E   D R E J T A   T  R E G T A R E

 

KONTRATA NË TË DREJTËN E AUTORIT

 

Av. Oltion SPIRO

Studio ligjore ‘Loloçi & Associates’

Tiranë

 

Hyrje

 

Lidhja që ka autori me krijimin e tij artistik është e një natyre mjaft të veçantë dhe të fortë, çka sfidon çdo marrëdhënie pronësore dhe afektive që një individ mund të ketë me një send në përgjithësi.[1] E drejta e autorit përbën pikërisht mishërimin juridik të lidhjes intime që autori ka me veprën. Kjo e drejtë është tërësia e normave juridike që i përkasin autorit mbi veprës artistike, me qëllim mbrojtjen, pas vendosjes në qarkullim civil të saj. Në këtë kuadër autori, nëpërmjet dispozitave ligjore dhe konventave ndërkombëtare të ratifikuara gëzon një arsenal juridik të përshtatshëm dhe mbrojtës, në mënyrë që vepra e tij artistike “të jetojë”.

[2] Një nga këto është dhe kontrata, e cila në doktrinën juridike njihet me emrin e kontratës së autorit. Me anë të kësaj kontrate, autori gëzon të drejtën të shpërndajë, riprodhojë, kalojë, transferojë apo të liçensojë të drejtat që lidhen me veprën e tij artistike. Në këtë aspekt, kontrata përbën mjet të pazëvendësueshëm në duart e autorit, për të përhapur veprën dhe për t’i dhënë asaj një vlerë të pamohueshme, duke e kthyer atë një një nga sendet e patrupëzuara më me vlerë në qarkullimin civil. Kontrata e autorit, siç e tregon emri, është një kontratë që i bindet rregullave të të drejtës civile në lidhje me cilësinë e palëve, karakteristikat e objektit, lidhjen e saj, përcaktimin e shpërblimit dhe të afatit të kohëzgjatjes. Nga ana tjetër, e pamohueshme është se kontrata e autorit përmban rregulla që e veçojnë atë nga kontratat që parashikohen në Kodin Civil, si për shembull, rregulla që lidhen me formalizimin, me interpretimin, si edhe ekzistencën e disa kontratave sui generis të parashikuara në Ligjin 9380/2005 “Për të drejtën e autorit dhe të drejtat e lidhura me të” dhe në Projektligjin për të drejtën e autorit, aktualisht në shqyrtim. Për sa më sipër, prezantimi i punimit do të ketë dy momente kryesore: origjinën civile të kontratës së autorit dhe autonominë që ajo fiton në sajë të legjislacionit të të drejtës së autorit.

Kontrata e së drejtës së autorit përbën atë mekanizëm juridik që i lejon atij të vendosë në qarkullim civil veprën e vet artistike. Vepra artistike përkufizohet nga Ligji 9280/2005 si çdo krijim origjinal, intelektual i një personi fizik, i materializuar pavarësisht nga forma apo mënyra e të shprehurit, që ka për qëllim të prekë ndjesitë e njeriut. Ndërsa në Projektligjin për të drejtën e autorit “vepra është çdo krijim intelektual origjinal në fushën e letërsisë, artit dhe shkencës, i cili mbart karakteristika individuale, pavarësisht nga mënyra ose forma e shprehjes së tyre...”. Në praktikë, ajo përfshin krijimet letrare, audiovizuale, të artit pamor dhe koreografik.[3] Në të vetvete krijimi mbart një vlerë të padisktueshme, për shkak se nga vetë përkufizimi që jep ligji, krijimi lind nga individualiteti i njeriut dhe vepra është pjesë e këtij individualiteti. Kësisoj, përveç karakteristikave që mund të lidhen me materialin e veprës, ajo fiton vlerë më të madhe nga puna krijuese e njeriut. Mirëpo që të jetojnë, ato duhet të qarkullojnë. Dhe në këtë aspekt, kontratat duke qenë në vetvete veprimet kryesore juridike që lejojnë qarkullimin e një sendi të trupëzuar apo të patrupëzuar, do të zënë edhe në të drejtën e autorit një vend të veçantë. Roli i kontratave të autorit merr rëndësi akoma edhe të më madhe, duke patur parasysh fitimet e shumta të krijuara prej qarkullimit të veprave. Ato duhen mbrojtur dhe kontrolluar. Kësisoj duhet mbrojtur dhe kontrolluar e drejta e autorit që lidhet me ‘to, sepse nëpërmjet tyre mbrohet autori, dhe kjo mund të bëhet vetëm nëse në bazë të qarkullimit ekonomik të veprës qendron një mjet juridik i vlefshëm, siç është kontrata. Kontrata mundëson nga njëra anë që autori të jetojë duke shfrytëzuar veprën e tij, pasi ai jo gjithmonë ka mundësi të tjera, nga ana tjetër mundësohet përhapja e veprës në mënyrë sa më të plotë.[4]

Kontrata në fushën e së drejtës së autorit nuk është vetëm mjet që palët edhe mund ta mënjanojnë, por një figurë qendrore e fushës së të drejtës së autorit. Kjo vlen gjithmonë e më shumë sot, duke patur parasysh rëndësinë ekonomike që mbart krijimi artistik në të gjitha fushat e artit. Kontrata e autorit, si e tillë ka një lidhje të pamohueshme me parimet e së drejtës civile, ashtu sikundër mbart edhe veçantitë e saj. Të dyja këto karakteristika do të përpiqemi t’i shtjellojmë më poshtë.

 

Kontrata e autorit si kontratë civile

 

Kontrata e autorit u bindet parimeve të përgjithshme të së drejtës së kontratave në Kodin Civil. Jo vetëm aty ku është e pamundur që të mënjanohen këto parime, si për shembull, zotësia juridike për të vepruar, por edhe në rastet kur kemi shkelje të detyrimeve kontraktore, ku Kodi Civil sërish do të vijë në ndihmë të palëve. Asgjë nuk ndryshon ndërmjet kontratave të autorit dhe kontratave të  tjera për elementët kryesorë të kontratës. Ato do të gjenden edhe në këto kontrata, si zbatim të parimit të rendit publik në fushën e të drejtës së kontratave. Natyrisht, burimi i vetëm nuk është Kodi Civil, por skeleti i tyre gjendet pikërish në këtë Kod. Dhe, nëse në këto kontrata përcaktohen klauzola që nuk e kanë pikënisjen në Kodin Civil, ato gjëjnë mbështetje në legjislacionin e së drejtës së autorit.

Në kontratat e autorit duhen patur parasysh kushtet e nenit 663 të Kodit Civil, sipas të cilit “konditat e nevojshme për qenien e kontratës janë: pëlqimi i palës që merr përsipër detyrimin, shkaku i ligjshëm në të cilin mbështetet detyrimi, objekti që formon lëndën e kontratës dhe forma e saj e kërkuar nga ligji². Kushtet e përgjithshme që parashikohen në këtë nen do të gjejnë zbatim në mënyrë të padiskutueshme në të gjitha llojet e kontratave. Le t’i shikojmë me radhë.

Palët duhet të plotësojnë kriteret e nenit 6 të Kodit Civil në lidhje me zotësinë për të vepruar. Zotësinë juridike për të vepruar e ka çdo person që ka mbushur moshën 18 vjeç, si edhe gruaja e martuar që nuk e ka mbushur këtë moshë. Personat madhorë që nuk kanë zotësinë për të vepruar, sipas përcaktimeve të nenit 10 të Kodit Civil, ose që u kufizohet me anë të vendimit të gjykatës, nuk mund të jenë palë në një kontratë, rrjedhimisht as në një kontratë autori. Por, një personi që nuk ka zotësinë për të vepruar a mund t’i hiqet cilësia e autorit? Autori mund të mos ketë zotësinë për të vepruar, por mbetet autor. I takon përfaqësuesit ligjor që të lidhin kontrata autori në emër të këtij të fundit. Mungesa e zotësisë për të vepruar të kontraktori përbën kusht për pavlefshmërinë e kontratës, sipas parashikimit të nenit 92 të Kodit Civil. Pasoja e pavlefshmërisë së veprimit juridik është anulimi i saj. Për të konstatuar se veprimi juridik është absolutisht i pavlefshëm, nuk është e nevojshme paraqitja e një kërkese të posaçme në gjykatë, pasi ajo konstatohet pavarësisht nga paraqitja në gjykatë e kërkesës, mjafton që palët në një proces gjyqësor ta parashtrojnë atë[5]. Por në çdo rast përfitimet prej kësaj kontrate u takojnë autorëve, dhe përfaqësuesit ligjorë janë të ngarkuar me administrimin e të ardhurave. Gjithashtu, për sa i përket të miturve nën moshën 18 vjeç, por mbi moshën 14 vjeç, nuk mund të hyjnë dot në një kontratë autori, pa pëlqimin e përfaqësuesit të tij ligjor, sipas përcaktimeve të nenin 7 të Kodit Civil.

Lidhur me dhënien e pëlqimit nga ana e palëve në një kontratë autori, ky element ka të bëjë, së pari, me elementin që përmendëm më sipër, pasi pala që lidh kontratën duhet të gëzojë zotësi të plotë për të vepruar, në mënyrë që pëlqimi i dhënë të mos konsiderohet i vesuar. Gjithashtu, pëlqimi do të kërkohet që të jetë i plotë dhe pa ekuivoke.[6] Në këtë pikë, vënia në jetë e këtyre parimeve do të varet edhe nga interpretimi që gjykata do i bëjë këtij elementi, do të hyjnë në lojë edhe shumë elementë të tjerë, si për shembull, informacioni i nevojshëm dhe i domosdoshëm që një palë duhet t’i japë tjetrës, në rastin konkret, bashkëkontraktuesi duhet t’i japë autorit, pasi është ky i fundit që heq dorë nga të drejtat e tij dhe është ky i fundit që konsiderohet si palë e dobët në kontratën e autorit. Parimin e dhënies së pëlqimit të “ndriçuar” e gjejmë të shtjelluar në nenin 664 e vijues të Kodit Civil, që lidhet me çastet përpara lidhjes së kontratës. Dhënia e pëlqimit do të ketë dy momente të rëndësishme: i pari ka të bëjë me çastin efektiv të dhënies së pëlqimit dhe që do të konsiderohet si momenti i fillimit të ekzistencës së hapësirës kontraktore; i dyti ka të bëjë me pëlqimet që mund të konsiderohen të vesuara. Për sa i përket momentit të parë, pra dhënia e pëlqimit, edhe pse jo e materializuar mund të sjellë megjithatë ekzistencën e një marrëdhënieje kontraktore të lindur, që do të sjellë, në rast të mosrespektimit të elementëve thelbësorë për të cilat është rënë dakord, shkelje të detyrimeve kontraktore. Pra do të kemi lindjen e përgjegjësisë kontraktore të palës shkelëse. Kjo do të thotë se negociatat që do të bëjë autori me palën tjetër kontraktuese, fazë e cila në kohë ndodhet para dhënies së pëlqimit, nuk hyjnë në hapësirën e të drejtës së kontratës, për sa kohë nuk ka patur një dhënie pëlqimi. Negociatat, sado të avancuara të jenë, të cilat mund të përfshijnë edhe një premtim të dhënë në mënyrë të përgjithshme për të botuar një libër, pavarësisht se nuk u realizua kurrë për shkak se negociatat u zgjatën shumë në kohë, përbën një shkelje të një natyre jashtëkontraktore.[7] Por mund të jemi dhe në prani të rasteve, kur përmbushen konditat e nenit 671 të Kodit Civil që lidhen me natyrën e ofertës: “Oferta vlen si propozim, kur përmban elementet thelbësore të kontratës, që kërkohet të përfundohet, përveç kur rezulton ndryshe nga rrethanat e çështjes”. Kështu, dhënia e pëlqimit për një ofertë do të vlejë si propozim, nëse ajo përmban elementet thelbësore të kontratës që kërkohet të përfundohet, përveç kur rezulton ndryshe nga rrethanat, sipas nenit 671 të Kodit Civil. Kjo dispozitë shpreh qartësisht idenë se në raste të refuzimit të lidhjes së kontratës, pavarësisht se palët kanë rënë dakord për ofertën, mund të kemi angazhimin e përgjegjësisë kontraktore, sipas nenit 698 të Kodit Civil, për palën që refuzon të lidhë kontratën.

Për sa i përket pikës së dytë, pra të pëlqimeve të vesuara, e nevojshme, madje e domosdoshme është që pëlqimi të mos jetë marrë në shkelje të nenit 92 të Kodit Civil, në mënyrë të veçantë për ato raste të veprimeve juridike të bëra në kundërshtim me një dispozitë urdhëruese të ligjit, siç specifikohet në shkronjën ç të nenit 94 të Kodit Civil. Këtu mund të marrim si shembull rastin e një punonjëseje të ndodhur në kushtet e kanosjes ose të nevojës së madhe. Konkretisht bëhej fjalë për një punonjëse të një shtëpie botuese, e cila në bazë të kontratës kishte pranuar që të drejtat e saj pasurore t’i kalonin shtëpisë botuese në Francë. Por në kontratë nuk thuhej asgjë specifike në lidhje me punët shtesë që ajo mund të bënte dhe që s’kishin lidhje me objektin e kontratës, që ishte botimi i një enciklopedie për fëmijë. Punonjësja argumentonte që moscedimi i të drejtave në lidhje me punët që nuk ishin objekt i kontratës e vinte atë përpara rrezikut të zgjidhjes së kontratës së punës. Gjykata franceze e Kasacionit vendosi se duhet të kishte një lidhje direkte dhe të padiskutueshme ndërmjet refuzimit të moscedimit të të drejtave nga ana e punonjëses dhe zgjidhjes së kontratës së punës, në mënyrë që të vërtetohet situata e kanosjes.[8] Për ‘të, elementet që ishin në dosjen gjyqësore nuk e vërtetonin këtë situatë. Me anë të këtij vendimi kuptojmë se, që gjykata të arrijë në përfundimin se personi ka qenë nën trysninë e dhunës apo kanosjes, duhet të ketë një lidhje direkte ndërmjet faktit dhe pasojës. Pasoja e pavlefshmërisë parashikohet sërish në Kodin Civil: këto kontrata do të anulohen.

Për sa i përket objektit të kontratës së autorit, neni 678 i Kodit Civil shprehet, se ai duhet të jetë “i mundshëm, i ligjshëm, i caktueshëm ose që mund të përcaktohet”. Në lidhje me ‘të duhet thënë, se ka dy norma ligjore që duhen respektuar: si ato të Kodit Civil, që janë pjesë e parimeve të përgjithshme, ashtu edhe të legjislacionit për të drejtën e autorit. Në këtë mënyrë, për shkak të specifikave të të drejtës së autorit, parimet e përgjithshme të Kodit Civil gjejnë një zbatim praktik në përcaktimet e ligjit për të drejtën e autorit, për sa i përket objektit. Në legjislacionin e të drejtës së autorit, një rëndësi të madhe i jepet parashikimit të objektit, duke përfshirë këtu sasinë e të drejtave që do të transferohen, në ç’mënyrë do të shfrytëzohen këto të drejta dhe nëse kontrata do të ketë një karakter ekskluziv ose jo ekskluziv. Çfarëdo të drejte që autori do të pranojë të cedojë në favor të bashkëkontraktuesit të tij duhet të përmendet në kontratë: natyra, sasia, lloji i të drejtave, si edhe kohëzgjatja dhe territori, për të cilat këto të drejta nuk do të shfrytëzohen prej autorit, por prej bashkëkontraktuesit të tij. Ne çdo rast, autori nuk mund të cedojë të drejtat e tij morale, të cilat janë të drejta të karakterit personal që ligji ia njeh vetëm autorit. Ato janë të drejta që lidhen me përmendjen e autorësisë, respektimin e integritetit të veprës dhe përcaktimin e momentit se kur do të publikohet vepra ose kur do të tërhiqët nga publikimi: këto të drejta i përkasin vetëm autorit dhe askujt tjetër, përfshi bashkëkontraktuesin e tij. Kështu ka përcaktuar Gjykata e Lartë, e cila i ka gjetur zbatim këtij parimi dhe në aspektin procedural. Kështu, sipas vendimit të Gjykatës së Lartë, në një proces civil për shpërblim dëmi për shkak të shkeljes së tyë drejtës së autorit, autori duhet të ketë pozitën procedurale të ndërhyrësit kryesor dhe jo të atij dytësor, pasi ai dhe vetëm ai është i legjitimuar të mbrojë gjyqësisht këto të drejta[9].

E rëndësishme është gjithashtu që autori të dijë se çfarë do të lëshojë prej prerogativave të tij, si edhe shpërblimin që ai do të marrë në shkëmbim të kalimit të së drejtës pasurore. Kështu, shpërblimi për kalimin e të drejtave pasurore përcaktohet me marrëveshje ndërmjet palëve. Shpërblimi do të llogaritet në përpjestim të drejtë me të ardhurat që rrjedhin nga shfrytëzimi, ose nga mënyra të tjera. Autori duhet të ketë parasysh që praktika botërore e shpërblimit i bindet logjikës së shpërblimit proporcional me shitjet e bëra. Kështu do të funksionojë me shitjet e librave, të CD-ve apo të këngëve dhe filmave në funksion të shkarkimeve apo të vizionimeve në streaming në internet. Por kjo nuk mund të jetë e vetmja mënyrë, prandaj legjislacioni për të drejtën e autorit lë një dritare të hapur për të mundësuar përcaktimin e formave të reja. Në rast se shpërblimi nuk është i përcaktuar në kontratë, autori ose titullari i të drejtave të autorit gëzon të drejtën t’u kërkojë organeve përkatëse që të përcaktojnë shpërblimin, i cili do të llogaritet në analogji me rastet e mëparshme, duke pasur parasysh vlerën më të madhe të shpërblimit për të njëjtën kategori veprash, destinacionin dhe kohëzgjatjen e shfrytëzimit, si edhe çdo rrethanë tjetër që provohet nga pala e interesuar. Ligji aktual për të drejtën e autorit, që së shpejti do të shfuqizohet, parashikon edhe një vlerë dysheme prej jo më pak se 15 për qind të shumës së përfituar nga shfrytëzimi i veprës që do të shkojë në favor të autorit.

Një problem që lidhet me objektin është parashikimi i veprave të ardhshme, por të pakrijuara ende. Nëse në kontratën e punës, autori i punësuar prezumohet se i ka kaluar të drejtat pasurore punëdhënësit, edhe për ato vepra që nuk ka krijuar. Por, nëse nuk jemi në prani të një kontrate pune, disa legjislacione, duke patur parasysh faktin se autori është palë e dobët në kontratë, vendosin një kufizim për sa u përket veprave të ardhshme që nuk janë krijuar ende. Autori mund të cedojë në mënyrë ekskluzive të gjitha të drejtat e tij pasurore për një vepër ose për një vepër të ardhshme, për të cilën ka marrë porosi. Do të jetë me e ndërlikuar situata, kur autori nuk ka marrë porosi për një vepër dhe ndërkohë ai cedon të drejtat e tij për vepra që ende nuk i ka konceptuar. Kështu, për shembull, legjislacioni francez për të drejtën e autorit parashikon, se “cedimi global i të drejtave mbi veprat e ardhshme është nul”.[10] Kodi ynë Civil në nenin 678 të tij vendos një kufi në përcaktimin e veprave të ardhshme, kufi që duhet të përcaktohet nga interpretimet që do të bëjnë gjykatat. Ja dhe një pikë ku dispozitat e Kodit Civil tregojnë qartë pazëvendësueshmërinë e tyre.

 

Veçantitë e kontratës së autorit

 

Veçantia e parë e kontratave të autorit është formalizmi. Madje legjislacioni për të drejtën e autorit, si në ligjin aktual, ashtu dhe në Projektligj, shpreh qëndrimin aspak ekuivok që kontrata për kalimin e të drejtave pasurore është e vlefshme vetëm në formë të shkruar. Kalimi i të drejtave pasurore pa një kontratë të shkruar përbën shkak për pavlefshmëri të saj, sipas dispozitës së nenit 32 të Ligjit aktual dhe pikës 2 të nenit 48 të Projektligjit. 

Arsyeja e parashikimit të një kontrate të shkruar ka si pikësynim idenë, sipas së cilës, një autor duhet të ketë të qartë se çfarë të drejte do të kalojë nëpërmjet kontratës në favor të bashkëkontraktuesit të tij. Gjithashtu, ai duhet të ketë të qartë se si do të shpërblehet, për sa kohë do t’i cedojë këto të drejta dhe territorin përkatës ku do të shpërndahet vepra e tij, sipas dispozitave të përmendura më sipër. Ndërkohë, mund të jemi kritikë në lidhje me peshën që i jepet kontratës së shkruar. Kontratat e autorit mund të jenë të kategorive të ndryshme. Ato mund të përmbajnë cedime të drejtash të disa peshave. Jo çdo kontratë e autorit duhet hedhur në letër dhe të nënshkruhet, edhe pse ky formalizëm bëhet për të mbrojtur autorin. Por dihet mjaft mirë që marrëveshjet mes palëve mund të bëhen edhe pa u shkruar, në mirëbesim e sipër, dhe ky fakt edhe pse mund të vendosë marrëdhënie të brishta kontraktuale, nuk mund të mohohet. Për më tepër, çfarë mund të themi për kontratat elektronike? Natyrshëm kuptojmë qartë, se vlefshmëria e kontratës nuk mund të lidhet me formën e saj. Përse ligjvënësi ka vendosur këtë kusht? Pyetja shtrohet edhe më tepër nëse kemi parasysh që Kodi Civil është i qartë kur pranon parimisht se, lidhja e kontratës quhet e kryer pa ndonjë formalizëm, me përjashtim të atyre kontratave të veçanta të parashikuara në Kodin Civil dhe në kontrata të tjera të gjendura në ligje përkatëse.

Së dyti, për sa i përket interpretimit të kontratave të autorit, përveç parimeve të përgjithshme të Kodit Civil, duhet patur parasysh edhe specificiteti i këtyre kontratave. Për sa i përket parimeve të përgjithshme është e nevojshme të mbahet parasysh qëllimi i vërtetë i palëve, pra interpretuesi i kontratës, që zakonisht është gjykata, duhet të shtojë përtej kuptimit literal dhe të shikojë atë teleologjik të kontratës, në bazë të nenit 681 të Kodit Civil. Gjithashtu, në bazë të nenit 682 (2) të Kodit Civil interpretimi duhet bërë në mirëbesim nga palët. Për sa i përket specificitetit që lidhet me kontratat e autorit, doktrina juridike dhe legjislacionet e huaja pranojnë që interpretimi i kontratës do të bëhet në favor të autorit. Në këtë kuptim, gjykatësi është i shtrënguar nga ligji specifik për të drejtën e autorit që të bëjë një interpretim in favorem për autorin. Kjo justifikohet nga fakti, sipastë cilit, autori konsiderohet si palë e dobët në kontratë dhe se është ai që lëshon të drejtat e tij. Kjo kërkesë nxitet prej nevojës së mbrojtjes së të drejtës së autorit, e cila është e lidhur ngushtësisht me personalitetin e krijuesit të veprës, në mënyrë të tillë që ky i fundit nuk mund të zhvishet nga e drejta e tij, përveç rasteve kur ka rënë dakord dhe brenda kufijve të pëlqimit të tij. Në këtë kuptim, “kufijtë e pëlqimit të autorit“ do të interpretohen në mënyrë më strikte të mundshme.[11]

Së treti, influenca praktike e logjikës ekonomike mbi shfrytëzimin e veprës artistike ka sjellë si pasojë një modelim të disa kontrata autori, specifikat e të cilave përmbahen në legjislacionin për të drejtën e autorit. Këto lloj kontratash të një karakteri specifik janë kontratat e botimit dhe ato të veprave audiovizuale. Më poshtë do të analizojmë kontratat për veprat audiovizuale, si shembull i veçantisë së këtyre kontratave.

 

Kontrata të veçanta të autorit - kontrata e veprës audiovizuale

 

Në thelb të këtyre kontratave më specifike, për shkak të peshës ekonomike më të madhe që ato mbartin, qëndron jetësimi i veprës së autorit apo të disa autorëve, nëpërmjet investimit të një personi juridik ose fizik (prodhuesi ose producenti) dhe dhënies së një lloj garancie në favor të këtij të fundit, duke detyruar autorin ose autorët që të cedojnë tërësinë apo një pjesë thelbësore të të drejtave të tyre të autorit.[12] Producenti i një vepre të tillë mund të jetë edhe person fizik, por në shumicën dërrmuese të rasteve do të jetë një person juridik, kryesisht një shoqëri tregtare me fonde dhe me kredibilitet të mjafueshëm, që do të sigurojë fondet për jetësimin e veprës.

Sasia e investimit do të varet nga ambiciet e autorëve dhe rrjedhimisht nga madhësia e projektit. Formimi i një kontrate të tillë ka si pikënisje paraqitjen e një skenari apo kompozimi nga ana e autorit apo autorëve drejtuar një prodhuesi (producenti). Nëse ky i fundit ka interes, do ta financojë këtë projekt, dhe kështu do të lidhë kontratën përkatëse. Gjithashtu, mund të ndodhë (rasti që haset më shpesh dhe që ka përfitime ekonomike më të mëdha) që një producent mbledh një skuadër autorësh për të krijuar një vepër që do të sillte në mënyrë të padiskutueshme përfitime financiare të konsiderueshme, ndoshta në dëm të cilësisë artistike. Kjo i ngjan së tepërmi mekanizmit të kontratës së porosisë së përcaktuar në kreun X të Kodit Civil.

(i) Natyra juridike e kontratës. Palët në këtë kontratë janë nga njëra anë autori apo autorët dhe nga ana tjetër producenti, person fizik ose juridik, i cili është person që merr përsipër financimin e realizimit të veprës, si edhe të drejtat, detyrimet dhe përgjegjësitë që burojnë nga ky financim. Në këtë kontekst, jemi afër natyrës së veprës kolektive, pra të një vepre të realizuar nga një apo disa autorë (në më të shumtën e rasteve, disa autorë) ku titullar me të drejta të plota mbi veprën do të jetë producenti i saj, qoftë edhe duke hequr çdo lidhje midis veprës dhe autorit. Në fakt, një cilësim i tillë nuk reflekton plotësisht këtë lloj kontrate. Nëse në disa vepra kinematografike, në mënyrë të veçantë ato që mbajnë “firmën” e Hollivudit, e gjejmë një situatë të tillë, pra ku autorët zhduken tërësisht, duke i lënë vendin vetëm emrit të producentit, në shumë të tjera emri i krijuesve të veprës të paktën do të përmendet, çka tregon që nuk jemi tërësisht në prani të një vepre kolektive. Në këtë kuadër vlen të theksohet se ekzistojnë raste përjashtimore, që mund t’i gjejmë të ilustruar në filmin “Saving Mr. Banks”, me regji të John Lee Hancock, prodhuar dhe shpërndarë nga Walt Disney Pictures, me aktorët Tom Hanks dhe Emma Thompson. Në këtë film flitet për marrëdhëniet e vështira ndërmjet autores se Mary Poppins, Pamela Travers dhe producentit Walt Disney në lidhje me përshtatjen kinematografike të këtij libri. Walt Disney-t iu deshën më shumë se 20 vjet për ta bindur autoren që të pranojë përshtatjen e librit dhe kjo përshtatje nuk është bërë në asnjë çast pa mbikqyrjen e saj të rreptë. Le të themi, që kjo lloj kontrate do t’i përmbahet një natyre sui generis, ashtu siç e ka parashikuar edhe ligjvënësi, duke i caktuar një kre të veçantë në ligj. Natyra sui generis e kësaj kontrate i ngjet më shumë formës së bashkautorësisë, pasi sipas logjikës europiane të të drejtës së autorit, autorët nuk zhduken në favor të producentit, por ata janë më të pranishëm, për shembull, nëpërmjet citimit të emrit të tyre. Statusin e bashkautorit e jep edhe vetë Ligji 9380/2005, i cili thotë se “bashkautorë të një vepre kinematografike ose të një vepre tjetër audiovizuale janë autori i subjektit, autori i skenarit, autori i dialogut, kompozitori dhe regjisori”. Si pasojë, roli i producentit është i titullarit të të drejtave fqinje me të drejtën e autorit, por ky status nuk reflekton tërësisht rëndësinë dhe peshën që luan producenti në projekt muzikor apo kinematografik. Prandaj, sërish këmbëngulim në përcaktimin “sui generis” të këtyre kontratave.

(ii) Forma e kontratës. Ligji 9380/2005 nuk përmend ndonjë formalitet të veçantë, me përjashtim të rastit të veprave fonografike, për të cilat ai disponon, se “e drejta e shpërndarjes së veprës mund të ushtrohet vetëm nëse një kopje e mbajtësit fonografik ose mjetit tjetër të ngjashëm me të për riprodhimin e tingujve ose të zërave depozitohet në Zyrën shqiptare për të Drejtat e Autorit, në përputhje me rregulloren e kësaj Zyre”.[13] Në Projektligj ky formalitet nuk parashikohet më. Kjo do të thotë që kontrata do të jetë e vlefshme vetëm nëse është e shkruar, respekton dispozitat e Kodit Civil dhe në mënyrë të veçantë ato të legjislacionit për të drejtën e autorit për sa i përket objektit që do të transferohet në favor të producentit.

(iii) Prezumimi i cedimit të të drejtave pasurore të autorit/autorëve. Kjo pikë përbën veçantinë e këtyre kontratave. Duket hyrë në këtë marrëdhënie kontraktuale, autori e di se çfarë e pret: nuk bëhet fjalë për dhënie pëlqimi, ose për nje cedim të pjesshëm të të drejtave të tij. Autori duhet të cedojë të drejtat e tij pasurore. Në këtë aspekt, ai asimilohet me autorin në një kontratë pune dhe që, në SHBA, njihet me termin “work mad for hire”.[14] Autorizimi që jep autori nuk lidhet vetëm me një pjesë të të drejtave, por me të gjitha të drejtat pasurore, ose thënë ndryshe “të drejtën ekskluzive të shpërndarjes dhe të riprodhimit, me çfarëdolloj procesi, për periudhën dhe kushtet e përcaktuar në ligj”.[15] Në të njëjtën linjë gjejmë dhe Projektligjin për të drejtën e autorit, në pikën 4 të nenit 96 të të cilit thuhet se “prodhuesi do të konsiderohet si i kalojnë ekskluzivisht dhe pa kufizime e drejta e transformimit dhe përfshirjes së veprës burimore/ekzistuese në një vepër audiovizuale…” Përjashtim do të bëjë e drejta morale, e cila në kundërshtim me të drejtën amerikane,[16] do të ushtrohet nga vetë autori.

Le të bëjmë dy komente për këtë prezumim. Komenti i parë lidhet me faktin, sipas të cilit, autori ose autorët mbeten titullarë të të drejtës apo të të drejtave të tyre morale. Kur flasim për prezumim cedimi të të drejtave pasurore, afërmendsh që përjashtohen të drejtat morale. Por në praktikë, situata mund të jetë e ndryshme. Një cedim i plotë i të drejtave pasurore mund të sjellë edhe të drejtën për producentin që ta përshtasë veprën në një format, për të cilin autori nuk ka qenë dakord. Mekanizmat juridikë ekzistojnë për të ndihmuar autorin që të kërkojë tërheqjen nga tregu të veprës së tij të përshtatur, ose në një format që bie ndesh me të drejtën e tij morale. Por sërish në praktikë, kriteri që kërkon ligji për të realizuar këtë tërheqje, që janë dëmshpërblimi për producentin, përbën një pengesë serioze dhe reale të ushtrimit të kësaj të drejte morale.

Komenti i dytë lidhet me peshën shumë të madhe që i jepet producentit në këto lloj kontratash. Producenti nuk është vetëm financuesi i projektit, e drejta e tij nuk kufizohet vetëm në përfitimin që ai mund të nxjerrë nga shfrytëzimi ekonomik i investimit të tij. Producenti duhet të mbulojë gjithashtu, ose personalisht, ose nëpërmjet përfaqësuesve të tij, iniciativën edhe në realizimin e veprës.[17] Ai duhet të jetë i pranishëm gjatë jetësimit të veprës, edhe pse ligji shprehimisht nuk e thotë këtë gjë, por parimet e përgjegjësisë që lidhen me kriteret e kontrollit efektiv të sendit, në këtë rast krijimit në tërësi, nuk lënë shumë vend për të menduar të kundërtën[18]. Kjo nënkuptohet. Dhe prej këtij statusi mjaft të rëndësishëm që gëzon producenti, shpesh ndodh që një vepër të mbytet nga klishetë që ulin nivelin artistik, por rrisin të ardhurat.

 

Konkluzion

 

Kontrata në të drejtën e autorit është një mekanizëm kyç që mundëson jetësimin e veprës artistike, realizimin e të drejtave pasurore të autorit dhe zhvillimin e një sektori shumë të rëndësishëm në ditët e sotme, atë të industrisë artistike. Pamë që kontrata në disa raste ngjan me një liçencë të karakterit të përgjithshëm që autori cedon në favor të prodhuesit të veprës artistike. A përbën kjo një shqetësim nga pikëpamja juridike? Ekziston rreziku që autori hyn në negociata me një fuqi të vogël negociuese: ose gjithçka, ose asgjë! Në këto kushte, a mund të flasim për një ekuilibër në marrëdhënie kontraktore? Ndoshta duhet vënë më shumë theksi te informimi i autorit për tërësinë e të drejtave që ai do të cedojë dhe me garancitë që do të japë prodhuesi, se këto të drejta do të respektohen. Është e tepërt të kërkohet një ekuilibër në negociata, kur fuqinë zbatuese të kontratës e ka kryesisht njëra palë. Gjithashtu, si mundet që në mjedisin dixhital, autori të dalë vetë “me shpatë në dorë” dhe të mbrojë të drejtat e tij, duke patur parasysh se vepra njeh tashmë një përhapje gjithmonë e më të madhe? Në këto situata, edhe gjatë përgatitjes së ligjit të ri “Për të drejtën e autorit dhe të drejta të tjera të lidhua me to”, miratuar në fund të muajit mars të këtij viti, parimet që u shtjelluan më sipër nuk ndryshojnë në thelb, por është bërë më shumë kujdes në aspektin informues të autorit dhe në sigurinë e shpërblimit të drejtë të tij, si edhe të respektimit të integritetit të veprës, dy aspektet kryesore të të drejtës që gëzon sot autori.

 

--------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte legjislative

- Kodi Civil i Republikës së Shqipërisë

- Ligji 9380/2005 “Për të drejtën e autorit dhe të drejtat e lidhura me të”, i ndryshuar

- Kodi francez i Pronësisë Intelektuale

- Direktiva 29/2001 e Parlamentit Evropian

- Direktiva e Këshillit të Evropës e 22 maj 2001 për harmonizimin e disa aspektevetë të drejtës së autorit dhe të drejtat e lidhura me ‘të në shoqërinë e informacionit

 

Doktrinë

- Vivant M., Bruguière J-M (2009), Droit d’auteur, Dalloz, Paris

- Bainbridge D. (1996), Intellectual Property, Pitman Publishing, London

- Bainbridge D. (2012), Intellectual Property, London

- Murphy J., Speidel R (1977), Studies in Contract Law, Universities Casebook Series, New York

- Delebecque P., Colart-Dutilleul F (2011), Contrats civils et commerciaux, Dalloz, Paris

- Linant de Bellefonds X. (2004), Droit d’auteur et droits voisins, Litec, Paris

- Caron C. (2013), Droit d’auteur, Litec, Paris

- LaFrance M. (2008), Copyright Law, Tomson West, New York

- Jourdain P. (2007), Les principes de la responsabilité civile, Dalloz, Paris

http://www.legifrance.gouv.fr.

www.qbz.gov.al.

 

Jurisprudencë

Vendimi unifikues i Gjykatës së Lartë nr. 13, datë 9.3.2006

Vendimi unifikues i Gjykatës së Lartë nr. 74, datë 7.10.2002

Vendim i Gjykatës franceze të Kasacionit, datë 3 prill 2002

 

 



[1] Caron C. (2013), Droit d’auteur, Litec, Paris, fq. 15

[2] Vivant M., Bruguière J-M (2009), Droit d’auteur, Dalloz, Paris, fq. 23

[3] Bainbridge D. (2012), Intellectual Property, London, fq. 25

[4] Vivant M., Bruguière J-M (2009), Droit d’auteur, Dalloz, Paris, fq. 455

[5] Vendimi unifikues i Gjykatës së Lartë nr. 13, datë 9.3.2006 (Fletore Zyrtare 107).

[6] Delebecque P., Colart-Dutilleul F (2011), Contrats civils et commerciaux, Dalloz, Paris, fq. 125

[7] Vivant M., Bruguière J-M (2009), Droit d’auteur, Dalloz, Paris, fq. 455

[8] Vendimi i datës 3 prill 2002

[9] Vendimi unifikues i Gjykatës së Lartë nr. 74, datë 7.10.2002. Megjithatë, në disa legjislacione të huaja, nëse autori e ka deleguar shprehimisht mbrojtjen të drejtave morale një personi tjetër, këto klauzola do të konsiderohen të vlefshme.

[10] Neni 131-1 i Kodit francez të Pronësisë Intelektuale

[11] Linant de Bellefonds X. (2004), Droit d’auteur et droits voisins, Litec, Paris, fq. 455

[12] Caron C. (2013), Droit d’auteur, Litec, Paris, fq. 451

[13] Neni 60 (2) i Ligjit 9380/2005

[14] LaFrance M. (2008), Copyright Law, Tomson West, New York, fq. 78

[15] Neni 59 (3) i Ligjit 9380/2005

[16] Po aty

[17] Vivant M., Bruguière J-M (2009), Droit d’auteur, Dalloz, Paris, fq. 537

[18] Jourdain P. (2007), Les principes de la responsabilité civile, Dalloz, Paris, fq. 127