jashtë, kufizimi i vizitave dhe kontrollet shoqëruese nuk mund të thuhet se janë jo proporcionale me qëllimet legjitime të ndjekura sipas nenit 8 të Konventës.[22] Gjykata në çështjen Enea kundër Italisë konstatoi kështu se kufizimet në të drejtën e kërkuesit për respektimin e jetës së tij private dhe familjare nuk shkonin përtej asaj që, sipas kuptimit të nenit 8 paragrafi 2 të Konventës, ishte e nevojshme në një shoqëri demokratike në interes të sigurisë dhe rendit publik dhe për parandalimin krimit.

GJEDNJ është shprehur gjithashtu për një numër çështjesh polake, lidhur me regjimin e posaçëm të sigurisë së lartë. Kështu, në çështjen Piechowicz kundër Polonisë[23], Gjykata gjeti shkelje të nenit 3 të Konventës, pasi sipas vendimit të saj, gjykata shprehet se nuk ishte e bindur se prangosja sistematike sa herë që ankuesi dilte nga qelia ishte e nevojshme. Po kështu, pavarësisht nga masat e tjera të sigurisë, kontrollet e zhveshjes që përfshinin një inspektim anal të kryera në mënyrë rutinore  apo mbikëqyrja e vazhdueshme e të dënuarit nuk ishin të lidhura me ndonjë nevojë konkrete sigurie apo dyshimi specifik. Gjykata vlerësoi gjithashtu se, ndërsa graviteti i krimeve të pretenduara të kërkuesit mund të justifikonte klasifikimin e tij fillestar si një "i burgosur i rrezikshëm" dhe vendosjen e tij në regjimit special, ai nuk mund të shërbente si justifikimi i vetëm për vazhdimin e zgjatur të tij. Duke pasur parasysh efektin kumulativ të këtyre masave, Gjykata konstatoi shkelje të nenit 3 të Konventës në këtë rast.

Në të njëjtën çështje, gjykata gjeti gjithashtu shkelje të nenit 8 të Konventës pasi sipas saj, kufizimet e përgjithshme dhe sistematike mbi të drejtat e ankuesit për vizitë nga familja e tij, si dhe censura e korrespondencës së tij me autoritete të ndryshme publike dhe mbrojtësit e tij të ndihmës juridike, e aplikuar si pasojë e vendosjes së tij në regjimin special, përbënin shkelje të nenit 8 të Konventës.

Edhe në çështjen bullgare Harakchiev dhe Tolumov kundër Bullgarisë,[24] Gjykata konstatoi shkelje të nenit 3 të KEDNJ. Gjykata në këtë çështje vlerësoi në veçanti, se efekti kumulativ i kushteve që përfshinin izolimin e të dënuarit, ajrosje, ndriçimin, ngrohjen, higjienë, ushqimi dhe shërbim mjekësor të pamjaftueshëm përbënin trajtim çnjerëzor dhe poshtërues. Gjykata kritikoi gjithashtu faktin se izolimi i kërkuesve dukej se ishte rezultat i zbatimit automatik të dispozitave ligjore vendase që rregullojnë regjimin e burgjeve dhe jo të ndonjë shqetësimi të veçantë sigurie në lidhje me sjelljen e tyre.

 

Konkluzione

 

Regjimi i posaçëm në Shqipëri u sanksionua për herë të parë në vitin 2018 në ligjin nr. 108/2018 “Për një shtesë në ligjin nr. 8328, datë 16.04.1998 “Për të drejtat dhe trajtimin e të dënuarve me burgim dhe të të paraburgosurve”, të ndryshuar”, i bazuar në modelin italian të njohur si neni 41 bis.  Ky regjim është parashikuar si një masë parandaluese që kufizon të drejtat e të dënuarve në institucionet e ekzekutimit të vendimeve penale të sigurisë së lartë dhe të paraburgosurit që hetohen apo gjykohen për krijimin dhe pjesëmarrjen në një organizatë kriminale, organizatë terroriste apo për vepra me qëllime terroriste, bandë të armatosur ose grup të strukturuar kriminal. Vendosja në këtë regjim të posaçëm me kufizim të të drejtave bazohet vetëm në ruajtjen e rendit dhe të sigurisë dhe/ose parandalimin e komunikimit me organizatën kriminale ku bëjnë pjesë apo me organizatatë tjera. 

Regjimi i posaçëm në vetvete parashikon shtimin e një sërë kufizimesh të të drejtave për të paraburgosurit dhe të dënuarit, kufizime të cilat kërkojnë një vëmendje të shtuar dhe një kujdes të veçantë në vendosjen e tyre pasi mund të sjellin cenim të të drejtave themelore të njeriut. Kryesisht, natyra e kufizimeve të cilat parashikon ky regjim lidhen me kontaktin e tij me botën e jashtme si lejimi i një vizite në muaj me një anëtar të familjes, në kushte të mbyllura dhe me mbikqyrje audio dhe video-regjistrim ose, si alternativë, një telefonatë dhjetë minuta në muaj nëse vizita nuk mund të bëhet gjatë së njëjtës periudhë, e cila po ashtu regjistrohet. Gjithashtu, të dënuarit ose të paraburgosuri të vendosur nën këtë regjim u ndalohet përdorimi i vlerave monetare, sendeve dhe objekteve që mund të marrin nga jashtë, korrespondenca e tyre kontrollohet nga institucioni përgjegjës, qëndrimi në ajrim në mjedise të hapura është i reduktuar deri në 2 orë, por jo më pak se 1 orë në ditë, si dhe këto individë përjashtohen nga organet përfaqësuese të të dënuarve apo të paraburgosurve. Parimet e ligjshmërisë, proporcionalitetit dhe domosdoshmërisë janë parime bazë të cilat duhet të mbahen në konsideratë në vendosjen e të dënuarit apo paraburgosurit në këtë regjim në kuadër të respektimit të të drejtave të tyre.

Vendimi për vendosjen e të dënuarit ose të paraburgosurit në regjimin e posaçëm në burgun e sigurisë së lartë në Shqipëri merret nga Ministri i Drejtësisë, mbi kërkesën e arsyetuar të drejtuesit të Prokurorisë së Posaçme dhe kohëzgjatja e regjimit të posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burgun e sigurisë së lartë nuk mund të jetë më e gjatë se 1 vit, por kur vlerësohet e nevojshme, Ministri i Drejtësisë mund të përcaktojë vazhdimësinë e këtij regjimi me periudha të tjera njëvjeçare. Ndryshe nga sa parashikohet në legjislacionin tonë, ligji italian parashikon që kohëzgjatja fillestare e regjimit të posaçëm është për një periudhë 4 vjeçare, subjekt i rishikimeve të mëtejshme çdo dy vjet.

Lidhur me vendimin e Ministrit të Drejtësisë për vendosjen në këtë regjim, Gjykatat Kushtetuese shqiptare, në vendimin e saj nr. 5 të datës 22.02.2022, shprehet se urdhri i ministrit të Drejtësisë duhet vlerësuar jo vetëm nga ana formalo-procedurale, por në veçanti nga ana substanciale, pasi një urdhër i tillë kufizon në shkallë të lartë të drejtat dhe liritë e kësaj kategorie personash. Në këtë pikëpamje, në aspektin kushtetues merr rëndësi përcaktimi i shkaqeve dhe i të dhënave mbi të cilat është bazuar vendosja e kërkuesit në këtë regjim. Gjykata shton se në rastet e vendosjes së të burgosurit në regjim të posaçëm të sigurisë së lartë, juridiksioni i zakonshëm duhet të vlerësojë thelbin e çështjes, e konkretisht nëse urdhri i ministrit të Drejtësisë është në përputhje me standardin e procesit të rregullt ligjor, sipas nenit 6/1 të KEDNJ-së. Edhe Gjykata Kushtetuese italiane ka theksuar se në qendër të dekretit ministror në vendosjen e këtij regjimin duhet të mbahen parasysh që masat  të jenë relevante dhe proporcionale me kërkesën e rendit dhe sigurisë publike dhe...nuk mund të cenojnë në asnjë mënyrë ndalimin e trajtimit çnjerëzor dhe degradues dhe as të cenojnë qëllimin rehabilitues të dënimit”.

Në raport me të drejtat themelore të njeriut dhe kushtetueshmërisë së këtij regjimi, Gjykata Kushtetuese është shprehur për herë të parë mbi këtë regjim, në vendimin e saj nr.5/2022 dhe në asnjë rast nuk e ka konsideruar si anti-kushtetues vendosjen në regjim të posaçëm me kufizim të të drejtave të të dënuarve dhe të paraburgosurve. Por ajo ka konstatuar cenimin e të drejtës për proces të rregullt ligjor gjatë gjykimit të ankimit ndaj urdhrit nr. 253/2020 të Ministrit të Drejtësisë “Për vendosjen në regjimin e posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burgun e sigurisë së lartë për të paraburgosurin E. Sh”, si pasojë e mosrespektimit të parimit të kontradiktoritetit. Gjykata Kushtetuese shprehet se në rastin e kësaj kategorie individësh, liria e të cilëve është kufizuar sipas ligjit, organet e pushtetit publik kanë detyrime shtesë për të dëshmuar se të drejtat kushtetuese të tyre respektohen dhe, pikërisht për këtë arsye, nenet 27 dhe 28 të Kushtetutës parashikojnë garanci specifike për këtë kategori individësh, ku ritheksohet në mënyrë të veçantë se çdo person, të cilit i është hequr liria, ka të drejtën e trajtimit njerëzor dhe të respektimit të dinjitetit të tij.

Ndërkohë që GJEDNJ mbi regjimin e posaçëm është shprehur se masat përmes të cilave një i paraburgosur ose i burgosur vendoset në regjim të posaçëm të ushtrimit të të drejtave në burg të sigurisë së lartë, në vetvete, nuk kanë karakter ndëshkues, por parandalues. Në këndvështrim të nenit 3, GJEDNJ ka konstatuar se vendosja e regjimit 41 bis nuk krijon në vetvete një çështje sipas nenit 3, edhe kur i dënuari është vendosur për periudha të gjata kohore. Për të bërë një vlerësim të tillë sipas këtij neni, kohëzgjatja duhet të shqyrtohet në dritën e rrethanave të secilit rast, që përfshin, ndër të tjera, konstatimin nëse rinovimi ose zgjatja e kufizimeve të kundërshtuara ishte e justifikuar. Gjykata vlerësoi se, duke pasur parasysh natyrën specifike të fenomenit të krimit të organizuar, veçanërisht të llojit mafioz, dhe faktin që vizitat familjare kanë shërbyer shpesh si një mjet për përcjelljen e urdhrave dhe udhëzimeve nga jashtë, kufizimi i vizitave dhe kontrollet shoqëruese nuk mund të thuhet se janë joproporcionale me qëllimet legjitime të ndjekura sipas nenit 8 të Konventës.

_______________________________

 

            Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

-          Konventa Europiane e të Drejtave të Njeriut

-          Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë

-          Kodi i Procedurës Penale i Republikës së Shqipërisë

-          Ligji Nr.81/2020  “Për të Drejtat dhe Trajtimin e të Dënuarve me Burgim dhe të të Paraburgosurve”

-          Ligji Nr. 108/2018 Për një Shtesë në Ligjin Nr. 8328, Datë 16.4.1998, “Për të Drejtat dhe Trajtimin e të Dënuarve me Burgim dhe të të Paraburgosurve” dhe Relacioni i ligjit Nr. 108/2018

-          Ligji Nr. 8457/1999 “Për Informacionin e Klasifikuar "Sekret Shtetëror”

-          Ligji Italian Nr.354, datë 26 korrik 1975 “Normat për sistemin penitenciar dhe për ekzekutimin e masave private dhe kufizimeve të lirisë”

 

Doktrinë

-          Raporti për qeverinë italiane mbi vizitën në Itali të kryer nga Komiteti Evropian për Parandalimin e Torturës dhe Trajtimit ose Ndëshkimit Çnjerëzor ose Degradues (CPT), nga data 12 deri më 22 mars 2019

-          Gianmarco Cifaldi, Ermenegilda Scardaccione - Italy’s Penitenciary Order: art.41 bis OP. Juridical and criminological profiles; Criminology and Criminal Law Review 1/2018

-          Council of Europe/European Court of Human Rights, 2021: Guide on the case law of the European Convention of Human Rights – Prisoner’s rights

 

Jurisprudencë

-          Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë

-          Vendim gjyqësor i Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për çështjen Provenzano vs. Italy -Aplikimi Nr. 55080/13- 25/01/2019

-          Vendim gjyqësor i Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për çështjen Enea vs. Italy (Aplikimi Nr. 74912/01), datë 17 Shtator 2009

-          Vendim gjyqësor i Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për çështjen Piechoicz kundër Polonisë - aplikim Nr. 20071/07, datë 17/07/2012

-          Vendim gjyqësor i Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për çështjen Harakchiev dhe Tolumov kundër Bullgarisë, datë 08.10.2014



[1] Shih Gianmarco Cifaldi, Ermenegilda Scardaccione - Italy’s Penitenciary Order: art.41 bis OP. Juridical and criminological profiles; Aksesuar në linkun: https://globalresearchpublishing.com/wp-content/uploads/2018/03/Italy%e2%80%99s-Penitenciary-Order-art.41-bis-OP.-Juridical-and-criminological-profiles.pdf;

[3] Gianmarco Cifaldi, Ermenegilda Scardaccione - Italy’s Penitenciary Order: art.41 bis OP. Juridical and criminological profiles; link: https://globalresearchpublishing.com/wp-content/uploads/2018/03/Italy%e2%80%99s-Penitenciary-Order-art.41-bis-OP.-Juridical-and-criminological-profiles.pdf;

[4] Për më tepër shih relacionin shpjegues të ligjit Nr. 108/2018 Për një Shtesë në Ligjin Nr. 8328, Datë 16.4.1998, “Për të Drejtat dhe Trajtimin e të Dënuarve me Burgim dhe të të Paraburgosurve”, i Ndryshuar:  https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/20181018101905RELACIO%20-%20NDRYSHIME%208328.pdf;

[5] Shih nenin 41 bis sipas legjislacionit Italian. Aksesuar në linkun: https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1975-07-26;354~art41bis!vig=;

[6] Neni 17 i ligjit 81/2020. Për më shumë informacion, lutem gjeni linkun: https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/20200702104324ligj%20nr.%2081,%20dt%2025.6.2020.pdf;

[7] Neni 17, paragrafi 2 i ligjit 81/2020. Për më shumë informacion, lutem gjeni linkun: https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/20200702104324ligj%20nr.%2081,%20dt%2025.6.2020.pdf;

[8] Relacioni i ligjit Nr. 108/2018 Për një Shtesë në Ligjin Nr. 8328, Datë 16.4.1998, “Për të Drejtat dhe Trajtimin e të Dënuarve me Burgim dhe të të Paraburgosurve”, i Ndryshuar. Aksesuar në linkun:  https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/20181018101905RELACIO%20-%20NDRYSHIME%208328.pdf;

[9] Neni 17, paragrafi 6 dhe 7 i ligjit 81/2020. Për më shumë informacion, lutem gjeni linkun: https://www.parlament.al/Files/ProjektLigje/20200702104324ligj%20nr.%2081,%20dt%2025.6.2020.pdf;

[10] Shih nenin 41 bis sipas legjislacionit Italian. Aksesuar në linkun: https://www.normattiva.it/uri-res/N2Ls?urn:nir:stato:legge:1975-07-26;354~art41bis!vig=;

[11] Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, faqe 13. 

[12] Raporti për qeverinë italiane mbi vizitën në Itali të kryer nga Komiteti Evropian për Parandalimin e Torturës dhe Trajtimit ose Ndëshkimit Çnjerëzor ose Degradues (CPT), nga data 12 deri më 22 mars 2019, faqe 34. Aksesuar në linkun: https://rm.coe.int/16809986b4

[13] Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë (Dağtekin dhe të tjerë k. Turqisë, datë 13.12.2007, §§ 34-35; Chahal k. Mbretërisë së Bashkuar, datë 15.11.1996, § 131).

[14] Neni 17 i Kushtetutës së Shqipërisë parashikon se “1. Kufizime të të drejtave dhe lirive të parashikuara në këtë Kushtetutë mund të vendosen vetëm me ligj për një interes publik ose për mbrojtjen e të drejtave të të tjerëve. Kufizimi duhet të jetë në përpjesëtim me gjendjen që e ka diktuar atë. 2. Këto kufizime nuk mund të cenojnë thelbin e lirive dhe të të drejtave dhe në asnjë rast nuk mund të tejkalojnë kufizimet e parashikuara në Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut”.

[15] Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë.

[16] Neni 21 i ligjit nr. 8457/1999 parashikon: Një person mund të njihet me një informacion të klasifikuar nëse ai siguron një të drejtë njohjeje nga një drejtues institucioni apo personi, të cilit me ligj i është deleguar një e drejtë e tillë, kur:

a) personi ka nevojë për njohje informacioni për përmbushjen e interesave dhe qëllimeve të ligjshme;

b) personi ka nënshkruar një marrëveshje për mosekspozimin e informacionit;

c) personi ka garanci sigurie.
ç) personi ka zotësi për të vepruar.

[17] Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, faqe 15.

[18] Vendimi Nr. 5, date 22.02.2022 i Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë, faqe 16.

[19] Referimi në vendimin Nr. 5, datë 22.02.2022 të Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë i vendimeve të GJEDNJ: Enea k. Italisë, datë 17.09.2009, §§ 97-98; Papalia k. Italisë, datë 04.12.2007, § 27; Musumeci k. Italisë, datë 11.01.2005, § 36; Ganci k. Italisë, datë 30.12.2003, §§ 20-26.

[20] Çeshtja Provenzano vs. Italy -Aplikimi Nr. 55080/13- 25/01/2019, paragrafi 147. Për më shumë informacion gjeni linkun: PROVENZANO v. ITALY (coe.int); 

[21] Për më tepër shih: Council of Europe/European Court of Human Rights, 2021: Guide on the case law of the European Convention of Human Rights – Prisoner’s rights, faqet 49 e vijuese, aksesuar në linkun: Guide on the case-law - Prisoners’ rights (coe.int); Çështjen e Enea vs. Italy (Aplikimi Nr. 74912/01), datë 17 September 2009: linku ENEA v. ITALY (coe.int); Çeshtja Provenzano vs. Italy -Aplikimi Nr. 55080/13- 25/01/2019, paragrafi 147; linku: PROVENZANO v. ITALY (coe.int); 

[22] Çështja e Enea vs. Italy (Aplikimi Nr. 74912/01), datë 17 September 2009, paragrafi 126: linku ENEA v. ITALY (coe.int);

[23] Për më tepër shih: Çeshtjen Piechoicz kundër Polonisë - aplikim Nr. 20071/07, datë 17/07/2012; linku: PIECHOwWICZ v. POLAND (coe.int). 

[24] Për më tepër shih: Council of Europe/European Court of Human Rights, 2021: Guide on the case law of the European Convention of Human Rights – Prisoner’s rights, faqet 50, aksesuar në linkun: Guide on the case-law - Prisoners’ rights (coe.int); Çështjen Harakchiev dhe Tolumov kundër Bullgarisë, datë 08.10.2014: linku HARAKCHIEV AND TOLUMOV v. BULGARIA (coe.int).