K U S H T E T U T S H M Ë R I

 

PËR KONTROLLIN INCIDENTAL

 

Av. Prof. asoc. Dr. Fehmi ABDIU

Anëtar i Dhomës së Avokatëve,

Tiranë


“Asnjë akt në kundërshtim me Kushtetutën nuk mund të jetë i vlefshëm. Një Kushtetutë është një ligj themeltar dhe ashtu duhet të shihet nga gjyqtarët. U përket atyre të përcaktojnë kuptimin e saj dhe kuptimin e çdo ligji të veçantë që del nga trupi legjislativ. Po të ketë kontradiktë absolute ndërmjet tyre, natyrisht, duhet të preferohet ajo që ka karakter detyrues dhe një vlerë më të lartë”

Aleksandër Hamilton[1] 

 

Hyrje

 

Kushtetuta njohet, ndër të tjera, edhe si një kontratë shoqërore midis qytetarëve dhe qeveritarëve të tyre që përcakton pushtetin që kanë drejtuesit (qeveritarët) dhe pushtetin që kanë qytetarët. Si e tillë ajo ka një rëndësi të veçantë dhe një supremaci të padiskutueshme në hierarkinë apo “piramidën” e ligjeve. Rëndësia e Kushtetutës apo supremacia e saj janë të lidhura ngushtë me vendin a rolin që ajo luan në jetën e një populli. Ky rol apo vend i saj është pasqyruar në nenin 116 të saj, sipas të cilit, ajo gëzon një status të veçantë, sepse konsiderohet si ligji që gëzon përparësi në raport me gjithë ligjet e  tjera  dhe shërben si bazë për organizimin e punëve të të gjithë qytetarëve. 

Kushtetuta është ligji themelor i një shteti që mëshiron dhe shpreh parimet themelore të sistemit juridik. Ajo është dokumenti që përcakton normat themelore të organizimit të shtetit, parimet bazë të procesit politik dhe marrëdhëniet bazë të shtetasve me shtetin. Pra, Kushtetuta shërben si një garanci thelbësore e të gjitha të drejtave të shtetasve dhe e formës së regjimit. Parimi bazë dhe më i rëndësishmi që gjen pasqyrim në një Kushtetutë demokratike është ai i ndarjes së pushteteve, legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor. Kjo ndarje e balancim i pushteteve që është pasqyruar në nenin 7 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë e ka origjinën e vet që në shkrimet e Aristotelit dhe ka mbetur si koncept themelor për kohën moderne të konstitucionalizmit të bazuar në idetë e juristit e filozofit francez Monteskie. Sot ky koncept konsiderohet si themeli bazë mbi të cilin është ndërtuar një demokraci kushtetuese.

Mbështetur në këto standarde, Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë është udhëhequr nga disa koncepte bazë. Ajo pasqyron standardet demokratike të pranuara gjerësisht siç janë: zgjedhjet e lira, pluralizmi politik, liria e fjalës, autonomia e pushtetit vendor, etj. Kushtetuta pasqyron shtetin e së drejtës, rendin kushtetues, mbrojtjen e të drejtave të njeriut, pavarësinë e sistemit gjyqësor si dhe përcakton mundësitë e kufizimeve të pushtetit shtetëror, etj. Kë tij qellimi i shë rben edhe kontrolli kushtetues. 

         

Mbi kuptimin e gjykimit incidental

 

 Veç kontrollit abstrakt të ligjeve, që shpesh njihet si rishikim i drejtpërdrejtë në literaturën juridike, në tekstet e kushtetutave dhe në praktikën e drejtësisë kushtetuese kohët e fundit si tendencë e kohës, njihet dhe gjykimi konkret, ose i quajtur ndryshe gjykimi i tërthortë, apo gjykimi incidental.

Ky kontroll, në thelbin e tij, ka konceptin që kombinon parimin e kontrollit të kushtetuetshmërisë së ligjit, sipas sistemit amerikan, ku këtë të drejtë e ushtron çdo gjyqtar i sistemit të zakonshëm të drejtësisë, me atë  të  sistemit evropian, ku siç kemi bërë fjalë më lart, këtë “monopol” e ushtron një organ i specializuar për këtë qëllim, pra vetëm Gjykata Kushtetuese. [2]

Ai është konkret sepse iniciohet nga gjykata gjatë shqyrtimit të një çështjeje konkrete, zgjidhja në themel e së cilës varet nga ligji konkret që çmohet se është i papajtueshëm me Kushtetutën, për të cilën duhet të shprehet kjo e fundit. Ai quhet herë-herë “i tërthortë” sepse gjykata e sistemit të zakonshëm të drejtësisë nuk e realizon dot vetë, por shërben si iniciuese, duke vënë në lëvizje një organ kompetent të specializuar për këtë qëllim, Gjykatën Kushtetuese.

Ai quhet incidental sepse varet nga fakti se çështja e kushtetutshmërisë shtrohet si çështje incidentale apo anësore brenda procesit apo gjykimit kryesor, sepse ndodh në mënyrë jo të zakonshme, por në mënyrë përjashtimore për shkak të natyrës që ka dhe qëllimit që synohet nëpërmjet tij, të kontrollohet pajtueshmëria e një ligji me Kushtetutën, për të cilën duhet të shprehet Gjykata Kushtetuese.[3]

Së fundi, në lidhje me këtë vështrim terminologjik mund të pranojmë se ky gjykim ka dhe një veçori tjetër, sepse gjatë gjithë procesit që realizohet nga gjykata iniciuese dhe nga Gjykata Kushtetuese, gjykimi i kësaj të fundit i paraprin shqyrtimit përfundimtar që zhvillon gjykata e zakonshme që ka për detyrë të gjykojë kërkesën që i është paraqitur asaj. Pra, ky lloj gjykimi është quajtur edhe referim paragjykimor, sepse është kërkesë e gjykatës, që i bëhet Gjykatës Kushtetuese për të verifikuar kushtetuetshmërinë e ligjit që zbatohet.

Ky kontribut ka gjetur pasqyrim në nenin 145/2 të Kushtetutës shqiptare, sipas së cilës: “Kur gjyqtarët çmojnë se ligjet vijnë në kundërshtim me Kushtetutën, nuk i zbatojnë ato. Në këtë rast ato pezullojnë gjykimin dhe ia dërgojnë çështjen Gjykatës Kushtetuese”. 

Pasqyrimi i këtij instituti në këtë formë në Kushtetutë pati një rëndësi të veçantë.

Së pari, ky formulim solli në vetvete një reformë bashkëkohore lidhur me kompetencat e gjyqësorit të zakonshëm dhe më gjerë me natyrën e zhvillimin e drejtësisë kushtetuese dhe sidomos me aktorët që e zhvillojnë atë.

Së dyti, si risi, si ardhje e re, ky formulim ndikoi pozitivisht për autoritetin e gjyqtarit dhe të gjykatës tashmë si një institucion kushtetues.

Krahas këtyre aspekteve, me rëndësi sipas mendimit tim, është fakti se në thelb kjo zgjidhje e pranuar është një garanci më shumë për mbrojtjen e të drejtave të palëve në proces.

Kjo kompetencë e veçantë, e përcaktuar në mënyrë shumë eksplicite nga Kushtetuta është në të vërtetë atributi më i rëndësishëm që kanë gjyqtarët dhe gjykatat në vendin tonë.  Në këto raste, gjykata del tej caqeve të juridiksionit të saj të zakonshëm, pasi ushtron funksione kushtetuese, prandaj vendimet e saj kanë vlera shumë më të mëdha se çdo gjykim konkret, pasojat e të cilit janë të lidhura në përgjithësi me subjekte konkrete që janë palë në proces.

Ushtrimi i kësaj kompetence mund të përmbushet nga gjyqtarë profesionistë. Kjo kërkesë bëhet e domosdoshme po të kemi parasysh faktin që gjyqtarët tanë, vite më parë, nuk e kanë ushtruar këtë të drejtë e nuk e kanë njohur praktikën që ka ekzistuar për këtë qëllim prej shumë vitesh në mjaft vende të ndryshme. Këta dy faktorë, mendoj se kanë ndikimin e tyre për numrin e paktë të çështjeve me të cilat gjyqtarët dhe gjykatat angazhojnë Gjykatën Kushtetuese me kërkesa të tilla.

Koncepti për këtë lloj kontrolli, mendoj se ka burimin tek pushteti i ndryshëm që kanë gjyqtarët, krahasuar me punonjësit e administratës e tek raportet që ata kanë ndaj Kushtetutës dhe ligjit, raporte të cilat ndryshojnë në mënyrë të ndjeshme. Në raport me Kushtetutën, detyrimet e padiskutueshme të gjykatave për t’a zbatuar, janë evidente, ndërsa në raport me ligjin, kjo varësi ka karakter më relativ, por vetëm në një aspekt të caktuar, kur diskutohet fuqia detyruese e një ligji konkret që ata zbatojnë gjatë shqyrtimit të një çështjeje të caktuar. Në këto raste, kur lindin diskutime të harmonizimit të ligjit konkret me Kushtetutën, ato ndërmarrin një nismë për të kontrolluar pajtueshmërinë e tij me Kushtetutën, duke ia dërguar çështjen për shqyrtim Gjykatës Kushtetuese.[4] Kjo gjë është e lidhur edhe me konceptin bazë të raportit e përkatësisë së normave, sipas të cilit Kushtetuta ka përparësi ndaj ligjit, prandaj duhet t’i japin vendimet e tyre në bazë të ligjit themeltar para se t’i japin ato në bazë të ligjeve.[5]

Në raste të kësaj natyre gjykata merr një pozicion të veçantë sepse bëhet nismëtare për të ndërmarrë hapa konkretë që meritojnë të quhen kontribute kushtetuese. Ky lloj kontrolli mund të iniciohet si nga gjykatat e faktit, gjykatat e apelit apo dhe Gjykata e Lartë, e mund të realizohet vetëm ndaj ligjit. Kjo kërkesë e përcaktuar qartësisht, si nga Kushtetuta dhe nga ligji, është nënvizuar edhe në praktikën e Gjykatës Kushtetuese, e cila në një nga vendimet e saj shprehet, se: “Nga përmbajtja e nenit 145, pika 2 e Kushtetutës, del se bëhet fjalë vetëm për raste kur gjykata që gjykon një çështje konkrete, çmon se ligji, mbi bazë të të cilit ajo gjykon çështjen, vjen në kundërshtim me Kushtetutën”.

Gjykata Kushtetuese, që në vitet e para pas krijimit të saj e ka vënë theksin në këtë kërkesë të Kushtetutës dhe të ligjit, duke pranuar se “i vetmi rast kur një gjykate të juridiksionit të zakonshëm i lind e drejta të pezullojë gjykimin e çështjes objekt shqyrtimi dhe t’ia dërgojë materialet e saj Gjykatës Kushtetuese është rasti kur asaj i lind mendimi që një ligj apo një normë e veçantë e një ligji bie në kundërshtim me dispozitat kushtetuese”.[6]

Në literaturën e huaj, në përgjithësi, gjendet pikëpamja se “Një gjyqtar mund t’a ngrejë çështjen e kushtetuetshmërisë edhe në rastet kur mendon se papajtueshmëria e ligjit me normën kushtetuese nuk është krejtësisht evidente, kur kushtetuetshmëria e tij lidhet me mënyrën e përfundimit të çështjes”. Sipas autorit Guido Neppi Madona, gjyqtarët janë të ndjeshëm për rastet kur pretendohet për prekjen e të drejtave themelore, prandaj për këtë arsye ekziston me të drejtë mendimi se “Rreziku që një ligj, i cili dyshohet se dhunon  të drejtat themelore të njeriut, nuk do t’i nënshtrohet menjëherë kontrollit kushtetues gjatë gjykimit të një çështjeje për të cilën duhet të aplikohet ky ligj, është i vogël”.[7] Në një burim tjetër pranohet se gjyqtari duhet të ketë një dyshim serioz në lidhje me pajtueshmërinë e dispozitës së kundërshtuar.[8]

Në vendin tonë, për këtë problem vihen re opinione relativisht të ndryshme. Kolegu ynë Sokol Sadushi shkruan se në këtë paragraf duket sikur kanë gjetur shprehjen e tyre dy parimet, qoftë ai i rishikimit të shpërndarë, ashtu dhe ai i rishikimit të përqëndruar. Shprehja e përdorur në fjalinë e parë, “Kur gjyqtarët çmojnë se ligjet vijnë në kundërshtim me Kushtetutën nuk i zbatojnë ato” tregon, sipas tij, se gjyqtari ka të drejtën, por njëkohësisht dhe si detyrim kushtetues që, ligjet të cilat konsiderohen antikushtetuese, të mos i zbatojë.

Më pas, në pjesën e dytë gjejmë të mëshiruar konceptin e rishikimit të përqëndruar sepse misionin më të rëndësishëm, atë të verifikimit të kushtetuetshmërisë së normës, ia ka lënë një organi të vetëm, Gjykatës Kushtetuese, prandaj dhe detyron gjyqtarin të pezullojë gjykimin e çështjes dhe t’ia dërgojë çështjen asaj.[9]

Përmbajtja e nenit 145/1 të Kushtetutës dhe ajo e nenit 69 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, të gjithë këtë mision të gjyqtarit apo gjykatës e lidhin me çmimin e tyre se ligji vjen në kundërshtim me Kushtetutën. Për të qenë sa më të saktë në të drejtën e tyre për të aplikuar këtë dispozitë duhet të mbajmë parasysh, para së gjithash, përmbajtjen apo kuptimin e foljes “çmoj”, që në fjalorin e Gjuhës sonë, ka kuptim kur vështrohet në disa aspekte.[10]

Së pari, në aspektin ekonomik, me të kuptohet caktimi i vlerës së një malli a të një sendi, apo dhënia e mendimit për vlerën e tij.

Së dyti, me të kuptojmë përcaktimin me afërsi të peshës, përmasave, cilësisë, kategorisë etj. të një sendi.

Së treti, gjykimi mbi rëndësinë, vlerat dhe karakteristikat e dikujt, shqyrtim dhe vlerësim për ato.

Së fundi, vlerësim i madh, i vogël për diçka, etj.

Sa më lart është e kuptueshme se kuptimi i foljes “çmoj” është më shumë sinonim i foljeve “vlerësoj”, “shqyrtoj”, “gjykoj” apo “përcaktoj”, ku secila në veçanti është më shumë dëshmi e një gjendjeje subjektive që ndryshon nga një njëri tek tjetri e nga njëri gjyqtar tek tjetri.

Këtë gjë gjejmë pak a shumë dhe në vlerësimin që i bëhet kësaj foljeje në doktrinë.

Por, kur duhet të vendosë gjyqtari apo gjykata për këtë gjë? Për këtë ekzistojnë mendime relativisht të ndryshme. Kështu, kolegu i porsapërmendur shprehet: “Nëse gjyqtari mendon të mos e zbatojë ligjin konkret, atëherë ai duhet të ngrejë çështjen e kushtetuetshmërisë para Gjykatës Kushtetuese kur ka dyshime mbi mospërputhjen e tij me Kushtetutën”.[11]

Profesor Luan Omari pranon se, kontrolli konkret ushtrohet në rastin, kur në një gjykatë të zakonshme është në gjykim një çështje konkrete dhe gjatë këtij gjykimi gjykata arrin në konkluzionin se ligji, zbatimi i të cilit ka lidhje me çështjen, është antikushtetues.[12]

Kristaq Traja, ish anëtar i GJEDNJ, në lidhje me këtë, pranon se gjykata ia referon Gjykatës Kushtetuese ligjin që zbatohet në këtë çështje kur mendon se është në kundërshtim me Kushtetutën.[13]

Një qëndrim të përafërt ka shfaqur dhe ish anëtari i Gjykatës Kshtetuese, Kujtim Puto, i cili shprehet që gjyqtarët, vetëm pasi binden se ligji është antikushtetues, vendosin pezullimin e çështjes dhe dërgimin e saj Gjykatës Kushtetuese.[14]

Unë do të mendoja se për gjyqtarin e zakonshëm nuk është e domosdoshme që të bindet se ligji që zbatohet në çështjen konkrete është antikushtetues por, për të mjafton fakti që dyshon në mënyrë të arsyeshme për këtë gjë dhe ai duhet të procedojë duke pezulluar gjykimin e çështjes dhe duke ia dërguar atë Gjykatës Kushtetuese. Duke qenë kështu, për aq kohë sa Kushtetuta dhe ligji nuk janë shprehur në mënyrë detyruese për këtë gjë, por e kanë lënë atë në çmim të gjyqtarit, do të mendoja se një gjë e tillë është më tepër një e drejtë e gjyqtarit të zakonshëm, që të ndërmarrë këtë nismë vetëm atëherë kur ai krijon qoftë dhe njëfarë bindjeje, sigurie për papajtueshmërinë e ligjit të zbatueshëm.

 

Mbi veçoritë e gjykimit incidental dhe procedurat para Gjykatës Kushtetuese

 

Duke patur parasysh të gjitha kërkesat me karakter kushtetues del se gjykata nismëtare, kur ekzistojnë të gjitha kushtet e nevojshme me karakter ligjor, duhet të marrë një vendim që nuk është përfundimtar, në të cilin ajo duhet të shprehet për pezullimin e shqyrtimit të mëtejshëm të çështjes si dhe për dërgimin e materialeve të saj Gjykatës Kushtetuese për t’u shprehur për kushtetuetshmërinë e ligjit. Pra, ky qëndrim i gjykatës nuk mund të shprehet me asnjë mjet tjetër si: me relacion, me shkresë administrative e as me ndonjë mjet tjetër si: nëpërmjet materialeve që nënkuptojnë një përzierje të vendimit dhe relacionit. Duke qenë kështu, vendimi duhet të evidentojë, në aspektin formal, ekstremet e domosdoshme të tij si: të evidentohen palët, objekti i gjykimit, baza ligjore, pjesa arsyetuese dhe dispozitivi i tij, etj. Po ashtu, në të duhet të pasqyrohet qëndrimi i palës që e ka kërkuar një gjë të tillë, nëse është kërkuar, i palëve të tjera e i prokurorit. Në të nuk duhet të mungojë nënshkrimi i gjyqtarit dhe vulosja e tij, etj. Veç sa më sipër, nëse njëra palë nuk ka qenë e pranishme në gjykimin e çështjes, vendimi që merret duhet t’i njoftohet palës, dhe në këtë mënyrë ajo mund të njihet me përmbajtjen e tij.

Shqyrtimi i çështjeve të tilla nga Gjykata Kushtetuese paraqet disa veçori të cilat bien në sy që në gjykimin paraprak të çështjes në kolegj. Në këtë fazë, vëmendja përqëndrohet sa në kërkesat e nenit 31 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë”, që kanë të bëjnë me legjitimimin dhe kompetencën, aq edhe në respektimin e kërkesave të pasqyruara në nenet 68 e 69 të këtij ligji. Për këtë qëllim, neni 69, pika 1, ka përcaktuar se kur Gjykata Kushtetuese konstaton se çështja nuk është e plotë dhe në përputhje me nenin 68, ia kthen çështjen gjykatës që e ka dërguar, duke e orientuar për të plotësuar mangësitë që vihen re. Kjo e fundit është e detyruar që t’i plotësojë ato brenda një muaji nga data që i mbërrin çështja e kthyer. Në këtë fazë të kontrollit, gjykata nismëtare duhet të respektojë vendimin e kolegjit të Gjykatës Kushtetuese për të plotësuar kërkesën. Ajo nuk duhet të ndryshojë qëndrimin e saj.

Vendimet e këtij lloji, që nuk plotësojnë kushtet për të kaluar për gjykim për në seancën plenare, zënë një përqindje të lartë. Kështu, në  tërë si, në vitin 2009, nga 136 kërkesa të shqyrtuara gjithsej, 104 prej tyre kanë qenë vendime moskalimi dhe vetëm 32 kanë qenë vendime përfundimtare të seancës plenare. Ndërsa për vitin 2008, nga 200 vendime të dhëna, gjithsej 171 kanë qenë vendime moskalimi.

Palët në gjykimin e çështjes konkrete ndryshojnë nga çështjet e tjera. Cilësinë e kërkuesit këtu e ka gjykata apo gjyqtari, të cilët nuk detyrohen të paraqiten në gjykim e as nuk kanë detyrim për të paraqitur pretendime nëpërmjet opinioneve të tjera, pasi, siç kemi përmendur, pretendimet, argumentet dhe shkaqet që lidhen me gjykimin duhet të gjejnë pasqyrim në vendimin e gjykatës për pezullimin e gjykimit të çështjes.

Megjithatë, mendoj se nuk ka pengesë ligjore që gjykata të lajmërohet për datën dhe orën e seancës që ajo të jetë e pranishme në të dhe, nëse e çmon të nevojshme, të parashtrojë dhe argumentet shtesë për papajtueshmërinë e ligjit me Kushtetutën. Sipas pikës 1 të nenit 70 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, kjo e fundit detyrohet të publikojë faktin se çështja është nën shqyrtimin e saj. Ky fakt ka rëndësinë e vet pasi publiku vihet në dijeni të një fakti që mund të ketë rëndësi edhe më gjerë se për kërkuesin, sepse ligji objekt zbatimi është i zbatueshëm për të gjithë. Mendoj se është e dobishme që në raste të kësaj natyre, edhe pse nuk ka detyrim ligjor, Gjykata Kushtetuese mund të njoftonte të gjitha gjykatat për kërkesën konkrete dhe për ligjin që kontestohet, pasi një gjë e tillë do të ndikonte pozitivisht në parandalimin e atyre gabimeve që mund të vihen re në veprimtarinë e tyre lidhur me gjykimin e çështjeve të njëjta si ajo që është bërë objekt gjykimi në Gjykatën Kushtetuese. Në këto gjykime ftohen për të marrë pjesë si subjekte të interesuara organe të tilla si: Kuvendi, Këshilli i Ministrave, etj. Si të tilla mund të njoftohen edhe organet që veprojnë në bazë të atij ligji ose ato që merren me zbatimin e tij. Gjykimi i kësaj çështjeje përqëndrohet vetëm në lidhje me gjykimin e pajtueshmërisë së ligjit me Kushtetutën, pa diskutuar rreth bazueshmërisë së kërkesës së paraqitur për gjykim pranë gjykatës së juridiksionit të zakonshëm.

Një veçori tjetër e këtij gjykimi që e dallon atë nga gjykimi abstrakt është e lidhur me afatin e paraqitjes së kërkesës. Ndryshe nga neni 50 i ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, që parashikon se kërkesa për shqyrtimin e pajtueshmërisë së ligjit me Kushtetutën mund të paraqitet brenda tre vjetëve nga hyrja e tij në fuqi; për gjykimin incidental kërkesa mund të paraqitet në çdo kohë. Kjo veçori mendoj se duhet lidhur me faktin se, si moment konstatimi, për këto raste, shërben gjykimi i çështjes. Pra, ky ligj, si rregull, e ka kaluar “fazën” e prezantimit të tij menjëherë pas hyrjes në fuqi dhe, veç kësaj, diskutimi rreth përshtatshmërisë së tij me Kushtetutën lind gjatë një gjykimi të mëvonshëm që ka të bëjë me zbatimin e tij, pra mbi bazën e një shkaku konkret.

Pas momentit të pezullimit të shqyrtimit të mëtejshëm të çështjes, gjykata nismëtare nuk mund t’a korrigjojë vendimin e marrë, e as nuk mund t’a plotësojë atë me çfarëdolloj akti. Kështu, Gjykata Kushtetuese ka vendosur në praktikën e saj, në shumë raste, mospranimin e kërkesës për raste kur vendimit të gjykatës i kanë munguar kërkesat minimale për individualizimin e dispozitës, të pretenduar si antikushtetuese, apo pa përcaktuar parimet apo dispozitat kushtetuese që preken nga ligji.

Veç kësaj, nga momenti që merret vendimi nga gjykata, ai nuk mund të revokohet me çfarëdolloj arsyetimi qoftë. Gjykata duhet t’a përsërisë kërkesën për rastet kur Gjykata Kushtetuese ia kthen kërkesën si të paplotë, konform nenit 69 të ligjit, si dhe detyrohet të plotësojë mangësitë brenda një muaji nga data e mbërritjes së çështjes. Në praktikën gjyqësore, është vënë re se kjo kërkesë e ligjit në lidhje me afatin nuk është shumë e përshtatshme, pasi ky afat nuk mund të respektohet ndonjëherë dhe për shkaqe objektive. Më pas, gjykata duhet t’a bëjë çështjen përsëri objekt gjykimi, prandaj detyrohet të njoftojë palët dhe t’i vërë ato në dijeni rreth vendimit të Gjykatës Kushtetuese. Veç kësaj, pas këtij momenti, gjykata detyrohet të sjellë në vendim, argumente të tjera plotësuese apo të plotësojë kërkesa të tjera të nenit 68 të ligjit. Këto kërkesa, shumë herë, nuk mund të plotësohen brenda afatit një-mujor edhe për arsye të tjera që kanë të bëjnë me ngarkesën e punës gjyqësore dhe planifikimin e kërkesave shumë kohë më përpara etj. Duke qenë kështu, mendoj se kjo dispozitë ligjore që përcakton afatin një-mujor për përmbushjen e kësaj detyre mund të ndryshohet.

Ndryshe qëndron problemi në rastet kur Gjykata Kushtetuese ka vendosur moskalimin e çështjes për gjykim, pasi gjykata kërkuese s’mund të përsërisë kërkesën për ato shkaqe për të cilat është vendosur moskalimi, por, ajo nuk pengohet që t’a përsërisë atë pas rrëzimit të kërkesës së parë, por jo për të njëjtat shkaqe e me të njëjtat argumente. Gjithashtu, mendoj se gjykata nuk ka pengesë ligjore për të përsëritur kërkesën, brenda të njëjtës shkallë gjykimi, për një dispozitë tjetër nga ajo që ishte radhën e parë, mjafton që të plotësojë kriteret ligjore të parashikuara nga neni 68 i ligjit.

Në këtë proces, sipas ligjit përkatës, nuk thirren as palët që janë prezente gjatë gjykimit në gjykatën e zakonshme e, për më tepër, as ajo palë që i ka parashtruar gjykatës kërkesën për pezullimin e shqyrtimit të çështjes. Ligji, këto palë, nuk i përmend në mënyrë të qartë, por fakti që në dispozitën përkatëse përdoret edhe shprehja “etj.”, të bën të mendosh se, Gjykata Kushtetuese nuk ka pengesa ligjore për t’i njoftuar ato e për t’i barazuar me subjektet e tjera të interesuara që njihen ligjërisht, veçanërisht me ato subjekte që merren me zbatimin e ligjit. Ky qëndrim mendoj që duhet korrigjuar, sepse palët në proces janë të interesuara për pranimin ose jo të kërkesës për papajtueshmëri dhe, si të tilla, ato në përgjithësi mund të parashtrojnë edhe argumente pro apo kundër kërkesës. E parashtrojmë këtë  mendim dhe për një arsye tjetër që ka të bëjë me faktin se, si rregull, palët e thirrura si subjekte të interesuara: Këshilli i Ministrave dhe Kuvendi i Shqipërisë janë të interesuara për qëndrueshmërinë e ligjit. Po ashtu, mendojmë që si subjekt i interesuar duhet të njoftohet dhe Avokati i Shtetit, për të gjitha ato raste kur gjykimi është i lidhur me interesa publike. Palët e thirrura e të paraqitura në gjykim nuk mund të shtojnë apo pakësojnë objektin e gjykimit në raport me atë që kërkohet në vendimin e gjykatës, pasi në këtë gjykim vepron parimi i ngjashmërisë midis asaj që kërkohet nga gjykata e zakonshme dhe asaj rreth të cilës Gjykata Kushtetuese detyrohet për t’u shprehur. Kjo, për mendimin tim, shpjegohet me faktin se objekti i kërkesës përcaktohet në mënyrë ekskluzive vetëm nga gjykata kërkuese. Ky qëndrim nuk duhet keqkuptuar apo ngatërruar me rastet kur Gjykata Kushtetuese, del tej objektit të kërkimit duke u bazuar në nenin 48 të ligjit të saj.

Qëndrimi që mban neni 145/1 i Kushtetutës ka sjellë ndryshime konceptuale lidhur me këtë kompetencë. Para miratimit të Kushtetutës, sipas nenit 25 të ligjit “Për disa ndryshime dhe plotësime në ligjin nr.7491, datë 29.04.1991 “Për Dispozitat Kryesore Kushtetuese”, në vargun e subjekteve që kishin të drejtë të vinin në lëvizje Gjykatën Kushtetuese ishin edhe gjykatat. Por, me ligjin e lartpërmendur Gjykata Kushtetuese gjykonte, ndër të tjera, pajtueshmërinë e ligjeve dhe të akteve që kanë fuqinë e ligjit me Kushtetutën, si dhe pajtueshmërinë e akteve dhe dispozitave nënligjore me Kushtetutën dhe me ligjin.[15]

Në atë kohë nuk ekzistonin përcaktime rigoroze ligjore në lidhje me të drejtën e çdo subjekti për të vënë në lëvizje këtë gjykatë për çdo kompetencë konkrete të saj, por sipas praktikës së saj, në përgjithësi, ishte pranuar e drejta e gjykatave për të parashtruar kërkesa që kishin të bënin me pajtueshmërinë e ligjeve dhe të akteve që kanë fuqinë e ligjit me Kushtetutën, si dhe me gjykimin e papajtueshmërisë së akteve dhe dispozitave nënligjore me Kushtetutën dhe me ligjin, kompetenca këto që buronin nga pikat 2 e 3 të nenit 24 të ligjit të kohës.

Ky qëndrim bazohej në nenin 8 të ligjit të lartpërmendur, sipas të cilit, kur gjatë shqyrtimit të çështjes gjykata arrinte në përfundimin se akti normativ nuk pajtohej me ligjin “Për Dispozitat Kryesore Kushtetuese” dhe me ligjet, ajo pezullonte gjykimin dhe ia dërgonte materialet e çështjes Gjykatës Kushtetuese. Nga sa u parashtrua, duket se Gjykata Kushtetuese gjykonte jo vetëm kushtetuetshmërinë e akteve, por dhe ligjshmërinë e tyre. Një kompetencë e tillë, që në të vërtetë është jashtë natyrës e funksioneve të Gjykatës Kushtetuese, mbase i ishte besuar asaj për faktin se kontrollin e ligjshmërisë së akteve në atë kohë nuk e kishin në kompetencë të tyre as gjykatat e zakonshme. Atëherë, gjykatat e zakonshme kishin të drejtë të vinin në lëvizje Gjykatën Kushtetuese edhe për papajtueshmërinë e akteve të tjera normative me ligjin.

Kushtetuta jo vetëm që i ka vendosur gjykatat tek subjektet që e vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese, por ka përcaktuar rigorozisht rastet kur i lind e drejta e gjykatës për të ndërmarrë këtë hap. Veç kësaj, ligji “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese” ka përcaktuar edhe procedurat që duhet të respektojnë gjykatat për raste të tilla.

Vendime të tilla pezullojnë gjykimin e kërkesë-padisë së paraqitur para gjykatës së juridiksionit të zakonshëm, duke aplikuar drejtpërsëdrejti këtë dispozitë kushtetuese. Pavarësisht nga kjo, si çdo vendim pezullimi, mendoj se ai mund të ankimohet nga palët, konform nenit 301 të Kodit të Procedurës Civile dhe nenit 343 të Kodit të Procedurës Penale.

Gjykimi në shkallë të dytë i një ankimi të tillë mendoj se ka veçoritë e veta. Gjykata e apelit, në një këndvështrim, kontrollon nëse pezullimi është realizuar konform nenit 145/2 të Kushtetutës dhe nenit 297/d të Kodit të Procedurës Civile, për çështjet civile, apo te nenit 343 të të Kodit të Procedurës Penale. Kjo e fundit nuk ka të drejtë të gjykojë në shkallë të dytë kushtetutshmërinë e normës ligjore për të cilën gjykata e juridiksionit të zakonshëm i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese, por vetëm aspektet formale të pezullimit. Qëndrimi i kundërt do t’i jepte kësaj gjykate atributet e Gjykatës Kushtetuese.

 

Kërkesat kryesore në lidhje me gjykimin incidental dhe me legjitimitetin e gjykatës

 

Sipas nenit 68 të ligjit nr.8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë”, të drejtën për të iniciuar procedurat në lidhje me gjykimin incidental e ka gjykata ose gjykatësi gjatë një procesi gjyqësor.

Sipas përmbajtjes së dispozitës dhe frymës së nenit 145 të Kushtetutës, duket se konkurrojnë dy kërkesa: njëra objektive – kë rkesa duhet të ngrihet gjatë një gjykimi, dhe tjetra subjektive – duhet të ngrihet nga një gjykatë apo gjyqtar i caktuar me ligj. Pra, këto dy kërkesa duhet të jenë të pranishme për çdo gjykim të iniciuar për këtë qëllim.

Në lidhje me parimin e gjykatës së caktuar me ligj, Gjykata Kushtetuese ka krijuar praktikën e saj, me të cilën është shprehur se fjalët “gjykatë e caktuar me ligj”, në kuptim të nenit 42/2 të Kushtetutës mbulon jo vetëm bazën ligjore për vetë ekzistencën e gjykatës, por edhe kompozimin e trupit gjykues të ngarkuar për shqyrtimin e çdo çështjeje konkrete.[16]

Sipas praktikës së saj, gjykimi i çështjes nga një gjykatë e caktuar me ligj është një kërkesë e procesit të rregullt ligjor, sipas nenit 42 të Kushtetutës dhe nenit 6 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut pasi, në kuptimin material, termi “gjykatë” ka të bëjë me funksionimin e saj për zgjidhjen e çështjeve që janë në kompetencë të saj, në një proces të zhvilluar dhe me një procedurë të caktuar, bazuar në ligj dhe Kushtetutë. E drejta e çdo pale për t’u dëgjuar në seancë para një gjykate kompetente, kërkon që kjo e fundit të ketë juridiksionin për të kryer këtë gjë dhe kompetencën e përcaktuar me ligj për këtë qëllim.

Për këtë qëllim, me “ligj” nënkuptohet si legjislacioni bazë për krijimin e gjykatës, ashtu dhe ai i përcaktimit të kompetencave të saj, në të gjitha fushat përkatëse. Duke u bazuar në këtë kriter bazë, Gjykata Kushtetuese është shprehur se, nëse gjykata nuk ka kompetenca për të gjykuar sipas legjislacionit përkatës të një vendi, ajo nuk është gjykatë e caktuar me ligj, sipas kuptimit të nenit 42 të Kushtetutës dhe nenit 6 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Ky përfundim mund të përligjet duke u bazuar tek parimi i shtetit të së drejtës, i sanksionuar në nenin 4 të Kushtetutës, sipas të cilit e drejta përbën bazën dhe kufijtë e veprimtarisë së shtetit. Duke arsyetuar kështu, mund të themi se një tribunal në kuptimin ligjor karakterizohet nga funksionimi i tij, me të cilin duhet kuptuar të vendosurit brenda kompetencave të tij, bazuar në rregullimet ligjore, sipas procedurave të përcaktuara rigorozisht me ligj.[17]

E drejta për t’u gjykuar përpara një gjykate kompetente, të përcaktuar me ligj, kërkon gjithashtu që jo vetëm të bëhet drejtësi sipas ligjit, por që ajo të duket dhe shikohet se bëhet. Parimi i paanësisë, kërkon që secili nga vendimmarrësit, qofshin gjyqtarë profesionistë apo jo, të jenë të paanshëm. Paanësia nënkupton që gjyqtari nuk duhet të ushqejë paragjykime në lidhje me çështjen e shtruar para tij dhe që ai nuk duhet të veprojë në mënyrë të tillë që ndihmon interesat e vetëm njërës palë. Ky nocion i paanësisë është kuptuar, sipas Gjykatës Evropiane, dhe si barazi e armëve, që përfshihet në kuptimin e procesit të rregullt ligjor dhe që kërkon që dy palët në gjykim të kenë të njëjtat mundësi dhe të drejta për të paraqitur çështjen e tyre.[18]

Në lidhje me këtë, praktika gjyqësore dhe ajo kushtetuese në vendin tonë kanë patur uniformitet që buron nga përmbajtja e dispozitave kushtetuese dhe ligjore, që në mënyrë të shprehur e të qartë bëjnë fjalë vetëm për gjyqtar dhe vetëm gjykatë, pa bërë diferencime dhe pa vendosur kufizime, prandaj nuk ka patur keqkuptime në lidhje me këtë problem.

Ndryshe qëndron ky problem në vende të tjera, sidomos ku flitet për organ gjyqësor. Në Itali, praktika e Gjykatës Kushtetuese Italiane e ka zgjeruar shumë kuptimin e organit gjyqësor, duke pranuar si të tillë dhe organe quazi gjyqësore ose dhe organe që nuk japin drejtësi sipas kuptimit kushtetues dhe ligjor.

Kështu, është quajtur subjekt legjitim për këtë qëllim, edhe veprimtaria që ushtrohet nga një gjyqtar, jo për të zgjidhur një konflikt, në interes të një apo disa subjekteve, por për lëshimin e autorizimeve, për pranimin e një dokumenti, për aplikimin e masave të sigurimit, për vendosjen në lidhje me masat që ka marrë komanda e burgjeve për refuzimin për takimin me mbrojtësin[19] etj.

Në lidhje me kërkesën me karakter objektiv, me “gjykim” kuptojmë veprimtarinë e gjyqtarit ose të gjykatës që zhvillohet në bazë dhe për zbatim të Kushtetutës dhe ligjeve e që në përfundim të gjykimit shoqërohet kurdoherë me një vendim përfundimtar. Në doktrinë ekziston mendimi se termi “gjykim” duhet kuptuar gjerë si përfshirje në veprimtarinë gjyqësore që zhvillon gjyqtari i vetëm ose gjykata, mjafton që ajo të ketë natyrë funksionale gjyqësore, si të natyrës proceduriale, por dhe për atë materiale substanciale.[20] Veç kësaj, gjyqtari apo gjykata duhet të kenë “pushtet” efektiv në lidhje me normën e kundërshtuar, në kuptimin që, zbatimi i saj i takon atij ose asaj gjykate dhe jo një gjykate tjetër. Po ashtu, zbatimi i normës së kundërshtuar duhet të jetë i detyrueshëm në atë fazë të gjykimit, e jo në një  fazë  tjetër të  gjykimit.       

Kështu mendohet se, një gjyqtar për të cilin është kërkuar nga palët që ai të përjashtohet nga gjykimi, nuk mund të legjitimohet për të ndërmarrë këtë nismë para Gjykatës Kushtetuese derisa të vendoset nëse do të vazhdojë të gjykojë, ashtu si nuk mund t’a bëjë këtë një gjykatë për një nismë ligjore për shfuqizimin e një dispozite, nëse detyrimin për zbatimin e kësaj dispozite, ajo e ka në një fazë të mëvonshme dhe e kundërta, kur dispozitat që kanë lidhje me problemet e gjykimit janë aplikuar më përpara nga gjykata, apo kur mundësia për të aplikuar atë nuk ekziston, etj.

Së fundi, lidhur me këtë, merr rëndësi edhe një fakt tjetër. Nëse gjatë gjykimit objekti i tij ndryshon me kërkesë të palëve apo dhe kryesisht nga gjykata, kjo e fundit nuk legjitimohet për të ndërmarrë nismën për të kontrolluar dispozitën me të cilën kishte filluar gjykimi. Në rast të tillë, ajo ka legjitimitet për të kërkuar këtë gjë ndaj dispozitës së re ku është transferuar objekti i gjykimit në thelb.

Gjykata, që paraqitet me cilësinë e kërkuesit, duhet të ketë juridiksionin për të gjykuar çështjen objekt shqyrtimi. Në të kundërtën, pra nëse nuk ka juridiksion mbi një çështje të caktuar, ajo nuk legjitimohet për të vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese nëpërmjet gjykimit incidental.

Nocioni i ligjit në këtë gjykim. Sipas përmbajtjes së nenit 145/2 të Kushtetutës del se objekt i shqyrtimit të një gjykimi të tillë janë ligjet që çmohen se janë në kundërshtim me Kushtetutën. Pra, në raste të tilla mund të flitet vetëm për ligje. Pavarësisht se si është shprehur akti themeltar, mendoj se duhet nënkuptuar se Kushtetuta bën fjalë për ligjin që shërben si bazë ligjore ku është mbështetur kërkesa që është paraqitur para gjykatës së zakonshme për gjykimin e një konflikti konkret. Si i tillë, ligji mund të jetë, i gjithë ligji, ose një  pjesë  e tij, një dispozitë ose pjesë e saj. Për aq kohë sa bëhet fjalë për kontrollin e papajtueshmërisë së ligjeve, pa vënë ndonjë kufizim, nuk është e vështirë për të menduar se kuptimi i Kushtetutës ka të bëjë si për ligjet e zakonshme, ashtu dhe për ligjet organike, pavarësisht nga procedurat e ndryshme që aplikohen për  miratimin e tyre. Në jetën e përditshme, në kuptimin e gjerë të fjalës, me termin “ligj” kuptohen edhe aktet nënligjore që nxirren në bazë dhe për zbatim të ligjeve, por në një veprimtari të tillë nuk mund të bëhet fjalë për një kontroll të tillë. Pra, termi “ligj” i përdorur nga Kushtetuta nënkupton atë me kuptimin e ngushtë të fjalës, si akt të miratuar nga legjislativi.

Veç ligjeve, në raste të tilla është shtruar për diskutim fakti nëse gjykata mund të mbajë të njëjtin qëndrim edhe për aktin normativ me fuqinë e ligjit që nxjerr Këshilli i Ministrave, duke u bazuar në nenin 101 të Kushtetutës. Këto akte kanë fuqinë e ligjit që në momentin që nxirren, por në të vërtetë, ato nuk janë ligje që në atë moment, sepse që të marrë këtë të drejtë lypset që ai, nga ana formale të miratohet nga Kuvendi, sepse vetëm atëherë ai bëhet pjesë e sistemit të brendshëm ligjor. Duke qenë kështu, mendoj se një akt i tillë mund të bëhet objekt diskutimi vetëm pas miratimit nga Kuvendi, pra pas kalimit të afatit 45 ditë.

Në literaturën juridike, ky problem është trajtuar lidhur ngushtë edhe me përmbajtjen e nenit 178/1 të Kushtetutës, sipas të cilit, ligjet dhe aktet e tjera normative të miratuara para datës së hyrjes në fuqi të Kushtetutës, do të zbatohen derisa nuk janë shfuqizuar.

Sipas mendimit tim, Kushtetuta, me përmbajtjen e lartpërmendur, i ka dhënë zgjidhje një problemi të rëndësishëm të zbatimit të legjislacionit të miratuar para hyrjes së saj në fuqi, duke urdhëruar zbatimin e tyre të përkohshëm sepse logjikisht pas saj i gjithë legjislacioni është i detyruar t’i përshtatet Kushtetutës, qoftë dhe duke u shfuqizuar pjesë-pjesë për shkak të hartimit të politikave legjislative bashkëkohore.

Veç kësaj, ka dhe një arsye tjetër që lidhet me respektimin e standardeve që janë vendosur para Kushtetutës, prandaj edhe që të mos ndikojë keq në sigurinë legjislative, ajo ka bërë fjalë se ligjet dhe aktet e mëparshme do të zbatohen derisa s’janë shfuqizuar.

Në këndvështrimin e trajtimit tonë të këtij problemi, mendoj se kjo dispozitë nuk bie ndesh me nenin 145/2 të Kushtetutës, sepse kjo e fundit,  të drejtën për të ndërmarrë nismën në një gjykim incidental, e lejon në përgjithësi për të gjitha ligjet e miratuara para dhe pas miratimit të aktit themeltar. Në këto rrethana, edhe për këto ligje nëse konstatohet se ato paraqesin probleme papajtueshmërie me Kushtetutën, gjykatat e zakonshme duhet të veprojnë njëlloj si për  rastet e tjera.

Të njëjtin qëndrim mendoj se duhet të mbajnë gjykatat edhe për rastet kur ballafaqohen me nenin 181/2 të Kushtetutës sipas të cilit, ligjet e miratuara para hyrjes në fuqi të Kushtetutës, që kanë të bëjnë me shpronësimet a konfiskimet, do të zbatohen kur nuk vijnë në kundërshtim me Kushtetutën.

Duken ndryshimet konceptuale që vihen re ndërmjet këtyre dispozitave, por mendoj se edhe në këto raste gjykata që mund t’a çmojë se një ligj i tillë vjen në kundërshtim me Kushtetutën, mund të ndjekë për të, të njëjtën procedurë duke kërkuar shfuqizimin e tij vetëm nga Gjykata Kushtetuese. Ky qëndrim natyrisht nuk sjell ndonjë dukuri të veçantë, sepse e veçanta në lidhje me përmbajtjen e kësaj dispozite ka të bëjë me idenë se ato ligje do të zbatohen kur nuk vijnë në kundërshtim me Kushtetutën.

Ky formulim, në tërësinë e vet, duket shumë i larguar prej konceptit të kontrollit të ligjit nga Gjykata Kushtetuese, si një organ i specializuar. Prandaj pranohet se në këto raste mund të jetë më e drejtë që vetë gjykata e zakonshme mund të shmangë një dispozitë apo ligj që çmon se është i papajtueshëm me Kushtetutën.[21]

 

A mund të ngrejë Gjykata Kushtetuese problemin e gjykimit incidental ?

 

Sipas përmbajtjes së nenit 145/2 të Kushtetutës dhe nenit 68 të ligjit nr.8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, duket sikur të drejtën për të ndërmarrë këtë nismë e kanë vetëm gjyqtarët e gjykatave të sistemit të zakonshëm të drejtësisë.

Nga ky arsyetim, duket sikur Gjykata Kushtetuese, që merret kryesisht me drejtësi kushtetuese dhe që vendos përfundimisht rreth kërkesave të gjykatave të zakonshme, nuk ka të drejtë të çmojë vetë në një proces gjyqësor edhe kur ndodhet në pozitë të ngjashme me gjykatën e zakonshme gjatë gjykimit të një çështjeje konkrete, nëse ligji, në bazë të të cilit gjykon për një çështje konkrete, mund të jetë i papajtueshëm me Kushtetutën. Por pa u marrë me interpretimin e hollësishëm të dispozitave të lartpërmendura, logjikisht do të mendonim se do të ishte krejt normale që të pranohet se një kompetencë të tillë mund t’a realizonte edhe kjo gjykatë. Për aq kohë sa këtë kompetencë e kanë gjyqtarët e zakonshëm, mund të dukej si paradoks po të pranojmë se këtë gjë s’mund t’a bënte Gjykata Kushtetuese. Këtë qëndrim e mbështet edhe përmbajtja e nenit 48 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, sipas të cilit kjo e fundit, megjithëse si rregull kufijtë e shqyrtimit të çështjes i ka brenda objektit të kërkesës, në mënyrë përjashtimore, kur ka lidhje midis objektit të kërkesës dhe akteve të tjera normative, vendos edhe tej objektit të kërkesës. Pra, duke patur këtë të drejtë, Gjykata Kushtetuese, fare mirë, mund të synojë për të arritur gjatë shqyrtimit të çështjeve të veçanta, këtë qëllim legjitim. Kështu ka vepruar Gjykata Kushtetuese në praktikën e saj, në disa raste, por si më tipik ka qenë vendimi i saj nr.65, datë 10.12.1999, ku është shprehur se ka vendosur të shqyrtojë tej objektit të kërkesës, edhe kushtetuetshmërinë e dy dispozitave të Kodit Penal Ushtarak. Në një rast të tillë, siç është pranuar me të drejtë nga doktrina, kemi të bëjmë pikërisht me një kontroll incidental të një akti tjetër normativ, përveç atij  që është objekt i kërkesës.[22]

Këtë pikëpamje ka në themelin e veprimtarisë së saj edhe Gjykata Kushtetuese Italiane, që kësaj pyetjeje i është shprehur pozitivisht në vendimet nr. 248, viti 1982 dhe nr.22.  viti 1980. Duke e mbështetur këtë qëndrim të saj, në doktrinën italiane është pranuar, se: “Kush mendon ndryshe do të kryente një paradoks, sepse do të detyronte gjyqtarët kushtetues të zbatonin, në gjykimet e veta, norma antikushtetuese”.[23]

Mbi dispozitat që çmohen si të papajtueshme me Kushtetutën. Sipas nenit 68/2 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, gjykata ose gjyqtari, në vendimin e tyre, duhet të përcaktojnë dispozitat e ligjit që ata çmojnë se janë të papajtueshme me normat konkrete ose parimet e tjera të Kushtetutës, të cilat ligji nuk i ka respektuar, si dhe shkaqet për të cilat  kërkohet shfuqizimi i tij.

Siç del nga përmbajtja e kësaj dispozite, problemet më të rëndësishme që kanë të bëjnë me bazueshmërinë e kërkesës apo vendimit të gjykatës së zakonshme janë ato që përbëjnë objektin e kërkesës, që nuk është gjë tjetër veçse dispozita e ligjit që pretendohet se është i papajtueshëm me Kushtetutën. Gjykata duhet t’a përqendrojë vëmendjen në dy aspekte:

Së pari, ajo duhet të përcaktojë, sipas vlerësimit të saj, saktësisht dispozitën apo pjesën e saj që mendohet se bie ndesh me Kushtetutën. Pra, si objekt i kësaj kërkese mund të jetë i gjithë ligji, një dispozitë apo disa dispozita, apo dhe një pjesë e një dispozite. Kjo ka rëndësi shumë të madhe sepse me të lidhet fati i themelit të kërkesës që është objekt gjykimi në gjykatën e zakonshme, ashtu siç lidhet në një farë mase, edhe perspektiva e çështjes kushtetuese që do të shqyrtohet nga Gjykata Kushtetuese. Ajo ka rëndësi gjithashtu edhe për faktin se, mbi bazën e këtij qëndrimi do të informohen edhe subjektet e interesuara, të cilat mbi atë bazë do të përgatisin edhe opinionet e tyre për t’i paraqitur para Gjykatës Kushtetuese.

Nga ana tjetër, detyra më e rëndësishme për gjykatën apo gjyqtarin është evidentimi apo përcaktimi me saktësi i dispozitave Kushtetuese që pretendohet se janë cënuar apo prekur. Nëse përcaktohet në mënyrë të saktë objekti i vërtetë i pajtueshmërisë, gjykata kërkuese krijon premisa pozitive për pranimin e kërkesës dhe e kundërta, nëse për objektin e dispozitës së vesuar bëhet fjalë në përgjithësi, shanset për pranimin e kërkesës zvogëlohen ose shkojnë deri në rrëzimin të kërkesës ose në papranueshmëri. Në këtë drejtim, është e nevojshme të bëhet dallimi i duhur midis një dispozite dhe normave ose normës që, si pjesë përbërëse e saj, rregullon një problem konkret.[24]

Në këtë punë teknike interpretative janë të padobishme, si tendenca për të konsideruar si jo kushtetuese pa shkaqe të arsyeshme dispozita të shumta, ashtu edhe ngurimet e paargumentuara për raste të tjera ku evidentohen problematika të tilla. Të bësh këtë me saktësi, pra të individualizosh çështjen në mënyrë të saktë, do të thotë të interpretosh atë në mënyrën e duhur, duke mos u deklaruar me dyshime, në mënyrë të pa vendosur ose në mënyrë hipotetike, etj. Në përmbushjen e këtij funksioni shumë të rëndësishëm, rekomandohet që, si rregull, gjykata kërkuese të mos largohet nga praktika gjyqësore që kanë krijuar jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese dhe ajo e Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë.

Duke insistuar në këtë kërkesë kushtetuese, Gjykata Kushtetuese në vendimin e saj nr.3, datë 20.02.2006, ka arsyetuar se përsa kohë kërkuesi s’ka përcaktuar se cilat dispozita të tjera të kreut të V-të të ligjit nr.8436, datë 28.12.1998 janë të papajtueshme me Kushtetutën; kjo gjykatë s’mund t’a shqyrtojë këtë pjesë.

Por, pavarësisht nga këto, në fund të fundit, për këtë punë është gjykata e zakonshme ajo që vendos dhe vlerëson, si për dispozitën apo normën e kontestuar, ashtu dhe për përcaktimin e dispozitave Kushtetuese të prekura.

Veç këtyre dy kërkesave, nga përmbajtja e pikës 2 të nenit 68 të ligjit të sipërpërmendur, del evidente dhe një kërkesë e tretë që ka të bëjë me detyrimin e gjykatës për të përcaktuar në mënyrë konkrete shkaqet për të cilat kërkohet shfuqizimi i dispozitës. Për të evidentuar në mënyrë të qartë ato, lypset të bëhet një ballafaqim i përmbajtjes së dy “grupimeve” të dispozitave që çmohet se kundërshtojnë njëra-tjetrën, të ligjit që çmohet si antikushtetues dhe të dispozitave të Kushtetutës që mendohet se preken. Ky ballafaqim realizohet duke arsyetuar në mënyrë të kënaqshme dhe rrethanat e çështjes ose rastin konkret dhe standardet e ligjit për të.

Në literaturën e huaj juridike, gjykatat kushtetuese, duke bërë drejtësi kushtetuese kanë shkuar edhe më tej, kanë parashtruar dhe përcaktuar shumë kërkesa rreth këtij kontrolli, sa duket se ndonjëherë kanë zgjeruar përmbajtjen e legjislacionit përkatës në lidhje me këtë qëllim.

Në ndryshim me shumë vende të tjera evropiane, në legjislacionin italian bëhet fjalë, si në doktrinë dhe në ligj, edhe për kërkesën se gjyqtari nismëtar duhet të sigurohet edhe nëse çështja nuk është fare e pabazuar. Në këtë mënyrë, me këtë kërkesë përligjet ai që quhet ligji i dyshimtë, por nuk  pranohet që në Gjykatën Kushtetuese të paraqitet një çështje pa asnjë lloj bazueshmërie. Natyrisht, vlerësimi pozitiv apo negativ, për kuptimin e shprehjes: “fare e pa bazuar” për çdo çështje është atribut i gjyqtarit, por atij nuk i lejohet ose i ndalohet të paraqesë çështjen kur është plotësisht e pabazuar. Duke insistuar në këtë kërkesë, legjislacioni i vendit ka dy qëllime. Nga njëra anë lejon që gjyqtari të punojë në mënyrë të pavarur për të bërë për çdo rast një vlerësim sa më realist dhe nga ana tjetër, i vendos atij një kufi, duke mos e lejuar për të shkuar deri tek pabazueshmëria e plotë apo e dukshme. Në këtë mënyrë, ligji insiston me të drejtë që gjyqtari i faktit të duket si një filtër me karakter profesional për të evituar paraqitjen para Gjykatës Kushtetuese të çdo lloj çështjeje. Në këtë logjikë mund të abstragohet edhe më tej se, kur çështja apo kërkesa e bërë i duket haptazi e pabazuar, ai duhet të rrëzojë kërkesën, ndërsa në rastet kur pabazueshmëria nuk duket haptazi, por ekzistojnë edhe dyshime rreth saj, atëherë gjyqtari është i detyruar t’a dërgojë çështjen para Gjykatës Kushtetuese.

Veç kësaj, Gjykata Kushtetuese Italiane, në jurisprudencën e saj, ka theksuar domosdoshmërinë e interpretimeve përshtatëse në mbështetje të Kushtetutës, duke nënvizuar si detyrë për gjyqtarët e zakonshëm që para se të ndërmarrin nismën për t’a dërguar çështjen para Gjykatës Kushtetuese, të bëjnë përpjekje dhe t’a interpretojnë rastin në këndvështrimin harmonizues me Kushtetutën dhe vetëm kur nuk binden për të, të bëjnë tjetrën: të arsyetojnë qëndrimin e ndryshëm.[25]

Kjo gjë e ka shpjegimin tek nisja nga koncepti, se ligji apo norma presupozohen kushtetuese. Kjo gjë kërkohet më tepër kur mund të bëhen interpretime të shumëllojshme të një norme e veçanërisht përballë ligjeve që duket se paraqesin problem, prandaj në këto raste gjykata nuk duhet të zgjedhë mes shfuqizimit të ligjit apo pajtueshmërisë së tij, duke e parë atë në tërësi, por të adaptojë interpretime “manipuluese”, të cilat përshtatin qëllimin e ligjit me minimumin e  kërkesave kushtetuese.[26]

Mbi lidhjen midis ligjit dhe gjykimit të çështjes në gjykimin incidental. Sipas përmbajtjes së nenit 68 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”,  një nga kërkesat më të rëndësishme që duhet të përmbushen në raste të tilla, është ajo që ka të bëjë me ekzistencën e një lidhjeje të drejtpërdrejtë midis ligjit që kontestohet dhe zgjidhjes ligjore të çështjes që është në shqyrtim. Për domosdoshmërinë e saj, në botimin “Kontribute të gjyqtarëve për kontrollin kushtetues”, kam përmendur jo vetëm domosdoshmërinë e lidhjes së lartpërmendur, por dhe karakterin e drejtpërdrejtë të saj, në kuptimin se gjykimi i çështjes objekt shqyrtimi në gjykatën e zakonshme nuk mund të përfundojë, pavarësisht nga gjykimi kushtetues që bëhet nga Gjykata Kushtetuese.

Në literaturën juridike flitet për domosdoshmërinë e lidhjes së domosdoshme për gjyqtarin dhe gjykatën që kërkon të iniciojë një gjykim të karakterit kushtetues, duke pranuar se është e nevojshme lidhja e drejtpërdrejtë ndërmjet këtij ligji dhe zgjidhjes ligjore të çështjes gjyqësore.[27]

Në literaturën juridike të huaj një trajtim më të hollësishëm gjejmë në atë Italiane, ku, bazuar në nenin 23 të ligjit nr.87, viti 1953 është theksuar: “... atëherë gjykimi nuk mund të përfundojë në mënyrë të pavarur nga zgjidhja e çështjes së ligjshmërisë kushtetuese[28]…”.

Për shkak të rëndësisë që ka një kërkesë e tillë e veçantë, edhe në veprimtarinë e Gjykatës Kushtetuese janë bërë përpjekje për të vendosur disa piketa rreth kuptimit të kësaj lidhjeje.

Sipas përmbajtjes së nenit 68 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, lidhja e drejtpërdrejtë midis ligjit që çmohet se bie ndesh me Kushtetutën dhe zgjidhjes së çështjes objekt gjykimi është konsideruar si një nga kërkesat themelore të këtij gjykimi, prandaj është insistuar disa herë në jurisprudencën e saj, se ky lloj gjykimi kushtetues kërkon domosdoshmërisht ekzistencën e një lidhjeje të drejtpërdrejtë midis ligjit, antikushtetuetshmëria e të cilit çmohet si e tillë nga gjykata, dhe zgjidhjes së çështjes konkrete.

Duke insistuar në këtë kërkesë, në gjykimin e një çështjeje, Gjykata Kushtetuese ka pranuar se Kolegjet e Bashkuara të Gjykatës së Lartë që kanë shqyrtuar nje çështje në seancë gjyqësore, kanë vendosur gabimisht pezullimin e saj,  me arsyetimin se neni 473 i K.Pr.Civile është i papajtueshëm me Kushtetutën, për arsye se kjo dispozitë proceduriale nuk është e zbatueshme gjatë procedurave të gjykimit në Kolegjet e Bashkuara, pasi aplikimi ikesaj dispozite i përkiste kolegjit seleksionues në një fazë që tashmë ka përfunduar.[29]

Më vonë ajo e ka  thelluar pak nga pak këtë kërkesë kushtetuese dhe ligjore. Në një vendim tjetër bazuar mbi kërkesën e Gjykatës së Rrethit Gjyqësor, Bulqizë, që ka patur për shqyrtim një kërkesë të të dëmtuarit akuzues ndaj një personi që i kishte shkaktuar dëmtime të tjera me dashje, parashikuar nga neni 90 i K.Penal, Gjykata Kushtetuese lidhjen e drejtpërdrejtë e ka evidentuar tek detyrimi i gjykatës kërkuese për t’iu referuar nenit 49/1 të K. Penal, në gjykimin e çështjes, duke u shprehur, se: “Çështja që ka për shqyrtim gjykata ka lidhje të drejtpërdrejtë me dispozitën e nenit 49/1 të K.Pr.Penale që kërkohet të shfuqizohet si antikushtetuese”.[30]

Duke qenë kështu, në çdo rast konkret, gjykata apo gjyqtari, para marrjes së vendimit të pezullimit të gjykimit që ata kanë nisur, duhet të bëjnë edhe vlerësimin nëse mund t’a përfundojnë gjykimin e çështjes, pa iu dhënë përgjigje çështjes së antikushtetuetshmërisë së ligjit nga ana e Gjykatës Kushtetuese. Pra, gjyqtari apo gjykata duhet të veprojnë në këtë mënyrë vetëm nëse ligji, që vlerësojnë si antikushtetues, do të zbatohet për zgjidhjen e çështjes. Këtë qëndrim e gjejmë edhe në praktikën e Gjykatës Kushtetuese Italiane. Në mënyrë që të ekzistojë lidhje e drejtpërdrejtë duhet të ketë një raport të domosdoshëm mes vendimit të Gjykatës Kushtetuese (zgjidhjes së çështjes së antikushtetuetshmërisë së ligjit nga kjo gjykatë) dhe zgjidhjes së çështjes kryesore nga gjyqtari apo gjykata, subjekt iniciues i gjykimit incidental, në kuptimin që gjykimi nga gjykata e zakonshme nuk mund të përfundojë në mënyrë të pavarur nga gjykimi në Gjykatën Kushtetuese.[31]

Në një vendim tjetër Gjykata Kushtetuese është shprehur, se: “… Do të konsiderohet lidhje e drejtpërdrejtë kur mënyra e zgjidhjes konkrete të çështjes së shqyrtuar nga gjykata do të varet nga vlerësimi i kushtetuetshmërisë së ligjit nga Gjykata Kushtetuese”. Nuk do të konsiderohej lidhje e drejtpërdrejtë nëse kushtetuetshmëria apo jo e çështjes nuk do të sillte ndryshime për pasoja të mundshme të çështjes. Parë në këtë aspekt, gjykata apo gjyqtari është i kushtëzuar në dërgimin e çështjes në Gjykatë Kushtetuese nga kriteri proçedurial “lidhje e drejtpërdrejtë”, përcaktuar nga neni 68 i ligjit nr.8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”.[32]

Në çështjen e paraqitur për shqyrtim në Gjykatën Kushtetuese, kërkuesi nuk e kishte vlerësuar këtë kriter të rëndësishëm, pasi  kjo lidhje nuk është evidente, për arsye se i pandehuri ishte akuzuar për veprën penale “Kundërshtim i punonjësve të policisë së rendit”, të cilën kjo gjykatë mund t’a shqyrtonte mbi bazën e verifikimit të elementëve të kësaj figure të veprës penale, sanksionuar nga neni 236 i K.Penal. Pra, vetëm nëse kërkohej antikushtetuetshmëria e kësaj dispozite, atëherë mund të thuhej se mund të ekzistonte lidhje e drejtpërdrejtë mes ligjit, për të cilin kërkohet antikushtetuetshmëria, dhe zgjidhjes së çështjes konkrete[33]. Sa më lart, Gjykata Kushtetuese ka rrëzuar kërkesën duke u shprehur se kërkuesi nuk pengohej nga verifikimi i kushtetuetshmërisë së nenit në fjalë, për të zgjidhur në themel çështjen, pasi edhe nëse hipotetikisht do të shpallej antikushtetuese dispozita e ligjit, objekt i kërkesës, kjo nuk do të influenconte në vendimin për fajësinë apo pafajësinë e të pandehurit.

Si përfundim, nuk mund të bëhet fjalë për ekzistencën e lidhjes kur norma ligjore e atakuar rezulton që të jetë e zbatueshme në rastin konkret për zgjidhjen e themelit të çështjes, ose kur ligji nuk ka qenë në fuqi në kohën e gjykimit të konfliktit që është bërë shkak për gjykimin, në ditën e pezullimit të gjykimit të tij, ose kur thelbi i gjykimit nuk ka elementët e një vepre penale tjetër nga ajo për të cilën ka qenë angazhuar gjykata, apo kur gjyqtari që inicion kërkesën nuk ka qenë në këtë funksion në ditën e marrjes së vendimit përkatës, ose kur para se të vendoset pezullimi i gjykimit dhe dërgimi i çështjes pranë Gjykatës Kushtetuese është vendosur pushimi i gjykimit të saj. 

 

Gjykata  referuese - subjekt në gjykimin për kontrollin kushtetues të ligjit

 

Sipas nenit 39 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, pjesëmarrës në gjykimin kushtetues është subjekti që ka paraqitur kërkesën ose përfaqësuesi i tij.

Në raste të tilla është evident fakti se gjykata është subjekt, pjesëmarrës në gjykim, sepse si të tillë e konsiderojnë atë edhe dispozitat që trajtojnë proçedurat e shqyrtimit të kushtetuetshmërisë dhe praktika e Gjykatës Kushtetuese në vendimet e saj, që e evidenton si kërkues.

Veç kësaj, sipas nenit 145 të Kushtetutës, vendimi i Gjykatës Kushtetuese, për raste të tilla, është i detyrueshëm për të gjitha gjykatat dhe jo vetëm për gjykatën konkrete.

Duke e parë çështjen konkrete në këtë plan, do të dyshoja në vërtetësinë e shprehjeve të tilla: se gjykatat e zakonshme nuk janë subjekte të gjykimit kushtetues e se vendimi i Kushtetueses nuk ka fuqi mbi të gjitha gjykatat e tjera.

Pra, sipas mendimit tim, gjykata është subjekt në procesin gjyqësor për kontrollin kushtetues me cilësinë e kërkuesit, por duke patur disa veçori që kanë të bëjnë me natyrën e funksioneve që kryen ajo, e me mënyrën se si komunikon me çdo organ, nëpërmjet vendimmarrjes së saj.

Si e tillë, gjykata nuk paraqitet si palë në kuptimin klasik proçedural pasi nuk kërkon rivendosjen e një të drejte personale apo kolektive të mohuar, por ama zëvendëson kërkuesin në proçes, sipas kuptimit që i ka dhënë atij Kushtetuta dhe ligji. Duke qenë kështu, paraqitja e gjykatës kërkuese në Gjykatën Kushtetuese nuk është e detyrueshme, por nëse dëshiron të paraqitet para saj, nëse dëshiron të paraqesë argumente të tjera veç atyre që ka paraqitur në vendimin e saj, nuk ka asnjë pengesë për të realizuar këtë gjë. E njëjta gjë mund të thuhet edhe për palët pjesëmarrëse në gjykatën e zakonshme. Nëse ato para gjykatës së zakonshme kanë kërkuar të kontrollohet pajtueshmëria e ligjit, mund të dëgjohen nga Gjykata Kushtetuese, sidomos kur insistojnë se gjykata kërkuese nuk ka parashtruar të gjitha argumentet e nevojshme para Gjykatës Kushtetuese.

 

Dallimi i gjykimit incidental nga ai i kërkesave individuale për proces të parregullt ligjor

 

Ky gjykim dallon me gjykimin e kërkesave individuale për një proçes të rregullt ligjor. Individi që i ka kërkuar gjykatës që të pezullojë shqyrtimin e kërkesës dhe t’i drejtohet Gjykatës Kushtetuese për t’u shprehur për papajtueshmërinë e ligjit me Kushtetutën, nëse kjo kërkesë nuk i pranohet, nuk ka të drejtë t’a paraqesë vetë të njëjtën kërkesë para Gjykatës Kushtetuese sepse, sipas Kushtetutës, ai nuk mund t’a vërë në lëvizje atë për papajtueshmërinë e ligjit me Kushtetutën.

Ai mund të paraqesë kërkesë në Gjykatën Kushtetuese vetëm në kushtet e shkronjës “f” të nenit 131 të Kushtetutës, për cënimin e të drejtave kushtetuese, që kontrollon nëse janë respektuar standardet për zhvillimin e një proçesi të rregullt ligjor, por nuk duhet të zgjerohet e të dalë jashtë kufizimeve proçeduriale dhe elementëve që e bëjnë proçesin të tillë.

Gjithsesi, me kaq pak sa kemi parashtruar nuk e kemi ezauruar sa e si duhet, këtë problem në gjerësi, prandaj le t’a shohim atë edhe në një këndvështrim tjetër. Bazuar në përmbajtjen e nenit 48 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë”, që i jep të drejtë Gjykatës Kushtetuese të çmojë dhe vendosë nëse ka lidhje midis objektit të kërkesës dhe akteve të tjera normative, lind pyetja: A legjitimohet individi, që ka paraqitur kërkesë në Gjykatën Kushtetuese për një proçes të parregullt ligjor, të pretendojë që kjo e fundit të zbatojë dispozitën e lartpërmendur dhe të kontrollojë edhe pajtueshmërinë me Kushtetutën të ligjit, mbi bazën e të cilit gjykatat e juridiksionit të zakonshëm gjyqësor kanë gjykuar çështjen konkrete?

Deri më sot, Gjykata Kushtetuese nuk ka pranuar që të shqyrtojë çështje që kanë të bëjnë me kërkesat individuale për një proçes të rregullt ligjor dhe pajtueshmërinë e ligjit, pavarësisht nga fakti nëse kërkuesi e ka kërkuar një gjë të tillë.

Pavarësisht nga pretendimet rreth formulimit të shkronjës “f” të nenit 131 të Kushtetutës, është vështirë të arrijmë në përfundimin se, në raste të kësaj natyre, Gjykata Kushtetuese mund të shqyrtojnë edhe pajtueshmërinë e ligjit me Kushtetutën por, megjithëkëtë, në praktikën e Gjykatës Kushtetuese nuk ka munguar edhe mendimi ndryshe, sipas të cilit në këto raste, kjo gjykatë mund të arrijë deri tek kontrolli kushtetues i ligjit.

Megjithëse trajtesa në këtë punim nuk ka të bëjë drejtpërsëdrejti me kërkesat e individit, unë mendoj se detyrimet që ka gjykata konform nenit 145 të Kushtetutës duhet t’i shohim të lidhura si me kërkesat dhe të drejtat e individit në proçesin e zakonshëm gjyqësor, ashtu dhe në gjykimin kushtetues, për t’i krijuar individit më shumë frymëmarrje për të kërkuar edhe papajtueshmërinë e ligjit me Kushtetutën.

Kjo kompetencë e rëndësishme e gjykatave të të gjitha hallkave të juridiksionit të zakonshëm rrjedh nga përmbajtja e nenit 145 të Kushtetutës. Nga përmbajtja e kësaj dispozite konstatojmë se ajo ka karakter proçedurial, sepse nuk trajton probleme që lidhen ngushtë me kompetencat apo aspekte të tjera organizative të pushtetit gjyqësor (gjë që konstatohet nga dispozitat e tjera të atij kapitulli) por, përcakton vijën e sjelljes e të qëndrimit të gjykatave kur gjatë gjykimit konstatojnë se një dispozitë e një ligji vjen në kundërshtim me Kushtetutën. Si e tillë, ajo mund të ishte e parashikuar edhe si pjesë përbërëse e Kodeve të Proçedurave Civile e Penale. Nëse do ishte ashtu, gjykatat do të vepronin në të njëjtën mënyrë, sepse ishin të detyruara të zbatonin atë si një dispozitë proçedurale. Me këtë arsyetim, mund të mendojmë se kushtetutë-bërësi, nisur nga qëllimi i përmbajtjes së nenit 145 të Kushtetutës, e ka pranuar atë si pjesë të saj vetëm për shkak të rëndësisë së problemit që trajton, për të krijuar një koncept të qartë në lidhje me rolin dhe vendimin e gjykatës në raport me ligjin, kur ajo e vlerëson si të papajtueshëm me Kushtetutën.

Nisur nga ky këndvështrim dhe ky koncept, mendoj që individi, në mënyrë indirekte, të mund të vijë deri në Gjykatën Kushtetuese në këtë mënyrë: Ai që paraqet kërkesë-padi për shfuqizimin e një vendimi gjyqësor, që sipas tij është bazuar në një ligj me përmbajtje antikushtetuese, kërkesën që paraqet në gjykatë mund t’a bazojë së pari, në nenin 145 të Kushtetutës dhe të kërkojë nga gjykata që të vendosë për pezullimin e gjykimit të çështjes dhe dërgimin e saj pranë Gjykatës Kushtetuese për të kontrolluar kushtetuetshmërinë e dispozitës konkrete që ka shërbyer si bazë për marrjen e një vendimi që ai kërkon të anullohet dhe që në të vërtetë përbën objektin e gjykimit konkret. Veç kësaj, ai duhet të kërkojë anullimin e aktit të dalë në bazë e për zbatim të atij ligji. Në këtë mënyrë, gjykata kompetente detyrohet që të shqyrtojë në fillim kërkesën që ka të bëjë me pezullimin e gjykimit dhe të shprehet, për të, me vendim të ndërmjetëm ose qoftë dhe me vendim përfundimtar. Në rast se gjykata e pranon kërkesën e parë, çdo gjë merr drejtimin që ka kërkuar individi si kërkues. Në rast të kundërt, kur gjykata nuk e shqyrton, apo kur e shqyrton, por nuk e pranon kërkesën e tij, ai ka të drejtë që të ankohet kundër këtij vendimi bashkë me vendimin përfundimtar pranë gjykatës së apelit e më pas edhe pranë Gjykatës së Lartë. Gjatë shqyrtimit në apel apo në Gjykatën e Lartë, këto të fundit, janë të detyruara të kontrollojnë nëse gjykata që ka shqyrtuar çështjen është shprehur në lidhje me kërkesën për pezullim, pas kësaj, nëse e ka vlerësuar drejt kërkesën e tij lidhur me papajtueshmërinë e ligjit.

Gjatë këtij gjykimi në shkallën e dytë, në varësi të qëndrimit që është mbajtur, gjykata mund të vendosë për njërën nga këto alternativa:

Në rast se rezulton se ajo është shprehur me vendim, duke rrëzuar kërkesën në lidhje me këtë objekt, kjo e fundit, ka të drejtë dhe mund të bëjë një vlerësim të saj në lidhje me qëndrimin e gjykatës më të ulët, duke patur të drejtë që të mbajë edhe një qëndrim tjetër nga ai i gjykatës që ka rrëzuar kërkesën. Në këtë mënyrë, mendoj se përfundimisht kërkuesi si individ mund të vijë deri në Gjykatën Kushtetuese, duke kërkuar prej saj, që ndërmjet kontrollit kushtetues të vendimeve të gjykatave të juridiksionit të zakonshëm, të shprehet dhe për bazën ligjore të pretendimit të tij për shfuqizimin e ligjit.

Të gjitha këto, natyrisht, nuk kanë të bëjnë me të drejtën e individit për t’u paraqitur drejtpërsëdrejti në Gjykatën Kushtetuese, por, në mënyrë indirekte ose të tërthortë, janë një mundësi më shumë për të.

Dallimet e gjykimit incidental nga gjykimi abstrakt. Gjykimi incidental në thelb nuk ndryshon nga ai abstrakt. Nëse do të pretendonim për të vënë në dukje disa veçori apo dallime ndërmjet kontrollit abstrakt të normave, nga ai konkret apo incidental mund të veçonim se:

1. Ndryshojnë subjektet që e vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese. Për kontrollin abstrakt, Gjykata Kushtetuese vihet në lëvizje nga Presidenti i Republikës, Kryeministri, jo më pak se një e pesta e deputetëve dhe Kryetari i Kontrollit të Lartë të Shtetit, ndërsa subjektet për të cilat flitet në pikën 2 të nenit 134 të Kushtetutës mund të bëjnë kërkesë vetëm për çështje që lidhen me interesat e tyre. Në gjykimin konkret apo incidental, subjektet që e vënë në lëvizje Gjykatën Kushtetuese janë gjyqtari apo gjykata, sipas pikës “d” të nenit 134 dhe neni 145, pika 2 të Kushtetutës. Ky dallim është i lidhur me ndarjen që ekziston midis sistemit të kontrollit gjyqësor të përqëndruar dhe atij të shpërndarë.[34]

2. Ndryshon afati i paraqitjes së kërkesës. Kërkesa për shfuqizimin e ligjit, në gjykimin abstrakt, konform nenit 50 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, mund të paraqitet brenda 3 vjetëve nga hyrja në fuqi e tyre, ndërsa ajo në gjykimin incidental mund të paraqitet në çdo kohë, pra nuk i nënshtrohet asnjë afati kohor.

3. Ndryshojnë kërkesat ligjore për inicimin e procesit para Gjykatës Kushtetuese. Në gjykimin abstrakt të inicuar nga subjektet e parashikuar nga pikat “a”, “b”, “c’ të nenit 134 të Kushtetutës, subjektet kërkuese detyrohet të parashtrojnë vetëm shkaqet për të cilat, sipas tyre, ligji është antikushtetues. Pak më ndryshe ndodh për inicimin e gjykimit incidental sepse për këtë proçes, veç kërkesave për të paraqitur shkaqet dhe argumentet për pakushtetuetshmërinë e ligjit, kërkuesi është i detyruar të plotësojë dhe një kërkesë të karakterit proçedural që dalin nga përmbajtja e nenit 68 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, sipas të cilit gjykata është e detyruar të argumentojë edhe lidhjen e drejtpërdrejtë midis ligjit dhe zgjidhjes së çështjes konkrete që ajo gjykon.

4. Ndryshon prezenca e palëve. Në gjykimin abstrakt, merr pjesë kërkuesi dhe subjektet e interesuara, ndërsa në gjykimin konkret, kërkuesi nuk paraqitet, pra ai bëhet pa prezencën e tij.

5. Ndryshojnë nga ana formale për lidhjen apo jo me sistemin gjyqësor. Në gjykimin abstrakt, s’ka asnjë ndërvarësi të proçesit kushtetues me një gjykim tjetër jo kushtetues, ndërsa në gjykimin incidental, gjykimi i Gjykatës Kushtetuese është kushtëzuar nga ai i zakonshëm. Pra në këtë kontroll, veprimtaria e Gjykatës Kushtetuese duhet më e distancuar nga politika e nga legjislativi.[35]

6. Ndryshojnë detyrimet e Gjykatës Kushtetuese në lidhje me proçedurat për gjykim. Në gjykimin incidental, Gjykata Kushtetuese detyrohet, konform nenit 70 të ligjit, të publikojë faktin që çështja është nën shqyrtimin e saj, ndërsa për gjykimin abstrakt, ajo nuk e ka një detyrim të tillë.

7. Ndryshojnë tek detyrimet e gjykatës në lidhje me njoftimin e vendimeve. Ndërsa në gjykimin abstrakt, janë palët ato që kanë të drejtë të paraqiten për të marrë vendimin përkatës të dhënë nga Gjykata Kushtetuese, në gjykimin incidental është kjo e fundit që detyrohet që, në përfundim të shqyrtimit të çështjes materiale dosjen, së bashku me vendimin, t’ia dërgojë gjykatës konkrete. Veç kësaj, sipas pikës 3 të nenit 70 të ligjit, në rastet kur Gjykata Kushtetuese shfuqizon ligjin si antikushtetues, vendimin e saj ia njofton Kuvendit dhe Këshillit të Ministrave.

            Pavarësisht nga këto dallime që mund të konstatohen midis dy llojeve të gjykimeve, rreth tyre mund të shtrohet pyetja nëse, pasi është realizuar gjykimi abstrakt i normës, nëpërmjet të cilit është rrëzuar kërkesa e kërkuesit, a mund të përsëritet kjo kërkesë përmes gjykimit incidental nga gjyqtari apo gjykata dhe e kundërta, nëse pas një gjykimi mbi nismën e gjykatës për antikushtetuetshmërinë e një norme, a mund të përsëritet ajo nëpërmjet gjykimit abstrakt?

            Në këto raste, mendoj se nuk vepron parimi i gjësë së gjykuar sepse ndodhemi para një gjykimi të një lloji të ndryshëm, ndodhemi para palëve jo të njëjta, një objekti për të cilin janë parashtruar shkaqe dhe argumente të ndryshme nga ato të gjykimit të mëparshëm. Kufijtë e shqyrtimit për këto kërkesa. Rregulli i vendosur në nenin 48 të ligjit “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, sipas të cilit, Gjykata Kushtetuese gjykon brenda objektit të kërkesës dhe shkaqeve të parashtruara, është detyrues për raste të kësaj natyre. Në këtë mënyrë përjashtimore, konform paragrafit të dytë të nenit të lartpërmendur, kur ka lidhje midis objektit të kërkesës dhe akteve të tjera normative, është Gjykata Kushtetuese që vendos nëse mund të dalë jashtë objektit të kërkesës së paraqitur nga gjykata.

Nga fryma e përmbajtjes së dispozitës nuk është e vështirë për të pranuar se rastet e shqyrtimit tej objektit dhe shkaqeve të parashtruara nga gjykata janë përjashtimore. Ato mund të zbatohen vetëm atëherë kur ekziston një lidhje midis ligjit apo normës që është objekt gjykimi dhe një akti tjetër normativ që trajton po ato probleme që lidhen me gjykimin konkret. Kjo lidhje, sipas praktikës së Gjykatës Kushtetuese, e ka justifikuar këtë përjashtim vetëm kur ka qënë e drejtpërdrejtë, aq sa shfuqizimi i normës së kërkuar, pa normën tjetër me të cilën ka lidhje, s’do të kishte kuptim dhe nuk do të ndikonte në thirrjen përfundimtare të çështjes që ndodhet në shqyrtim në gjykatën e zakonshme. Në këtë frymë është trajtuar ky aspekt dhe në literaturën juridike.[36]

Duke insistuar për këtë kërkesë, Gjykata Kushtetuese ka përligjur një qëllim të tillë në gjykimin e kërkesës së Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, ku ka arsyetuar: “Gjithashtu, meqenëse objekti i kërkesës së paraqitur është papajtueshmëria e dënimit me vdekje lidhur me disa dispozita të Kodit Penal, Gjykata Kushtetuese, në bazë të nenit 48 të ligjit nr.8373, datë 15.07.1998 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”, duke qenë se ka një lidhje të drejtpërdrejtë midis tyre, vendosi të shqyrtojë tej objektit të kërkesës edhe kushtetuetshmërinë e dy dispozitave të Kodit Penal Ushtarak.[37]

Përjashtimi për të cilin bëhet fjalë në nenin 48 të ligjit të lartpërmendur, për të gjykuar edhe më tej objektit të kërkesës, mund të zbatohet vetëm në rastet kur arrihet në përfundimin se kërkesa duhet pranuar, sepse vetëm atëherë krijohet bindja se shfuqizimi vetëm i dispozitës së krijuar, nuk krijon siguri për çështjen objekt gjykimi, nëse nuk preket edhe një ose disa norma të tjera që lidhen me të. Del e nevojshme të theksojmë se ky përjashtim, në mund të quhet i tillë, ruan aktualitet për t’u zbatuar pa patur të drejtë Gjykata Kushtetuese të ndryshojë objektin e kërkesës apo t’a zëvendësojë atë me një objekt të përafërt.

Në të kundërt, kur kërkesa e paraqitur nga gjykata konsiderohet si e pabazuar, atëherë nuk shtrohet për diskutim ky problem.

 

Disa mendime për përmirësimin e kuadrit ligjor në lidhje me kontrollin kushtetues konkret apo individual

 

Duke patur parasysh faktin se Kushtetuta dhe përmbajtja e nenit 145 të saj janë miratuar pas miratimit të legjislacionit procedural penal dhe civil; duke patur parasysh problematikat e vëna re ndër vite në veprimtarinë gjyqësore në lidhje me aplikimet e nenit 145 të Kushtetutës, si edhe përvojën shumë pozitive të praktikës gjyqësore të shumë vendeve të tjera që aplikojnë këtë standart kushtetues dhe së fundmi, duke patur parasysh dhe mjaft konstatime të karakterit teorik e doktrinor të evidentuara sa më lart në këtë punim, mendoj se mund të bëhen disa përmirësime në legjislacion.

1. Nisur nga fakti që neni 145, pika 2, trajton një problem të rëndësishëm me karakter proçedural të barazvlefshëm, si për juridiksionin penal, civil dhe administrativ, dhe për faktin se për veçoritë e këtij insituti nuk ka trajtime konkrete në kodet përkatëse ose në ligjin për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese, duhet të plotësohet kjo mangësi që duhet t’i japë zgjidhje disa problemeve me rëndësi, sidomos:

2. Të përcaktohet, zbërthehet dhe interpretohet si duhet përmbajtja e fjalës “çmojnë”, e pikës 2 të nenit 145, duke e konsideruar detyrë të çdo gjyqtari zbatimin e kësaj dispozite sa herë, që së paku, vihet në dyshim karakteri kushtetues i dispozitës së ligjit që aplikon gjykata. Po ashtu, të sqarohet se si duhet kuptuar roli kryesisht i gjykatës. Kjo dispozitë, neni 145 i Kushtetutës, të gjejë pasqyrim në kodet përkatëse të proçedurave, si një nga shkaqet për pezullimin e gjykimit të çështjeve të tilla.

3. Të përcaktohen me ligj të drejtat e ndërgjyqësave në proçes,e drejta e prokurorit dhe e avokatit, për të ankimuar vendimin e ndërmjetëm të gjykatës për mospranimin e kërkesës për pezullim, si edhe të drejtën e palës, që nuk ka qenë dakort me pezulimin, për rastet kur është pranuar kërkesa.

4. Të përcaktohet e drejta e palëve për ankimin dhe detyrimin e Gjykatës së Shkallës së Dytë për të gjykuar me proçedura të përshpejtuara, ankimet që bëhen.

5. Të përcaktohet edhe e drejta e prokurorit dhe e avokatit për të kërkuar para gjykates verifikimin e kushtetutshmërisë si të ligjit, edhe e drejta e tij për të ushtruar rekurs ndaj vendimit të gjykatës kur ka mendimin se ai nuk është i bazuar ligjërisht.

6. Të pasqyrohet në ligj detyrimi i Gjykatës Kushtetuese që menjëherë pas regjistrimit të kërkesës së gjykatës referuese të njoftojë të gjitha gjykatat për çështjen objekt gjykimi.

7. Të përcaktohet në ligj detyrimi i gjykatave të sistemit gjyqësor për të pezulluar çështjet me të njëjtin objekt, me atë të Gjykatës Kushtetuese derisa të hyjë në fuqi vendimi i kësaj të fundit.

8. Të përcaktohet në ligj një afat brenda të cilit Këshilli i Ministrave të detyrohet që të paraqesë në Kuvend nismën ligjore, për rastet kur Gjykata Kushtetuese ka pranuar kërkesën e gjykatës raportuese, për shfuqizimin e një dispozite ligjore (kur është krijuar një boshllëk ligjor), sipas urdhërimeve të Gjykatës Kushtetuese.

9. Të gjejë zgjidhje në ligj praktika e vendosur nga Gjykata Kushtetuese që në raste të veçanta, kur nuk çmohet si i domosdoshëm zgjerimi i hetimit gjyqësor, kjo e fundit mund ta shqyrtojë kërkesën mbi aktet ekzistuese.

 

-------------------------------------------------

 

Literatura:

 

            Akte normative

            - Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

            - Ligji “Për Dispozitat Kryesore Kushtetuese”

            - Ligji për disa ndryshime dhe plotësime më ligjin nr. 7391, datë 29.04. 1991 “Për Dispozitat kryesore kushtetuese”

 

            Doktrinë

- Kristaq Traja, Drejtësia Kushtetuese, Tiranë 2000

- Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues

- Sokol Sadusho, Drejtësia Kushtetuese në zhvillim, Tiranë 2012

- Fehmi Abdiu, Kushtetuta dhe Gjykata Kushtetuese

            - Luan Omari, Aurela Anastasi, E drejta Kushtetuese, Tiranë 2008

            - Luan Omari, Shteti i së drejtës, Tiranë 2002

            - Kujtim Puto, Revista Parlamentare, Nr. 7

            - Fkalori i Gjuhës Shqipe, Tiranë 1980

- Prof. Guido Neppi Madona, Kumtesë në 10 vjetorin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë

- Alessandro Pizzaeusso, Drejtësia Kushtetuese Italiane në mes të modelit të shpërndarë dhe konkret, Përkthim në shqip

- V. Antonelli, Roli i gjyqtarëve të zakonshëm në gjykimin kushtetues në rrugë incidental, Përkthim në shqip

            - M. Maziiotti di Celso, Mbi gjykimin incidental, Përkthim në shqip

            - Biagio Virgilio, Kontrolli i gjyqtarit të zakonshëm mbi kushtetutshmërinë e ligjeve përkatëse, Përkthim në shqip

 

Jurisprudencë

-          Vendime të Gjykatës Kushtetuese Shqipëtare: Nr. 7, datë 04.05.1993; Nr. 65, datë

10.12.1999; Nr. 3, datë 05.02.2008; Nr. 15, datë 04.07.2000; Nr. 2/2009; nr. 5, datë 07.04.2000; Nr.14, datë 17.04.2007; Nr.31, datë 01.12.2005

- Vendimet e Gjykatës Kushtetuese Italiane: Nr.72/68; Nr.212/97; Nr.139/82; Nr.238, 239 të Vitit 2006; Nr.147, të vitit 1974; Nr. 49, të vitit 1983

 


[1] Cituar nga Christin Starck V.P. fq. 21

[2] Kristaq Traja, Drejtësia Kushtetuese, Tiranë 2000, fq. 58

[3] Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues”, fq. 108

[4] Fehmi Abdiu, Kushtetuta dhe Gjykata Kushtetuese, fq. 68

[5] Kristaq Traja, Drejtësia Kushtetuese, fq. 20

[6] Shih vendimin e Gjykatës Kushtetuese nr.7, datë 04.05.1993

[7] Prof. Guido Neppi Madona - Gjyqtar i Gjykatës Kushtetuese të Italisë. Kumtesë në 10 vjetorin e Gjykatës Kushtetuese të Republikës së Shqipërisë.. Vendimi nr.5, datë 07.04.2000 i Gjykatës Kushtetuese

[8] V. Antonelli, Roli i gjyqtarëve të zakonshëm në gjykimin kushtetues në rrugë incidentale. Përkthim ne shqip, fq.. 9 

[9] Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues, fq.. 104

[10] Fjalori i Gjuhës Shqipe, Tiranë1980, fq. 296

[11] Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues, fq. 111

[12] Luan Omari, Shteti i së drejtës, 2002, Tiranë fq. 243

[13] Kristaq Traja, Drejtësia Kushtetuese, fq.. 59

[14] Kujtim Puto, Revista Parlamentare”, Nr.7, fq.. 14

[15] Neni 24, pikat 2 dhe 3 të ligjit “Për disa ndryshime dhe plotësime në ligjin nr.7491, datë 29.04.1991 “Për dispozitat kryesore kushtetuese”

[16] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 14, datë 17.04.2007

[17] Shih vendimin e Gjykatës Kushtetuese të R.Sh., nr. 31, datë 01.12.2005

[18] Po aty

[19] Shih vendimet e Gjykatës Kushtetuese Italiane Nr.72/68, Nr.212/97 dhe Nr.139/82

[20] Biagio Virgilio, Kontrolli i gjyqtarit të zakonshmën mbi kushtetuetshmërinë e ligjeve përkatëse, Material i përkthyer fq. 12

[21] Kristaq Traja, Drejtësia Kushtetuese, Tiranë 2000, fq.. 276

[22] Luan Omari, Aurela Anastasi, E drejta kushtetuese, Tiranë 2008, fq.. 422

[23] M. Maziiotii di Celso, Mbi gjykimin icidental Përkthim në shqip,, fq.. 3

[24] Shih Biagio Virgilo, Kontrolli i gjyqësorit të zakonshëm mbi kushtetuetshmërinë e ligjeve, Përkthim në shqip, fq. .5

[25] Vendimet e Gjykatës Kushtetuese Italiane nr.238, 239 të vitit 2006

[26] Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues, fq. 107

[27] Luan Omari, Aurela Anastasi, E drejta kushtetuese, ABC, Tiranë 208, fq. 421

[28] V. Antonelli, Roli i gjyqtarëve të zakonshëm në gjykimin kushtetues në rrugë incidentale, Përkthim, fq. 7

[29] Shih vendimin nr.15, datë 07.04.2000 të Gjykatës Kushtetuese

[30] Shih vendimin nr.3/2008 të Gjykatës Kushtetuese

[31] Shih vendimet e Gjykatës Kushtetuese Italiane nr.147, të vitit 1974, dhe nr. 49, të vitit 1983

[32] Vendimi i Gjykatës Kushtetuese nr. 2, viti 2009

[33] Shih vendimin e Gjykatës Kushtetuese nr.3, datë 06.02.2008

[34]  Shih Sokol Sadushi, Drejtësia Kushtetuese në zhvillim, Tiranë 2012, fq. 163

[35]  Po aty, fq. 168

[36] Sokol Sadushi, Kontrolli Kushtetues, fq. 188

[37] Shih vendimin e Gjykatës Kushtetuese nr.65, datë 10.12.1999