Erida SKËNDAJ

                        Drejtore Ekzekutive

e Komitetit Shqiptar të Helsinkit,

Tiranë

 

Hyrje

 

Ri-organizimi i gjykatave dhe kompetencave të tyre tokësore, i njohur ndryshe si harta gjyqësore mbart një rëndësi kyç për rritjen e aksesit, cilësisë dhe reduktimin e kostove për qytetarët në marrjen e drejtësisë, elemente të rëndësishme të së drejtës për një proces të rregullt dhe të drejtë gjyqësor.

 

Në fillim të këtij viti (2022), Këshilli i Lartë Gjyqësor publikoi një raport vlerësimi “Një hartë e re gjyqësore për Shqipërinë”.[1] Parathënia e këtij raporti hapet me shprehjen e filozofit të njohur të Greqisë së Lashtë, Platonit, i cili ka thënë se “Drejtësia në jetën dhe sjelljen e një shteti është e mundur vetëm nëse ajo jeton në zemrat dhe shpirtrat e qytetarëve”. Por pavarësisht rëndësisë që mbart kjo shprehje filozofike edhe në ditët e sotme, drejtësia nuk mund të jetojë në zemrën apo shpirtin e individit nëse ajo nuk është e prekshme prej tij/saj. Kjo veçanërisht për njerëzit që janë në nevojë për shkak të kushteve socialo-ekonomike.

“Drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar” është një maksimë ligjore që përdoret për të kritikuar një proces të gjatë dhe të lodhshëm ligjor, e cila i atribuohet William Gladstone, kryeministrit britanik të shekullit të 19-të.[2] Kjo frazë është bërë gjithashtu e njohur nga aktivisti i të drejtave civile Martin Luther King Jr. i cili e shkroi në “Letrën nga burgu i Birminghamit" në  vitin1963. Pavarësisht objektivave të synuara nga reforma në drejtësi në vendit tonë, kjo shprehje vijon të gjendet aktuale dhe të reflektojë ende vonesat shqetësuese në shqyrtimin e dosjeve të mbartura prej vitesh në sistem. Stoku i dosjeve në disa gjykata është thelluar edhe për shkak të vakancave të krijuara si pasojë e shkarkimeve në kuadër të procesit të vettingut, apo dorëheqjeve dhe mbarimit të mandatit për arsye të tjera, pas miratimit të reformës në drejtësi. Ndërsa Gjykata e Lartë ka bërë progres të vlerësueshëm këto dy vitet e fundit, për evadimin e çështjeve, fenomeni i stokut të dosjeve po prek edhe gjykatat e apelit.

Megjithatë, aksesi në drejtësi është një sine qua non pa të cilin drejtësia nuk mund të preket dhe rrjedhimisht as të ndjehet. Nëse një drejtësi e vonuar është një drejtësi e mohuar, një drejtësi që nuk mund të aksesohet është një drejtësi inekzistente. Duke patur në konsideratë parimin e aksesit në drejtësi, kam marrë shkas për të shkruajtur këtë artikull, i cili analizon raportin e vlerësimit të propozimeve të hartës së re gjyqësore në disa dimensione. Në pjesën e parë, artikulli shtjellon në mënyrë të përmbledhur standardet ndërkombëtare dhe praktikat e mira, jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese dhe Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, legjislacionin e ri të sistemit të drejtësisë, sa i takon rëndësisë dhe veçorive të aksesit në drejtësi. Artikulli mbyllet me gjetjet dhe rekomandimet kryesore, drejtuar grupit të punës së ngritur nga KLGJ, i cili ia ka nënshtruar raportin e vlerësimit një procesi konsultativ gjatë periudhës Mars – Prill 2022.

 

Standardet Ndërkombëtare

 

Sipas ligjit ndërkombëtar dhe evropian për të drejtat e njeriut, parimi i aksesit në drejtësi detyron shtetet të garantojnë të drejtën e çdo individi të shkojë në gjykatë ose, në raste të caktuara, të ketë akses në një organ që zgjidh në mënyrë alternative mosmarrëveshjet, me qëllim që të zhdëmtohet nëse konkludohet se të drejtat e tij/saj janë shkelur. Rrjedhimisht, aksesi në drejtësi është një e drejtë mundësuese që ndihmon individët të ushtrojnë të drejtat e tjera.[3] Kështu, aksesi në drejtësi i mundëson individëve të mbrojnë veten nëse të drejtat e tyre shkelen, të zhdëmtohen civilisht për pasojat, të mbajnë pushtetin ekzekutiv të përgjegjshëm dhe të mbrojnë veten në proceset penale. Aksesi në drejtësi është pjesë e rëndësishme e shtetit të së drejtës dhe ndërlidhet me të drejtën civile, penale dhe administrative.[4]

Studimi i zhvilluar në 101 vende të botës në vitet 2017-2018, në kuadër të projektit “Drejtësia Botërore”, përbën përpjekjen e parë në shkallë globale, për marrjen e të dhënave të krahasueshme për nevojat ligjore dhe aksesin në drejtësinë civile, duke përfaqësuar zërat e më shumë se 100,000 njerëz anë e mbanë globit.[5] Sipas këtij anketimi, grupet tradicionalisht të margjinalizuara, të cilat përfshijnë të varfërit, të rinjtë, gratë, pakicat etnike, të moshuarit dhe migrantët, raportojnë një numër të lartë problemesh ligjore, ndaj qasja në drejtësi duhet të shihet si shtytësi kryesor i zhvillimit dhe rritjes gjithëpërfshirëse. Anketimi në vendin tonë u realizua me një kampion prej 1000 personash, të cilët pohuan në masën 22% se kishin patur një problem ligjor të natyrës civile në dy vitet e fundit.[6] Në këtë kategori, 38% e tyre pohuan se ishin në vështirësi apo pamundësi ekonomike për të ndjekur në rrugë ligjore zgjidhjen e çështjes.[7]  

Referuar standarteve ndërkombëtare të organeve të Këshillit të Evropës (sikurse është “CEPEJ”, Komisioni Evropian për Efiçiencën në Drejtësi) apo edhe jurisprudencës së Gjykatës Evropiane të Drejtësisë (të Bashkimit Evropian), aksesueshmëria përfshin disponueshmërinë e gjykatave të juridiksionit përkatës, disponueshmërinë e përkthimit, aksesin në informacion dhe aksesin në vendimet gjyqësore. Gjithashtu, aksesi mund të përfshijë edhe largësinë gjeografike të gjykatës, nëse vendndodhja e saj pengon kërkuesin të marrë pjesë në mënyrë efektive në procedurën gjyqësore.[8] 

Shpërndarja gjeografike e gjykatave është element thelbësor i aksesit në drejtësi, ndaj ekzistojnë disa tregues që janë hartuar dhe përdorur nga aktorë të ndryshëm për matjen e këtij elementi. Distanca e gjykatave dhe koha e udhëtimit prek në masë të ndryshme si burrat ashtu edhe gratë, në varësi të faktit nëse ata jetojnë në zona urbane apo rurale, nëse kanë akses në mjetet e transportit dhe në bazë të gjendjes së tyre ekonomike. Megjithatë, gratë janë shpesh në disavantazh krahasuar me burrat, pasi kanë probabilitet më të lartë për të patur më pak akses në mjetet e transportit dhe pamundësi ekonomike për të paguar udhëtimin, liri më të kufizuar të lëvizjes si dhe janë veçanërisht më të prekura nga varfëria.[9] Distanca e largët nga gjykata vlerësohet si pengesë kryesore për aksesin në drejtësi, e cila ndikon në mënyrë joproporcionale tek njerëzit e varfër dhe në nevojë, duke përfshirë gratë, si dhe banorët që jetojnë në zonat rurale dhe janë të varfër, duke mos patur akses në mjetet e transportit. Udhëtimi në distanca të mëdha gjeografike kërkon kohë dhe është i kushtueshëm, pasi mund të shkaktojë humbje të të ardhurave, si rezultat i kohës që personi duhet t’i dedikojë, duke u larguar nga puna për të udhëtuar në gjykata dhe për të marrë pjesë në procedurat gjyqësore. Masat që lehtësojnë aksesin, sa i përket distancës nga gjykatat, duhet të mbështeten si në të dhënat objektive/administrative ashtu edhe në të dhënat e perceptimit, pra si ndikon distanca tek perceptimi i njerëzve për aksesueshmërinë e sistemit të drejtësisë.[10]

 

Organizimi i gjykatave dhe nevoja për ri-organizim sipas legjislacionit të ri të sistemit të drejtësisë

 

Sipas nenit 135 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, paragrafi i parë, pushteti gjyqësor ushtrohet nga Gjykata e Lartë, si dhe nga gjykatat e apelit e gjykatat e shkallës së parë, të cilat krijohen me ligj. Për shkak të rëndësisë madhore që mbartin në drejtim të luftës kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar, në paragrafin e dytë të nenit kushtetues parashikohen shprehimisht Gjykatat e Posaçme të cilat gjykojnë veprat penale të korrupsionit dhe krimit të organizuar, si dhe akuzat penale kundër zyrtarëve të nivelit të lartë. Në paragrafin 3 të këtij neni parashikohet gjithashtu se Kuvendi mund të krijojë me ligj gjykata të tjera për fusha të veçanta, por në asnjë rast gjykata të jashtëzakonshme. Kështu, gjykata të tjera për fusha të veçanta janë ato që gjykojnë mosmarrëveshjet e natyrës administrative, organizimi dhe funksionimi i të cilave rregullohet me ligjin organik nr.49/2012.

Përveç nenit 135, Kushtetuta e RSH nuk parashikon dispozita të veçanta për kriteret apo parimet bazë nga të cilat udhëhiqet ligjbërësi në krijimin e gjykatave dhe organizimin gjyqësor në tërësi. Megjithatë, bazuar në standartet ndërkombëtare, organizimi gjyqësor duhet të jetë i tillë që të garantojë qytetarëve të drejtën për një proces të rregullt. Kjo sanksionohet në nenin 42, paragrafi 2 i Kushtetutës, i cili parashikon, se: “Kushdo, për mbrojtjen e të drejtave, të lirive dhe të interesave të tij kushtetues dhe ligjorë, ose në rastin e akuzave të ngritura kundër tij, ka të drejtën e një gjykimi të drejtë dhe publik brenda një afati të arsyeshëm nga një gjykatë e pavarur dhe e paanshme e caktuar me ligj”.[11]

Në jurisprudencën e Gjykatës tonë Kushtetuese (GJ.K), intepretimi i nenit 42/2 të Kushtetutës merr gjithashtu rëndësi të veçantë sa i takon elementit të aksesit në drejtësi. Madje, Gjykata jonë Kushtetuese e cilëson aksesin në drejtësi si një e drejtë në jurisprudencën e saj. Kjo e drejtë u garanton subjekteve të cenuara të drejtën t’i drejtohen një gjykate, e cila do t’i dëgjojë pretendimet e tyre dhe do të shpallë një vendim pas një gjykimi të drejtë dhe publik. Në rast se mohohet kjo e drejtë, procesi konsiderohet i parregullt, sepse aksesi në gjykatë është, para së gjithash, një kusht kryesor për të realizuar mbrojtjen e të drejtave të tjera të individit. Shteti i së drejtës nuk mund të konceptohet pa u njohur individëve të drejtën dhe mundësinë për t’iu drejtuar gjykatës.[12]

Me interes është edhe jurisprudenca e Gjykatës Kushtetuese Federale Gjermane, e cila ka argumentuar se “Garancia e mbrojtjes ligjore efektive është një komponent kryesor i shtetit të së drejtës. Kjo garanci përfshin aksesin në gjykatë, shqyrtimin e konfliktit në një proces formal si dhe vendimmarrjen gjyqësore në lidhje me të”.[13]

Ashtu sikurse evidentohet edhe në raportin e vlerësimit të KLGJ-së, sistemi gjyqësor në Shqipëri është i organizuar në gjykata të shkallës së parë, gjykata apeli dhe një gjykatë e lartë. Shqipëria ka 29 gjykata të shkallës së parë, ku 22 janë gjykata rrethi me juridiksion të përgjithshëm, 6 gjykata administrative dhe 1 gjykatë të posaçme. Në shkallë të dytë, vendi ka 8 gjykata apeli, 6 prej të cilave janë gjykata apeli me juridiksion të përgjithshëm, 1 gjykatë administrative dhe 1 gjykatë e posaçme. Vendi ynë ka vetëm 1 Gjykatë të Lartë.

 Bazuar në nenin 13 të ligjit nr.98/2016 “Për organizimin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë”, Këshilli i Lartë Gjyqësor (KLGJ) është organi kompetent që bën vlerësimin e organizimit të rretheve gjyqësore dhe kompetencave tokësore të gjykatave të paktën çdo pesë vjet. Në rast se nga vlerësimi rezulton se harta gjyqësore në fuqi nuk i përmbush objektivat, parimet dhe kriteret e parashikuara në nenet 14 dhe 15, të këtij ligji, KLGJ dhe Ministri i Drejtësisë hartojnë një propozim të përbashkët për riorganizimin e rretheve gjyqësore dhe kompetencave tokësore të gjykatave. Para se të miratojnë propozimin e përbashkët, këto dy institucione kanë detyrimin të marrin mendimin e Këshillit të Lartë të Prokurorisë, Prokurorit të Përgjithshëm, Ministrit të Financave dhe këshillohen me palë të tjera të interesuara. Procesi për caktimin ose caktimi rishtas i rretheve gjyqësore dhe i kompetencave tokësore të gjykatave kryhet në mënyrë transparente, duke u bazuar në vlerësimin e plotë të situatës dhe duke marrë në konsideratë objektivat, parimet dhe kriteret e përcaktuara në nenet 14 dhe 15, të ligjit nr.98/2016, dhe nevojën për vazhdimësi të shërbimeve gjyqësore, transferimin e personelit dhe organizimin e logjistikës. Në përfundim, propozimi i përbashkët i Këshillit të Lartë Gjyqësor dhe Ministrit të Drejtësisë për hartën gjyqësore i përcillet për miratim Këshillit të Ministrave nga Ministri i Drejtësisë.

Neni 14 i ligjit nr.98/2016 parashikon objektivat që synohen të përmbushen me caktimin e kompetencave tokësore të gjykatave, të cilat duhet të garantojnë në mënyrë të ekuilibruar, së pari, garantimin e aksesit në drejtësi që lidhet me afërsinë e individit me gjykatën; së dyti, uljen e kostove me qëllim përdorimin me efektshmëri të burimeve publike; dhe së treti, rritjen e cilësisë dhe përshtatsmërisë së shërbimeve të ofruara.

Në nenin 15 të ligjit nr.98/2016, parashikohen parimet dhe kriteret për përcaktimin e kompetencave tokësore. Sipas pikës 1 të këtij neni, territori i Republikës së Shqipërisë ndahet në rrethe gjyqësore, që është njësia ku funksionon një gjykatë e shkallës së parë me juridiksion të përgjithshëm. Një rreth gjyqësor mund të mbulojë një ose më shumë njësi të pushtetit vendor. Ky parashikim përcakton numrin minimal të njësive të pushtetit vendor që mbulon një rreth gjyqësor por jo numrin maksimal, duke ja lënë këtë, në diskrecion organeve që propozojnë hartën gjyqësore. Në pikën 2 të nenit parashikohet se, Gjykatat me juridiksion të përgjithshëm të apelit dhe gjykatat e posaçme i shtrijnë kompetencat e tyre tokësore mbi të paktën dy rrethe gjyqësore. Diskrecioni i organeve propozuese për caktimin e numrit minimal dhe maksimal të gjykatave të apelit të juridiksionit të përgjithshëm dhe gjykatave të posaçme në pamje të parë është i gjerë, por në thelb ai duhet të përmbushë kriteret dhe objektivat e parashikuara nenet 13, 14 dhe 15 të këtij ligji. Pikërisht, në pikën 3, neni 15 parashikon kritere të rëndësishme nga pikëpamja metodologjike për caktimin e rretheve gjyqësore dhe kompetencave të tyre, duke marrë  parasysh në mënyrë të njëjtë dhe të përshtatshme, ndarjen administrative territoriale të vendit, zhvillimin demografik, numrin e banorëve në raport me numrin e gjykatave, zhvillimin ekonomik, infrastrukturën rrugore dhe kushtet e transportit për në gjykata dhe midis gjykatave, si dhe karakteristikat gjeografike; ngarkesën në gjykata, në lidhje me çështjet e ardhura, të përfunduara dhe në shqyrtim, efiçencën e gjykatave dhe gjyqtarëve në dhënien e drejtësisë, burimet njerëzore në dispozicion, vendndodhjen dhe përmasat e institucioneve të ekzekutimit të vendimeve penale. Në pikën 4 të nenit, duke synuar rritjen e efiçencës dhe për të siguruar specializimin në gjykata, parashikohet numri minimal (por jo maksimal) i gjyqtarëve për secilën kategori gjykate të juridiksionit të përgjithshëm, administrativ apo të posaçëm në shkallë të parë dhe apel.[14]

Duke patur në konsideratë nenet 13, 14 dhe 15 të ligjit nr.98/2016 vërehet, se propozimet e bëra për hartën e re gjyqësore reflektojnë pjesërisht vlerësimin e kritereve dhe objektivave të domosdoshëm, duke mos reflektuar një vlerësim të njëjtë të secilit prej tyre, por të fragmentarizuar. Si rrjedhojë e kësaj metodologjie dhe uljes në mënyrë drastike të numrit të gjykatave, veçanërisht të gjykatave të apelit të juridiksionit të përgjithshëm (duke propozuar një gjykatë të vetme në rang kombëtar nga 6 që kemi aktualisht), të gjykatave të shkallës së parë të juridiksionit të përgjithshëm (nga 22 të tilla propozohen 12) dhe të gjykatave të shkallës së parë administrative (nga 6 propozohen 2 të tilla), krijohen premisa serioze për cenimin e aksesit në drejtësi, të njerëzve që i përkasin grupeve në nevojë në vendin tonë.

Vlen të theksohet se në datën 11 Shkurt 2022, nëntë organizata të shoqërisë civile, me ekspertizën e Komitetit Shqiptar të Helsinkit (KShH), ju drejtuan Këshillit të Lartë Gjyqësor dhe Ministrit të Drejtësisë me një oponencë ndaj propozimeve për hartën e re gjyqësore në vendin tonë[15], e cila përmblidhet si vijon.

Konsultimi publik. Konsultimi që në fazën e ideimit dhe jo në pjesën fundore të procesit të dizenjimit të hartës së re gjyqësore do të kishte qenë më efektiv për sa i takon cilësisë së kontributeve që mund të ofroheshin dhe mundësisë për t’i reflektuar ato. Për akte të tilla me interes të lartë për publikun, të cilat cilësohen si politika publike në kuptim të ligjit nr.146/2014 “Për njoftimin dhe konsultimin publik”, procesi i konsultimit nuk duhet të jetë kurrësesi formal por duhet të garantohet mundësi reale për të dëgjuar grupet e interesit dhe organizatat e shoqërisë civile, duke argumentuar njëkohësisht me transparencë, për shkallën e reflektimit të konsultimeve të bëra. Këshillimi i propozimeve me palët e interesuara është gjithashtu kërkesë e nenit 13 të ligjit nr.98/2016.

Riorganizimi i ri gjyqësor do të krijojë distanca të konsiderueshme për një pjesë të popullsisë që ka procese, pranë gjykatave që propozohen të shkrihen por edhe për ata individë që kërkojnë të aksesojnë gjykatën në vijimësi. Si rezultat, kjo do të krijojë kosto që do të ndikojë në kushtet sociale ekonomike apo edhe ekzistenciale të shtetasve. Për këtë arsye, procesi i konsultimit me qytetarët dhe njerëzit në nevojë, përfshi këtu edhe përdoruesit e gjykatave, është një aspekt i munguar në metodologjinë e ndjekur. Konsultimi duhet të ishte realizuar ndër të tjerash, me sesione të dedikuara vetëm me këtë audiencë,  me gjuhë të thjeshtë dhe të kuptueshme, si dhe duke u shtrirë gjerësisht në aspektin gjeografik por edhe në kohë.  Ky sugjerim vjen si nevojë edhe e problematikave që kanë rezultuar me hartat gjyqësore në vendet që janë marrë si model reference, ku p.sh. në Portugali, një nga shqetësimet kishte të bënte me faktin se publiku nuk u pajis me informacion të mjaftueshëm, gjë që shkaktoi ngatërresa se ku dhe kujt duhet t’i drejtoheshin çështjet gjyqësore.

Metodologjia. Në aspektin metodologjik, treguesit e marrë në vlerësim nga grupi i punës nuk janë të detajuar, konçizë dhe të qartë sa i takon përcaktimeve të tyre. Konkretisht, për treguesit “distanca dhe koha e udhëtimit” nuk del e qartë se cilat janë vlerat ekzakte të përcaktuara për secilën nga këto të dhëna. Nëse për distancën nuk jepet asnjë e dhënë se cili është maksimumi i largësisë së lejuar ndërmjet gjykatës dhe vendbanimit të qytetarit (njësisë administrative të caktuar), për treguesin “koha e udhëtimit”, caktohet indikatori prej 2 orësh, i vlerësuar si arsyeshëm në referencë të një analize të kryer në Britani, nga Ministria e Drejtësisë dhe Shërbimi i Gjykatave dhe Tribualeve. Sipas këtij raporti, koha e udhëtimit deri në dy orë ose pak më shumë mund të jetë e pranueshme,  duke përdorur transportin publik. Përveç se merret në referencë, një indikator i aplikueshëm për një shtet me një standart jetese më të lartë në raport me vendin tonë, vihet gjithashtu re një mungesë konseguence pasi në vlerësimin e bërë nga grupi i punës, pranohet se nuk janë administruar të dhëna për udhëtimin me transport publik nga njësitë administrative të secilës Bashki drejt gjykatave të ri-dizenjuara që kanë kompetencën përkatëse territoriale.

Treguesi apo kriteri i kohës së udhëtimit, duhej të ishte përcaktuar qartazi, duke marrë në shqyrtim kushtet sociale – ekonomike të shtetasve, cilësinë e rrugëve dhe transportit rrugor, mjetet e munguara të transportit në disa prej zonave të thella rurale.

 

Efiçienca. Sa i përket treguesit “për ngarkesën e punës dhe nevojën për gjyqtarë”, krahas numrit të çështjeve të reja dhe kategorizimit të tyre si të lehta apo komplekse për t’u zgjidhur, të cilat janë përdorur për të llogaritur ngarkesën mesatare të ponderuar për një gjyqtar gjatë një viti, do të ishte e vlefshme të përpunoheshin edhe të dhëna të tjera, konform kërkesave të nenit 15 të ligjit nr.98/2016, sipas të cilit ngarkesa në gjykata vlerësohet jo vetëm në lidhje me çështjet e ardhura, por edhe ato të përfunduara dhe në shqyrtim, në raport me efiçencën e gjykatave dhe gjyqtarëve në dhënien e drejtësisë. Kohëzgjatja e çështjeve sipas kategorive të tyre, analizimi i stokut, si dhe numri i seancave të zhvilluara mesatarisht për lloje të caktuara gjykimesh, do të ishin nën-tregues të vlefshëm për t’u marrë në konsideratë në vlerësimin e efiçiencës së gjykatave dhe gjyqtarëve.

Kjo mangësi vërehet pranohet në raportin e vlerësimit të grupit të punës, ku referohet se “Në mënyrë që vlerësimi të jetë më i saktë, nevojitet një listë më e detajuar e llojeve të çështjeve dhe supozime më të detajuara të ngarkesës relative për lloje të ndryshme çështjesh - detaje këto, që nuk janë të disponueshme aktualisht me sistemet ekzistuese të menaxhimit të çështjeve dhe që nuk mund të mblidhen në mënyrë manuale”. Sikurse dihet, një nga objektivat për menaxhimin efektiv të ngarkesës së gjykatave varet nga ndërtimi dhe funksionimi i një sistemi menaxhimi të përmirësuar elektronik, bashkëkohor dhe të unifikuar, me kapacitet statistikor të shëndetshëm të mbështetur në metodologjinë e CEPEJ-it. Këto mangësi mund të ishin adresuar disi, nëse do të pilotohej pjesërisht vlerësimi i ngarkesës bazuar në të dhënat që ofron sistemi i menaxhimit ICMIS, në ato gjykata ku është i aplikueshëm. Gjithashtu, shtimi i personelit të nevojshëm ndihmës për mbledhjen dhe përpunimin manual të të dhënave në ato gjykata që nuk ofrojnë sistemin e duhur të menaxhimit dhe përpunimit elektronik, mund të vlerësohej si një opsion i zbatueshëm në fazën e hershme të ideimit të hartës së re gjyqësore.

Për të bërë një vlerësim sa më të realist dhe objektiv të efiçiencës së gjykatave dhe gjyqtarëve, grupi i punës mund të kishte analizuar gjithashtu ecurinë e deritanishme të procesit të vettingut dhe ndikimit që ka patur ky proces tek efiçienca. Kjo analizë mund të realizohej duke marrë parasysh të dhëna si ritmi i gjykimit të çështjeve, numri i seancave, kohëzgjatja e çështjeve, ankimet, vendimmarrja në të dyja shkallët e procesit dhe si reflektojnë këto të dhëna në parashikimet variable në vitet në vijim, në sistemin gjyqësor.

Nëse kjo analizë e grupit të punës do të ishte kryer më herët në kohë, duke u menaxhuar me kujdesin e nevojshëm, me transparencë dhe konsultim efektiv me palët e interesuara dhe publikun, propozimet mund të kishin sjellë ofrimin e zgjidhjeve më të përshtatshme si dhe në terma më afatgjatë dhe të qëndrueshëm për hartën e re gjyqësore, në kushtet sociale ekonomike të vendit tonë.

Kriteri Demografik. Me rëndësi të veçantë është vlerësimi i shpërndarjes dhe përqendrimit të popullatës në njësitë administrative të secilës Bashki (kriteri demografik), në analizën për mënyrën e shpërndarjes së gjykatave në kuadër të këtij ri-organizimi. Nisur nga të dhënat e publikuara nga INSTAT, më 1 Janar 2021 rezulton se Qarku i Gjirokastrës ka % më të ulët të popullsisë (rreth 2.1% të popullsisë së përgjithshme), ndjekur nga Qarku i Kukësit (2.6% të popullsisë së përgjithshme).  Por nga analiza e realizuar nga Grupi i Punës është vërejtur se qendrat e këtyre qarqeve janë shndërruar në qendra të godinave të gjykatave pranë të cilave do të vendosen dhe gjykatat e shkrira.

 

Degët e Gjykatave

 

Në raportin e vlerësimit, grupi i punës referon se ligji nr. 98/2016 e lejon KLGJ-në të krijojë degë të përhershme ose të përkohshme gjykatash për gjykatat e shkallës së parë me juridiksion të përgjithshëm. Degët e gjykatave gjykojnë çështje civile dhe penale, të cilat gjykohen nga një gjyqtar i vetëm, ndërsa degët e përhershme do të përbëhen prej jo më pak se 3 gjyqtarë, me një ngarkesë mesatare vjetore jo më të vogël se ngarkesa mesatare vjetore për gjyqtar në të njëjtën shkallë gjykimi në tre vitet e fundit. KLGJ-ja ka autoritetin të miratojë rregullat dhe procedurat e funksionimit të degëve dhe shpërndarjen e gjyqtarëve në to.

Grupi i Punës ka nxjerrë në pah disa ndryshime për ligjin aktual, që do të jenë të nevojshme nëse degët e gjykatave do të jenë një zgjidhje e realizueshme, pasi ekzistenca e degëve nuk do të kishte kuptim, nëse nuk kanë kompetencë për të gjykuar çështje urgjente. Nevoja për ndryshime ligjore nuk saktësohet në raportin e vlerësimit, dhe se në ç’drejtim kushtëzon krijimi i këtyre degëve ndryshimet në legjislacionin ekzistues.

Sipas grupit të punës, në rastet kur gjykata e krijuar nga shkrirja nuk i përmbush plotësisht standardet për akomodimin e gjyqtarëve të caktuar sipas organikës, atëherë janë marrë në konsideratë mbajta e përkohshme ose e përhershme e një dege gjykate aty ku ndodhej ish-gjykata. Kur flitet për opsionet e degëve, janë propozuar që këto degë të krijohen përkohësisht si rezultat i kufizimeve infrastrukturore, të gjykatave të cilat bashkohen me gjykatat e shkrira dhe nuk analizohet veçmas nevoja e aksesit në raport me infrastrukturën, kushtet sociale ekonomike, dinamikën e numrit dhe llojit të çështjeve në këto gjykata të cilat shkrihen etj. Në tre gjykata që sugjerohen të shkrihen, përkatësisht në Lushnje, Kavajë dhe në Krujë propozohet krijimi i degëve të përkohshme, megjithatë, është e paqartë deri në ç’masë rekomandohet ky opsion dhe përse ky nuk është vlerësuar edhe për rrethe të tjera gjyqësore që propozohen të shkrihen.

Në analizën e impaktit që kanë degët e gjykatave, grupi i punës ka referuar si model disa shtete si Suedia, Hollanda dhe Portugalia. Në dy shtetet e para, me kalimin e kohës shumica e degëve rezulton të jetë eleminuar. Në Suedi, një prej arsyeve ishin vështirësitë dhe kostot e larta financiare që lidhen me menaxhimin e degëve të veçanta, të cilat ishin më të mëdha se ndikimi pozitiv. Në Portugali po konsiderohet rihapja e disa prej degëve dytësore të mbyllura më parë, kryesisht prej shqetësimeve mbi aksesin në drejtësi dhe infrastrukturën e dobët. Megjithatë, edhe kjo analizë krahasimore me vendet e tjera për efikasitetin ose jo të degëve, nuk është aktualizuar dhe vendosur në kontekstin shqiptar, pasi nuk merr në konsideratë kushtet infrastrukturore të rrugëve, situatën e transportit publik, dhe kushtet sociale ekonomike të banorëve në Bashkitë respektive. Nëse p.sh., një degë gjykate në Suedi është eleminuar për shkak të kostos së lartë dhe sepse palët ndërgjyqëse nuk kanë patur probleme në aksesin e një gjykate më të largët, kjo duhet parë në raport me nivelin ekonomik, transportin dhe infrastrukturën rrugore në shtetin Suedez si dhe atë të sistemit elektronik që ja mundëson shtetasve Suedezë ta aksesojnë gjykatën dhe në mënyrë elektronike. Njëkohësisht, kjo ndërvaret edhe me zhvillimin kulturor-edukativ, që dallon ndjeshëm nivelin e përdorimit të teknologjisë së informacionit nga popullsitë respektive në Suedi dhe Shqipëri.

Shkrirja e dy gjykatave të pozicionuara afër Institucioneve të Sistemit Penitenciar (IEVP). Rekomandimi nr. 2.3.10 i Udhëzuesit të CEPEJ për Krijimin e Hartave Gjyqësore, përcakton si kriter influencues reduktimin e distancave të udhëtimit për të pandehurit e burgosur të përfshirë në një proces gjyqësor, për arsye ekonomike dhe sigurie.

Përkundrejt këtij rekomandimi, vërehet se propozimi për shkrirjen e Gjykatës së Shkallës së Parë të Juridiksionit të Përgjithshëm Krujë, nuk merr në konsideratë numrin e shtetasve të privuar nga liria që vuajnë dënimin pranë IEVP Fushë Krujë, ndërkohë që aty referohet për efekt të të dhënave edhe IEVP Krujë, për të cilën më herët, Drejtoria e Përgjithshme ka komunikuar mbylljen e këtij institucioni.

Duke ju referuar vetëm IEVP Fushë – Krujë, ku janë akomoduar shtetas të privuar nga liria të cilët marrin pjesë në proceset gjyqësore (kryesisht në cilësinë e të pandehurve, veçanërisht shtetasit e paraburgosur), vlerësojmë se shkrirja e gjykatës së Krujës mund të krijonte problematika në drejtim të aksesit të këtyre shtetasve. Kjo, duke mbajtur në konsideratë dhe mjetet e kufizuara logjistike e burimet njerëzore që administrata e sistemit të burgjeve ka për shoqërimin e shtetasve të privuar nga liria në proceset gjyqësore. Duke u bazuar në të njëjtin sistem përllogaritës të distancës (Google Maps) rezulton se një shtetasi që vuan dënimin pranë IEVP Fushë - Krujë i duhet të udhëtojë dyfishin e distancës kilometrike nëse Gjykata e Krujës shkrihet me Gjykatën e Durrësit. E njëjta distancë përllogaritet edhe në rastin e një banori në gjendje të lirë në qytetin e Fushë – Krujës, por mundësitë për transportin e shtetasve të privuar nga liria janë të kufizuara.  Gjithashtu, vërehet se nuk ka referenca statistikore, për vendbanimin e palëve ndërgjyqëse të çështjeve të gjykuara nga Gjykata e Krujës në një periudhë të caktuar, çka do ti shërbente një vlerësimi më realist sa i takon aksesit të tyre pranë Gjykatës në distancën më të afërt.

Edhe propozimi për shkrirjen e Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Lushnjë me Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Fier, nuk ka patur në konsideratë numrin e shtetasve të privuar nga liria të akomoduar në IEVP Kosovë (Lushnje) dhe si ndikon ky ri-organizimin në ndjekjen e çështjeve të tyre të cilat janë duke u gjykuar në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Lushnje.

Shkrirja e gjykatave të tjera të juridiksionit të përgjithshëm. Propozimi për shkrirjen e disa gjykatave të juridiksionit të përgjithshëm si Gjirokastër, Sarandë dhe Përmet, duke shndërruar si seli të Gjykatës qytetin e Gjirokastrës, apo shkrirjes së propozuar për Gjykatat e Rretheve Kukës dhe Tropojë, përveç se nuk merr në konsideratë kushtet e infrastrukturës rrugore si dhe kushtet e transportit, njëkohësisht nuk merr në analizë kriterin demografik dhe zhvillimin ekonomik të njësive të qeverisjes vendore ku do të shtrihen rrethet e reja gjyqësore (kushtet sociale-ekonomike të banorëve në Bashkitë respektive). Këto të dhëna mund të kombinoheshin edhe me numrin dhe natyrën e çështjeve që kanë këta banorë, p.sh., gjatë vitet e fundit në Gjykatat që propozohen të shkrihen. I njëjti konstatim vlen edhe për sa i takon propozimit për shkrirjen e Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Kurbin me atë të Lezhës, si dhe shkrirjen e Gjykatës së Pukës me atë të Shkodrës, i cili është bazuar duke i dhënë prevalencë numrit minimal të gjyqtarëve për shqyrtimin e çështjeve gjyqësore dhe nuk vlerëson në mënyrë të njëtrajtshme kriteret e përmendura më sipër.

Shkrirja e 6 Gjykatave Administrative duke propozuar vetëm 2 të tilla. Në raportin e KLGJ propozohet shkrirja e gjashtë Gjykatave Administrative të Shkallëve të Para në rang vendi, duke krijuar vetëm dy të tilla, me seli në Tiranë dhe Lushnjë. Sikurse dihet, aktualisht, gjykatat administrative të shkallës së parë organizohen në numër dhe për territor të barabartë me atë të gjykatave të apelit civil, pra në 6 qytete dhe konkretisht në Tiranë, Shkodër, Durrës, Korçë, Gjirokastër dhe Vlorë.

Shkrirja e Gjykatave Administrative të Shkallës së Parë Shkodër, Durrës dhe Korçë, duke ia kaluar kompetencat tokësore të këtyre gjykatave, Gjykatës Administrative Tiranë sjell rritjen e shumëfishtë prej rreth 60.84% të kohës maksimale të udhëtimit në krahasim me kohën maksimale të udhëtimit që aktualisht ka Gjykata Administrative e Durrësit në raport me atë të Tiranës (të propozuar si seli), si dhe e përllogaritur në një rritje rreth 128.2% të kohës maksimale që aktualisht i nevojiten qytetarëve të Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë Korçë, për të kërkuar zgjidhjen e çështjeve gjyqësore pranë Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë Tiranë. E njëjta situatë vërehet edhe në rastin e Gjykatës Administrative Lushnje (një tjetër seli e propozuar), ku koha maksimale e udhëtimit është rritur me 25.4% të kohës maksimale të udhëtimit që aktualisht i nevojitet një qytetari për të marrë shërbim pranë Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë Gjirokastër. Nisur nga kriteri i kohës maksimale të propozuar nga grupi i punës, vërehet se qytetarëve ju nevojitet rreth 4 orë 27’ për të mbërritur nga skaji më i largët i Bajram Currit, Margegaj (Tropojë) në Gjykatën Administrative të Shkallës së Parë Tiranë, si dhe rreth 3 orë 42’ për qytetarët e Konispolit, Sarandë për të përfituar nga shërbimet gjyqësore pranë Gjykatës Administrative të Shkallës së Parë Lushnjë. Ky organizim i ri do të përkeqësojë situatën e respektimit të aksesit në drejtësi, duke mos e favorizuar qytetarin në raport me vendbanimin, kushtet infrastrukturore të transportit dhe nivelin e zhvillimit ekonomik të zonave në të cilat ai/ajo banon (me fokus të veçantë kushtet sociale-ekonomike).

Një Gjykatë e vetme Apeli e juridiksionit të përgjithshëm në rang kombëtar. Ndër propozimet më shqetësuese në raportin e vlerësimit për hartën e re gjyqësore është shkrirja e gjashtë Gjykatave të Apelit në një Gjykatë Kombëtare të Apelit të Juridiksionit të Përgjithshëm. Jo domosdoshmërisht “gjykatat më të mëdha” garantojnë akses në drejtësi.

Analiza e disa prej treguesve që janë marrë në shqyrtim për këtë propozim nuk mundëson një vlerësim real, të plotë dhe objektiv të aksesit të qytetarëve në drejtësi, në këtë instancë. Kështu, grupi i punës referon se debati kontradiktor në gjykimin në apel për gjithçka do të mund të shqyrtohet në dhomë këshillimi apo në seancë gjyqësore, nuk kërkon praninë e palëve në seancë siç ndodh zakonisht me gjykimet në shkallë të parë. Megjithatë, lidhur me këtë aspekt, nuk ofrohen minimalisht disa të dhëna statistikore për muajt e fundit, p.sh., se sa prej çështjeve janë gjykuar në dhomë këshillimi në Gjykatat e Apelit dhe sa prej tyre kanë patur të nevojshme zhvillimin e seancave gjyqësore.

Grupi i punës referon gjithashtu se në pjesën më të madhe të rasteve, gjykimi në apel përfundon si rregull me një seancë, pasi kërkon një përfaqësim më të specializuar (me avokat), duke mos e bërë të domosdoshme praninë e vetë palës. Ky vlerësim kemi mendimin se nuk është bazuar në statistika konkrete si dhe nuk i përgjigjet të drejtës për mbrojtje efektive. Vlen të theksohet se është në diskrecion të palëve ndërgjyqëse të vlerësojnë nëse dëshirojnë të jenë prezent në seancë, pavarësisht nëse kanë ose jo një mbrojtës. Në jo pak raste qytetarët ankohen për mbrojtje jo efektive dhe cilësi të dobët të përfaqësimit të çështjeve nga avokatët, veçanërisht për ata që caktohen kryesisht nga gjykata. Gjithashtu, edhe avokatët duhet të përshkojnë një distancë të caktuar nga bashkitë ku ata punojnë drejt Gjykatës Kombëtare të Apelit dhe sa më e gjatë të jetë kjo distancë, aq më shumë rëndon në kostot e avokatit që në shumë raste përballohen dhe paguhen nga qytetarët.

Në funksion të parimeve të menaxhimit të shëndoshë të një gjykate apeli, grupi i punës vlerëson se kërkohet një numër minimal prej 16 gjyqtarësh, për secilën gjykatë apeli. Ky numër sipas vlerësimit të bërë, efektivisht përmbushet vetëm nga një prej gjykatave të Apelit në vend. Në këtë mënyrë është nënkuptuar që një nga indikatorët e vlerësuar nga grupi i punës, në këtë propozim është edhe pamjaftueshmëria e numrit të gjyqtarëve në gjykatat e apelit.

Grupi i punës argumenton se zgjidhja e propozuar do t'i japë më shumë mundësi specializimit të gjyqtarëve për drejtësinë penale të të miturve, dhe krijimit të seksioneve civile, duke formuar për herë të parë kolegje të specializuara për çështjet tregtare, familjare, përmbarimore, etj. Natyrshëm lind pyetja se si mund të realizohet ky profilizim, në kushtet kur numri i gjyqtarëve të apelit është tepër i ulët në raport me ngarkesën të cilës ata duhet t'i përgjigjen!? Për të shmangur elementë të subjektivizmit që favorizojnë propozimin e bërë, analiza duhet të ishte objektive, realiste dhe e gjithanshme, duke evidentuar avantazhet dhe disavantazhet që pritet të ketë propozimi për të patur një gjykatë të vetme apeli të juridiksionit të përgjithshëm në rang kombëtar.

Koha maksimale e përllogaritur për të mbërritur pranë Gjykatës Kombëtare të Apelit të Juridiksionit të përgjithshëm, prej 4 orësh dhe 46 minutash nga Konispoli (skaji më i largët jugor), vlerësojmë se është një tregues që nuk është llogaritur në mënyrë realiste, pasi nuk merr analizon objektivisht kohën që i duhet një qytetari për të udhëtuar me anë të mjeteve të transportit publik. Përdorimi i mjeteve të transportit publik përfaqëson formën më ekonomike të udhëtimit, por në këtë analizë duhet të mbahen në konsideratë vonesat në realizimin e udhëtimit, cilësia dhe numri i mjeteve që janë në dispozicion për transportin ndër-urban, zhvillimi ekonomik i zonave të largëta, veçanërisht atyre rurale, etj. Gjithashtu, në këtë përllogaritje konstatojmë se Grupi i Punës nuk ka mbajtur në konsideratë kohën e përcaktuar nga ana e gjyqtarit/trupit gjykues për realizimin e një seance gjyqësore, e cila mund të jetë edhe gjatë orëve të mesditës ose pasdrekës, situatë e cila vështirëson ose bën të pamundur kthimin në shtëpi brenda ditës, të qytetarëve që banojnë në zonat e thella të vendit.

Grupi i Punës ka identifikuar si model pozitiv për këtë propozim, gjykatën e vetme të Apelit Administrativ dhe atë të Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar. Por në këtë rast, vlerësojmë se kriteret përcaktuese nuk mund të analizohen në mënyrë të njëjtë, për shkak të kompetencës lëndore dhe rrjedhimisht natyrës së çështjeve që gjykon secila prej këtyre Gjykatave.

Në propozimin e bërë nuk është analizuar efiçienca dhe vonesat që janë krijuar nga shqyrtimi i çështjeve me natyrë administrative, në nivel vetëm të një gjykate apeli administrativ. Nisur nga vetë Raporti Vjetor 2020 i KLGJ-së[16], stoku i Gjykatës Administrative të Apelit në fillim të vitit 2020 ka shënuar 12.810 çështje të mbartura. Nisur nga vetë argumentimi i realizuar nga KLGJ mbi ngarkesën me të cilën përballen gjyqtarët e kësaj gjykate rezulton se, në raport me fillimin e vitit 2019, një vit më pas janë regjistruar rreth 593 çështje të reja ose rreth 4.85% (12.217 çështje në vitin 2019).

Ndryshimi midis tre gjykatave të apelit (juridiksioni i përgjithshëm, administrativ dhe ai i posaçëm për veprat penale në fushën e korrupsionit dhe krimit të organizuar) duhet parë jo vetëm në aspektin e thjeshtë statistikor për numrin e çështjeve përgjatë një viti dhe stokun, por edhe në drejtim të kushteve sociale ekonomike në të cilat ndodhen palët ndërgjygjëse dhe të pandehurit. Kështu, nga monitorimet apo raportet studimore më të hershme të KShH-së, vërehet se për çështjet me natyrë penale (akuzat për veprat penale në fushën e korrupsionit), të pandehurit kanë mundësi më të mira ekonomike të përfaqësohen me avokat privat. Referuar të dhënave në media, kjo vërehet edhe për të pandehurit e akuzuar për vepra penale në fushën e krimit të organizuar.

Në Shtojcën A) të Hartës së Re Gjyqësore të propozuar, janë referuar ndër të tjera, modelet e hartave gjyqësore të ndjekura në Suedi dhe Moldavi. Tërheq vëmendjen fakti se për të dy këto shtete, reduktimi i numrit të gjykatave është realizuar në mënyrë graduale dhe jo në nivele kaq drastike sikurse është rasti shkrirjes së gjashtë gjykatave në një të vetme. P.sh.: në rastin e Moldavisë rezulton që të ketë patur një reduktim nga 5 në 4 Gjykata të Apelit, ndërkohë që në rastin e Suedisë reforma e hartës gjyqësore nuk ka ndikuar në numrin e gjykatave të apelit të juridiksionit të përgjithshëm, i cili mbetet 6. Në Moldavi, kur është ideuar harta e re gjyqësore është kryer një studim i cili ka marrë parasysh, mes të tjerash, edhe kostot financiare për rinovimin, zgjerimin apo zëvendësimin e godinave të gjykatave. Në rastin e vendit tonë, një vlerësim financiar i tillë nuk rezulton të jetë bërë. Kjo situatë mund të ketë edhe pasoja në buxhetin e shtetit, për shkak të investimeve të realizuara tashmë në infrastrukturën fizike dhe logjistike të gjykatave që propozohet të shkrihen. Këto kosto kanë rënduar tek taksapaguesit shqiptar, ndërkohë që do të jenë sërisht këta taksapagues që duhet të paguajnë kostot e distancës që krijohet për shkak të shkak të shkrirjes së gjykatave në qytetet ku ata banojnë apo gjykatat e apelit në qarkun e vendbanimit të tyre.

Në Shtojcën B) të raportit të vlerësimit, grupi i punës ka analizuar vendet fqinje si Bosnje-Hercegovina, Maqedonia e Veriut dhe Kroacia, të cilat në fakt kanë një numër më të lartë gjykatash apeli, në raport me propozimin për vetëm një gjykatë apeli, në rastin e Shqipërisë. Ndërkohë vende si Danimarka apo Finlanda kanë një numër më të ulët gjykatash, duke garantuar mbulimin e një numri më të lartë banorësh si dhe sipërfaqeje. Për të konkluduar në një analizë të mirëfilltë krahasimore ndërmjet sistemeve të organizimit gjyqësor, do të ishte e nevojshme që Grupi i Punës të bazohej edhe në analizën e standartit ose zhvillimit ekonomik të vendit, tregues ky i veçantë dhe i detyrueshëm për tu vlerësuar sipas nenit 15 të ligjit nr.98/2016. Në dallim nga vendin ynë, për shkak të nivelit të lartë të jetesës, shtete si Danimarka, Finlanda apo Suedia kanë mundësinë ti garantojnë qytetarëve shërbim të aksesit në drejtësi, edhe me një numër më të reduktuar gjykatash. Ky aspekt duhet analizuar edhe në raport me legjislacionin procedural të këtyre shteteve, nivelit të përdorimit të teknologjisë së informacionit nga qytetarët dhe nga gjykatat, etj.

 

Përfundime/Rekomandime

 

Sipas ligjit ndërkombëtar dhe evropian për të drejtat e njeriut, parimi i aksesit në drejtësi detyron shtetet të garantojnë të drejtën e çdo individi të shkojë në gjykatë ose, në raste të caktuara, të ketë akses në një organ që zgjidh në mënyrë alternative mosmarrëveshjet. Aksesi në drejtësi është një e drejtë mundësuese që ndihmon individët të ushtrojnë të drejtat e tjera.

Distanca e largët nga gjykata vlerësohet nga organizma apo ekspertë të Këshillit të Evropës si pengesë kryesore për aksesin në drejtësi, e cila ndikon në mënyrë joproporcionale tek njerëzit e varfër dhe në nevojë, duke përfshirë gratë, si dhe banorët që jetojnë në zonat rurale dhe janë të varfër, duke mos patur akses në mjetet e transportit.

Harta e re gjyqësore në vendin tonë rekomandohet të vlerësojë në mënyrë të njëtrajtshme të gjithë indikatorët e parashikuar në nenin 15 të ligjit nr.98/2016 si dhe të arrijë në mënyrë sa më të balancuar objektivat e parashikuar në nenin 14 të këtij ligji, ku i pari renditet aksesi në drejtësi. Për të arritur në një vlerësim sa më realist dhe të gjithanshëm, është e nevojshme të kryhen konsultime të drejtpërdrejta me përdorues të sistemit gjyqësor dhe njerëzit në nevojë (si minoriteti Rom dhe Egjiptian, gratë në nevojë, personat me aftësi të kufizuar, njerëzit në pamundësi ekonomike, shtetasit e privuar nga liria, etj). Me rëndësi të veçantë është vlerësimi i zhvillimit ekonomik si dhe shpërndarjes apo përqendrimit të popullatës në njësitë administrative të secilës Bashki (kriteri demografik).

 Përcaktimi i distancave dhe kohës së udhëtimit janë indikatorë të rëndësishëm për qytetarin për të aksesuar shërbimin gjyqësor. Ky tregues nuk është përcaktuar objektivisht sipas kushteve të vendit tonë, cilësinë e rrugëve dhe transportit rrugor, mjetet e munguara të transportit në disa prej zonave të thella rurale, si dhe mundësitë ekonomike të kufizuara të qytetarëve për të përdorur transportin publik dhe/ose privat.

Pamundësia e referuar në raportin e vlerësimit të hartës së re, për të marrë në konsideratë tregues që kanë të bëjnë me kohëzgjatjen e çështjeve sipas kategorive të tyre, analizimin e stokut, etj, mund të ishte adresuar qoftë dhe pjesërisht, nëse do të pilotohej pjesërisht bazuar në të dhënat që ofron sistemi i menaxhimit ICMIS, në ato gjykata ku është i aplikueshëm.

Opsioni i krijimit të disa degëve të gjykatave, përkohësisht, si rezultat i kufizimeve infrastrukturore të godinave të gjykatave, nuk analizohet në raport me indikatorë të tjerë si nevoja e aksesit të qytetarëve në raport me infrastrukturën, kushtet sociale ekonomike, etj. Në tre gjykata që sugjerohen të shkrihen, përkatësisht në Lushnje, Kavajë dhe në Krujë propozohet krijimi i degëve të përkohshme, megjithëse është e paqartë deri në ç’masë rekomandohet ky opsion dhe përse nuk është vlerësuar një opsion edhe për rrethe të tjera gjyqësore që propozohen të shkrihen.

Sa i përket shkrirjes së Gjykatës së Shkallës së Parë të Juridiksionit të Përgjithshëm Krujë, vërehet se nuk është mbajtur në konsideratë rekomandimi i CEPEJ për distancën e shtetasve të privuar nga liria që vuajnë dënimin pranë IEVP Fushë Krujë. I njëjti shqetësim vlen edhe për propozimin për shkrirjen e Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Lushnjë me Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Fier, i cili nuk merr në konsideratë numrin e shtetasve të privuar nga liria të akomoduar në IEVP Kosovë (Lushnje) dhe si ndikon ky ri-organizimin në ndjekjen e çështjeve të tyre të cilat janë duke u gjykuar në Gjykatën e Rrethit Gjyqësor Lushnje.

Ndër propozimet më shqetësuese për hartën e re gjyqësore është shkrirja e  Gjykatave të Apelit në një Gjykatë Kombëtare të Apelit të Juridiksionit të Përgjithshëm. Referenca që grupi i punës ka bërë për ekzistencën e një gjykate të vetme të Apelit Administrativ dhe atë të Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, nuk merr në konsideratë kompetencën e ndryshme lëndore dhe efiçiencën e tyre si dhe ndërlidhjen e këtyre dy indikatorëve me aksesin në drejtësi. Në këtë propozim, grupi i punës bazohet gjithashtu tek modele të vendeve të tjera si p.sh., për Suedinë dhe Moldavinë, ku reduktimi i numrit të gjykatave është realizuar në mënyrë graduale dhe jo në nivele kaq drastike. Vendet fqinje si Bosnje-Hercegovina, Maqedonia e Veriut dhe Kroacia kanë një numër më të lartë gjykatash apeli, ndërkohë vende si Danimarka apo Finlanda kanë një numër më të ulët gjykatash, por një standard ekonomik shumë herë më të lartë se vendi ynë.

Shkrirja e Gjykatave Administrative të Shkallës së Parë Shkodër, Durrës dhe Korçë, duke ia kaluar kompetencat tokësore të këtyre gjykatave, Gjykatës Administrative Tiranë sjell rritjen e shumëfishtë prej rreth 60.84% të kohës maksimale të udhëtimit. Ky organizim i ri i gjykatave administrative të shkallës së parë do të përkeqësojë aksesin në drejtësi, duke mos e favorizuar qytetarin në raport me vendbanimin, kushtet infrastrukturore të transportit dhe kushtet sociale ekonomike, në të cilat gjendet.

Sa më sipër, Reflektimi i grupit të punës mbi nevojën e rishikimit të raportit të vlerësimit për hartën e re gjyqësore, është i domosdoshëm për të shmangur rrezikun e kolapsit, sa i takon aksesit në drejtësi, të cilën Gjykata jonë Kushtetuese e ka cilësuar si një ‘të drejtë’ në jurisprudencën e saj.

____________________________

 

Literatura:

 

Akte normative

-          Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, miratuar me ligjin nr. 8417, datë 21.10.1998 (Amenduar me ligjin nr. 9675, datë 13.1.2007, me ligjin nr. 9904, date 21.4.2008, me ligjin nr.88/2012, me ligjin nr.137/2015 dhe me ligjin nr.76/2016

-          Ligji Nr. 98/2016 “Për organizimin e pushtetit gjyqësor në Republikën e Shqipërisë”, ndryshuar me ligjin nr.46/2021

-          Një hartë e re gjyqësore për Shqipërinë, Raport vlerësimi nga KLGJ, Shtator 2021, i aksesueshëm në këtë link:

http://klgj.al/wp-content/uploads/2021/12/NJ%C3%8B-HART%C3%8B-E-RE-GJYQ%C3%8BSORE-.pdf

 

Doktrinë

-          Manual për të drejtën Evropiane për Aksesin në Drejtësi, Agjencia e Bashkimit Evropian për të Drejtat Themelore dhe Këshilli i Evropës, 2016, i aksesueshëm në këtë link:

https://www.echr.coe.int/documents/handbook_access_justice_eng.pdf

-          Vështrim global në Aksesin në Drejtësi, Gjetjet e rezultuara nga projekti “Drejtësia në Botë” bazuar në një anketim të përgjithshëm të popullsisë në 101 vende të Botës, publikuar në vitin 2019, i aksesueshëm në këtë link:

https://worldjusticeproject.org/sites/default/files/documents/WJP-A2J-2019.pdf

-          “Kuadri për matjen e aksesit në drejtësi, duke përfshirë sfidat e veçanta me të cilat përballen gratë”, Autore, Teresa Marchiori, Specialiste e Reformës në Drejtësi, Raport i kontraktuar nga UN Women në bashkëpunim me Këshillin e Evropës, i aksesueshëm në këtë link: https://rm.coe.int/1680593e83

-          Oponencë ndaj Propozimeve për Hartën e Re Gjyqësore për Shqipërinë, 11 Shkurt 2022, hartuar nga Komiteti Shqiptar i Helsinkit dhe nënshkruar nga 9 organizata të shoqërisë civile, e aksesueshme në këtë link:

https://ahc.org.al/wp-content/uploads/2022/02/Opinion-ligjor_Raporti-i-Vleresimit-per-Harten-e-re-Gjyqesore.pdf

https://www.forbes.com/quotes/9805/

 

Jurisprudencë

 

-          Vendim i Gjykatës Evropiane të Drejtësisë për çështjen Znj. Baczó dhe Z.Vizsnyiczai kundër Raiffeisen Bank Zrt, i datës 12 Shkurt 2015, i publikuar në këtë link:

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:62013CJ0567&from=EN

-          Vendimi nr.21, datë 20.03.2017, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Shqipërisë

-          Vendimi nr.52, datë 14.11.2014, Gjykata Kushtetuese e Republikës së Shqipërisë

-          Vendime të përzgjedhura të Gjykatës Kushtetuese Federale Gjermane, Botim Jubilar i Fondacionit Konrad-Adenauer e.V, i vitit 2010, faqe 602, i publikuar në këtë link:

https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=565566ec-35a0-44df-09e1-57baa894a15b&groupId=268877



[4] Po aty.

[6] Çështje për të drejtat e konsumatorëve, punësimit, strehimit, familjare etj.

[7] Po aty, faqe 15.

[9] “Kuadri për matjen e aksesit në drejtësi, duke përfshirë sfidat e veçanta me të cilat përballen gratë”, Autore, Teresa Marchiori, Specialiste e Reformës në Drejtësi, Raport i kontraktuar nga UN Women në bashkëpunim me Këshillin e Evropës https://rm.coe.int/1680593e83 fq.21

[10] Po aty, faqe 131.

[11] Theksimet në Bold janë të autores

[12] Shih vendimet nr.21, datë 20.03.2017; nr.52, datë 14.11.2014 të Gjykatës Kushtetuese.

[13] Vendime të përzgjedhura të Gjykatës Kushtetuese Federale Gjermane, Botim Jubilar i Fondacionit Konrad-Adenauer e.V, i vitit 2010, faqe 602, i publikuar në këtë link:

https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=565566ec-35a0-44df-09e1-57baa894a15b&groupId=268877

[14] Numri minimal i gjyqtarëve do të jetë:

a) gjykata e shkallës së parë me juridiksion të përgjithshëm dhe administrativ, së paku shtatë gjyqtarë;

b) gjykata e apelit me juridiksion të përgjithshëm dhe administrativ, së paku dhjetë gjyqtarë;

c) gjykatat e posaçme për gjykimin e veprave penale të korrupsionit dhe krimit të organizuar të shkallës së parë përbëhen nga së paku 16 gjyqtarë;

ç) gjykatat e posaçme për gjykimin e veprave penale të korrupsionit dhe krimit të organizuar të apelit përbëhen nga së paku 11 gjyqtarë.

[16] Faqe 82