Av. Arlinda DEDI

Specialiste në Drejtorinë e Integrimit pranë

Ministrisë së Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural,

Tiranë

 

Hyrje  

 

Një nga pikat e rëndësishme të sistemit të rregullave të konfliktit të së drejtës në çështjet e detyrimeve kontraktuale, në të drejtën ndërkombëtare private është liria e palëve për të zgjedhur ligjin e zbatueshëm. Edhe pse, jo domosdoshmërisht mendimi i parë gjatë hartimit të një marrëveshjeje është shqyrtimi se, çfarë mund të ndodhë në rast të mosmarrëveshjes që del nga kontrata ,ose vështirësive në interpretimin e saj.

 

Në rrethana të tilla, veçanërisht aty ku palët janë të vendosura në Shtete të ndryshme, e nevojshme është të dihet se cili ligj do të zbatohet. Është jashtëzakonisht e rëndësishme të përcaktohet në kontratë gjykata që do të gjykojë mosmarrëveshjet, me qëllim që të shmanget humbja e kohës dhe shpenzimet e panevojshme në gjykimin e çështjes. Megjithatë, po aq e rëndësishme është edhe parashikimi i ligjit të zbatueshëm. Një ligj i një Shteti të caktuar mund t'i japë njërës prej palëve një mbrojtje apo një të drejtë veprimi që mund të mos jetë e disponueshme sipas ligjeve të një sistemi tjetër.

Ligji i zgjedhur nga palët do të qeverisë çështje të tilla, si: interpretimi i kontratës, zotësinë e personave dhe barrën e provës, ekzekutimin e kontratës, parashkrimin dhe kufizimin e veprimeve, pasojat e shkeljes së detyrimeve, ose pavlefshmërinë e kontratës, dhe do të zbatohet edhe nëse lind një mosmarrëveshje kontraktuale. Zgjedhja e ligjit që rregullon një kontratë duhet të bëhet shprehimisht, ose duhet të demonstrohet qartë nga kushtet e kontratës apo nga rrethanat e rastit. Zgjedhja e ligjit të zbatueshëm nuk duhet të ngatërrohet me zgjedhjen e gjykatës. I pari i referohet zgjedhjes së ligjit, i cili do të rregullojë detyrimet kontraktuale të palëve në kontratë, ndërsa kjo e fundit i referohet përcaktimit të gjykatës, e cila do të jetë forumi për zgjidhjen e çdo mosmarrëveshjeje që mund të lindë ndërmjet palëve në bazë të një kontrate të tillë. Zgjedhja e gjykatës mund të shërbejë, gjithashtu, si një tregues në përcaktimin e ligjit të zbatueshëm, kur nuk është parashikuar shprehimisht nga ana e palëve.

  

Çfarë është ligji i zbatueshëm?

      

Ligji i zbatueshëm është një koncept specifik i të drejtës ndërkombëtare private

dhe i referohet ligjit kombëtar që rregullon një çështje të caktuar të ligjit në një kontekst ndërkombëtar. Një gjykatë e investuar në një çështje juridike jo domosdoshmërisht duhet të zbatojë të drejtën kombëtare për të zgjidhur mosmarrëveshjen. Ligji i vërtetë i zbatueshëm përcaktohet nga rregullat e konfliktit të ligjeve. Kur një situatë juridike përmban disa elemente, të cilat lidhen me më shumë se dy sisteme ligjore të ndryshme të Shteteve të ndryshme, atëherë është i nevojshëm përcaktimi i ligjit të zbatueshëm që do të udhëheqë kontratën e palëve. Ligji i aplikueshëm i një kontrate do të thotë sistemi ligjor në të cilin kontrata në tërësi apo elemente të kontratës në veçanti do të interpretohen. Ligji i aplikueshëm është shumë i rëndësishëm për të përcaktuar situatën kur në një kontratë ka shkelje të detyrimeve të parashikuara. Duke iu referuar Komentarit të Ligjit “Për të Drejtën Ndërkombëtare Private” (2019), në rast të msopërmbushjes së detyrimeve kontraktore nga palët, kontrata rregullohet nga ligji i zgjedhur nga palët, të cilat mund të adresojnë ligjin e zbatueshëm për të gjithë, ose për një pjesë të veçantë të kontratës. Nëse palët kanë caktuar juridiksionin për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve që rrjedhin nga kontrata, prezumohet se kanë

zgjedhur ligjin e atij shteti për rregullimin e kontratës.

Deri në mesin e shekullit të XIX, gjykatat zbatonin ligjin e vendit ku ishte lidhur kontrata, lex loci contractus, për të vendosur nëse kontrata ishte e vlefshme. Në ato kohë, ky përcaktim i këtij rregulli ishte i hapur ndaj abuzimeve, si edhe u hasën mjaft vështirësi në rastet kur ndonjëra prej palëve kërkonte që vendi i përmbushjes së detyrimit të ishte i ndryshëm nga vendi i lidhjes së kontratës. Si rrjedhojë, në Angli u zhvillua një test për të përcaktuar se cili sistem i së drejtës private do të përdoret për të interpretuar kontratën. Testi përcaktoi atë që kosiderohet si ligji i duhur i kontratës. Palët kishin fuqinë për të zgjedhur ligjin që do të qeveriste kontratën e tyre. Ky njihej si parimi i autonomisë së palëve. Në rast se elementet e një situate lidheshin me më shumë se dy Shtete me rregulla ligjore të ndryshme, ligji i zbatueshëm do të ishte ai me të cilin kontrata kishte lidhjen më të ngushtë. Historikisht, shprehja ligji i duhur i përkiste legjislacionit anglez. Westlake e ka përcaktuar atë si ligjin e vendit me të cilin kontrata ka lidhjen më të ngushtë. Në 1940, John Morris e mbështeti këtë formulë, kur së bashku me Cheshire botuan një artikull të titulluar The Proper Law of the Contract. Deri në vitin 1950, në Angli, Francë, Gjermani dhe Zvicër, si edhe në vende të tjera u vendos se, një zgjedhje e drejtë e ligjit nga palët ishte rregulli përfundimtar më i vlefshëm. E njëjta gjë vlente edhe për një zgjedhje të nënkuptuar të një klauzole juridiksioni. Megjithatë, problemi qëndronte në gjetjen e supozimit të palëve, kur mungonte si zgjedhja e shprehur, ashtu edhe ajo e nënkuptuar në interpretimin e kontratës.

Në vitin 1961 u sugjerua një bashkim midis zgjedhjes së nënkuptuar dhe ligjit të duhur. Në mungesë të një parashikimi të zgjedhjes së ligjit të zbatueshëm, ligji i zbatueshëm do të ishte ai me të cilin kontrata kishte më tepër lidhje.[1]

 

Konceptet hyrëse dhe fusha e zbatimit e Konventës së Romës

 

Konventa e Romës e datës 19 qershor 1980 mbi ligjin e zbatueshëm për detyrimet kontraktuale, e njohur ndryshe edhe si “Konventa e Romës”, parashikon zgjedhjen e ligjit të zbatueshëm për një pjesë të rëndësishme të kontratave. Konventa nuk është bazuar në ndonjë dispozitë ligjore të ndonjë traktati të veçantë, por në vullnetin e Shteteve anëtare në zhvillimin e mëtejshëm dhe unifikimin e së drejtës ndërkombëtare private në fushën e detyrimeve kontraktore brenda BE-së.

Konventa e Romës u hartua për të vazhduar veprën e unifikimit juridik në fushën e së drejtës ndërkombëtare private. Treguesi i parë kryesor që përcakton fushën e zbatimit të Konventës përmendet në nenin 1, sipas të cilit dispozita konvencionale zbatohen ndaj detyrimeve kontraktuese në çështje që përfshijnë konflikte të së drejtës. Kjo do të thotë se për të justifikuar zbatimin e Konventës, mjafton që një çështje të ketë një lidhje me një Shtet të ndryshëm nga ai ku është nënshkruar kontrata apo kontrata të përmbajë një klauzolë për zgjedhjen e ligjit të aplikueshëm. Nga kjo klauzolë lind problemi që ka të bëjë me faktin nëse duhet zbatuar lex fori apo ligji i zgjedhur nga palët.

Është për tu theksuar që karakteri komunitar i Konventës nuk do të thotë që zbatimi i saj kufizohet ndaj çështjeve që kanë lidhje me një prej Shteteve komunitare. Sipas nenit 2 të saj, Konventa zbatohet edhe nëse është ligji i një Shteti jo kontraktues. Me fjalë të tjera, sipas raportit të Giuliano dhe Lagarde, Konventa është një ligj uniform i së drejtës ndërkombëtare private, që mund të zëvendësojë në fushat që ajo përfshin, duke përjashtuar konventat e tjera në të cilat Shtetet kontraktuese janë palë dhe normat e së drejtës ndërkombëtare private që janë në fuqi në Shtetet e veçanta kontraktuese.

Konventa e Romës u shoqërua me hartimin e dy Protokolleve shtesë, të cilët parashikonin fuqinë e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë për të interpretuar dispozitat e saj. Sipas Protokollit të Parë, Gjykata Evropiane e Drejtësisë ka juridiksion për të vendosur rregulla lidhur me interpretimin e dispozitave të Konventës së Romës së hapur për nënshkrim më 1980, interpretimin e Konventës mbi aderimin ne Konventën e Romës nga Shtetet që janë bërë anëtarë të Komunitetit Evropian që nga data kur është hapur për nënshkrim, si edhe për interpretimin e Protokolleve shtesë. Gjykatat e Shteteve kontraktuese mund t’i drejtohen GJED-së që të nxjerrë një vendim paraprak, duke interpretuar dispozitat e Konventës mbi një çështje ende të pazgjidhur. Interpretimi i dhënë nga GJED nuk duhet të ndikojë në faktet që kanë sjellë kërkesën për interpretim. Autoriteti kompetent i Shtetit kontraktues mund të kërkojë nga GJED të japë një vendim mbi një çështje të interpretimit të dispozitave të Konentës, nëse vendimet e dhëna nga autoriteti kompetent i atij Shteti bien ndesh me interpretimin e dhënë nga GJED, ose me vendimet e dhëna nga një autoritet kompetent i një Shteti tjetër. Kjo zbatohet vetëm për proceset që kanë marrë formën e res judicata.[2]

 

Ligji i zbatueshëm sipas Konventës së Romës

 

Sipas Konventës së Romës, miratuar më 19 qershor 1980 dhe hyrë në fuqi në vitin 1991, ligji i aplikueshëm i kontratës është përcaktuar kryesisht duke iu referuar marrëveshjes së palëve. Në rast të mungesës së klauzolës së ligjit të aplikueshëm do të zbatohet ligji me lidhjen më të afërt. Kështu, neni 3(1) i Konventës parashikon se, kontrata rregullohet nga ligji i zgjedhur nga palët, dhe kjo zgjdhje mund të shprehet në disa kushte të kontratës. Fjalia e parë e nenit 3(1) specifikon se palët mund të zgjedhin vetë ligjin e zbatueshëm për një pjesë apo për të gjithë kontratën. Kjo do të thotë që palët mund të zgjedhin ligje të ndryshme për pjesë të ndryshme të kontratës. Gjithashtu, Konventa i lejon palët që në çdo kohë mund të bien dakord t’i nënshtrohen rregullave të një ligji tjetër nga ai që e kanë vendosur më parë. Çdo ndryshim i ligjit që zbatohet pas përfundimit të kontratës nuk do të paragjykojë vlefshmërinë e tij formale sipas nenit 9,  ose do të ndikojë negativisht në të drejtat e palëve të treta. Neni 3(3) parashikon që në rast se palët kanë zgjedhur një ligj të huaj, pavarësisht nëse kjo zgjedhje është shoqëruar apo jo me zgjedhjen e një gjykate, dhe kur të gjitha elementet e tjera të lidhura me situatën në kohën e zgjedhjes janë të lidhura vetëm me një vend, nuk do të paragjykohet zbatimi i rregullave (mandatory rules) të ligjit të atij Shteti, i cili nuk mund të derogohet nga kontrata. Rregulla të deytrueshme janë ato nuk mund të përjashtohen nga kontrata. Kështu, kur palët rezidente në Itali lidhin një kontratë për përmbushjen e detyrimeve vetëm në Itali, por përfshijnë një klauzolë që parashikon ligjin anglez dhe gjykatën angleze kompetente, atëherë gjykata angleze do të duhet të zbatojë të gjitha rregullat e detyrueshme të së drejtës së brendshme italiane. Gjithashtu, nëse ka elemente të tjera të lidhura me vende të tjera dhe nuk ka një marrëveshje midis palëve, neni 3(3) nuk gjen zbatim. Pra, mund të themi se neni 3(3) siguron një përjashtim, me qëllim parandalimin e anashkalimit të rregullave të detyrueshme të brendshme.

  Konventa e Romës kërkon një zgjedhje alternative që të respektohet edhe në qoftë se ligji i zgjedhur nuk ka lidhje të tjera me kontratën, madje edhe në qoftë se zgjedhja është bërë me qëllim të shmangies së rregullave të detyrueshme që përmban legjislacioni i brendshëm i vendit që ka lidhje më të ngushtë me kontratën, dhe të cilat në mungesë të zgjedhjes alternative do të ishte ligji i zbatueshëm për kontrata të veçanta sipa nenit 4 të Konventës.  Kur palët nuk kanë parashikuar një klauzolë ligjore të zbatueshme, atëherë zgjidhja e mosmarrëveshjes do të bazohet te zgjedhja alternative. Zgjedhja alternative oapo ajo e nënkuptuar është një zgjedhje që nuk parashikohet shprehimisht nga klauzola e kontratës, por që nxirret nga interpretimi i klauzolave të saj apo nga rrethanat e çështjes. Një faktor që përbën tregues të qartë të një zgjedhjeje alternative të ligjit nga palët është klauzola e juridiksionit, duke përcaktuar gjykatën që do të jetë kompetente për shqyrtimin e çështjes. Normalisht një klauzolë juridiksioni do të nënkuptonte zgjedhjen e ligjit material të vendit të gjykatës. Një faktor tjetër që përbën tregues të qartë të një zgjedhjeje alternative mund të rrjedhë nga lidhja që ekziston midis kontratës me kontrata të tjera të ngjashme, por me kusht që kontratat e ngjashme të rregullohen nga i njëjti ligj. Për shembull, të gjitha detyrimet që rrjedhin nga një letër kredie ndërmjet emetuesit dhe bankës emetuese, normalisht do të rregullohen nga ligji i vendit të vendosjes së institucionit bankar. Megjithatë, ngjashmërisë së kontratave në përcaktimin e zgjedhjes së nënkuptuar nuk duhet t’i jepet një rëndësi shumë e madhe përtej nevojave të situatës tregtare. Në rastin kur ligji i zbatueshëm për kontratën nuk është zgjedhur në përputhje me nenin 3, kontrata do të qeveriset nga ligji i vendit me të cilin ai është më i lidhur. Megjithatë, një pjesë e kontratës që ka një lidhje më të ngushtë me një vend tjetër mundet përjashtimisht të qeveriset nga ligji i atij vendi tjetër. Sipas nenit 1(1) të Konventës, zbatimi i ligjeve të Shteteve të ndryshme është i lejueshëm, pavarësisht faktit nëse një Shtet është palë e kësaj Konvente. Ligji i zbatueshëm për një kontratë mund të ndryshojë nga ligji i shtetit ku zhvillohen procedurat, për më tepër, fushëveprimi i kontratës mund të përfshijë elemente që kanë të bëjnë me disa Shtete të ndryshme. Ky është konteksti në të cilin adresohen problemet lidhur me ligjin udhëheqës së kontratës.

Neni 4 i Konventës rregullon përcaktimin e ligjit të zbatueshëm të kontratës, në mungesë të zgjedhjes së tij nga palët. Kjo dispozitë përcakton parimin themelor se ligji qeverisës i kontratës është ligji i Shtetit që ka lidhjen më të ngushtë me kontratën. Konventa përcakton një numër supozimesh për atë shtet që ka lidhjen më të afërt me kontratën. Këto supozime janë të kundërshtueshme. Nëse del se kontrata ka një lidhje më të afërt me ligjin e një Shteti tjetër përveç atij të supozuar, një ligj i tillë do të mbizotërojë. Sipas paragrafit të dytë të nenit 4 të Konventës, kontrata do të kosiderohet se ka lidhje më të ngushtë me vendin ku pala që do të ekzekutojë kontratën ka vendqëndrimin në kohën e lidhjes së kontratës. Megjithaë, nuk është gjithmonë e thjeshtë të përcaktohet vendi i përmbushjes së detyrimit. Ekzekutimi i kontratës mund të bëhet në Shtete të ndryshme. Pra, jo gjithmonë ky faktor shërben si kriter lidhje.

Gjithashtu, përkufizimi i ekzekutimit të kontratës nuk gjendet në Konventën e Romës, çka e bën problematike situatën se çfarë do të konsiderohet ekzekutim kontrate. Ndërsa sipas paragrafit 3, kur kontrata ka për objekt një send të paluajtshëm, ligji i vendodhjes së këtij sendi do të jetë ligji i vendit me të cilin kontrata ka më tepër lidhje.

Në Konventën e Romës, kontrata e transportit thjesht përmendet në paragrafin 4, të nenit 4. Sipas këtij paragrafi, mungesa e zgjedhjes së ligjit të zbatueshëm nga ana e palëve ngre supozimin që kontrata e transportit të mallrave do të jetë më e lidhur me Shtetin e vendqëndrimit të transportuesit në kohën e përfundimit të kontratës, nëse vendi i ngarkimit dhe vendqëndrimit të dërguesit të mallrave gjenden në të njëjtin Shtet.

Ligji i zbatueshëm, i zgjedhur nga palët apo i vendit me lidhje më të ngushtë duhet të jetë ligji i një Shteti, në kuptimin e një territori që ka rregullat e veta ligjore mbi kontratat. Pra, si ligj i zbatueshëm nuk mund të jenë parimet e përgjithshme të së drejtës, parimet UNIDROIT të kontratave tregtare ndërkombëtare, lex mercatoria apo legjislacioni evropian.

 

Tranzicioni nga Konventë në Rregullore

 

Gjatë hartimit të Rregullores nga Komisioni Evropian, Konventa Evropiane ishte instrumenti i vetëm i së drejtës ndërkombëtare private në Komunitetin Evropian, i cili mbeti në formën e një traktati ndërkombëtar, si një akt i së drejtës ndërkombëtare publike. Si bazë ligjore për adaptimin e Rregullores Nr. 864/2007 u përdor Traktati i Amsterdamit. Njëkohësisht u mendua për një qasje analoge ne lidhje me detyrimet jo kontraktore, një draft që do të përshtatej në të njëjtën mënyrë nga Komisioni Evropian.

Në Janar të vitit 2003, mangësitë e Konventës së Romës dhe procedurat e zbatimit të saj, Komisionin Evropian e nxitën për të propozuar ndryshimin e Konventës në një instrumet ligjor të Komunitetit Evropian. Në të njëjtën kohë ishte një mundësi mjaft e rrallë që një draft i ri i mekanizmit të konfliktit të së drejtës do të lejonte heqjen e koncepteve të caktuara dhe do të plotësonte mangësitë.[3]

Më 14 janar 2003 Komisioni i Bashkimit Evropian lëshoi një Dokument të Gjelbër për konvertimin e Konventës së Romës në një instrument të Komunitetit dhe në modernizimin e tij. Nëpërmjet këtij Dokumenti, Komisioni Evropian parashikonte konvertimin e Konventës në një instrument të së drejtës komunitare. Si formë të këtij instrumenti, Komisioni zgjodhi atë të një Rregulloreje, sepse një Rregullore është detyruese, drejtëpërdrejt e aplikueshme dhe nuk kërkon afate për t’u implementuar nga ana e Shteteve, sikurse direktiva. Adaptimit të Rregullores së Romës i parapriu vendimi i Komisionit Evropian, i cili vendoste transformimin e të gjithë konventave europiane të së drejtës ndërkombëtare private në instrumente komunitare. Ky vendim është marrë pas hyrjes në fuqi të Traktatit të Amsterdamit. Programi i Hagës, i adaptuar nga Këshilli Evropian më 5 nëntor 2004, inkurajoi ecurinë e zhvillimit të mëtejshëm të së drejtës ndërkombëtare private në fushën e detyrimeve kontraktuale. Komisioni Evropian paraqiti Propozimin për një Rregullore si një transpozim i thjeshtë i marrëveshjeve ndërkombëtare ekzistuese në formën ligjore të një rregulloreje. Qëllimi thelbësor i këtij propozimi ishte zhvillimi i mëtejshëm i së drejtës ndërkombëtare private brenda Komunitetit. Në vitin 2004 Komiteti Ekonomik dhe Social Evropian dhe Parlamenti  Evropian shprehën mbështetjen e konvertimit të Konventës në formën e një Rregullore Komunitare, si një instrument të së drejtës komunitare. Më 14 prill 2005 u nënshkrua një Konevntë aderimi të 10 Shteteve në Konventën e Romës. Këto shtete i kërkuan Komisionit të paraqiste, sa më shpejt të ishte e mundur, një propozim për një Rregullore mbi “Ligjin e Zbatueshëm për Detyrimet Kontraktuale”. Ky propozim u prezantua nga Komisioni më 15 dhjetor 2005.

Sipas disa këndvështrimeve, nevoja për çdo reformë të sistemit e parashikuar nga Konventa mungonte krejtësisht, dhe zgjerimet e autoritetit të GJED-së mund të sillnin një gjendje të pasigurtë se sa ta zgjidhte atë në mënyrë efektive.[4]

Gjatë sesionit të Komitetit të Çështjeve ligjore të Parlamentit Evropian, të mbajtur më 10 shtator 2007, raportuesi, Christian Dumitrescu, paraqiti një raport për përgatitjen e draftit të Rregullores me ndryshimet përkatëse, me qëllim për të vendosur përfundimisht përmbajtjen e raportit përpara paraqitjes së tij në seancën plenare të Parlamentit Evropian. Qëllimi i ndryshimeve të raportit nga projekti origjinal i Rregullores ishte përshtatja e draftit me parashikimet e Rregullores Nr. 864/2007, përfshirja e ndryshimeve të rëna dakord nga mbledhja e grupeve të interesit dhe marrja në konsideratë e e-commerce, fushë e cila nuk mund të rregullohej vetëm me anë të mekanizmave standarde të së drejtës ndërkombëtare private. Ndryshimet më të mëdha prekën rregullat që zbatoheshin në lidhje me kontratën e transportit, sigurimit dhe kontratën individuale të punës.

Më 20 nëntor 2007 në Komitetin e Çështjeve Ligjore kaloi projekti përfundimtar lidhur me Propozimin e Rregullores. Procedura e draftit të Rregullores ishte e ndryshme nga ajo e miratimit të Rregullores, ku konsensusi midis institucioneve  u arrit vetëm në fund të sesionit te negociatave. Vendimi u miratua vetëm pas sesionit të parë të diskutimit të Propozimit për një Rregullore, më 29 nëntor 2007.[5] Pas debateve të shumta, Propozimi i Rregullores u rishikua edhe njëherë. Më 6 qershor 2008 Këshilli i Ministrave e më pas Parlamenti Evropian  miratuan tekstin e  Draft Rregullores.

Për Draftin e Rregullores, diskutimet shoqëruese dhe miratimin e tekstit u deshën pothuajse 3 vite. Më 4 korrik 2008, Rregullorja Nr. 593/2008 mbi ligjin e zbatueshëm në detyrimet kontraktuale u publikua në Gazetën Zyrtare të BE-së.

 

Struktura dhe përmbajtja e Rregullores Nr. 593/2008

 

Kjo Rregullore zbatohet që nga fundi i vitit 2009. Ajo ka reformuar në mënyrë të moderuar dhe ka zëvendësuar Konventën e Romës, e cila tashmë ka dëshmuar vlerën e saj praktike për më shumë se dy dekada dhe, gjithashtu, gjykimet e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë.

Rregullorja, ndryshe nga Konventa paraqet një sërë konceptesh të reja. Disa dispozita të saj e modernizojnë sistemin e rregullave të vendosur nga Konventa. Megjithatë vlen për t’u theksuar se, objekti i Rregullores nuk mbetet shumë larg nga ai i Konventës. Në disa raste dhe për sa i përket fushës materiale, ndryshimet e bëra ishin mjaft të thella. Për shembull, detyrimet parakontraktuale u përjashtuan nga fushëveprimi i Rregullores. Dikur këto ishin një nga pikat e rëndësishme të mospërputhjes midis koncepteve të së drejtës civile dhe atyre të avancuara në vende që udhëhiqen nga parimet e sistemit common law.

Kjo Rregullore është e detyrueshme në tërësinë e saj dhe e zbatueshme drejtpërdrejtë në Shtetet Anëtare, në përputhje me Traktatin themelues të Komunitetit Evropian.

 

Fusha e Zbatimit/Qëllimi i Aplikimit

 

Rregullorja Roma I vendos një regjim uniform të rregullave të konfliktit të ligjeve të zbatueshme për detyrimet kontraktuale. Ashtu si Konventa e Romës 1980, Rregullorja Roma II dhe Rregullorja Roma I vendos një regjim uniform të rregullave të konfliktit të ligjeve të zbatueshme për detyrimet kontraktuale. Ashtu si Konventa e Romës 1980, edhe Rregullorja e Roma I ka karakter universal: çdo ligj i caktuar nga Rregullorja zbatohet nëse është apo jo ligji i një Shteti Anëtar (neni 2). Kjo nënkupton atë që Rregullorja është e zbatueshme, pa qenë nevoja që një shtet duhet të jetë anëtar i Komunitetit Evropian. Rregullorja zbatohet madje edhe për një kontratë të lidhur dhe ekzekutuar në një vend të tretë ndërmjet dy shoqërive jashtë Komunitetit, të cilat, për çdo arsye të mundshme kërkojnë të paraqesin pretendimet në çfarëdolloj Shteti Anëtar.

Rregullorja përcakton ligjin e zbatueshëm në çështjet civile dhe tregtare ndaj detyrimeve kontraktuale (neni 1.1). Rregullorja vlen vetëm për çështjet civile dhe tregtare. Ky është një koncept autonom i ligjit të Komunitetit. Domethënia e saj duhet të jetë uniforme dhe e pavarur nga ligjet kombëtare të Shteteve Anëtare. Ky kuptim autonom duhet të nxirret, së pari, nga objektivat e instrumentit të Komunitetit dhe, së dyti, nga parimet e përgjithshme që mbështesin korpusin e sistemeve ligjore kombëtare. Kjo siguron që norma e Komunitetit të zbatohet në mënyrë uniforme në të gjitha Shtetet Anëtare. Për më tepër, kuptimi i këtij koncepti duhet të jetë prima facie i qëndrueshëm në të gjitha instrumentet ligjore të Komunitetit. GJED-ja ka vënë në dukje se elementi përkatës për karakterizimin e një çështjeje si "çështje civile dhe tregtare" është marrëdhënia juridike midis palëve dhe jo natyra e gjykatës ku gjykohet çështja.[6] Kjo do të thotë që Rregullorja Roma I duhet gjithashtu të zbatohet për vendimet e dhëna në çështjet civile si nga gjykatat administrative e të punës, ashtu edhe nga gjykatat penale. Koncepti i detyrimeve kontraktuale është gjithashtu autonom, interpretimi i të cilit duhet të jetë i njëtrajtshëm dhe i pavarur nga ligjet kombëtare të Shteteve Anëtare. GJED-ja ka deklaruar se detyrimet kontraktuale përfshijnë “... detyrimet ligjore të përmbushura lirisht nga një person ndaj tjetrit”.[7] Kushti përfundimtar për zbatueshmërinë e Rregullores është një elementi ndërkufitar i çështjes.

Pra, si rrjedhojë mund të themi se, Rregullorja Roma I është e zbatueshme për detyrimet kontraktuale në çështjet civile dhe tregtare me karakter ndërkufitar.

Shtrirja territoriale. Roma I duke qenë një rregullore ka aplikim të përgjithshëm, është plotësisht e detyrueshme dhe është drejtpërdrejtë e zbatueshme në të gjitha Shtetet Anëtare (neni 249 TKE). Rregullorja hyn në fuqi automatikisht dhe njëkohësisht në të gjitha Shtetet Anëtare, pasi nuk ka nevojë që të transpozohet apo të zbatohet nga legjislacioni kombëtar.

Shtrirja territoriale e Rregullores Roma I përfshin të gjitha Shtetet Anëtare përveç Danimarkës, e cila mbetet nën regjimin e Konventës së Romës. Për Shtetet me disa njësi territoriale, të cilat kanë rregulla të veçanta që rregullojnë detyrimet kontraktuale, çdo njësi territoriale konsiderohet si vend i vetëm kur përcaktohet ligji i zbatueshëm sipas kësaj Rregulloreje (neni 22). Nga fushëveprimi kohor i aplikimit, Rregullorja Roma I hyri në fuqi më 24 korrik 2008, por zbatimi i tij shtyhet në mënyrë që të mbulojë vetëm kontratat e përfunduara që prej 17 Dhjetorit 2009 (Neni 28). Është e rëndësishme të theksohet se, Konventa e Romës hyri në fuqi midis Rumanisë, Bullgarisë dhe Shteteve të tjera Anëtare më 15 Janar 2008. Kështu, kontratat e lidhura në mes 15 Janarit 2008 dhe 16 Dhjetorit 2009 janë nën fushëveprimin e saj kohor.

Nga ana tjetër, Danimarka nuk ka të drejtë të zgjedhë dhe, për këtë arsye, nuk ka marrë pjesë në miratimin e kësaj Rregulloreje. Rrjedhimisht, Rregullorja Roma I nuk zbatohet në Danimarkë. Gjykatësit danezë do të vazhdojnë të zbatojnë Konventën e Romës 1980. Gjykata Evropiane e Drejtësisë ka juridiksion për të dhënë vendime paraprake në lidhje me vlefshmërinë dhe interpretimin e Rregullores. Kushtet janë të përcaktuara në nenin 68 të TKE. Në bazë të kësaj dispozite, kur një problem interpretimi ngrihet në një çështje të pazgjidhur përpara një gjykate kombëtare, kundër vendimit të së cilës nuk ka mjet juridik gjyqësor, ajo gjykatë do të kërkojë nga Gjykata e Drejtësisë për të dhënë vendimin e saj nëse e konsideron të nevojshme. Rregullorja Romës zbatohet në mënyrë universale (erga omnes), ose në mënyrë të veçantë, duke nënkuptuar se nuk ka rëndësi nëse është caktuar si i zbatueshëm ligji i nje Shteti Anëtar apo jo Anëtar. Ai gjithashtu përjashton komceptin renvoi, kështu që referimi ndaj një ligji të caktuar është një referencë drejtpërdrejtë ndaj rregullave thelbësore të atij ligji (neni 20). Ky përjashtim përmirëson marrëdhëniet juridike dhe harmoninë e vendimeve që synon ligjvënësi i BE-së.

     

Ligji i zbatueshëm sipas Roma I

 

Struktura bazë për përcaktimin e ligjit të zbatueshëm në mungesë të marrëveshjes së palëve apo të zgjedhjes së nënkuptuar është Neni 4 i Rregullores. Në rastet kur palët nuk e kanë zgjedhur ligjin e zbatueshëm për kontratën e tyre, për çfarëdo arsye, ligji që do të zbatohet, do të përcaktohet në përputhje me rregullat e caktuara në Nenin 4 të Rregullores së Romës. Ligji që rregullon kontratat më të zakonshme do të përcaktohet si vijon: (a) një kontratë për shitjen e mallrave do të qeveriset nga ligji i vendit ku shitësi ka vendqëndrimin e zakonshëm; (b) një kontratë për ofrimin e shërbimeve do të qeveriset nga ligji i vendit ku ofruesi i shërbimit ka vendqëndrimin e zakonshëm; (c) një kontratë që ka të bëjë me të drejtat në lidhje me një pasuri të paluajtshme, ose në një qiramarrje të  një pasurie të paluajtshme, do të qeveriset nga ligji i vendit ku ndodhet pasuria (me përjashtim të një qiraje të lidhur me afat të përkohshëm, për një periudhë prej jo më shumë se gjashtë muaj rresht që do të qeveriset nga ligji i vendqëndrimit të zakonshëm të qiradhënësit, me kusht që qiramarrësi të jetë personi fizik, i cili ka të njëtin vendqëndrim me qiradhënësin); (d) kontrata e franchising do të qeveriset nga ligji i vendit ku franchisee ka vendqëndrimin e zakonshëm; (e) një kontratë për shitjen e mallrave në ankand do të qeveriset nga ligji i vendit ku zhvillohet ankandi, nëse një vend i tillë mund të përcaktohet; dhe (f) një kontratë e lidhur në një sistem multilateral për blerjen dhe shitjen e interesave në instrumentet financiare në përputhje me rregulla jo-diskrecionale dhe të qeverisura nga një ligj i vetëm do të qeveriset nga ky i fundit.[8]

  Kontratat që nuk përfshihen në kategorinë e llojeve të mësipërme dhe kontratat që përmbajnë elemente që lidhen me më shumë se një kategori do të qeverisen nga ligji i vendit ku pala e kërkuar për të ekzekutuar kontratën ka vendqëndrimin e saj të zakonshëm. Është e rëndësishme të theksohet se ekziston një parim mbizotërues i lidhjes më të afërt. Për këtë parim, në situata kur është e qartë nga të gjitha rrethanat e rastit që kontrata është qartësisht më e lidhur me një vend tjetër nga ai që tregohet, duke zbatuar rregullat të përcaktuar më sipër, atëherë do të zbatohet ligji i atij vendi. Në raste të tjera, Neni 4 parashikon që kontrata do të qeveriset nga ligji i vendit ku pala e kërkuar për të ekzekutuar kontratën ka vendqëndrimin e saj të zakonshëm. Së fundmi, kur ligji i zbatueshëm nuk mund të përcaktohet në bazë të këtyre parimeve, kontrata do të qeveriset nga ligji i vendit me të cilin ai është më i lidhur.

Në përputhje me Nenin 4(1) të Konventës, koncepti i lidhjes së ngushtë si një zgjedhje e përgjithshme e kriterit të ligjit, u refuzua. Në vend të zgjedhjes së përgjithshme të ligjit të zbatueshëm, pika 4(1) e Rregullores përcakton zgjedhje specifike të rregullave ligjore për disa lloje të caktuara të kontratave ku përcakton faktikisht përmbajtjen e lidhjes së ngushtë midis llojit të kontratës dhe ligjit të një shteti të caktuar nëpërmjet një zgjedhje specifike të ligjit të zbatueshëm. Qëllimi i legjislacionit të ri ishte krijimi i një baze për zgjedhjen e saktë të ligjit qeverisës në interes të sigurisë juridike. Koncepti i Nenit 4 i Rregullores duhet të kuptohet si kompromis midis ndryshimeve rrënjësore të paraqitura në Draft Rregulloren dhe përpjekjeve të praktikuesve ligjor, për të ruajtur strukturën e provuar të së drejtës ndërkombëtare private evropiane në të gjitha apo në shumicën e Shteteve Anëtare. Zgjedhja e përgjithshme e sundimit të ligjit të ekzekutimit të kontratës do të zbatohet vetëm nëse një kontratë specifike nuk mund të përfshihet brenda llojeve të përmendura në Nenin 4(1) të Rregullores. Të dy nenet 4(3) dhe 4(4) të Rregullores ruajnë konceptin e përjashtimeve. Kërkimi i lidhjes më të afërt do të përdoret vetëm nëse ligji qeverisës nuk mund të konstatohet nga zbatimi i njërës prej rregullave të mësipërme.[9]

Gjykatave u është dhënë një shkallë diskrecioni për të përcaktuar vendin e lidhur ngushtë me kontratën. Gjatë marrjes së vendimit gjykata duhet të marrë parasysh, ndër të tjera, nëse kontrata në fjalë ka një marrëdhënie shumë të ngushtë me një apo me disa kontrata të tjera. Janë ngritur zëra kritikë se natyra diskrecionare e pushtetit të gjykatës për të vendosur se, çfarë do të konsiderohet “lidhje më e ngushtë” mund të rezultojë në një rritje të pasigurisë në çështjet ndërkufitare.[10]

Siç mund të shihet, Rregullorja Roma I në shumë raste lidh përcaktimin e ligjit në fuqi me vendqëndrimin e zakonshëm të një prej palëve në kontratë. Koha vendimtare për përcaktimin e vendqëndrimit të zakonshëm është koha e lidhjes së kontratës. Sipas Nenit 19, vendqëndrimi i zakonshëm i personave juridik, duke përfshirë ato të inkorporuara sipas ligjeve kombëtare, do të jetë vendi i selisë qendrore. Kur kontrata lidhet si pjesë e veprimtarisë së degës, agjencisë, ose ndonjë objekti tjetër, vendi ku ndodhet dega, agjencia apo selia, do të trajtohet si vendqëndrimi i zakonshëm. Ndërsa përsa u përket personave fizik që ushtrojnë një veprimtari tregtare, vendi kryesor i ushtrimit të biznesit do të konsiderohet si vendqëndrimi i zakonshëm. Koncepti i vendqëndrimit të zakonshëm ende nuk ka ndonjë përkufizim në asnjë instrument ligjor evropian, por është praktika gjyqësore e  GJED-së ajo që ka dhënë një përkufizim të qartë dhe ka ndihmuar në interpretimin e këtij koncepti të pasqyruar në disa instrumente ligjore evropiane. Sipas praktikës gjyqësore, me vendqëndrim të zakonshëm do të kuptojmë vendin me të cilin personi ka lidhje më të ngushtë personale, ose profesionale. Vendqëndrimi i zakonshëm, për shkak të fleksibilitetit që ofron, shihet si  një faktor superior ndaj kriterit të kombësisë dhe të vendbanimit. Megjithatë, për shkak se ende nuk është përcaktuar në mënyrë rigoroze, në raste të caktuara mund të jetë e vështirë të provohet.

Sipas listës jo shteruese të Nenit 12 të Rregullores së Romës, ligji i zbatueshëm për një kontratë rregullon interpretimin, ekzekutimin e kontratës, brenda kufijve të kompetencave të dhëna nga ligji procedural, pasojat e shkeljes së plotë apo të pjesshme të detyrimeve, duke përfshirë vlerësimin e dëmeve për aq sa rregullohet, mënyrat e ndryshme të shuarjes së detyrimeve, si edhe parashkrimin e veprimeve dhe pasojat e pavlefshmërisë së kontratës.

 

Kriteri i lidhjes më të ngushtë

 

Çështja e ligjit të zbatueshëm ndaj kontratës, në mungesë të zgjedhjes së tij nga palët rregullohet nga Neni 4 i Rregullores nëpërmjet një sërë parashikimesh, të cilat i hapin rrugë një sistemi relativisht kompleks. Linja kryesore e këtij sistemi konsiston në zbatimin e ligjit të shtetit me të cilin kontrata ka lidhjen më të ngushtë. Ky parim është integruar në disa supozime ku më i rëndësishmi ka të bëjë me faktin që vendi me lidhjen më të ngushtë është vendi ku pala që do të ekzekutojë kontratën ka vendqëndrimin e zakonshëm.[11] Gjithashtu, kur rezulton qartë nga rrethanat se kontrata lidhet më shumë me një vend të ndryshëm nga ai i përcaktuar në paragrafët (1) dhe (2) të Nenit 4, ligji i këtij vendi do të jetë ligji i aplikueshëm.

 Në mënyrë të ngjashme me Konventën e Romës, Rregullorja gjithashtu parashikon një klauzolë të lidhjes më të ngushtë. Neni 4(3) i Rregullores përcakton se doktrina e lidhjes më të afërt mund të përdoret si një mjet i fundit nga zbatimi i detyrueshëm i ligjit në pajtim me Nenin 4(1) ose me atë 4(2) të Rregullores. Doktrina e lidhjes më të ngushtë duhet të zbatohet nga gjykatat kombëtare vetëm në një fushëveprim të kufizuar, dhe kushtet a zbatimit të këtij kriteri të jenë të dukshme prima facie. Pika 20 e Preambulës së Rregullores paraqet disa udhëzime të caktuara për mënyrën se si do të konstatohet lidhja më e ngushtë me kontratën. Thuhet se kur kontrata është dukshëm më e lidhur me një vend tjetër nga ai që parashikohet në Nenin 4(1), ose në Nenin 4(2), do të zbatohet ligji i vendit që ka lidhjen më të ngushtë me kontratën. Për të përcaktuar atë ligj, duhet të merret parasysh, ndër të tjera, nëse kontrata në fjalë ka një marrëdhënie shumë të ngushtë me një apo me disa kontrata të tjera. Neni 4(4) i Roma I parashikon se, kur ligji i zbatueshëm nuk mund të përcaktohet nga rastet e paraqitura në paragrafët e mësipërm, kontrata do të udhëhiqet nga ligji i vendit me të cilin ka më tepër lidhje. Në këtë aspekt, pika 21 e Preambulës së Rregullores parashikon se në mungesë të zgjedhjes, kur ligji i zbatueshëm nuk mund të përcaktohet as në bazë të faktit se kontrata mund të kategorizohet si një nga llojet e specifikuara, as nëpërmjet ligjit të vendqëndrimit të zakonshëm të palës që duhet të ekzekutojë kontratën, kjo e fundit do të qeveriset nga ligji i vendit me të cilin ajo është më e lidhur.[12]

Por natyrshëm lind pyetja: Mbi bazën e cilave kritereve do të gjykojmë se një ligj tjetër është i lidhur më ngushtë me kontratën?

Së pari, faktori kyç që parashikon Neni 4(5) i Konventës së Romës, është se një lidhje e ngushtë duhet të konsiderohet si term vetëm për vend-ndodhjen gjeografike, pra për vendqëndrimin e zakonshëm të palëve dhe jo për qëllimet e palëve rast pas rasti.

Së dyti, Neni 4(2) i Konventës mund të sjellë debat në rastet kur vendi i ekzekutimit të kontratës është i ndryshëm nga vendqendrimi i palës që do ta ekzekutojë atë. Megjithëse është e qartë që në këto raste Neni 4(2) referon më shumë te vendqëndrimi i zakonshëm i palës, disa faktorë të tjerë janë të nevojshëm për të hedhur poshtë këtë prezumim.

Siç shihet, lidhur me prezumimet ligjore të Nenit 4(2) ka pasur debate të shumta për termin “lidhja më e afërt”. Këto debate kanë pasur si synim që ky term të mos jetë një term për të cilin situata të vlerësohet rast pas rasti, por të përcaktohet një herë e mirë në mënyrë që të mos lihet vend për interpretime.

 

Rregullat e aplikimit të detyrueshëm (Mandatory Rules)

 

E drejta ndërkombëtare private evropiane, si e drejta materiale, përmban rregulla specifike që synojnë të mbrojnë palën kontraktuese, e konsideruar si pala më e dobët, siç janë konsumatorët dhe punëmarrësit. Në përgjithësi, mbrojtja sigurohet në dy mënyra: duke vendosur një rregull objektiv që favorizon palën më të dobët dhe duke kufizuar autonominë e palëve.

Në fushën e konfliktit të ligjeve përdoren mekanizma të ngjashëm: për shembull, Rregullorja Roma I përfshin disa rregulla që kanë të bëjnë me ligjin e vendqëndrimit të zakonshëm, ose vendit të punës së palës së dobët, punëmarrësit, si edhe dispozita që vendosin kufizime për zgjedhjen e lirë të ligjit. Përveç rregullave të posaçme që kanë për qëllim mbrojtjen e parlëve më të dobëta, siç janë konsumatorët, punëmarrësit dhe në një masë më të vogël udhëtarët dhe të siguruarit, Roma I përfshin disa dispozita për ruajtjen e këtyre interesave. Këto përfshijnë nenet 3(3) dhe 3(4), të cilat kufizojnë zgjedhjen e lirë të ligjit. Për më tepër, Rregullorja Roma I përcakton dy mekanizma të përgjithshëm, përjashtimi i politikave publike dhe doktrina e rregullave detyruese mbivendosëse.[13] Nga dy mekanizma, doktrina e rregullave të detyrueshme mbizotëruese duket që luan një rol më të spikatur në mbrojtjen e palëve më të dobëta.

Neni 9 i Rregullores Roma I përmban një klauzolë mbi dispozitat e detyrueshme kryesore. Sipas paragrafit të parë, dispozitat e detyrueshme janë ato, respektimi i të cilave konsiderohet vendimtar nga një vend për ruajtjen e interesave të tij publike, siç mund të jetë organizimi politik, social dhe ekonomik, në atë masë që ato janë të zbatueshme për çdo situatë që bie brenda fushëveprimit të tyre, pavarësisht nga ligji i zbatueshëm sipas kësaj Rregulloreje. Ky përkufizim përputhet me kuptimin e dhënë nga Gjykata e Drejtësisë në rastin Arblade.[14] Ajo që del qartë nga përkufizimi është se dispozitat e detyrueshme mbizotëruese nuk janë vetëm dispozita të detyrueshme. Ndryshe nga dispozitat e zakonshme të detyrueshme, zbatimi i tyre nuk mund të anashkalohet nga një zgjedhje për ligjin e një vendi tjetër. Me fjalë të tjera, këto dispozita janë të detyrueshme në nivel ndërkombëtar. Ato gjithashtu duhet të dallohen nga “dispozitat që nuk mund të shmangen nga marrëveshja”, siç përmendet në Nenin 3(3) dhe (4), si edhe në Nenin 6(2) dhe në atë 8(1) të Rregullores Roma I.

Rregullat e detyrueshme nuk janë të gjitha dispozita që nuk mund të shmangen nga dispozita kontraktuale (ius congens), por vetëm dispozita të tilla të detyrueshme që plotësojnë kërkesat shtesë të përcaktuara në përkufizim. Përderisa zbatimi i dispozitave të tilla të ligjit të zbatueshëm nuk mund të kufizohet, ato të një vendi të caktuar mund të jepen në fuqi vetëm nëse vendi i ekzekutimit është pikërisht atje dhe në atë masë që këto dispozita të detyrueshme e bëjnë zbatimin e kontratës të paligjshme.

Zbatimi i një dispozite të ligjit të zbatueshëm sipas Rregullores Roma I mund të refuzohet sipas Nenit 21 nëse një kërkesë e tillë është qartazi e papajtueshme me rendin publik të Shtetit të ligjit të zgjedhur. Konventa e Romës përmban rregulla për dispozitat detyruese në Nenin 7 të saj. Sipas këtij Neni, aplikimi i ligjit të zbatueshëm mund t’u japë efekt ligjor rregullave të detyrueshme të vendit me lidhjen më të ngushtë, dhe asnjë dispozitë e Konventës nuk mund të kufizojë zbazimin e rregullave detyruese të vendit me lidhje më të ngushtë, pavarësisht ligjit të zbatueshëm për kontratën.

Siç shihet, Konventa përdor termin “rregulla të detyrueshme”, edhe pse termi më i përshtatshëm për të parandaluar mospërputhjet e mundshme terminologjike do të ishte “rregulla të detyrueshme ndërkombëtare”. Neni 7 paraqet kufizim të zbatimit të ligjit të zgjedhur nga palët në dy situata të ndryshme. Situata e parë që përmendet në paragrafin 2 të këtij Neni lidhet me zbatimin e rregullave të detyrueshme ndërkombëtare që formojnë një pjesë të ligjit të zgjedhur. Kufizimi i autonomisë së palëve, që vjen nga kjo dispozitë, nuk nënkupton refuzimin e të gjithë ligjit të zgjedhur, por të vetëm atyre rregullave që kundërshtojnë ato të detyrueshme. Këto të fundit nuk zëvendësojnë rregullat e kontratës për përzgjedhjen e juridiksionit, por bashkëveprojnë me to. Lloji i dytë i këtyre rregullave janë rregullat e detyrueshme të një shteti tjetër. Konventa e Romës nuk përcakton aplikimin e tyre të drejtpërdrejtë, por thotë se gjykata mund të japë një efekt ndaj rregullave të huaja të detyrueshme, që nënkupton rregullat e Shtetit me të cilat kontrata ka një lidhje të ngushtë. Ato nuk kanë nevojë të jenë vetëm rregulla të detyrueshme të  lex causae, por të çdo Shteti tjetër me atë lidhjes më të ngushtë.[15]

Neni 9(2) i Rregullores shprehet për zbatimin e rregullave të detyrueshme të lex forit dhe në fakt adapton të njëjtën dispozitë të Konventës së Romës: “Asgjë në këtë Rregullore nuk do të kufizojë zbatimin e dispozitave detyruese mbizotëruese të ligjit të zgjedhur”. Risi paraqet paragrafi 3 i këtij Neni, i cili parashikon se mund t’u jepet efekt rregullave detyruese të ligjit të vendit ku detyrimet e kontratës duhet të jenë, ose janë përmbushur, për aq sa ato dispozita të detyrueshme mbizotëruese e bëjnë të paligjshme përmbushjen e kontratës. Gjatë marrjen në konsideratë për zbatimin e këtyre dispozitave, vëmendje duhet t’u kushtohet

natyrës dhe qëllimit të tyre dhe pasojave të zbatimit, ose mospërdorimit të tyre. Ky paragraf flet vetëm për efektin e rregullave detyruese të vendit të përmbushjes së detyrimit, nuk flet për zbatimin e këtyre rregullave në një Shtet tjetër.    

Zbatimi i rregullave detyruese mbizotëruese të një vendi të tretë ishte një nga çështjet më të diskutueshme në kuadrin e Konventës së Romës dhe në negociatat për Roma I. Neni 9 i Rregullores së Romës nuk i kushton vëmendje rregullave të detyrueshme të lex causae. Disa komentues argumentojnë se këto dispozita duhet të zbatohen në çdo rast, pasi nuk ka kundërshtime që rrjedhin nga parimet e autonomisë së palëve dhe sigurisë ligjore. Kjo do të thotë që një gjykatë duhet të refuzojë zbatimin e rregullave të detyrueshme mbizotëruese në qoftë se vetë ato nuk kërkojnë zbatim, edhe nëse i përket të dyjave, lex causae dhe lex fori-t.[16]

Rregullorja parashikon që gjykata ka të drejtë të vendosë në mundësinë e dhënies së efekteve të dispozitave të detyrueshme të një vendi të tretë. Megjithatë, ndryshe nga Konventa, teksti i ri kufizon llojet e rregullave të detyrueshme që mund të merren në konsideratë.

Së pari, mund të konsiderohen vetëm ato rregulla të “vendit të përmbushjes së detyrimeve” dhe, së dyti, vetëm “për sa kohë që këto dispozita të detyrueshme mbizotëruese e bëjnë ekzekutimin e kontratës të paligjshëm”. Këto dy saktësi konsideroheshin të nevojshme për të reduktuar pasigurinë lidhur me parashikimin e miratuar në Konventë.[17] Megjithëse dispozitat nuk janë identike, koncepti i rregullave të detyrueshme mbizotëruese në të dy instrumentet mund të barazohet. Konsideratat e politikës publike paraqesin arsyen për të cilën pse disa dispozita të ligjit nuk mund të zbatohen. Prandaj, në përputhje me Nenin 21, zbatimi i një dispozite të ligjit të çdo vendi të përcaktuar nga Rregullorja Roma I mund të refuzohet nëse kërkesa e tillë është qartazi e papajtueshme me politikën publike të vendit të ligjit të zgjedhur nga palët.

Kufizimi i lirisë në zgjedhjen e ligjit sipas rregullave të detyrueshme zakonisht bëhet për të parandaluar ndërkombëtarizimin e kontratave kombëtare, për shmangien e rregullave të detyrueshme të ligjit vendas. Këto kufizime bëhen zakonisht për të mbrojtur palën më të dobët në marrëdhënien juridike.

Rregullat e detyrueshme ndërkombëtare krijojnë kufizim të autonomisë së palëve në zgjedhjen e rregullave të ligjit të zbatueshëm. Gjykata ka diskrecion të refuzojë përdorimin e atyre rregullave të së drejtës të zbatueshme për kontratën, që janë në kundërshtim me rregullat ndërkombëtare të detyrueshme të ligjit të zgjedhur. Gjykata mund t’i japë efekt këtyre rregullave të detyrueshme ndërkombëtare, që formojnë një pjesë të një ligji të një vendi të huaj kur vendosin për zbatimin e rregullave të caktuara të ligjit të zbatueshëm të zgjedhur.

 

Konkluzione

 

Përcaktimi i ligjit të zbatueshëm mbi detyrimet kontraktuale vazhdon të mbetet ende një nga çështjet më të diskutueshme në të drejtën ndërkombëtare private evropiane. Konventa e Romës ishte instrumenti ligjor që trajtoi për herë të parë çështjen e ligjit të zbatueshëm në rang ndërkombëtar apo rajonal. Në atë kohë Konventa ishte instrumenti i vetëm i së drejtës ndërkombëtare private në Komunitetin Evropian, i cili mbeti në formën e një traktati ndërkombëtar si një akt i së drejtës ndërkombëtare publike. Mangësitë e Konventës së Romës dhe procedurat e zbatimit të saj e nxitën Komisionin Evropian për të propozuar shndërimin e Konventës në një instrumet ligjor të Komunitetit Evropian.   

Një nga hapat e mëdha drejt një të drejte ndërkombëtare evropiane private dhe për lehtësimin e marrëdhënieve ndërkufitare është Rregullorja Roma I, e cila evropianizoi ligjin e aplikueshëm për kontratat ndërkombëtare në të gjithë Bashkimin Evropian (përveç Danimarkës). Kjo Rregullore ka reformuar në mënyrë të moderuar dhe ka zëvendësuar Konventën e Romës, e cila tashmë ka dëshmuar vlerën e saj praktike për më shumë se dy dekada, gjithashtu edhe gjykimet e Gjykatës Evropiane të Drejtësisë. Rregullorja, ndryshe nga Konventa paraqet një sërë konceptesh të reja. Disa dispozita të Rregullores e modernizojnë sistemin e rregullave të vendosura nga Konventa. Megjithatë vlen për tu theksuar se objekti i Rregullores nuk mbetet shumë larg nga ai i Konventës.

Ndër arritjet e Konventës dhe Rregullores për përcaktimin e ligjit të zbatueshëm në detyrimet kontraktuale është përfshirja e konceptit të vendqëndrimit të zakonshëm. Për të qartësuar këtë koncept, Rregullorja bën dallimin midis personave juridik dhe personave fizik. Ky koncept mishëron, gjithashtu, parimin se një lëvizje e vendqendrimit të zakonshëm pas lidhjes së kontratës nuk do të sjellë një ndryshim në ligjin e zbatueshëm.

Rregullorja parashikon se thelbi i ligjit të zbatueshëm është parimi i autonomisë së palëve. Pra, palët janë të lira të zgjedhin ligjin e zbatueshëm të kontratës së tyre, edhe kur ky ligj s’ka asnjë lidhje objektive me marrëdhënien kontraktuale. Palët janë të lira ta ndryshojnë ligjin e zbatueshëm në çdo kohë. Madje, ato mund të zgjedhin ligje të ndryshme për pjesë të ndryshme të kontratës. Zgjedhja e ligjit që rregullon një kontratë duhet të bëhet shprehimisht, ose të demonstrohet qartë nga kushtet e kontratës apo rrethanat e rastit. Nëpërmjet këtij parimi, Rregullorja siguron përmbushjen e detyrimeve për të dyja palët nënshkruese dhe ul mundësinë e lindjes së mosmarrëveshjeve. Gjithashtu, zgjedhja e një ligji të njohur për të dyja palët do të ulë shpenzimet që sjell pasiguria në një kontratë.      

Rregulla të veçanta të konfliktit të ligjeve janë përcaktuar përsa u përket kontratave konsumatore, të punës, të transportit dhe sigurimeve, me qëllim unifikimin e rregullave që do të zbatohen në rastin e konfliktit të ligjeve. Përveç rregullave të posaçme që kanë për qëllim mbrojtjen e palëve më të dobëta, siç janë konsumatorët, punëmarrësit dhe në një masë më të vogël udhëtarët dhe të siguruarit, Roma I përfshin disa dispozita për ruajtjen e këtyre interesave, përshembull, dispozitat 3(3) dhe 3(4), të cilat kufizojnë zgjedhjen e lirë të ligjit. Për më tepër, Rregullorja Roma I përcakton dy mekanizma të përgjithshëm, përjashtimi i politikave publike dhe doktrina e rregullave detyruese mbivendosëse. Nga këto dy mekanizma, doktrina e rregullave të detyrueshme mbizotëruese luan një rol më të spikatur në mbrojtjen e palëve më të dobëta.

Rregullorja Roma I paraqet një pjesë integrale të një iniciative gjithnjë në rritje nga ana e Bashkimit Evropian, për të krijuar një sistem të harmonizuar rregullash në sferën e së drejtës ndërkombëtare private. Nisma në nivel evropian shkon edhe më tej në ligjin material, duke përfshirë zhvillimin e mundshëm të një ligji kontraktual evropian.

Në të vërtetë, Rregullorja Roma I lejon mundësinë e ekzistencës së rregullave të së drejtës kontraktuale mbi konfliktet e ligjeve, përfshirë kushtet dhe termat standarde. Njëkohësisht, përkundër avantazheve të pranuara gjerësisht të Rregullores së Romës, ajo është kritikuar me arsyetimin se një numër i rregullave nuk kanë qartësi dhe se gjasat mund të lindin në zbatimin e disa prej dispozitave të saj në praktikë. Këto dispozita mund të sjellin interpretime të ndryshme në vende të ndryshme, dhe në këtë mënyrë humbet qëllimi i unifikimit të rregullave, që është qëllimi kryesor i krijimit të kësaj Rregulloreje. E ardhmja mund të sjellë një sofistikim të rregullave të konfliktit të ligjit, por edhe zgjerimin e fushëveprimit të ligjit material të harmonizuar që çon potencialisht në një Kod Civil Evropian. Pa dyshim, ky tekst i ri përbën një hap të madh përpara në rrugën e ndërtimit të një Kodi të së Drejtës Ndërkombëtare Private.  

Megjithatë, rezultati i këtij instrumenti nuk është dhe aq pozitiv. Zgjidhja e problemeve kryesore të ngritura nga zbatimi praktik i Konventës mbetën jashtë Rregullores. Roma I ka dështuar në çështje të tilla, si: vendosja e një regjimi uniform dhe të qëndrueshëm për kontratat e sigurimit; dhe në zgjidhjen e problemeve të ndërveprimit ndërmjet Rregullores së Roma I dhe rregullave të njëanshme të konfliktit, të përfshira në disa Direktiva mbi kontratat e konsumatorëve.

---------------------------------------------------------------

 

Literatura:

 

Akte normative

­   Konventa (EC) Nr 80/934 “Mbi Ligjin e Zbatueshëm në Detyrimet Kontraktuale”  (Konventa e Romës 1980)

­   Rregullorja (EC) Nr 593/2008 “Mbi Ligjin e Aplikueshëm në Detyrimet Kontraktuale (Roma I)”

­   Protokolli  i Parë Shtesë i Konventës së Romës

­   ECJ  20  January  2005    C-27/02    Petra Engler v Janus Versand GmbH.

C-396/96 and C-376/96, Arblade

 

Doktrinë

­   Dr. Maks Qoku, E drejta ndërkombëtare private, Tiranë 2015

­   Dr. Maks Qoku, Dr. Ervis Çela, E drejta ndërkombëtare private Evropiane, Tiranë 2014

­   Alexander J. Belohlávek, (2009), Rome Convention - Rome I Regulation

­   Dickinson, A., (2006), The Law Applicable to Contracts – Uncertainty on the Horizon?

­   Garcimartín Alférez, Francisco J., (2008), The Rome I Regulation: Much ado about nothing? The European Legal Forum

­   E Chvika, (2009), Rome I: uncertainty on the horizon of cross-border finance transactions, ‘Butterworths Journal of International Banking and Financial Law’

­   Prof. Dr. Behr V., (2011), Rome I Regulation A Mostly Unified Private Internationa Law  Of Contractual Relationships Within Most Of The European Union

­   Th.M. de Boer, (2008), Unwelcome Foreign Law: ‘Public Policy and Other Means to Protect the Fundamental Values and Public Interests of the European Community’, in ‘A. Malatesta et al.’ (eds.), The External Dimension of  EC Private International Law in Family and Succession Matters

­   Bonomi, A., (1999), Mandatory rules in private international  law, the  quest  for  uniformity  of  desicions  in   a  global  environment

­   Ph.D Bochove L. M., (2014), Overriding Mandatory Rules as a Vehicle for Weaker Party Protection in European Private International Law”, ‘Erasmus Law Review’

 

Jurisprudencë

-   Vendime të Gjykatës Evropiane të Drejtësisë për çeshtjet: Petra Engler vs.

Janus Versand GmbH (ECJ 20 January 2005 – C-21/02); Arblade (C-396/96) and (C-376/96)

 

Të tjera.

­   https://www.lawteacher.net/free-law-essays/commercial-law/the-doctrine-of-proper-law-of-contract-commercial-law-essay.php



[1] https://www.lawteacher.net/free-law-essays/commercial-law/the-doctrine-of-proper-law-of-contract-commercial-law-essay.php

[2] Protokolli  i Parë Shtesë i Konventës së Romës, Neni 3, paragrafi 1

[3] Alexander J. Belohlávek, Rome Convention - Rome I Regulation, Dhjetor 2010, fq. 8

[4] A. Dickinson, A., The Law Applicable to Contracts – Uncertainty on the Horizon?, 2006, fq.171

[5] Alexander J. Belohlávek, Rome Convention - Rome I Regulation, Dhjetor 2010, fq.12

[6] Garcimartín Alférez, Francisco J., The Rome I Regulation: Much ado about nothing?,The European Legal Forum’, 2008, fq. 2

[7] ECJ  20  January  2005    C-27/02    Petra Engler v Janus Versand GmbH [2005]

[8] Rregullorja (EC) Nr. 593/2008  “Mbi Ligjin e Aplikueshëm në Detyrimet Kontraktuale”  (Roma I), Neni 4

[9] Alexander J. Belohlávek, Rome Convention - Rome I Regulation, Dhjetor 2010, fq. 779-780

[10] E Chvika, Rome I: uncertainty on the horizon of cross-border finance transactions, (2009), ‘Butterworths Journal of International Banking and Financial Law’ 153

[11] Dr. Maks Qoku, E drejta ndërkombëtare private, Tiranë 2015,  fq. 196

[12] Alexander J. Belohlávek, Rome Convention - Rome I Regulation,  Dhjetor 2010, fq. 790-791

[13] Th.M. de Boer, (2008), Unwelcome Foreign Law: Public Policy and Other Means to Protect the Fundamental Values and Public Interests of the European Community, A. Malatesta et al. (eds.), ‘The External Dimension of  EC Private International Law in Family and Succession Matters, fq. 295

[14] Në çështjen gjyqësore C-396/96 and C-376/96, Arblade, Gjykata shprehet se: “[...] ky term duhet të kuptohet si zbatim i dispozitave kombëtare, me qëllim mbrojtjen e rendit politik, social ose ekonomik në Shtetin Anëtar në fjalë

[15] Bonomi, A., (1999), ‘Mandatory rules in private international  law, the  quest  for  uniformity  of  desicions  in a global  environment’, fq. 234

[16] Ph.D Bochove L. M., (2014), ‘Overriding Mandatory Rules as a Vehicle for Weaker Party Protection in European Private International Law, ‘Erasmus Law Review’

[17] Garcimartín A., Francisco J., (2008), ‘The Rome I Regulation: Much ado about nothing?, fq. 18.