K U S H T E T U T S H M Ë R I

 

PROBLEME TË MBARTURA DHE TË LINDURA PËR LEGJISLACIONIN ZGJEDHOR

 

Niazi JAHO

Studiues i së Drejtës Publike,

Tiranë

 

            Hyrje

 

            Përzgjedhja e sistemit elektoral është një nga ndërmarrjet më të rëndësishme për çdo vend demokratik. Ndryshimet e tij të shpeshta nuk janë të rekomandueshme. Në përzgjedhjen e këtij apo atij sistemi ndikon, veç të tjerash, avantazhi politik. Synimi i demokracive të reja është krijimi i institucioneve që duhen konsoliduar. Por, kur kjo çështje vihet në diskutim, ose në dyshim, për zgjidhje shtrohet problemi i ndryshimit të sistemit të zgjedhjeve. Dhe ky problem nuk paraqitet i thjeshtë, prandaj kërkohet maturi, shmangie e interesave konjukturale, studime përgjithësuese, marrja parasysh e avantazheve dhe disavantazheve. Kurse nxitimi mund të çonte në pasoja të dëmshme.

 

            Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, siç dihet u miratua nga Kuvendi më 24 Tetor 1998 dhe me referendum popullor më 22 Nëntor 1998. Atëhere, në këtë Dokument bazik të shtetit tonë sistemi elektoral ishte formuluar në këtë mënyrë: “Kuvendi përbëhet nga 140 deputetë të zgjedhur drejtpërdrejt në zona njëemërore me numër të përafërt zgjedhësish, ndërsa 40 deputetë zgjidhen nga listat shumemërore të partive dhe/ose e koalicioneve të partive sipas renditjes në ‘to. Numri i përgjithshëm i deputetëve të çdo partie dhe/ose të koalicioneve partish përcaktohet në raport sa më të afërt me votat e vlefshme të marra prej tyre në të gjithë vendin gjatë raundit të parë të zgjedhjeve. Partitë që marrin më pak se sa 2.5 për qind dhe koalicionet e partive që marrin më pak se sa 4 për qind të votave të vlefshme në gjithë vendin gjatë raundit të parë të zgjedhjeve, nuk përfitojnë nga lista shumemërore përkatëse”.[1]

            Pas afro 10 vitesh, më 21 Prill 2008, Kuvendi i Shqipërisë ndryshoi me konsensus të gjerë sistemin elektoral, duke e formuluar atë në këtë mënyrë: “1. Kuvendi përbëhet nga 140 deputetë, të zgjedhur me sistem proporcional me zona zgjedhore shumemërore. 2. Zona zgjedhore shumemërore përputhet me ndarjen administrative të një prej niveleve të organizimit administrativo – territorial. 3. Kriteret dhe rregullat për zbatimin e sistemit zgjedhor proporcional , për caktimin e zonave zgjedhore dhe për numrin e mandateve për secilën zonë përcaktohen në ligjin për zgjedhjet”.[2]

            Me ligjin nr. 115/2014 u miratua ndarja administrative – territoriale e njësive të qeverisjes vendore ku përfshihen 61 bashki dhe 12 qarqe. Ndërsa, me ligjin nr. 31, datë 2.4.2015 u bënë disa ndryshime në Kodin Zgjedhor, të nevojshme këto kryesisht për zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore, që u zhvilluan më 21 Qershor të vitit të kaluar.

            Sistemet e përfaqësimit proporcional përdoren në shumë shtete me demokraci të reja. Kështu, sa më i madh të jetë numri i përfaqësuesve që duhen zgjedhur nga një zonë elektorale dhe sa më i ulët të jetë kufiri i kërkuar i përfaqësimit, aq më proporcional do të jetë sistemi, si edhe aq më shumë gjasa do të kenë partitë e vogla për të arritur përfaqësimin.[3] Sistemi elektoral mundëson një legjislaturë më përfaqësuese. Për kushtet e Shqipërisë kam mendimin që ky sistem përgjithësisht është më i përshtatshëm, pavarësisht se mund të ketë edhe propozime të diskutueshme për garanci më rigoroze të zbatimit të parimeve bazë.

 

            Edhe legjislacioni zgjedhor kërkon stabilitet

 

            Kjo, sigurisht që nuk duhet të nënkuptojë pandryshueshmërinë absolute të tij, kur këtë e kërkon nevoja, e dikton praktika. Nuk ka dyshim që amendimet e sistemit elektoral më 2008 i bënin të domosdoshme ndryshimiet e mjaft dispozitave të Kodit Zgjedhor. Megjithatë, përshtypje të bën fakti se prej vitit 2000, kur u miratua ky Kod, deri para zgjedhjeve të fundit të organeve të qeverisjes vendore, pas çdo procesi zgjedhor janë bërë ndryshime dhe plotësime jo të pakta. Kjo, sipas mendimt tim, normale nuk është. Ndërkohë që nuk dimë të jetë bërë ndonjë analizë, ose reflektim, se përse ka ndodhur kështu. I vetmi justifikim i deklaruar ka të bëjë me angazhimin për të shqyrtuar dhe marrë parasysh rekomandimet e OSBE/ODIHR.

Por lind pyetja: përse OSBE/ODIHR është i detyruar të bëjë relativisht kaq shumë  

rekomandime? Përgjigjia mund të ishte, se në zbatim të këtyre rekomandimeve nuk tregohet vëmendje e veçantë që ato të materializohen drejt dhe saktë gjatë formulimeve përkatëse të dispozitave të Kodit Zgjedhor. Madje, një pjesë e tyre nuk shqyrtohen fare. Kjo është një nga arsyet përse në Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjen e organeve të qeverisjes vendore (2015) në kapitullin ”Rekomandimet”, veç të tjerash theksohet se: ”Këto rekomandime...ofrohen me synim për të përmirësuar zhvillimin e zgjedhjeve në Shqipëri dhe për të mbështetur përpjekjet që duhen bërë për t’i sjellë ato në përputhje të plotë me angazhimet e OSBE, detyrimet e tjera ndërkombëtare dhe standardet për zgjedhje demokratike. Këto rekomandime duhen lexuar së bashku me rekomandimet e mëparshme të OSBE/ODIHR që mbetën pa u trajtuar. OSBE/ODIHR mbështet angazhimin publik të kryeministrit Edi Rama të bërë më 22 qershor për trajtimin e plotë të këtyre rekomandimeve dhe më 1 shtator nga kryetari i PD, Lulzim Basha për t’i zbatuar menjëherë rekomandimet.[4]

            A ka përsëritje në Rekomandimet e OSBE/ODIHR? Po, ka. Por mendoj që të jemi më të përgjegjshëm, sepse nuk e kemi shoqëruar zbatimin e tyre me masa të tjera të nevojshme, çka do të mundësonte realizimin e tyre. Ose ka patur probleme, zgjidhja e të cilave është bërë me njëanshmëri dhe në mënyrë të politizuar, gjë që ka çuar në shkeljen e ligjit. Në këtë vështrim, nuk duket të jetë e rastit ajo që thkesohet në Raportin e OSBE/ODIHR (2015), se KQZ duhet të implementojë në mënyrë të paanshme shkronjat dhe shpirtin e ligjit.[5] Kjo do të thotë se mund të bëhen interpretime në përputhje me ligjin, por ometimet që mund të ketë ligji nuk mund të plotësohen. Sepse, po të ndodhte kjo (në ndonjë rast edhe ka ndodhur), KQZ merr atribute të legjislativit.

            Më lart përmendëm që OSBE/ODIHR ka bërë mjaft rekomandime. Por për të qenë më konkretë le t’u referohemi raporteve të tij: më 2001 - 26 rekomandime; më 2004 - 47 rekomandime;; më 2005 - 43; më 2007 - 44; më 2009 - 31; më 2011 - 22; më 2013 – 29; më 2015 - 23. Pra, gjithsej 265 rekomandime. Teksti fillestar i Kodit Zgjedhor u miratua, siç thamë, në vitin 2000, ndërsa vetëm pas tre vitesh, më 2003 u miratua thuajse një Kod i ri. Deri në vitin 2008, Komisioni Qendror i Zgjedhjeve ishte parashikuar si organ kushtetues (nenet 153 dhe 154), ndërsa me ligjin nr. 9904, datë 21.4.2008 të dyja këto nene u shfuqizuan. Si rrjedhim, Kodi Zgjedhor u miratua sipas parashikimit të nenit 81, pika 2, gërma ’d’, të Kushtetutës, domethënë me votim të cilësuar, me votat e tre të pestës të të gjithë anëtarëve të Kuvendit.

            Komisioni i Venecies dhe OSBE/ODIHR që në vitin 2004 i kanë analizuar në mënyrë kritike të gjitha dispozitat e Kodit të 2003 - shit, dhe për përmirësimin e tij kanë paraqitur 120 rekomandime.[6] Ky ishte një dokument i rëndësishëm, i plotë dhe i detajuar, i cili krijoi mundësinë që legjislatori ynë t’i kishte parasysh në të ardhmen përmirësimet e nevojshme, pavarësisht faktit që që u bënë edhe rekomandime të tjera konkrete mbas monitorimeve që janë ushtruar nga ndërkombëtarët gjatë zgjedhjeve periodike në vendin tonë.

            Lidhur me Kodin e 2003 - shit, në dokumentin e vitit 2004 të hartuar nga Komisioni i Venecias dhe OSBE/ODIHR u bënë vërejtje të rëndësishme, gjithashtu, për referendumet, madje në disa prej tyre trajtoheshin edhe probleme të natyrës kushtetuese. Por nga Kodi Zgjedhor ka kohë që është hequr Pjesa ”Për referendumet”. Dhe, mbas çdo procesi zgjedhor, te një dispozitë në fund të Kodit thuhet se, Pjesa ”Për referendumet” e ligjit nr. 9087, datë 19.6.2003 ”Kodi Zgjedhor i Republikës së Shqipërisë”, të ndryshuar, si edhe çdo pjesë e dispozitave të tij që ka lidhje me ’të, mbetet në fuqi deri në miratimin e ligjit të ri për referendumet e përgjithshme dhe vendore. Administrimi i procesit të referendumeve dhe nxjerrja e rezultatit të tyre bëhen në përputhje me këtë Kod.

            Negativ është për mendimin e autorit të këtyre rradhëve edhe fakti që, ndonëse Komisioni i Venecias dhe OSBE/ODIHR kanë bërë në vitin 2004 vërejtje të rëndësishme edhe për referendumet, ende pa u ndryshuar ka mbetur ligji që ka qenë përfshirë në Kodin Zgjedhor të 2000 - shit, mbi 15 vite më parë. Prandaj sugjerohet që ligji ”Për referendumet” të rishikohet, veçanërisht pjesa më e dobët e tij ku flitet për referendumet lokale, çka bëhet më e nevojshme sidomos tani, pas reformës administrative - territoriale. Vlen të përmendet, gjithashtu, që megjithë rëndësinë që ka problemi i organizimit dhe zhvillimit të referendumeve, ky ka zënë në media një vend shumë të paktë. Ndërsa studimet e mirëfillta për këtë temë, pothuajse kanë munguar fare. Vetëm kohët e fundit ajo është trajtuar, duke hedhur një vështrim krahasues në kuadrin ligjor për referendumet dhe paraqitur një analizë të dispozitave kushtetuese në këtë fushë.[7]     

              

            Caktimi i komisioneve jo partiake

 

            ”Vëmendje duhet t’i jepet rritjes së pavarësisë, paanësisë dhe kapacitetit profesional të komisioneve zgjedhore. Ligji mund të ndryshhohet në mënyrë që të lejojë caktimin e komisioneve jo partiake në të gjitha nivelet dhe në këtë mënyrë të depolitizohet administrimi zgjedhor. KQZ duhet të implementojë në mënyrë të paanshme gërmat dhe shpirtin e ligjit”.[8] Të bën përshtypje fakti që në asnjë Raport të OSBE/ODIHR të mëparshëm (referuar atyre të viteve 2001 – 2013) nuk është paraqitur ndonjë rekomandim tjetër me përmbajtjen e mësipërme. Në fakt, në të gjitha raportet e këtij organizmi ndërkombëtar është tërhequr vëmendja për politizimin dhe njëanshmërinë e komisioneve zgjedhore të të gjitha niveleve, por kërkohej që ata të mos ndikoheshin nga partitë politike, dhe këto të fundit të mos ndërhyrnin në veprimtarinë e këtyre komisioneve. Porositë kanë qenë që të zbatohej rigorozisht ligji.

            Në të vërtetë, në Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjet e qeverisjes vendore të 8 Majit 2011 është vërejtur një veçori. Konkretisht, në pikën 3 të Rekomandimeve të këtij Raporti thuhet: ”Formula për përbërjen e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve mund të rishqyrtohet me qëllim për të rritur besimin në pavarësinë e tij dhe në zbatimin e paanshëm të Kodit Zgjedhor nga ana e tij”.[9] Në zbatim të këtij rekomandimi u bënë disa ndryshime në nenet 14, 15 dhe 16 të Kodit, ku përkatësisht bëhet fjalë për zgjedhjen e anëtarëve të KQZ, zgjedhjen e kryetarit dhe të zëvendëskryetarit të këtij organi epror të administratës zgjedhore, por këto formulime procedurale nuk ia arritën qëllimit, pra, nuk e rritën besimin në pavarësinë e këtij Komisioni dhe në zbatimin e paanshëm të Kodit Zgjedhor. Sipas dispozitave të mësipërme, të gjithë anëtarët e KQZ i zgjedh Kuvendi, Kuvendi zgjedh edhe kryetarin e KQZ, pavarësisht faktit që organit ligjvënës i paraqitet lista e kandidatëve për këtë post, kryetari i KQZ zgjidhet ai kandidat që merr më shumë se sa gjysmën e votave të deputetëve.[10]

            Mirëpo, siç duket, monitorimi i zgjedhjeve të fundit e kanë bindur OSBE/ODIHR se, edhe ndryshimet që iu bënë neneve 14, 15, 16 të Kodit Zgjedhor nuk ia arritën qëllimit., ndërsa rekomandimi në Raportin e tij të 8 Shtatorit 2015 avancon qëndrimin e mëparshëm, e bën atë të qartë dhe më të prerë, e shtrin në të gjitha nivelet e komisioneve zgjedhore, kërkon ”caktimin e komisioneve jopartiake” që ”të depolitizohet administrimi zgjedhor”. Në këtë Raport të fundit ka 23 rekomandime. Sigurisht, të gjitha do të shqyrtohen. Por pavarësisht kësaj, kam mendimin se Rekomandimi më i rëndësishëm dhe, ndërkohë, më i vështirë për t’u realizuar në praktikë është Ai nr. 3, që e përmendëm më parë. Çdo rekomandim kërkon diskutim gjithëpërfshirës, ndoshta edhe debate, por Rekomandimi nr. 3 dikton maturi dhe shmangie të interesave partiake. Përmbushjen e tij do ta quaja një kthesë në koncept dhe në praktikë, sepse duhet gjetur varianti më i besueshëm jo vetëm për forcat politike (subjektet zgjedhore), por edhe për shtetasit (votuesit). Tani për tani është e vështirë të shprehemi se cili variant mund të ishte më i miri i mundshëm, por sidoqoftë askush nuk mund të kënaqet vetëm me ndryshimin e neneve të përmendura më lart. Tek e fundit, OSBE/ODIHR synon që me Rekomandimin nr. 3 në Raportin e vitit 2015 të hiqet dorë nga balancat politike në përbërjen e komisioneve zgjedhore.

 

            Në zgjedhjet e vitit 2017, a do të zbatohen

            teknologjitë e reja të votimit?

 

            Kodi Zgjedhor i caktoi KQZ - së detyrën që të testonte dy teknologji të reja për zgjedhjet e vitit 2013: Sistemin Elektronik të Numërimit (SEN) në qarkun e Fierit dhe Sistemin Elektronik të Zgjedhjeve (SEV) në qarkun e Tiranës. Në fakt, të dyja këto ishin projekte pilot, por zbatimi i tyre dështoi. Justifikimet e këtij dështimi qenë nga më të ndryshmet, por për mendimin tonë këto nuk krijonin bindjen për arsyet e vërteta. Dhe pastaj askush nuk mbajti përgjegjësi. Kurse në Raportin e OSBE/ODIHR thihet, se:: ”Përgatitja për këto dy projekte u zgjat përtej afateve ligjore dhe e bëri të pamundur zbatimin e sukseshëm të tyre. Përveç kësaj, KQZ nuk miratoi të gjitha aktet e duhura të nevojshme për testimin e sistemeve”.[11] Megjithatë, në një nga paragrafët e këtij Raporti thuhet, se: ”Rekomandohet që çdo zbatim i projekteve SEN dhe SEV të përcaktuara në ligje të fillojë kohë më parë se sa zgjedhjet e ardhshme, duke përfshirë përgatitjet e domosdoshme, të tilla si miratimi i akteve ligjore të detajuara dhe testimin e sistemeve”.[12]

            Dispozita për sistemet elektronike në Kodin Zgjedhor janë ende në fuqi. Siç dihet, edhe për zgjedhjet e qeverisjes vendore të vitit 2015 ato nuk u zbatuan. Prandaj, për zgjedhjet e përgjithshme parlamentare të vitit të ardhshëm duhet të shqyrtohet dhe të vendoset, nëse do të zbatohen për këtë qëllim dispozitat përkatëse të Kodit Zgjedhor. Pra, a do të përmbushet rekomandimi i OSBE/ODIHR, që përmendëm më lart? Por ky problem është sa i rëndësishëm, aq edhe i vështirë. Ndaj nuk duhet nisur thjesht nga dëshira, por mbi të gjitha nga mundësitë reale. Madje, po qe se arrihet në përfundimin që këto sisteme duhet të zbatohen, mirë do të ishte të diskutohet nëse do të mbeteshin projekte pilot apo do të aplikoheshin në shkallë vendi. Dhe kjo do të kërkonte parapërgatitje (vonesa mund të çonte përsëri në dështim) dhe garanci për sistemin që do të përdorej, sepse ndryshe, në vend që të krijohej besim mund ndodhte e kundërta.

            Nuk ka dyshim që përdorimi i sistemeve të tilla (siç zbatohen edhe në vende të tjera) është i leverdisshëm në shumë drejtime, deri edhe në nxjerrjen e shpejtë të rezultatit të votimeve.. Duke e trajtuar këtë çështje në kuadrin e praktikave të mira, në Opinionin e e Komisionit të Venecias të vitit 2002 thuhet, se: ”Disa vende po aplikojnë apo po përgatisin të aplikojnë metoda mekanike apo elektronike votimi. Avantazhi i këtyre metodave është i dukshëm, kur bëhen disa zgjedhje në të njëjtën kohë. Në këtë rast mund të merren masa paraprake për të minimizuar rrezikun e mashtrimit, për shembull, duke u dhënë mundësi zgjedhësve për të verifikuar votën e tij apo të saj menjëherë sapo ka votuar. Është e qartë se në këtë rast votimi, e rëndësishme është që të lehtësohet verifikimi dhe numërimi i votave që, në rast aplikimi, mund të sigurohet edhe një makineri për të printuar votat në fletë votimi, duke i vendosur ato në një kuti të vulosur, ku nuk mund të shikohen. Çfarëdo mjetesh që të përdoren, e rëndësishme është që ato të sigurojnë fshehtësinë e votimit”. Dhe më tej: ”Metodat e votimit elektronik duhet të jenë të sigurta. Ato janë të sigurta në rast se sistemi i reziston një sulmi të qëllimshëm. Përveç kësaj, zgjedhësi duhet të marrë konfirmimin për votën e tij, nëqoftëse është e nevojshme, ta korrigjojë pa cenuar parimin e fsdhehtësisë së votës. Transparenca e sistemit duhet të jetë e garantuar në kuptimin që të jetë e mundur të kontrollohet nëse funksionon siç duhet”.[13]

 

            Lista shumemërore të mbyllura apo të hapura

 

            Fjala është për zgjedhjet në sistemin proporcional. Kjo është një çështje e ngritur edhe më parë; kjo po diskutohet edhe tani, përpara zgjedhjeve të vitit 2017, edhe mbas ngritjes së Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën Zgjedhore. Nuk është dëgjuar ndokush që të shprehet, se listat e mbyllura janë më demokratiket. Përkundrazi, më demokratike janë listat e hapura, sepse votuesit i jepet mundësia të zgjedhë kandidatin që dëshiron (kësaj i thonë edhe votë preferenciale). Deri më sot nuk është dëgjuar, gjithashtu, që të flitet për elementet konkrete, për mënyrat praktike që do të duheshin zbatuar në variantin e listave të hapura, për të garantuar vullnetin e zgjedhësit, për çka natyrisht do të dilte nevoja e ndryshimeve në Kodin Zgjedhor.

            Pavarësisht interesave të ngushta politike të subjekteve zgjedhore dhe pavarësisht nga roli i kryetarëve të partive në hartimin e këtyre listave, madje deri edhe në renditjen e kandidatëve, mendoj se del nevoja të jepen argumente të qarta e bindëse nëse ekziston mundësia që listat e hapura të aplikohen në zgjedhjet parlamentare të vitit 2017.

            Në të vëretë, sisteme proporcionale ka, sidomos në vende të Evropës kontinentale, që përdorin lista të hapura ku zgjedhësi mund të votojë jo vetëm për partinë e preferuar prej tij, por edhe për kandidatin që dëshiron brenda listës së asaj partie. Në shumë nga këto sisteme vota për kandidatin (ashtu sikurse për partinë) është opsionale, edhe për shkak se shumica e zgjedhësve mbështetin më tepër partinë se sa kandidatin; opsioni i përzgjedhjes së kandidatëve në fletën e votimit shpesh herë nuk ka shumë efekt. Mirëpo në disa raste, për shembull në Finlandë, kjo përzgjedhje sa vjen e bëhet mjaft e rëndësishme, ngaqë qytetarët duan të votojnë edhe për kandidatin. Dhe mënyra e zgjedhjes së kandidatit përkatës përcaktohet nga numri i votave individuale që mblidhen. Në një manual të sistemeve elektorale  lexojmë: ”Meqë kandidatët nga e njëjta parti bëjnë garë midis tyre për të fituar vota, kjo formë e listës së hapur mund të çojë në fragmentime dhe konflikte partiake”.[14]

            Në shumë vende të tjera përdoren listat e mbyllura, domethënë, rreshtimi në listën shumemërore përcaktohet nga vetë partia (përjashto të pavarurit!). Pra, zgjedhësit thjesht votojnë për partinë që preferojnë, siç ndodh edhe te ne. Kuptohet, në këtë drejtim zgjedhësi nuk mund të shprehet për kandidatin që dëshiron. Kam mendimin se, veç të tjerash, në kushtet e vendit tonë duhet t’u jepet përgjigje edhe pyetjeve: a) me sistemin e listave të hapura mund të garantohet përqindja e kandidateve gra? b) A sigurohet ndershmëria e garës midis kandidatëve të të njëjtit lloj, domethënë, të kandidatëve të së njëjtës parti? c) A e bëjnë të domosdoshme listat e hapura aplikimin e sistemit elektronik? ç) Në listat e hapura a ekziston mundësia për të votuar më tepër se sa një kandidat?

            Nga sa u tha më sipër, mendoj që vlen të diskutohet dhe të paraqiten argumente ‘pro’ dhe ‘kundër’, të vlerësohen drejt dhe me transparencë disavantazhet dhe avantazhet e listave të mbyllura, duke patur parasysh kushtet aktuale të vendit tonë, por pa nënvlerësuar apo pa anashkaluar përvojën e vendeve të tjera. E shikoj të nevojshme të përmend, gjithashtu, se disavantazhi që mund të kishin listat shumemërore të mbyllura, deri në një farë mase zbehet pas miratimit të ligjit nr. 138/2015 “Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike”.

 

            Banimi – kufizim për ushtrimin e së drejtës së votës

 

            Sipas Kushtetutës sonë në fuqi “Të dënuarit që janë duke vuajtur dënimin me heqje të lirisë kanë vetëm të drejtën për të zgjedhur”.[15] Ndërsa të paraburgosurit, edhe pse për të cilët nuk bëhet fjalë në Ligjin Themelor, duke qenë se prezumohen ende të pafajshëm[16] kanë të drejtë të zgjedhin dhe të zgjidhen.

            Në Pjesën III të Kodit Zgjedhor në fuqi bëhet fjalë për përmbajtjen, hartimin dhe aprovimin e listës së zgjedhësve (Kodi Zgjedhor miratohet në Kuvend me votim të cilësuar, me votat ’pro’ të tri të pestave të numrit të të gjithë deputetëve). Në këtë Kod thuhet, se: 1. Lista e zgjedhësve hartohet për çdo zonë qendre votimi dhe përmban të gjithë zgjedhësit që kanë vendbanimin e regjistruar në RKGJC (Regjistri Kombëtar i Gjendjes Civile) në atë zonë qendre votimi. Përfshirja e zgjedhësit në atë listë bëhet mbi bazën e kodit të vendbanimit.[17] Deri në zgjedhjet e 21 qershorit 2015 për organet e qeverisjes vendore është diskutuar çështja nëse të dënuarit dhe të paraburgosurit kanë të drejtë të votojnë në juridiksionin ku provizorisht qëndrojnë (domethënë, në institucionet e vuajtjes së dënimit apo të baraburgimit[18]). Pra, edhe gjatë zgjedhjeve të qeverisjes vendore? Meqenëse ka pasur mendime ‘pro’ dhe ‘kundër’, madje edhe ndonjë ankesë që kjo është një e drejtë, e cila nuk duhet kufizuar, Avokati i Popullit në vitin 2007 i është drejtuar Gjykatës Kushtetuese me kërkesën për shfuqizimin si e papajtueshme me Kushtetutën e fjalës “vendbanim” që zë vend në nenin 63, pika 3, të Kodit Zgjedhor. Sipas kërkesës së Avokatit të Popullit, një fjalë e tillë kushtëzonte ushtrimin e së drejtës së votës të personave që përmendëm më sipër për të votuar, sepse ata duhet të jenë banorë të zonës ku vuajnë dënimin.

            Gjykata Kushtetuese e rrëzoi këtë kërkesë, veç të tjerash, edhe me argumentet që po rendisim më poshtë:

i. Sipas nenit 12 të Kodit Civil, banimi është vendi ku personim për shkak të

punës apo të shërbimit të përhershëm, të ndodhjes së pasurive të përhershme apo të realizimit të interesave të veta qendron zakonisht, ose në të shumtën e kohës.

            ii. E drejta e votës nuk është absolute, ajo mund të bëhet objekt kufizimi.

            iii. Duke iu referuar edhe praktikës së GJEDNJ, për zbatimin e dispozitës, Nenit 1 të Protokollit Nr. 3 vendet anëtare kanë hapësirë të gjerë në hartimin e legjislacioneve të tyre për zgjedhje, natyrisht duke respektuar thelbin e së drejtës,

            iv. Në zgjedhjet vendore synohet një lidhje më e ngushtë midis zgjedhësit dhe të zgjedhurve, për vetë natyrën e organizimit dhe kompetencave të pushtetit lokal.

            v. Pushteti vendor krijohet për zgjidhjen e problemeve aktuale që lidhen me çeshtje të tilla, siç janë: kujdesi shëndetësor, arsimi, pastrim - gjelbërimi etj.

            vi. Pushtetit lokal është më afër qytetarëve dhe këta të fundit janë më të ndjeshëm ndaj ndryshimeve në drejtimin e njësive vendore ku ata kanë vendbanimin.

            vii. Ndryshe është me zgjedhjet e përgjithshme (parlamentare) ku votohet për përfaqësuesit e popullit në organin legjislativ. Një nga parimet kryesore të përfaqësimit popullor është edhe mungesa e mandatit detyrues të deputetit, pra, deputeti përfaqëson jo zonën zgjedhore ku ai votohet, por të gjithë zgjedhësit.[19]   

            U zgjata pak në këtë çështje, sepse ajo është ngritur edhe në zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore të vitit 2015, por kam përshtypjen që nuk është kuptuar dhe interpretuar drejt. Aq më tepër kur kemi një Vendim të Gjykatës Kushtetuese, zbatimi i të cilit është i detyrueshëm për të gjithë.

            Tërheq vëmendjen fakti se, duke iu referuar Paragrafit 20 të Komitetit të Përgjithshëm nr. 25 të UNHCR të vitit 1996, që parashikon se “shtetet duhet të marrin masa efektive për të siguruar se, të gjithë personat që kanë të drejtën e votës të kenë mundësinë ta ushtrojnë atë”, në Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjet e 21 Qershorit 2015 thuhet: “Të burgosurit mund të votojnë në zgjedhjet vendore. Auditi i KQZ i emëruar nga Partia Demokratike identifikoi 197 të burgosur, të cilët nuk ishin përfshirë në listën përfundimtare të zgjedhësve. Drejtoria e Përgjithshme e Burgjeve informoi MVZ – në e OSBE/ODIHR se rreth 3000 nga 5700 nuk u përfshinë në listën e zgjedhësve, për arsye të gabimeve dhe vonesave në informacionin e paraqitur nga drejtorët e burgjeve, rrjedhimisht rreth 2256 të burgosur morën një vendim gjykate, që i lejoi ata të votonin. Si rezultat, rreth 800 zgjedhës në burgje u raportua se nuk patën mundësi të votonin”.[20]

 

            Në referim të nenit 69 të Kushtetutës

 

            Sipas këtij neni, nuk mund të kandidojnë dhe as të zgjidhen deputetë, veç personave të tjerë, edhe funksionarët e lartë të shtetit, nëse këta nuk heqin dorë më parë nga detyrat që kanë ushtruar. Në të kundërt, mandati i fituar prej tyre është i pavlefshëm. E veçanta është për të patur të qartë, ose për të specifikuar, se cilët persona përfshihen në ”funksionarët e lartë të administratës shtetërore”. Kushtetuta kërkon që kjo të parashikohet në ligj. Mirëpo deri më sot, megjithëse kjo çështje është ngritur disa herë, nuk është bërë asgjë, domethënë nuk është miratuar ligji përkatës. Zbatimi i këtij neni kushtetues duhet të kihet parasysh në rradhë të parë nga partitë politike, që përgatitin listën shumemërore të kandidatëve për deputet, por fill pas tyre edhe Komisioni Qendror i Zgjedhje, i cili verifikon dokumentacionin e paraqitur nga subjektet zgjedhore. Natyrisht, për këtë do të duhej të ofrohej vërtetimi përkatës, sipas të cilit, funksionari i lartë i shtetit dhe secili person që përmendet në nenin 69 të Kushtetutës (për shembull, gjyqtari, prokurori, punonjësi i Policisë etj.) kanë dhënë dorëheqjen.

            Por si mund të realizohet kjo detyrë kushtetuese, kur ligji që kërkohet sipas nenit 69, shkronja ’e’, ende nuk është miratuar? Do të sugjeroja që në rastin e ndryshimeve në Kodin Zgjedhor, edhe kjo çështje të shqyrtohej. Kushtetutbërësi ka dashur që nëpërmjet nenit 69 të parandalojë ndikimin negativ në ecurinë e zgjedhjeve të personave me funksionet e mësipërme, trysninë që mund të ushtrojnë ata për votimin e zgjedhësve në favor apo disfavor të kësaj apo asaj partie politike.

 

            Ligji Nr. 138/2015 ”Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen,

            emërohen ose ushtrojnë funksione publike” dhe Kodi Zgjedhor

 

            Objekti i këtij ligji është, veç të tjerash, ”mbrojtja dhe garantimi i mirëfunksionimit demokratik të Kuvendit, organeve të qeverisjes vendore...”.[21] Kështu, pra, ndalohen për të kandiduar dhe për t’u zgjedhur deputetë të Kuvendit, kryetarë të beshkive apo këshilltarë të këshillave bashkiake dhe të qarqeve, personat e dënuar me vendime gjyqësore të formës së prerë, brenda apo jashtë territorit të Shqipërisë, për veprimet ose mosveprimet që kanë çuar në kryerje të veprave penale të parashikuara nga gërmat ’a’ dhe ’b’ të nenit 2 të ligjit, dhe në rastet e parashikuara në gërmat ’a’ dhe ’ç’, si edhe në pikat 2, 3, 4, 5 dhe 6 të ligjit.

            Kushtetuta në fuqi parashikon që mandati i deputetit mbaron apo është i pavlefshëm, kur ai dënohet me vendim të formës së prerë për kryerjen e një krimi,[22] ndërsa për organin e zgjedhur drejtpërsëdrejti të njësisë vendore, Ligji Themelor bën fjalë vetëm për shpërndarjen apo shkarkimin nga Këshilli i Ministrave, për shkelje të rëndë të Kushtetutës dhe ligjeve.[23]

            Nëse do t’i referoheshim Kodit Zgjedhor në fuqi rezulton se anëtarëve të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve u ndërpritet mandati me vendim të formës së prerë, për kryerjen e një krimi.[24]

            Për kandidatët për deputet në listat shumemërore, për kandidatët për kryetar bashkie dhe për anëtarë të këshillave bashkiake, si edhe për kandidatët e propozuar nga zgjedhësit për në Kuvend apo për në organet e qeverisjes vendore, në Kodin Zgjedhor nuk është parashikuar ndonjë ndalesë lidhur me kryerjen e ndonjë vepre penale. Kjo ka qenë dhe mbetet një boshllëk, apo një mungesë serioze për verifikimin e figurës së përfaqësuesit të popullit në organet përfaqësuese qendrore dhe lokale?! Si rrjedhim, mund të zgjidhej edhe një kandidat i padenjë, i përlyer dhe pa integritet.

Por kam mendimin se nuk do të ishte e rekomandueshme që krejt përmbajtja e nenit 10 të pasqyrohej në Kodin Zgjedhor. Sepse: së pari, nuk është e nevojshme të bëhen dublime apo përsëritje; së dyti, dispozitat e këtij ligji janë të barasvlefshme me dispozitat e Kodit Zgjedhor, të ligjit për nëpunësin civil, si edhe të ligjeve që rregullojnë organizimin dhe funksionimin e organeve që përfshihen nga veprimi i ligjit 138/2015, i cili është miratuar gjithashtu me votim të cilësuar; së treti, në rast konflikti midis dispozitave normative, ato të këtij ligji kanë përparësi. Megjithatë, në dispozitat përkatëse të Kodit Zgjedhor duhet të ketë referenca të ligjit të mësipërm, përsa u përket ndalesave apo kufizimeve që përmban ai, për të zgjedhur dhe për t’u zgjedhur.

E vlerësojmë të nevojshme të përmendim ndërkohë, se vetëdeklarimi plotësohet, dorëzohet dhe administrohet pranë Komisionit Qendror të Zgjedhjeve për kandidatët për deputetë në Kuvendin e Shqipërisë apo për në organet e qeverisjes vendore. Formularët dorëzohen, gjithashtu, edhe për anëtarët e Këshillit të Ministrave, që nuk kanë mandat deputeti dhe që nuk kanë paraqitur vetëdeklarim.

Ky ligj nuk ndikon në ndjekjen penale, në gjykimin, dënimin dhe gjendjen gjyqësore. Kufizimet e vendosura nga ai bëhen në përputhje me nenin 17 të Kushtetutës, për një interes publik. Këto kufizime nuk cenojnë apo shuajnë thelbin e të drejtave dhe nuk përbëjnë dënim penal apo edhe administrativ.[25] Në Opinionin e shprehur nga Komisioni i Venecias lidhur me këtë çështje theksohet, se: “Mospasja të drejtë për t’u zgjedhur është një kufizim i së drejtës për zgjedhje të lira, ndaj ajo duhet të bazohet në norma të qarta të së drejtës, të ndjekë një qëllim legjitim dhe të respektojë parimin e proporcionalitetit. Është në interesin e përgjithshëm publik shmangia e një roli aktiv të shkelësve në vendimmarrjet politike”.[26] Por, duke iu referuar dhe pjesërisht duke trajtuar ligjin nr. 138/2015 kisha parasysh, se ai do të qe objekt shqyrtimi edhe në shtesat dhe ndryshimet e mundshme, që pritet t’i bëhen Kodit Zgjedhor në fuqi. Natyrisht,  përparësi do të kenë rekomandimet e OSBE/ODIHR.

 Miratimi i ligjit nr. 138/2015 bënte të domosdoshme edhe ndërhyrjet në Kushtetutë, sidomos për faktin se kufizoheshin disa të drejta themelore kushtetuese, siç është për shembull, ajo e ushtrimit të së drejtës së votës për të zgjedhur dhe për t’u zgedhur. Pra, ky ligj duhej mbështetur në dispozitat kushtetuese përkatëse, prandaj u formulua dhe u miratua edhe ligji nr. 137/2015 “Për disa ndryshime dhe shtesa në ligjin Nr. 8417, datë 21.10.1998 “Kushtetuta e e Republikës së Shqipërisë” të ndryshuar.

Cilat janë këto ndryshime dhe shtesa? Mendoj se tërheqin vëmendje shtesat që i

bëhen nenit 6 (paragrafi1) dhe ndryshimi që i bëhet nenit 45, paragrafi 3, të Kushtetutës.

Për nenin 6/1 thuhet se ndalohet zgjedhja, emërimi apo ushtrimi i një funksioni publik në një nga organet e parashikuara në këtë Kushtetutë, ose të krijuara me ligj, “pavarësisht përcaktimeve të bëra në dispozita të tjera të kësaj Kushtetute, nëse verifikohen rrethana që cënojnë integritetin e funksionit publik sipas kushteve dhe rregullave të përcaktuara me ligj të miratuar me tri të pestat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit”.

Ky formulim, as më shumë dhe as më pak, do të thotë që igji nr. 138/2005 i miratuar me votat e tri të pestës së të gjithë anëtarëve të Kuvendit paska përparësi ndaj përcaktimeve të bëra në çdo dispozitë tjetër të Kushtetutës, nëse verifikohen rrethanat që parashikohen në atë ligj. E shoh të panevojshme të bëj këtu komente, veçse mund të them që formulimi i shtesës së nenit 6/1 të Kushtetutës (të cilin autori i këtij punimi e ka vënë në thonjza – shënim i Redaksisë) përbën problem kushtetues. Sepse të gjitha ligjet, përfshi edhe ata që miratohen me votim të cilësuar, nuk mund të kundërshtojnë dhe t’i kundërvihen asnjë dispozite kushtetuese, përkundrazi, ata duhet të jenë në përputhje me frymën e Kushtetutës dhe në zbatim të saj. Është e drejtë e Kuvendit që në mbështetje të nenit 177 të Ligjit Themelor të rishikojë çdo dispozitë të Kushtetutës me votat e jo më pak se dy të tretave të deputetëve.

Për ndryshimin e nenit 45, paragrafi i tretë, të Kushtetutës thuhet, se: “Në raste përjashtimore dhe të justifikuara, ligji mund të parashikojë kufizime të së drejtës për të zgjedhur të shtetasve që vuajnë dënimin me heqje lirie, ose të së drejtës për t’u zgjedhur para dhënies së një vendimi përfundimtar, apo kur shtetasit janë dënuar për një krim ose për cënim shumë të rëndë dhe serioz të sigurisë publike”. Në tre rrjeshtat e parë të paragrafit të tretë të nenit 45 të Kushtetutës bëhet fjalë për të dënuar me burgim, por që nuk janë duke vuajtur dënimin. Në këtë optikë, kjo është shtesë dhe jo ndryshim i paragrafit të tretë të nenit 45. Veç kësaj, nuk ka patur arsye të hiqej nga ky paragraf apo të thuhej, se: “Të dënuarit që janë duke vuajtur dënimin me heqje të lirisë kanë të drejtën për të zgjedhur”. Sepse, pikërisht mbi këtë bazë do të kuptohej edhe përjashtimi për të zgjedhur. Kështu dalin pyetjet: Me shprehjen në raste përjashtimore dhe të justifikuara çfarë ka dashur të thotë Kushtetutbërësi? Ka patur parasysh personin (personat) apo veprën penale (veprat penale) të kryera prej tij/tyre?

Në raste përjashtimore dhe të justifikuara, ligji mund të parashikojë edhe kufizime të së drejtës për të zgjedhur para dhënies së një vendimi përfundimtar. Por kjo dispozitë sigurisht që bie ndesh me nenin 30 të Kushtetutës, ndërkohë ky nen nuk ka pësuar ndonjë ndryshim, duke vazhduar të jetë në fuqi. Le të kujtojmë se çfarë thuhet në ‘të : “Kushdo quhet i pafajshëm përderisa nuk i është provuar fajësia me vendim gjyqësor të formës së prerë”. Mund të përmendet që edhe në një Opinion të Komisionit të Venecias,[27] në raste të veçanta është pranuar se nga zbatimi i prezumimit të pafajësisë mund të ketë përjashtime. Kjo është arsyeja që më duhej t’i referohesha këtij Dokumenti ku, veç të tjerash thuhet: “Në rast se një person nuk është dënuar ende, parimi i prezumimit të pafajësisë do të ishte kundër privimit të të drejtave politike. Megjithkëtë, disa përjashtime mund të jenë legjitime dhe proporcionale, për shembull, për krime të përcaktuara në Statutin e Romës të Gjykatës Penale Ndërkombëtare”. [28] Në nenin 5 të kërij Statuti lexohet që krimet nën juridiksionin e Gjykatës Penale Ndërkombëtare janë: a) krimi i genocidit; b) krimet kundër njerëzimit; c) krimet e luftës; ç) krimi i agresionit.[29]

Ashtu siç përmenda më lart, me formulimin e neneve 6/1 dhe 45 (paragrafi i tretë) të Ligjit Themelor mendoj se ka probleme të natyrës kushtetuese, boshllëqe dhe pasaktësi, të cilat mund të parandaloheshin, nëse ligji nr. 137/2015 për disa ndryshime dhe shtesa në Kushtetutë, si edhe ligji nr. 138/2015 do të qenë bërë objekt diskutimi dhe debati gjithëpërfshirës para se të miratoheshin nga Kuvendi.

 

Blerja e votës, problem shqetësues

 

Në Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjet parlamentare të 2 Korrikut 2005 thuhet, se: ”MVZ (Misioni i Vëzhguesve Vendorë - shënimi ynë)) mori pretendime për parregullsi të rënda zgjedhore, përfshi blerjen e votës. Megjithatë, pak pretendime u mbështetën në prova apo u vëzhguan drejtpërdrejt”.[30] Pas 10 viteve, në Raportin e fundit të këtij organizmi ndërkombëtar rekomandohet, se: ”Nevojiten përpjekje shtesë për të trajtuar problemin e vazhdueshëm të blerjes së votës si nëpërmjet edukimit të zgjedhësve, ashtu edhe nëpërmjet ndjekjes penale, me qëllim rikthimin e besimit në procesin zgjedhor. Partitë politike mund të bëjnë një angazhim konkret dhe të vërtetë për të dënuar praktikat e blerjes së votës. Blerja e votës duhet të përcaktohet qartë në ligj dhe duhet të jetë subjekt i sanksioneve efektive me shkeljen e kryer”(theksimi - yni).[31]

Në Kreun X të Kodit Penal janë parashikuar në 12 dispozita veprat penale që prekin zgjedhjet e lira dhe sistemin demokratik të zgjedhjeve. Në nenin 328 të KP lexohet: ”Ofrimi ose dhënia e të hollave apo të mirave materiale, bërja e premtimeve për vende pune ose për favorizime të tjera në cilëndo formë, me qëllim që të marrë firmën për paraqitjen e kandidatit, për të votuar në mënyrë të caktuar apo për të marrë pjesë ose jo në votim, përbën kundërvajtje penale dhe dënohet me burgim nga 6 muaj deri në 2 vjet”. Ndërsa, ”pranimi i të hollave, i të mirave materiale, premtimeve dhe favorizimeve të tjera, kundrejt kryerjes së veprimeve të mësipërme, përbën kundërvajtje penale dhe dënohet me gjobë”. Mendoj që masat penale në këtë dispozitë duhen ashpërsuar, sidomos në paragrafin 2 të nenit 328 ku parashikohet vetëm dënim me gjobë.

Megjithatë, edhe pse në raste të tilla mund të ishte i justifikueshëm ashpërsimi i masave të dënimit dhe, krahas saj, mosngurimi për të denoncuar elementët e korruptuar, kushdo qofshin ata, e domosdoshme del nevoja e një pune edukative më të koordinuar dhe një angazhim më i madh për të parandaluar blerjen e votës, në çfarëdo forme që të paraqitet ajo. Pra, kërkohet një pune intensive edukuative jo në përgjithësi, por në mënyrë konkrete dhe ndoshta edhe me disa grupe apo shtresa të caktuara zgjedhësish. Blerja e votës dhe disa vpera të tjera që prekin zgjedhjet e lira dhe sistemin demokratik janë aq të dukshme dhe të rrezikshme për interesat e përgjithshme sa që në ligjin 138/2015  përfshihen në nenin 2, shkronja ’b’ të tij, çka do të thotë se, kushdo që kryen një nga veprat e parashikuara në dispozitat e mësipërme, nuk mund të kandidojë dhe të zgjidhet deputet, kryetar bashkie apo këshilltar në këshilla bashkiake etj.

 

A mund të bëhet ankim kundër vendimeve

            të Kolegjit Zgjedhor?

 

            Deri në vitin 2003, kur u krijua Kolegji Zgjedhor i Gjykatës së Apelit - Tiranë,[32] vendimet e KQZ mund të atakoheshin në Gjykatën e Lartë (për organet e qeverisjes vendore) dhe në Gjykatën Kushtetuese (për zgjedhjet e Kuvendit). Më pas, sipas nenit 158, pika 5, të Kodit Zgjedhor vendimet e këtij Kolegji janë të formës së prerë dhe ndaj tyre nuk bëhet ankim. Që atëhere pati propozime, sipas të cilave, edhe këto vendime të atakohen në një gjykatë më të lartë, ose në mbledhjen e përgjithshme të Gjykatës së Apelit - Tiranë. Mirëpo, as atëhere dhe as më vonë, këto propozime nuk u morën parasysh. Gjykata Kushtetuese, siç dihet, në bazë të nenit 131 (shkronja ’f’) të Ligjit Themelor është kompetente të shqyrtojë ankesat për një proces të rregullt ligjor, megjithatë ky organ ka refuzuar të shqyrtojë edhe ankesa të tilla, me arsyetimin se vendimet e Kolegjit Zgjedhor janë të formës së prerë.[33]

            Në Raportin e OSBE/ODIHR të datës 10 Tetor 2013, për këtë çështje thuhet, se: ”Gjykata Kushtetuese ngarkohet sipas nenit 131 ’f’ të Kushtetutës, të vendosë përfundimisht në lidhje me ankimin e individëve për shkeljen e të drejtave të tyre kushtetuese për një proces të rregullt ligjor. Megjithatë Gjykata refuzoi juridiksionin për të rishikuar vendimin e Kolegjit Zgjedhor në lidhje me respektimin e këtij parimi. Për më tepër nuk ka afate për gjykimin e çështjeve në lidhje me procesin e rregullt ligjor...”.[34] Ndërsa te rekomandimet që paraqiten në këtë Raport thuhet, se: ”Gjykata Kushtetuese duhet të mos refuzojë në mënyrë të papërshtatshme juridiksionin për rishikimin e garancive kushtetuese të procesit të rregullt ligjor, ligji duhet të parashikojë afate të përshpejtuara për paraqitjen dhe gjykimin e kërkesave që kanë lidhje me Gjykatën Kushtetuese”.[35]

            Siç dihet, vendimet e Gjykatës Kushtetuese janë të formës së prerë dhe të detyrueshme për zbatim. Por, meqë i vetmi argument i paraqitur në vendimin e Gjykatës Kushtetuese për refuzimin e kërkesave të referuara ishte sepse në Kodin Zgjedhor thuhet që vendimet e Kolegjit Zgjedhor janë të formës së prerë, ndoshta u dashka që të rishikohet përmbajtja e nenit 158, pika 5, të Kodit Zgjedhor. Madje jemi të mendimit që për probleme të rëndësishme që kanë të bëjnë me parimet bazë, në suazë të të cilave zhvillohen zgjedhjet demokratike, duhet të krijohet mundësia që vendimet e Kolegjit Zgjedhor të jenë të atakueshme. Kuptohet që, duke patur parasysh natyrën e zgjedhjeve dhe synimin e dhënies sa më shpejt të rezultateve, e domosdoshme është që afatet e ankimit dhe të shqyrtimit të çështjeve të jenë të shkurtra. Ky problem mund të ishte edhe objekt shqyrtimi nëse do të pësonte ndryshime përmbajtja e nenit 131, gërma ’f’, të Kushtetutës, siç parashikohet në Projektin e fundit të  ndryshimeve kushtetuese.    

 

            Edukimi zgjedhor i shtetasve për ndërgjegjësimin e tyre

 

            Në nenin 21, pika 9, të Kodit Zgjedhor thuhet, se: ”KQZ kryen me shpenzimet e veta kurse trajnimin jo më vonë se 30 ditë pas emërimit të KZAZ - ve ... për anëtarët e KQV - ve krtyen me shpenzimet e veta sesione kualifikimi për legjislacionin zgjedhor”. Dhe vazhdon: ”KQZ – ja merr masa dhe organizon edhe programe për edukimin zgjedhor të shtetasve”. Duke iu referuar zgjedhjeve të fundit, por edhe zgjedhjeve të mëparshme, ka rezultuar se, komisionet zgjedhore më të ulta janë ngritur me vonesa dhe nër përbërjen e tyre kanë ndodhur ndryshime të shpeshta. Kjo e metë që deri në një farë mase ka ulur cilësinë e trajnimeve, më së shumti ka ndodhur për shkak të nënvlerësimit të këtij problemi, sidomos nga dy partitë e mëdha. Madje, në disa rastem grupet e nëmërimit të votave janë trajnuar orët e fundit, për të mos thënë që disa prej tyre nuk janë trajnuar fare. Prandaj del nevoja që të respektohet afati i ngritjes së komisioneve, ndërsa zëvendësimi i tyre të bëhet sa më rrallë dhe në mënyrë të motivuar dhe vetëm me anëtarë të trajnuar.

            Përsa i përket edukimit zgjedhor të shtetasve (me përjashtim të spoteve televizive) jam i mendimit që me këtë detyrë të mos ngarkohet Komisioni Qendror i Zgjedhjeve. Sepse: së pari, për shkak të ngarkesës së madhe që ka ky institucion në administrimin e zgjedhjeve, si detyra kryesore e tij; së dyti, edukimi zgjedhor i shtetasve ka një specifikë, përçka do të ishte e nevojshme që të zbatohej edhe një metodologji e veçantë dhe e diferencuar, duke patur parasysh grupet përkatëse, nivelin kulturor dhe arsimor etj. Prandaj do të ishte më e vlefshme që kjo detyrë të kryhej nga organizata jo fitimprurëse me përvojë në fushën e të drejtave të njeriut dhe veçanërisht në monitorimin e zgjedhjeve. Kuptohet, për një punë kualitative dhe të efektshme do të duhej trajnimi i grupeve të caktuara, që do të duhej të njihnin mirë jo vetëm Kodin Zgjedhor, por edhe udhëzimet e Komisionit Qendror të Zgjedhjeve.

            Në kuadrin e edukimit zgjedhor, do të duhej gjithashtu, që me gjuhë të thjeshtë t’u bëheshin të njohura zgjedhësve edhe dy çështje kryesore: a) dispozitat ligjore që cenojnë zgjedhjet e lira dhe demokratike, pra, 12 nenet e Kodit Penal, sidomos ato ku bëhet fjalë për korrupsionin nëpërmjet blerjes së votës; b) ligji 138/2015 ”Për garantimin e integritetit të personave që zgjidhen, emërohen ose ushtrojnë funksione publike”.

            Gjithashtu është e domosdoshme që të bëhet më shumë kujdes për të mos lënë jashtë këtij kuadri romët dhe egjyptianët, pakicat kombëtare, personat me aftësi të kuafizuara, të rinjtë dhe të rejat, sidomos ata që votojnë për herë të parë, gratë dhe të moshuarit, të dënuarit dhe të paraburgosit etj. Edukimi zgjedhor duhet të shtrihet edhe në fshat.

            E gjithë kjo punë e organizuar dhe cilësore nuk mund të lihet për ditët e fundit para zgjedhjeve, por ende pa filluar fushata zgjedhore dhe para takimit të kandidatëve me zgjedhësit. Rezultatatet e një veprimtarie me spektër të gjerë do të ndikonin pozitivisht edhe te pjesëmajarja më e madhe në votime. Ndërkohë që, kështu, zgjedhësit do të rritnin kërkesat e tyre ndaj kandidatëve të propozuar, do të evidentonin më mirë problemet ekonomike - shoqërore që kërkojnë zgjidhje.   

  

            Përfundime

 

            Problemet që trajtohen në këtë punim, edhe pse nuk përmbajnë tiparet e një analize të gjithanshme dhe të thelluar, sidoqoftë mund të nxisin diskutime dhe debate. Ndërkohë që nuk ka dyshim, se dalin edhe mjaft probleme të tjera, në rradhë të parë shqyrtimi i rekomandimeve të OSBE/ODIHR të paraqitura jo vetëm në Raportin e vet të fundit, por edhe në ato të mëparshmet.

            Duke përmendur rekomandimet e shumta, të dhëna për një kohë relativisht të gjatë nga OSBE/ODIHR dhe nga Komisioni i Venecias, kam synuar të evidentoj përveç faktit që legjislacioni ndryshon ngaqë ndjek nevojën për përsosjen e tij, edhe që amendimet e bëra Kodit Zgjedhor përpara çdo procesi zgjedhor nuk besoj të jenë tregues pozitiv. Në këtë vështrim mendoj se ka vend për reflektime. Për shembull, flitet shumë për blerje të votës, por deri më sot kemi dëgjuar vetëm akuza reciproke. Çfarë masash janë marrë, ose duhen marrë për parandalimin e këtij fenomeni negativ, ende nuk kemi të dhëna të plota dhe të sakta. Por,  a nuk përbën ky një problem, që kërkon analizë të thellë dhe objektive, që nuk zgjidhet thjesht me deklarata dhe ashpërsim të ndëshkimit penal?

            Gjithashtu ka edhe probleme të tjera, që duhet t’i zgjidhë Komisioni i Posaçëm Parlamentar për Reformën Zgjedhore. Por do të ishte e domosdoshme që një pjesë e këtyre problemeve të njiheshin nga zgjedhësit dhe të konsultoheshin me ’ta, ndërgjegjësimi i të cilëve ka rëndësi të veçantë. Ashtu sikurse po kaq e domosdoshme është që të vlerësohen edhe mendimet, kritikat apo sugjerimet që mund të bëjnë ata.

            Ndryshimet në Kodin Zjgedhor janë bërë shpesh herë me vonesë, gjë që ka ndikuar negativisht në përgatitjen e nevojshme të infrastrukturës, pse jo edhe në mbarëvajtjen e kësaj apo asaj faze të proceseve zgjdhore. Partitë politike të mëdha (subjekte zgjedhore) sigurisht që luajnë rol të rëndësishëm, por ndryshimet në Kod duhet të shmangin elementet që mund të ndikojnë në diskriminimin e partive e vogla (edhe këto, subjekte elektorale) në zgjedhjet periodike, që janë vendimtare për zhvillimin e mëtejshëm të vendit, thellimin e demokracisë dhe forcimin e shtetit të së drejtës. Tashmë është bërë e ditur dhe e qartë se, pas Reformës në Drejtësi ka një peshë specifike për integrimin e vendit edhe Reforma Zgjedhore. Por, ndërkaq, formulimet e sakta, të plota dhe pa ekuivoke të Kodit, si edhe zbatimi rigoroz i tij duhet të gjejnë mbështetje te vullneti politik i subjekteve dhe te ndërgjegjësimi i të gjithë zgjedhësve shqiptarë.

 

------------------------------------------


Literatura:

            E drejtë pozitive

- Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë

- Kodi Zgjedhor i Republikës së Shqipërisë (me ndryshimet përkatëse)

- Kodi Penal i Republikës së Shqipërisë

            - Ligji nr. 138/2015

 

            Rekomandime

            -  Opinoni i përbashkët i Komisionit të Venecias dhe OSBE/ODIHR 273/2004

- Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e 3 Korrikut 2005

            - Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore të vitit 2011

            - Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2013

            - Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore të vitit 2015

            - Opinioni i Komisionit të Venecias, miratuar më 18 Qershor 2015

 

            Doktrinë

- Manual International, IDEA, botimi në shqip, Prishtinë 2000

- Erida Skëndaj, Referendumet në Shqipëri, Revista ‘Avokatia’, nr. 17 (I) 2016

 

            Jurisprudencë

- Vendimi i Gjykatës Kushtetuese 40/2007

 


[1] Neni 64 (i ndryshuar) në tektin origjinal të Kushtetutës

[2] Neni 64 i Kushtetutës në fuqi

[3] Manual Internacional IDEA për hartimin e sistemeve elektorale, botim i vitit 2000, fq. 60

[4] Raport i OSBE/ODIHR, viti 2015, fq. 27

[5] Po aty, shih Rekomandimin nr. 1 , fq. 27

[6] Shih: Rekomandime të përbashkëta mbi Kodin Zgjedhor dhe administratën zgjedhore nga Komisioni i Venecias dhe OSBE/ODIHR, ose Opinionin 273/2004, botimi shqip.

[7] Erida Skëndaj, Referendumet në Shqipëri, botuar në Revistën ‘Avokatia’, nr. 17 (I) 2016, fq. 13 - 41

[8] Shih Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore të 21 qershorit 2015, A “Rekomandime Prioritare” 1, fq.27

[9] Po aty, fq. 33

[10] Shih nenin 15, pika 3, shkronja ‘d’, të Kodit Zgjedhor

[11] Shih Raportin e OSBE/ODIHR për zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2013, fq. 10

[12] Po aty

[13] Shih faqen 23 të Kodit të miratuar edhe nga Komisioni i Venecias

[14] Manual Internationale IDEA, botim i vitit 2000, fq. 90

[15] Neni 45, pika 3, i Kushtetutës

[16] Neni 30 i Kushtetutës

[17] Neni 46 i Kodit Zgjedhor

[18] Shih Opinionin e Komisionit të Venecias, miratuar më 18 Qershor 2015, fq. 34

[19] Vëllimi Vendime të Gjykatës Kushtetuese 2007, Vendimi nr. 40, fq. 349 - 361

[20] Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e organeve të qeverisjes vendore të vitit 2015, fq. 10

[21] Shih nenin 1, pika 2, të këtij ligji

[22] Shih nenin 71, pika 2, shkronja ‘dh’, të Kushtetutës

[23] Shih nenin 115, pika 1, të Kushtetutës

[24] Shih nenin 18, pika 1, shkronja ‘d’, të Kodit Zgjedhor 

[25] Shih pikën 3 të nenit 16: “Dispozita kalimtare dhe të fundit” të ligjit

[26][26] Raporti paraprak i Komisionit të Venecias, 30 Qershor 2015, fq. 34

[27] Opinioni nr. 807 i Komisionit të Venecias, Strasburg 30 Qershor 2015

[28] Pika 140 e Opinionit të Komisionit të Venecias, publikimi në shqip, fq. 32

[29] Republika e Shqipërisë ka ratifikuar me ligjin nr. 8984, datë 23.12.2002 Statutin e Gjykatës Penale Ndërkombëtare të datës 17 Korrik 1998

[30] Raporti i OSBE/ODIHR për zgjedhjet e 3 Korrikut 2005, fq. 26

[31] Raporti i OSBE/ODIHR, 8 Shtator 2015, fq. 29

[32] Shih nenin 148 të Kodit Zgjedhor

[33] Shih Vendimin e Gjykatës Kushtetuese, nr. 35, datë 7 Mars 2013

[34] Raporti i OSBE/ODIHR i datëa 10 Tetor 2013, fq. 19

[35] Po aty, Rekomandimi nr. 25, fq. 30 - 31